១. អនាថបិណ្ឌិកោវាទសុត្តវណ្ណនា

៣៨៣. អធិមត្តគិលានោតិ អធិកាយ មត្តាយ មរណស្ស អាសន្នតាយ អតិវិយ គិលានោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មរណសេយ្យំ ឧបគតោ’’តិ. អខណ្ឌំ អកាសិ គហបតិនោ សត្ថរិ បរមបេមត្តា. យត្តកំ ចស្សាតិ, ‘‘សកិំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា’’តិ វុត្តំ យត្តកំ អស្ស គហបតិស្ស.

៣៨៤. ឱសក្កន្តីតិ បរិហាយន្តិ. ឱត្ថរន្តីតិ អភិភវន្តិ. ឧស្មា នាម កម្មជតេជោធាតុ, សា សហ ជីវិតិន្ទ្រិយនិរោធា បរិយាទិយតិ, យាវ តា អាយុឧស្មា វត្តន្តិ, តាវ មរណន្តិកា វេទនា វត្តន្តេវ វិញ្ញាណស្ស អនិរុទ្ធត្តា. តេនាហ ‘‘យាវ ឧស្មា’’តិអាទិ.

៣៨៥. តីហិ គាហេហីតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហេហិ. បដិពាហិតុំ វិក្ខម្ភេតុំ. ចក្ខុំ តីហិ គាហេហិ ន គណ្ហិស្សាមីតិ មានគ្គាហបដិក្ខេបមុខេន ចក្ខុស្មិំ អនិច្ចានុបស្សនាតិ ទស្សេតិ. អនិច្ចានុបស្សនាយ ហិ សតិ អប្បតិដ្ឋោ មានគ្គាហោ, ទុក្ខានុបស្សនាយ សតិ អប្បតិដ្ឋោ តណ្ហាគ្គាហោ, អនត្តានុបស្សនាយ សតិ អប្បតិដ្ឋោ ទិដ្ឋិគ្គាហោតិ, គាហោ ច នាម ឱឡារិកោ, តស្មិំ វិគតេបិ និកន្តិ តិដ្ឋេយ្យាតិ តំ វិជហាបេតុកាមេន, – ‘‘ន ច មេ ចក្ខុនិស្សិតំ វិញ្ញាណំ ភវិស្សតី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាបិ មេ ចក្ខុនិស្សិតំ ន ភវិស្សតី’’តិ. សព្ពំ កាមភវរូបន្តិ កាមភូមិបរិយាបន្នំ សព្ពំ រូបក្ខន្ធមាហ – ‘‘កាមរូបភវរូប’’ន្តិ វា បាឋោ. សោ យុត្តោ ឥមស្ស វារស្ស ឯវ អនវសេសបញ្ចវោការភវបរិយាបន្នតោ. តថា ហិ ឧបរិ ចតុវោការភវោ អនវសេសតោ វុត្តោ.

៣៨៦. ឥធលោកន្តិ ឯត្ថ សង្ខារលោកវិសយោតិ អធិប្បាយេន, ‘‘វសនដ្ឋានំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ, តញ្ច ខោ បឋមទុតិយវារេហិ ឥធលោកោ គហិតោតិ កត្វា. បឋមទុតិយវារេហិ បន ឥធលោកោ បរលោកោតិ វិភាគេន វិនា បញ្ចវោការភវោ គហិតោ; តថា តតិយវារេ បញ្ចវោការភវោ ចតុវោការភវោ ច គហិតោតិ បុន ទិដ្ឋធម្មសម្បរាយវសេន តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ, ‘‘ន ឥធលោក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឥធលោកន្តិ ច សត្តសង្ខារវសេនេវ គហិតំ. សព្ពម្បិ សង្ខារវសេន បរិគ្គហេត្វា ទស្សេតុំ, ‘‘យម្បិ មេ ទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ កេចិ. អបរិតស្សនត្ថំ តណ្ហាបរិតស្សនាយ អនុប្បាទនត្ថំ. យស្ស ទិដ្ឋធម្មោតិ វុច្ចតិ, តស្ស បន អភាវតោ, ‘‘មនុស្សលោកំ ឋបេត្វា សេសា បរលោកា នាមា’’តិ វុត្តំ. យេសំ បន ‘‘ឥធលោក’’ន្តិ ឥមិនា សត្តលោកស្សបិ គហណំ ឥច្ឆិតំ. តេសំ មតេន, ‘‘មនុស្សលោកំ ឋបេត្វា’’តិ យោជនា.

៣៨៧. អល្លីយសីតិ អត្តភាវេ ភោគេសុ ច អបេក្ខំ ករោសីតិ អត្ថោ. ឯវរូបីតិ យាទិសី តទា ធម្មសេនាបតិនា កថិតា, ឯវរូបី. ធម្មកថា ន សុតបុព្ពាតិ យថាកថិតាការមេវ សន្ធាយ បដិក្ខេបោ, ន សុខុមគម្ភីរសុញ្ញតាបដិសំយុត្តតាសាមញ្ញំ. តេនាហ ‘‘ឯវំ បនា’’តិអាទិ.

មយា គតមគ្គមេវ អនុគច្ឆសីតិ ទានមយបុញ្ញភាវសាមញ្ញំ គហេត្វា វទតិ, ន ពោធិសត្តទានភូតំ ទានបារមិតំ. ន បដិភាតីតិ រុច្ចនវសេន ចិត្តេ ន ឧបតិដ្ឋតិ. តេនាហ ‘‘ន រុច្ចតី’’តិ. តថា ហេស វដ្ដាភិរតោតិ. ឧជុមគ្គាវហា វិបស្សនា ភគវតា បនស្ស កថិតបុព្ពា.

៣៨៨. ឯសិតគុណត្តា ឯសិយមានគុណត្តា ច ឥសិ, អសេក្ខា សេក្ខា កល្យាណបុថុជ្ជនា ច, ឥសីនំ សង្ឃោ, តេន និសេវិតន្តិ ឥសិសង្ឃនិសេវិតំ. កាមំ តស្ស វិហារស្ស គន្ធកុដិបាសាទកូដាគារាទិវសេន និសីទននិបជ្ជនាយ រុក្ខលតាទិវសេន ភូមិសយាទិវសេន ច អនញ្ញសាធារណា មហតី រមណីយតា អត្ថេវ, សា បន គេហស្សិតភាវេន អរិយានំ ចិត្តំ តថា ន តោសេតិ; យថា អរិយានំ និសេវិតភាវេនាតិ អាហ – ‘‘បឋមគាថាយ ជេតវនស្ស វណ្ណំ កថេត្វា’’តិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យក’’ន្តិ (ធ. ប. ៩៨; ថេរគា. ៩៩១; សំ. និ. ១.២៦១). អបចយគាមិនី ចេតនា សត្តានំ សុទ្ធិមាវហតីតិ អាហ – ‘‘កម្មន្តិ មគ្គចេតនា’’តិ. ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ វិទិតករណដ្ឋេន កិលេសានំ វិក្ខម្ភនដ្ឋេន ច វិជ្ជា, មគ្គសម្មាទិដ្ឋីតិ អាហ – ‘‘វិជ្ជាតិ មគ្គបញ្ញា’’តិ. សមាធិបក្ខិកោ ធម្មោ នាម សម្មាវាយាមសតិសមាធយោ. តថា ហិ វិជ្ជាភាគិយោ សមាធិបិ សមាធិបក្ខិកោ. សីលំ តស្ស អត្ថីតិ សីលន្តិ អាហ – ‘‘សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស ជីវិតំ ឧត្តម’’ន្តិ. ទិដ្ឋិសង្កប្បោតិ សម្មាសង្កប្បោ. តត្ថ សម្មាសង្កប្បស្ស ឧបការកភាវេន វិជ្ជាភាគោ. តថា ហិ សោ បញ្ញាក្ខន្ធសង្គហិតោតិ វុច្ចតិ, យថា សម្មាសង្កប្បោ បញ្ញាក្ខន្ធេន សង្គហិតោ, ឯវំ វាយាមសតិយោ សមាធិក្ខន្ធសង្គហិតាតិ. តេនាហ – ‘‘ធម្មោតិ វាយាមសតិសមាធយោ’’តិ. ‘‘ធម្មោ’’តិ ហិ ឥធ សម្មាសមាធិ អធិប្បេតោ, – ‘‘ឯវំ ធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣; ម. និ. ៣.១៩៨; សំ. និ. ៥.៣៧៨) វិយ. វាចាកម្មន្តាជីវាតិ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា មគ្គបរិយាបន្នា ឯវ, តេ សព្ពេបិ គហិតាតិ. តេនាហ – ‘‘ឯតេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេនា’’តិ.

ឧបាយេនាតិ យេន វិធិនា អរិយមគ្គោ ភាវេតព្ពោ, តេន សមាធិបក្ខិយំ វិបស្សនាធម្មញ្ចេវ មគ្គធម្មញ្ច. ‘‘អរិយំ វោ, ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធិំ ទេសេស្សាមិ សឧបនិសំ សបរិក្ខារ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១៣៦) ហិ វចនតោ សម្មាសមាធិអាទយោ មគ្គធម្មាបិ សមាធិបក្ខិយា. វិចិនេយ្យាតិ វីមំសេយ្យ, ភាវេយ្យាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ ហេតុម្ហិ ភុម្មវចនំ. អរិយមគ្គហេតុកា ហិ សត្តានំ វិសុទ្ធិ. តេនាហ – ‘‘តស្មិំ អរិយមគ្គេ វិសុជ្ឈតី’’តិ. បញ្ចក្ខន្ធធម្មំ វិចិនេយ្យ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ វិបស្សេយ្យ. តេសុ ហិ វិបស្សិយមានេសុ វិបស្សនា ឧក្កំសគតា. យទគ្គេន ទុក្ខសច្ចំ បរិញ្ញាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈីយតិ, តទគ្គេន សមុទយសច្ចំ បហានបដិវេធេន និរោធសច្ចំ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធេន, មគ្គសច្ចំ ភាវនាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈីយតិ, ឯវំ អច្ចន្តវិសុទ្ធិយា សុជ្ឈតិ. តេនាហ – ‘‘ឯវំ តេសុ ចតូសុ សច្ចេសុ វិសុជ្ឈតី’’តិ. ឥធាបិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ. សច្ចេសុ វា បដិវិជ្ឈិយមានេសូតិ វចនសេសោ.

អវធារណវចនន្តិ វវត្ថាបនវចនំ, អវធារណន្តិ អត្ថោ. សារិបុត្តោវាតិ ច អវធារណំ តស្ស សាវកភាវតោ សាវកេសុ សារិបុត្តោវ សេយ្យោតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. កិលេសឧបសមេនាតិ ឥមិនា មហាថេរស្ស តាទិសោ កិលេសូបសមោតិ ទស្សេតិ, យស្ស សាវកស្ស វិសយេ បញ្ញាយ បារមិប្បត្តិ អហោសិ. យទិ ឯវំ – ‘‘យោបិ បារង្គតោ ភិក្ខុ, ឯតាវបរមោ សិយា’’តិ ឥទំ កថន្តិ? តេសំ តេសំ ពុទ្ធានំ សាសនេ បញ្ញាយ បារមិប្បត្តសាវកវសេនេតំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា – ‘‘នត្ថិ វិមុត្តិយា នានត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. ៣.១៤១; វិភ. មូលដី. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា) វចនតោ សាវកេហិ វិមុត្តិបញ្ញាមត្តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘បារង្គតោតិ និព្ពានំ គតោ’’តិអាទិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អនាថបិណ្ឌិកោវាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.