៥. ចូឡកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

២៨៩. អង្គសុភតាយាតិ អង្គានំ ហត្ថបាទាទិសរីរាវយវានំ សុន្ទរភាវេន. យំ អបច្ចំ កុច្ឆិតំ មុទ្ធំ វា, តត្ថ លោកេ មាណវវោហារោ, យេភុយ្យេន សត្តា ទហរកាលេ សុទ្ធធាតុកា ហោន្តីតិ វុត្តំ, ‘‘តរុណកាលេ វោហរិំសូ’’តិ. អធិបតិត្តាតិ ឥស្សរភាវតោ.

សមាហារន្តិ សន្និចយំ. បណ្ឌិតោ ឃរមាវសេតិ យស្មា អប្បតរេបិ ព្យយមានេ ភោគា ខីយន្តិ, អប្បតរេបិ សញ្ចយមានេ វឌ្ឍន្តិ, តស្មា វិញ្ញុជាតិកោ កិញ្ចិ ព្យយំ អកត្វា អយមេវ ឧប្បាទេន្តោ ឃរាវាសំ អនុតិដ្ឋេយ្យាតិ លោភាទេសិតមត្ថំ វទតិ.

ធនលោភេន…បេ… និព្ពត្តោ. លោភវសិកស្ស ហិ គតិ និរយោ វា តិរច្ឆានយោនិ វា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘និមិត្តស្សាទគថិតំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ អនុព្យញ្ជនស្សាទគថិតំ វា. តស្មិំ សមយេ កាលង្ករេយ្យ, ទ្វិន្នំ គតីនំ អញ្ញតរំ គតិំ វទាមិ – និរយំ វា តិរច្ឆានយោនិំ វា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៥). និរយេ និព្ពត្តិស្សតិ កតោកាសស្ស កម្មស្ស បដិពាហិតុំ អសក្កុណេយ្យភាវតោ.

បត្តក្ខន្ធអធោមុខភាវំ សន្ធាយ ‘‘ឱនាមេត្វា’’តិ វុត្តំ. ព្រាហ្មណចារិត្តស្ស ភាវិតតំ សន្ធាយាហ ‘‘ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ’’តិ. តំ បវត្តិំ បុច្ឆីតិ សុតមេតំ មយា, ‘‘មយ្ហំ បិតា សុនខោ ហុត្វា និព្ពត្តោ’’តិ, ឯតំ ភោតា គោតមេន វុត្តន្តិ. កិមិទំ វុត្តន្តិ ឥមំ បវត្តិំ បុច្ឆិ.

តថេវ វត្វាតិ យថា សុនខស្ស វុត្តំ, តថេវ វត្វា. អវិសំវាទនត្ថន្តិ, ‘‘តោទេយ្យព្រាហ្មណោ សុនខោ ជាតោ’’តិ អត្តនោ វចនស្ស អវិសំវាទនត្ថំ, វិសំវាទនាភាវទស្សនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. ញាតោម្ហិ ឥមិនាតិ ឥមិនា មម បុត្តេន មយ្ហំ បុរិមជាតិយំ បិតាតិ ឯវំ ញាតោ អម្ហីតិ ជានិត្វា. ពុទ្ធានុភាវេន កិរ សុនខោ តថា ទស្សេតិ, ន ជាតិស្សរតាយ. ភគវន្តំ ទិស្វា ភុក្ករណំ បន បុរិមជាតិសិទ្ធវាសនាយ. ភវបដិច្ឆន្នន្តិ ភវន្តរភាវេន បដិច្ឆន្នំ. នាម-សទ្ទោ សម្ភាវនេ. បដិសន្ធិអន្តរន្តិ អញ្ញជាតិបដិសន្ធិគ្គហណេន ហេដ្ឋិមជាតំ គតិំ. អង្គវិជ្ជាបាឋកោ កិរេស, តេន អប្បាយុកទីឃាយុកតាទិវសេន ចុទ្ទស បញ្ហេ អភិសង្ខរិ; ឯវំ កិរស្ស អហោសិ, ‘‘ឥមេសំ សត្តានំ អប្បាយុកតាទយោ វិសេសា អង្គបច្ចង្គវសេន សល្លក្ខិយន្តិ. ន ខោ បនេតំ យុត្តំ ‘អង្គបច្ចង្គានិ យាវ តេសំ តេសំ ការណ’ន្តិ; តស្មា ភវិតព្ពមេត្ថ អញ្ញេនេវ ការណេន. សមណោ គោតមោ តំ ការណំ វិភជិត្វា កថេស្សតិ, ឯវាយំ សព្ពញ្ញូតិ និច្ឆយោ មេ អបណ្ណកោ ភវិស្សតី’’តិ. អបរេ បន ភណន្តិ, ‘‘តិរច្ឆានគតំ មនុស្សំ វា អាវិសិត្វា ឥច្ឆិតត្ថកសាវនំ នាម មហាមន្តវិជ្ជាវសេន ហោតិ; តស្មា ន ឯត្តាវតា សមណស្ស គោតមស្ស សព្ពញ្ញុតា សុនិច្ឆិតា ហោតិ. យំ នូនាហំ កម្មផលមស្ស ឧទ្ទិស្ស បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យំ, តត្ថ ច មេ ចិត្តំ អារាធេន្តោ បញ្ហំ ព្យាករិស្សតិ. ឯវាយំ សព្ពញ្ញូតិ វិនិច្ឆយោ មេ ភវិស្សតីតិ តេ បញ្ហេ បុច្ឆតី’’តិ.

ភណ្ឌកន្តិ សាបតេយ្យំ, សន្តកន្តិ អត្ថោ. កម្មុនា ទាតព្ពំ អាទិយន្តីតិ កម្មទាយាទា, អត្តនា កតូបចិតកម្មផលភាគីតិ អត្ថោ. តំ បន កម្មទាយជ្ជំ ការណោបចារេន វទន្តោ, ‘‘កម្មំ ឯតេសំ ទាយជ្ជំ ភណ្ឌកន្តិ អត្ថោ’’តិ អាហ – យថា ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៨០). យវតិ ផលំ សភាវតោ ភិន្នម្បិ អភិន្នំ វិយ មិស្សិតំ ហោតិ, ឯតេនាតិ យោនីតិ អាហ – ‘‘កម្មំ ឯតេសំ យោនិ ការណ’’ន្តិ. មមត្តវសេន ពជ្ឈតិ សំពជ្ឈតីតិ ពន្ធុ, ញាតិ សាលោហិតោ ច. កម្មំ បន ឯកន្តសម្ពន្ធមេវាតិ អាហ – ‘‘កម្មំ ឯតេសំ ពន្ធូ’’តិ. បតិដ្ឋាតិ អវស្សយោ. កម្មសទិសោ ហិ សត្តានំ អវស្សយោ នត្ថិ, អញ្ញោ កោចិ ឥស្សរោ ព្រហ្មា វា ន ករោតិ តាទិសំ កត្តុំ សជ្ជិតុំ អសមត្ថភាវតោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. កម្មមេវាតិ កស្មា អវធារិតំ, ននុ កិលេសាបិ សត្តានំ ហីនបណីតភាវការណំ, ន កេវលន្តិ? សច្ចមេតំ, កិលេសបយោគេន វិបាកវដ្ដំ និព្ពត្តំ កម្មបវត្តិតមេវាតិ កត្វា វុត្តំ. ‘‘កថិតស្ស អត្ថំ ន សញ្ជានាសី’’តិ សង្ខេបតោ វត្វា ននុ ភគវា មហាការុណិកោ បរេសំ ញាបនត្ថមេវ ធម្មំ ទេសេតីតិ អាហ – ‘‘មាននិស្សិតោ កិរេសា’’តិអាទិ.

២៩០. សមត្តេនាតិ បរិយត្តេន, យថា តំ ផលំ ទាតុំ សមត្ថំ ហោតិ, ឯវំ កតេន, ឧបចិតេនាតិ អត្ថោ. តាទិសំ បន អត្តនោ កិច្ចេ អនូនំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណេនា’’តិ. សមាទិន្នេនាតិ ឯត្ថ សមាទានំ នាម តណ្ហាទិដ្ឋីហិ គហណំ បរាមសនន្តិ អាហ – ‘‘គហិតេន បរាមដ្ឋេនា’’តិ. បដិបជ្ជតិ ឯតាយ សុគតិទុគ្គតីតិ បដិបទា, កម្មំ. តថា ហិ តំ ‘‘កម្មបថោ’’តិ វុច្ចតិ.

ឯសាតិ បដិបទា. ទុព្ពលំ ឧបឃាតកមេវ សិយាតិ ឧបបីឡកស្ស វិសយំ ទស្សេតុំ, ‘‘ពលវកម្មេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ពលវកម្មេនាតិ បុញ្ញកម្មេន. វទតិ នាមាតិ វទន្តោ វិយ ហោតិ. និព្ពត្តាបេយ្យន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឧបបីឡកសភាវំ កម្មំ ជនកសភាវំ ន ហោតីតិ? សព្ពមេតំ បរិកប្បនវចនំ, យថា មនុស្សា បច្ចត្ថិកំ បដិបក្ខំ កិញ្ចិ កាតុំ អសមត្ថាបិ កេចិ អាលម្ពនវសេន សមត្ថា វិយ អត្តានំ ទស្សេន្តិ, ឯវំសម្បទមិទន្តិ កេចិ. អបរេ បន ភណន្តិ – យស្សិទំ កម្មស្សវិបាកំ បីឡេតិ, សចេ តស្មិំ អនោកាសេ ឯវ សយំ វិបច្ចិតុំ ឱកាសំ លភេយ្យ, អបាយេសុ ឯវ តំសមង្គិបុគ្គលំ និព្ពត្តាបេយ្យ, យស្មា តំ កម្មំ ពលវំ ហុត្វា អវសេសបច្ចយសមវាយេន វិបច្ចិតុំ អារទ្ធំ, តស្មា ឥតរំ តស្ស វិបាកំ វិពាធេន្តំ ឧបបីឡកំ នាម ជាតំ. ឯតទត្ថមេវ ចេត្ថ ‘‘ពលវកម្មេន និព្ពត្ត’’ន្តិ ពលវគ្គហណំ កតំ. កិច្ចវសេន ហិ នេសំ កម្មានំ ឯតា សមញ្ញា, យទិទំ ឧបបីឡកំ ឧបច្ឆេទកំ ជនកំ ឧបត្ថម្ភកន្តិ, ន កុសលានិ វិយ ឧបត្ថម្ភានិ ហោន្តិ និព្ពត្តត្ថាយ. បីឡេត្វាតិ វិហេឋេត្វា បដិឃាដនាទិវសេន ឧច្ឆុតេលយន្តាទយោ វិយ ឧច្ឆុតិលាទិកេ វិពាធេត្វា. និរោជន្តិ និត្តេជំ. និយូសន្តិ និរសំ. កសដន្តិ និស្សារំ. បរិស្សយន្តិ ឧបទ្ទវំ.

ឥទានិ បរិស្សយស្ស ឧបនយនាការំ ទស្សេន្តេន តត្ថ, ‘‘ទារកស្សា’’តិអាទិំ វត្វា ភោគានំ វិនាសនាការំ ទស្សេតុំ, បុន ‘‘ទារកស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. កុម្ភទោហនាតិ កុម្ភបូរខីរា. គោមណ្ឌលេតិ គោយូថេ.

អដ្ឋុសភគមនំ កត្វាតិ អដ្ឋឧសភប្បមាណំ បទេសំ បច្ចត្ថិកំ ឧទ្ទិស្ស ធនុគ្គហោ អនុយាយិំ កត្វា. តន្តិ សរំ. អញ្ញោតិ បច្ចត្ថិកោ. តត្ថេវ បាតេយ្យ អច្ចាសន្នំ កត្វា សរស្ស ខិត្តត្តា. វាឡមច្ឆោទកន្តិ មករាទិវាឡមច្ឆវន្តំ ឧទកំ.

បដិសន្ធិនិព្ពត្តកំ កម្មំ ជនកកម្មំ នាម បរិបុណ្ណវិបាកទាយិភាវតោ, ន បវត្តិវិបាកមត្តនិព្ពត្តកំ. ភោគសម្បទាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អារោគ្យសម្បទាទិ-បរិវារសម្បទាទីនិ គណ្ហាតិ. ន ទីឃាយុកតាទីនិ ហិ អប្បាយុកតាសំវត្តនិកេន កម្មុនា និព្ពត្តានិ; អញ្ញំ ទីឃាយុកតាករណេន ឧបត្ថម្ភេតុំ សក្កោតិ; ន អតិទុព្ពណ្ណំ អប្បេសក្ខំ នីចកុលីនំ ទុប្បញ្ញំ វា វណ្ណវន្តតាទិវសេន. តថា ហិ វក្ខតិ, ‘‘ឥមស្មិំ បន បញ្ហវិស្សជ្ជនេ’’តិអាទិ, តំ បន និទស្សនវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុរិមានីតិ ឧបបីឡកោបច្ឆេទកានិ. ឧបបីឡកុបឃាតា នាម កុសលវិបាកបដិពាហកាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទ្វេ អកុសលានេវា’’តិ វុត្តំ. ឧបត្ថម្ភកំ កុសលមេវាតិ ឯត្ថ យថា ជនកំ ឧភយសភាវំ, ឯវំ ឥតរេសម្បិ ឧភយសភាវតាយ វុច្ចមានាយ ន កោចិ វិរោធោ. ទេវទត្តាទីនញ្ហិ នាគាទីនំ ឥតោ អនុប្បវច្ឆិតានំ បេតាទីនញ្ច នរកាទីសុ អកុសលកម្មវិបាកស្ស ឧបត្ថម្ភនុបបីឡនុបឃាតនានិ ន ន សម្ភវន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា យា ហេដ្ឋា ពហូសុ អានន្តរិយេសុ ឯកេន គហិតបដិសន្ធិកស្ស ឥតរេសំ តស្ស អនុពលប្បទាយិតា វុត្តា, សាបិ សមត្ថិតា ហោតិ. យស្មិញ្ហិ កម្មេ កតេ ជនកនិព្ពត្តំ កុសលផលំ វា អកុសលផលំ វា ព្យាធិធាតុសមតាទិនិមិត្តំ វិពាធីយតិ, តមុបត្ថម្ភកំ. យស្មិំ បន កតេ ជាតិសមត្ថស្ស បដិសន្ធិយំ បវត្តិយញ្ច វិបាកកដត្តារូបានំ ឧប្បត្តិ ហោតិ, តំ ជនកំ. យស្មិំ បន កតេ អញ្ញេន ជនិតស្ស ឥដ្ឋស្ស វា អនិដ្ឋស្ស វា ផលស្ស វិពាធាវិច្ឆេទបច្ចយានុប្បត្តិយា ឧបព្រូហនបច្ចយុប្បត្តិយា ច ជនកសាមត្ថិយានុរូបំ បរិវុត្តិចិរតរបពន្ធា ហោតិ, ឯតំ ឧបត្ថម្ភកំ. តថា យស្មិំ កតេ ជនកនិព្ពត្តំ កុសលផលំ អកុសលផលំ វា ព្យាធិធាតុសមតាទិនិមិត្តំ វិពាធីយតិ, តំ ឧបបីឡកំ. យស្មិំ បន កតេ ជនកសាមត្ថិយវសេន ចិរតរបពន្ធារហម្បិ សមានំ ផលំ វិច្ឆេទកបច្ចយុប្បត្តិយា វិច្ឆិជ្ជតិ, តំ ឧបឃាតកន្តិ អយមេត្ថ សារោ.

តត្ថាតិ តេសុ កម្មេសុ. ឧបច្ឆេទកកម្មេនាតិ អាយុនោ ឧបឃាតកកម្មេន. ស្វាយមុបឃាតកភាវោ ទ្វិធា ឥច្ឆិតព្ពោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘បាណាតិបាតិនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន សក្កោតិ បាណាតិបាតកម្មុនា សន្តានស្ស តថាភិសង្ខតត្តា. យស្មិញ្ហិ សន្តានេ និព្ពត្តំ, តស្ស តេន អភិសង្ខតតា អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពា តត្ថេវ តស្ស វិបាកស្ស វិនិពន្ធនតោ. ឯតេន កុសលស្ស កម្មស្ស អាយូហនក្ខណេយេវ បាណាតិបាតោ តាទិសំ សាមត្ថិយុបឃាតំ ករោតីតិ ទស្សេតិ, តតោ កម្មំ អប្បផលំ ហោតិ. ‘‘ទីឃាយុកា’’តិអាទិនា ឧបឃាតសាមត្ថិយេន ខេត្តេ ឧប្បន្នសស្សំ វិយ ឧបបត្តិនិយាមកា ធម្មាតិ ទស្សេតិ. ឧបបត្តិ និយតវិសេសេ វិបច្ចិតុំ ឱកាសេ ករោន្តេ ឯវ កុសលកម្មេ អាកឌ្ឍិយមានបដិសន្ធិកំ បាណាតិបាតកម្មំ អប្បាយុកត្ថាយ និយមេតីតិ អាហ – ‘‘បដិសន្ធិមេវ វា និយាមេត្វា អប្បាយុកំ ករោតី’’តិ. បាណាតិបាតចេតនាយ អច្ចន្តកដុកវិបាកត្តា សន្និដ្ឋានចេតនាយ និរយេ និព្ពត្តតិ តស្សា អត្ថស្ស ខីណាភាវតោ; ឥតរេ បន ន តថា ភារិយាតិ អាហ – ‘‘បុព្ពា…បេ… ហោតី’’តិ. ឥធ បន យំ ហេដ្ឋា វុត្តសទិសំ, តំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

មនុស្សាមនុស្សបរិស្សយាតិ មានុសកា អមានុសកា ច ឧបទ្ទវា. បុរតោតិ បុព្ពទ្វារតោ. បច្ឆតោតិ បច្ឆិមវត្ថុតោ. បវដ្ដមានាតិ បរិជនស្ស, ទេវតានំ វា ទេសេន បវដ្ដមានា. បរេហីតិ បុរាតនេហិ បរេហិ. សម្មុខីភាវន្តិ សាមិភាវវសេន បច្ចក្ខត្តំ. អាហរិត្វា ទេន្តិ ឥណាយិកា. កម្មន្តាតិ វណិជ្ជាទិកម្មានិ. អបាណាតិបាតកម្មន្តិ បាណាតិបាតស្ស បដិបក្ខភូតំ កម្មំ; បាណាតិបាតា វិរតិវសេន បវត្តិតកម្មន្តិ អត្ថោ. ទីឃាយុកសំវត្តនិកំ ហោតិ វិបាកស្ស កម្មសរិក្ខភាវតោ. ឥមិនា នយេនាតិ ឥមិនា អប្បាយុកទីឃាយុកសំវត្តនិកេសុ កម្មេសុ យថាវុត្តេន តំ សំវត្តនិកវិភាវននយេន.

វិហេឋនកម្មាទីនិបីតិ បិ-សទ្ទេន កោធឥស្សាមនកមច្ឆេរថទ្ធអវិទ្ទសុភាវវសេន បវត្តិតកម្មានិ សង្គណ្ហាតិ. តថេវាតិ យថា បាណាតិបាតកម្មំ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាមាតិ វុត្តំ, តថេវ វទមានានិ វិយ. ‘‘យំ យទេវាតិបត្ថេន្តិ, សព្ពមេតេន លព្ភតី’’តិ (ខុ. បា. ៨.១០) វចនតោ យថា សព្ពកុសលំ សព្ពាសំ សម្បត្តីនំ ឧបនិស្សយោ, ឯវំ សព្ពំ អកុសលំ សព្ពាសំ វិបត្តីនំ ឧបនិស្សយោតិ, ‘‘ឧបបីឡនេន និព្ភោគតំ អាបាទេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថា ហិ បាណាតិបាតកម្មវសេនបិ អយំ នយោ ទស្សិតោ. អវិហេឋនាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អក្កោធន-អនិស្សាមន-ទាន-អនតិមាន-វិទ្ទសុភាវេន បវត្តកម្មានិ សង្គណ្ហាតិ.

២៩៣. ឥស្សា មនោ ឯតស្សាតិ ឥស្សាមនកោតិ អាហ ‘‘ឥស្សាសម្បយុត្តចិត្តោ’’តិ. ឧបក្កោសន្តោតិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តោ. ឥស្សំ ពន្ធតីតិ ឥស្សំ អនុពន្ធតិ ឥស្សាសហិតមេវ ចិត្តំ អនុបវត្តេតិ. អប្បេសក្ខោតិ អប្បានុភាវោ អប្បញ្ញាតោ. តេនាហ ‘‘ន បញ្ញាយតី’’តិ. សា បនស្ស អប្បានុភាវតា បរិវារាភាវេន បាកដា ហោតីតិ អាហ ‘‘អប្បបរិវារោ’’តិ.

២៩៤. មច្ឆរិយវសេន ន ទាតា ហោតីតិ សព្ពសោ ទេយ្យធម្មស្ស អភាវេន ន ទាតា ន ហោតិ. អមច្ឆរី ហិ បុគ្គលោ សតិ ទេយ្យធម្មេ យថារហំ ទេតិយេវ.

២៩៥. អភិវាទេតព្ពំ ខេត្តវសេន មត្ថកប្បត្តំ ទស្សេតុំ, ‘‘ពុទ្ធំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ញេបិ មាតុបិតុជេដ្ឋភាតរាទយោ អភិវាទនាទិអរហា សន្តិ, តេសុ ថទ្ធាទិវសេន ករណំ នីចកុលសំវត្តនិកមេវ. ន ហិ បវត្តេ សក្កា កាតុន្តិ សម្ពន្ធោ. តេន បវត្តិវិបាកទាយិនោ កម្មស្ស វិសយោ ឯសោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘បដិសន្ធិមេវ បនា’’តិអាទិ.

២៩៦. អបរិបុច្ឆនេនាតិ អបរិបុច្ឆាមត្តេន និរយេ ន និព្ពត្តតិ; អបរិបុច្ឆាហេតុ បន កត្តព្ពាករណាទីហិ សិយា និរយនិព្ពត្តីតិ បាឡិយំ, ‘‘ន បរិបុច្ឆិតា ហោតី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘អបរិបុច្ឆកោ បនា’’តិអាទិមាហ. យថានុសន្ធិំ បាបេសីតិ ទេសនំ យថានុសន្ធិនិដ្ឋានំ បាបេសិ. សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចូឡកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.