៤. វិភង្គវគ្គោ

១. ភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា

២៧២. ឯកា រត្តិ ឯករត្តោ, ភទ្ទោ ឯករត្តោ ឯតស្សាតិ ភទ្ទេករត្តំ, វិបស្សនំ បរិព្រូហេន្តោ បុគ្គលោ. តេនាហ – ‘‘វិបស្សនានុយោគសមន្នាគតត្តា’’តិ. តំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តិយា បន ភទ្ទេករត្តសហចរណតោ ភទ្ទេករត្តោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ភទ្ទេករត្តស្ស វោ, ភិក្ខវេ, ឧទ្ទេសញ្ច វិភង្គញ្ច ទេសេស្សាមី’’តិ. ទេសេតព្ពមត្ថំ ឧទ្ទិសតិ ឯតេនាតិ ឧទ្ទេសោ, សង្ខេបទេសនា ឯវ. យស្មា បន និទ្ទេសបទានំ ជននិដ្ឋានេ ឋិតត្តា មាតា វិយាតិ មាតិកាតិ វុច្ចតិ, តស្មាហ ‘‘ឧទ្ទេសន្តិ មាតិក’’ន្តិ. ឧទ្ទិដ្ឋមត្ថំ វិភជតិ ឯតេនាតិ វិភង្គោ វិត្ថារទេសនា, តេនាហ – ‘‘វិត្ថារភាជនិយ’’ន្តិ ‘‘យថាឧទ្ទិដ្ឋមត្ថំ វិត្ថារតោ ភាជេតិ វិភជតិ ឯតេនា’’តិ កត្វា.

ឧប្បាទាទិខណត្តយំ បត្វា អតិក្កមំ អតិក្កន្តំ អតីតំ. តំ បន អត្ថតោ វិគតំ ខន្ធបញ្ចកន្តិ អាហ ‘‘អតីតេ ខន្ធបញ្ចកេ’’តិ. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ នានុគច្ឆេយ្យាតិ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនន្ទនាហិ នានុភវេយ្យ, នាភិនន្ទេយ្យាតិ អត្ថោ. យថា ‘‘និច្ច’’ន្តិអាទិនា វិបរីតគ្គាហវសេន អតីតេសុ រូបាទីសុ មិច្ឆាអភិនិវិសនំ បរាមាសោ ទិដ្ឋាភិនន្ទនា; ឯវំ ‘‘និច្ច’’ន្តិអាទិនា វិបរីតគ្គាហវសេន អនាគតេសុ រូបាទីសុ មិច្ឆាអភិនិវិសនំ បរាមាសោ ទិដ្ឋិ កម្មសមាទានំ ទិដ្ឋិបត្ថនាតិ តំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ – ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ន បត្ថេយ្យា’’តិ. យទតីតន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន ‘‘អបត្ត’’ន្តិ បទំ សង្គណ្ហាតិ. តម្បិ ហិ ការណវចនំ. តេនាហ ‘‘យស្មា ចា’’តិ. តត្ថាយមធិប្បាយោ, ‘‘អតីតំ តណ្ហាទិវសេន នាភិនន្ទិតព្ពំ សព្ពសោ អវិជ្ជមានត្តា សសវិសាណំ វិយ, តថា អនាគតម្បិ ន បត្ថេតព្ព’’ន្តិ. តត្ថ សិយា – អតីតំ នាភិនន្ទិតព្ពំ អភិនន្ទនាយ និប្បយោជនត្តា, អនាគតបត្ថនា បន សផលាបិ សិយាតិ ន សព្ពសោ បដិក្ខិបិតព្ពាតិ? ន, តស្សាបិ សវិឃាតភាវេន បដិក្ខិបិតព្ពតោ. តេនាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ. តត្ថ បហីនន្តិ និស្សដ្ឋសភាវំ. និរុទ្ធន្តិ ភគ្គំ. អត្ថង្គតន្តិ វិនាសំ. អប្បត្តន្តិ សភាវំ ឧប្បាទាទិកំ អសម្បត្តំ. អជាតន្តិ ន ជាតំ. អនិព្ពត្តន្តិ តស្សេវ វេវចនំ.

យត្ថ យត្ថាតិ យស្មិំ យស្មិំ ខណេ, យស្មិំ យស្មិំ វា ធម្មបុញ្ជេ ឧប្បន្នំ, តំ សព្ពម្បិ អសេសេត្វា. អរញ្ញាទីសុ វាតិ វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ. តេន អរញ្ញេ វា រុក្ខមូលេ វា បព្ពតកន្ទរាទីសុ វាតិ ឋាននិយមាភាវា អនុបស្សនាយ សាតច្ចការិតំ ទស្សេតិ. យមកាទិវសេន បរិព្រូហិយមានា វិបស្សនា វិយ បដិបក្ខេហិ អកោបនិយាវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘អសំហីរំ អសំកុប្បន្តិ ឥទំ វិបស្សនាបដិវិបស្សនាទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ. គាថាយមយមត្ថោ វិបស្សនាវសេន យុជ្ជតីតិ អាហ – ‘‘វិបស្សនា ហី’’តិអាទិ. កិំ ឯតាយ បរិយាយកថាយាតិ និប្បរិយាយតោវ អសំហីរំ អសំកុប្បំ ទស្សេតុំ, ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. កថំ បន និច្ចស្ស និព្ពានស្ស អនុព្រូហនា ហោតីតិ អាហ ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិអាទិ. ឯតេន តទារម្មណធម្មា ព្រូហនាយ, តេសំ អារម្មណម្បិ អត្ថតោ អនុព្រូហិតំ នាម ហោតិ ពហុលំ មនសិការេនាតិ ទស្សេតិ.

អាទិតោ តាបនំ អាតាបនំ, តេន អារម្ភធាតុមាហ. បរិតោ តាបនំ បរិតាបនំ, តេន និក្កមធាតុបរក្កមធាតុយោ ចាតិ. តស្ស សេនាតិ តស្ស មច្ចុនោ សហករណដ្ឋេន សេនា វិយាតិ សេនា. សង្គរោតិអាទីសុ មិត្តាការគ្គហណេន សាមបយោគមាហ. លញ្ជគ្គហណេន លញ្ជទានំ, តេន ទានប្បយោគំ. ពលរាសីតិ ហត្ថិអស្សាទិពលកាយោ. តេន ទណ្ឌភេទានិ វទតិ. ភេទោបិ ហិ ពលវតោ ឯវ ឥជ្ឈតិ, ស្វាយំ ចតុព្ពិធោបិ ឧបាយយោគេន សម្បវត្តីយតិ. តត្ថ តត្ថ ច សង្គំ អាសត្តិំ អរតិ ទេតីតិ សង្គរោ បុព្ពភាគេ វា សង្គរណវសេន តស្ស បដិជាននវសេន បវត្តនតោ.

ឧដ្ឋាហកំ ឧដ្ឋានវីរិយសម្បន្នំ. សបរហិតសីវនលក្ខណេន អសាធុភាវបរម្មុខភាវគមនេន វា សន្តោ.

២៧៣. មនុញ្ញរូបវសេនេវ ឯវំរូបោ អហោសីន្តិ អតីតំ អន្វាគមេតិ តត្ថ នន្ទិយាសមន្វានយនតោ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កុសលសុខសោមនស្សវេទនាវសេនាតិ កុសលវេទនាវសេន សុខវេទនាវសេន សោមនស្សវេទនាវសេនាតិ បច្ចេកំ វេទនាសទ្ទោ យោជេតព្ពោ. តណ្ហាភិនន្ទនាយ សតិ ទិដ្ឋាភិនន្ទនា សិទ្ធា ឯវាតិ – ‘‘តណ្ហំ សមន្វានេតិ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ហីនរូបាទិ…បេ… ន មញ្ញតិ អមនុញ្ញោបិ សមានោ សមនុញ្ញភាវស្សេវ វសេន មញ្ញនាយ បវត្តនតោ. នានុបវត្តយតិ វិក្ខម្ភនវសេន នន្ទិយា ទូរីកតត្តា.

២៧៤. ឧឡារសុន្ទរភាវមុខេនេវ អនាគតេសុបិ រូបាទីសុ តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បនា បវត្តតីតិ អាហ – ‘‘ឯវំរូបោ…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ.

២៧៥. វត្តព្ពំ សិយាតិ យថា នន្ទិយា អសមន្វានយនជោតនំ ព្យតិរេកមុខេន បតិដ្ឋបេតុំ, ‘‘អតីតំ ន ន្វាគមេយ្យា’’តិ ឧទ្ទេសស្ស, ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អតីតំ អន្វាគមេតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៧៣) វិភង្គោ វុត្តោ, ឯវំ ‘‘បច្ចុប្បន្នញ្ច យោ ធម្ម’’ន្តិអាទិកស្ស ឧទ្ទេសស្ស ព្យតិរេកមុខេន វិភង្គេ វុច្ចមានេ វិបស្សនាបដិក្ខេបវសេន, ‘‘កថញ្ច…បេ… វត្តព្ពំ សិយា’’តិ វុត្តំ. តយិទំ បរមគម្ភីរំ សត្ថុទេសនានយំ អនុបធារេត្វា ចោទិតំ, យស្មា ‘‘បច្ចុប្បន្នញ្ច យោ ធម្ម’’ន្តិអាទិកស្ស ឧទ្ទេសស្ស ព្យតិរេកមុខេនេវ វិបស្សនាបដិក្ខេបវសេន, ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បច្ចុប្បន្នេសូ’’តិ វិភង្គទេសនា សម្បវត្តតិ. តេនាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. តត្ថ តស្សា ឯវាតិ វិបស្សនាយ ឯវ. អភាវំ ទស្សេតុំ សំហីរតីតិ មាតិកំ ឧទ្ធរិត្វាតិ កថេតុកម្យតាយ មាតិកាវសេន បទុទ្ធារំ កត្វា, ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អសុតវា សុតវា’’តិ ច អាទិនា វិត្ថារោ វុត្តោ. វិបស្សនាយ អភាវតោតិ វិបស្សនាយ អភាវិតតាយ អវិក្ខម្ភិតតាយ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ សបត្តេហិ វិយ តត្ថ តត្ថ ឋបនាយ អាកឌ្ឍីយតិ, តត្ថ តត្ថ វិសយេ តតោ ឯវ អបាយសមុទ្ទំ សំសារសមុទ្ទំ អានីយតិ. សុក្កបក្ខោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. អានន្ទភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា

២៧៦. ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណតោ និវត្តេត្វា ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ ចិត្តស្ស សម្មទេវ លយនំ អប្បនំ បដិសល្លានំ, យោ កោចិ សមាបត្តិវិហារោ, ឥធ បន អរិយវិហារោ អធិប្បេតោតិ អាហ – ‘‘បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ’’តិអាទិ. ជានន្តោវ ភគវា កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ បុច្ឆិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តិ, ជានន្តាបិ ន បុច្ឆន្តី’’តិអាទិ (បារា. ១៦).

២៧៨. សាធុការមទាសីតិ សាធុសទ្ទំ សាវេសិ. តំ បន បសំសា ហោតីតិ បសំសត្ថោ សាធុសទ្ទោ. តេនាហ ‘‘ទេសនំ បសំសន្តោ’’តិ. វិជ្ជមានេហិ វណ្ណេហិ គុណវន្តេ ឧទគ្គតាករណំ សម្បហំសនំ, កេវលំ គុណសំកិត្តនវសេន ថោមនា បសំសាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

អានន្ទភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. មហាកច្ចានភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា

២៧៩. ឧណ្ហភាវេន តបនតោ តបំ ឧទកំ ឯតស្សាតិ តបោទា, រហទោ. តេនាហ ‘‘តត្តោទកស្ស រហទស្សា’’តិ. សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ, ‘‘វេភារបព្ពតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តតោ ឧទករហទតោ, តំ រហទំ ឧបនិស្សាយាតិ អត្ថោ. នាគភវនាគតោបិ ហិ សោ រហទោ តតោ ឧបរិ មនុស្សលោកេ ជលាសយេន សម្ពទ្ធោ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តបោទា នាម នទី សន្ទតី’’តិ. ឯទិសាតិ កុថិតា ឧណ្ហា, អន្វត្ថនាមវសេន តបោទាតិ ច វុច្ចតីតិ អត្ថោ. បេតលោកោតិ បេតានំ វសនដ្ឋានំ បច្ចេកនិរយំ សន្ធាយាហ. ឥមស្ស បន អារាមស្សាតិ តបោទារាមស្ស. តតោតិ តបោទាសង្ខាតនទិតោ. មហាឧទករហទោតិ មហាឧទកភរិតំ បល្លលំ.

២៨០. សមិទ្ធោតិ ឧឡារោ, បរិបុណ្ណោយេវាតិ អត្ថោ. អាទិម្ហិ ព្រហ្មចរិយមស្សាតិ អាទិព្រហ្មចរិយោ, សោ ឯវ អាទិព្រហ្មចរិយកោ. តេនាហ ‘‘បុព្ពភាគប្បដិបត្តិភូតោ’’តិ. ‘‘អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ អទ្ធភេទមុខេន សង្ខតធម្មពោធវចនំ.

២៨២. កាមំ ខន្ធាទិវសេន វិភជនំ សាធារណំ, បឋមទុតិយចតុត្ថសុត្តេសុ បន ខន្ធវសេន វិភជនំ កត្វា ឥធ តថា អកត្វា ឯវំ ទេសនាយ ឋបនំ តតោ អញ្ញថា អាយតនវសេន វិភជនត្ថំ. ឯវំ វិភិន្នា ហិ សង្ខេបវិត្ថារតោ អនវសេសា សម្មសនុបគា ធម្មា វិភជិត្វា ទស្សិតា ហោន្តិ; អយំ កិរេត្ថ ភគវតោ អជ្ឈាសយោ ថេរេន នយតោ គហិតោតិ ទស្សេតុំ, ‘‘ឥមស្មិំ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទ្វាទសាយតនវសេនេវ មាតិកំ ឋបេសីតិ លោកិយានិ ទ្វាទសាយតនានិ ឯវ សន្ធាយ មាតិកំ ឋបេសិ, យថា តីសុ សុត្តេសុ ខន្ធវសេន វិភត្តំ, ឯវំ យទិ ភគវតា ឥធាបិ វិភជនំ ឥច្ឆិតំ សិយា, តថា វិភជេយ្យ, យស្មា បន តថា អវិភជិត្វាវ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋោ, តស្មា ទ្វាទសាយតនវសេនេវេត្ថ វិភជនំ ភគវតា ច អធិប្បេតន្តិ នយគ្គាហេ ឋត្វា ថេរោ វិភជិ. តេនាហ – ‘‘នយំ បដិលភិត្វា ឯវមាហា’’តិ. ភារិយំ កតន្តិ ទុក្ករំ កតំ. អបទេ បទំ ទស្សិតំ អាកាសេ បទំ កតំ សាធារណស្ស អត្ថស្ស វិសិដ្ឋវិសយតាយ ទស្សិតត្តា. និកន្តិវិញ្ញាណន្តិ និកន្តិតណ្ហាយ សម្បយុត្តំ វិញ្ញាណំ, ‘‘ឆន្ទរាគប្បដិពទ្ធំ ហោតី’’តិ វចនតោ. មនោតិ ភវង្គចិត្តំ មនោទ្វារិកជវនានំ ទ្វារភូតំ.

២៨៣. បត្ថនាវសេន ឋបេសីតិ បត្ថនាវសេន ចិត្តំ បវត្តេសិ.

មហាកច្ចានភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា

សមត្តា.

៤. លោមសកកង្គិយភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនា

២៨៦. ឃននិចិតលោមោ លោមសោ, អយំ បន អប្បតាយ លោមសកោតិ អាហ – ‘‘ឦសកលោមសាការតាយា’’តិ, លោមសកោ អង្គិកោ លោមសកកង្គិយោ, បឋមោ ក-ការោ អប្បត្ថោ, ទុតិយំ បន បទវឌ្ឍនមេវ. រត្តកម្ពលសិលាយន្តិ រត្តកម្ពលវណ្ណសិលាយំ. ឱរុយ្ហាតិ អាកាសតោ ឱតរិត្វា. បាដិហារិយំ ទិស្វា ទិន្នលាភសក្ការស្ស អសាទិយនតោ មនុស្សបថេ ន វសន្តិ.

ទសហិ ចក្កវាឡសហស្សេហីតិ និស្សក្កវចនតោ អាគន្ត្វាតិ អធិប្បាយោ. សន្និបតិតាហិ ទេវតាហីតិ ករណវចនំ. បញ្ញាបយោគមន្ទតាយ បដិវិជ្ឈិតុំ អសក្កោន្តានំ ទេវានំ ញាណស្ស តិក្ខវិសទភាវាបាទនេន សមុត្តេជេតុំ សំវេគជននត្ថំ…បេ… អភាសិ. តត្រាតិ តស្មិំ ទេវសន្និបាតេ, តិស្សំ វា ទេសនាយំ. ទេវត្តស្សាតិ ទេវភាវស្ស, ទិព្ពសម្បត្តិយាតិ អត្ថោ. ភទ្ទេករត្តស្ស សុត្តស្ស ឯតាតិ ភទ្ទេករត្តិយា.

សវនមុខេន ព្យញ្ជនសោ អត្ថសោ ច ឧបធារណំ ឧគ្គណ្ហនន្តិ អាហ – ‘‘តុណ្ហីភូតោ និសីទិត្វា សុណន្តោ ឧគ្គណ្ហាតិ នាមា’’តិ. វាចុគ្គតករណំ បរិយាបុណនន្តិ អាហ – ‘‘វាចាយ សជ្ឈាយំ ករោន្តោ បរិយាបុណាតិ នាមា’’តិ. គន្ថស្ស បរិហណំ ធារណំ, តំ បន បរេសុ បតិដ្ឋាបនំ បាកដំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘អញ្ញេសំ វាចេន្តោ ធារេតិ នាមា’’តិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

លោមសកកង្គិយភទ្ទេករត្តសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា

សមត្តា.

៥. ចូឡកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

២៨៩. អង្គសុភតាយាតិ អង្គានំ ហត្ថបាទាទិសរីរាវយវានំ សុន្ទរភាវេន. យំ អបច្ចំ កុច្ឆិតំ មុទ្ធំ វា, តត្ថ លោកេ មាណវវោហារោ, យេភុយ្យេន សត្តា ទហរកាលេ សុទ្ធធាតុកា ហោន្តីតិ វុត្តំ, ‘‘តរុណកាលេ វោហរិំសូ’’តិ. អធិបតិត្តាតិ ឥស្សរភាវតោ.

សមាហារន្តិ សន្និចយំ. បណ្ឌិតោ ឃរមាវសេតិ យស្មា អប្បតរេបិ ព្យយមានេ ភោគា ខីយន្តិ, អប្បតរេបិ សញ្ចយមានេ វឌ្ឍន្តិ, តស្មា វិញ្ញុជាតិកោ កិញ្ចិ ព្យយំ អកត្វា អយមេវ ឧប្បាទេន្តោ ឃរាវាសំ អនុតិដ្ឋេយ្យាតិ លោភាទេសិតមត្ថំ វទតិ.

ធនលោភេន…បេ… និព្ពត្តោ. លោភវសិកស្ស ហិ គតិ និរយោ វា តិរច្ឆានយោនិ វា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘និមិត្តស្សាទគថិតំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ អនុព្យញ្ជនស្សាទគថិតំ វា. តស្មិំ សមយេ កាលង្ករេយ្យ, ទ្វិន្នំ គតីនំ អញ្ញតរំ គតិំ វទាមិ – និរយំ វា តិរច្ឆានយោនិំ វា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៥). និរយេ និព្ពត្តិស្សតិ កតោកាសស្ស កម្មស្ស បដិពាហិតុំ អសក្កុណេយ្យភាវតោ.

បត្តក្ខន្ធអធោមុខភាវំ សន្ធាយ ‘‘ឱនាមេត្វា’’តិ វុត្តំ. ព្រាហ្មណចារិត្តស្ស ភាវិតតំ សន្ធាយាហ ‘‘ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ’’តិ. តំ បវត្តិំ បុច្ឆីតិ សុតមេតំ មយា, ‘‘មយ្ហំ បិតា សុនខោ ហុត្វា និព្ពត្តោ’’តិ, ឯតំ ភោតា គោតមេន វុត្តន្តិ. កិមិទំ វុត្តន្តិ ឥមំ បវត្តិំ បុច្ឆិ.

តថេវ វត្វាតិ យថា សុនខស្ស វុត្តំ, តថេវ វត្វា. អវិសំវាទនត្ថន្តិ, ‘‘តោទេយ្យព្រាហ្មណោ សុនខោ ជាតោ’’តិ អត្តនោ វចនស្ស អវិសំវាទនត្ថំ, វិសំវាទនាភាវទស្សនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. ញាតោម្ហិ ឥមិនាតិ ឥមិនា មម បុត្តេន មយ្ហំ បុរិមជាតិយំ បិតាតិ ឯវំ ញាតោ អម្ហីតិ ជានិត្វា. ពុទ្ធានុភាវេន កិរ សុនខោ តថា ទស្សេតិ, ន ជាតិស្សរតាយ. ភគវន្តំ ទិស្វា ភុក្ករណំ បន បុរិមជាតិសិទ្ធវាសនាយ. ភវបដិច្ឆន្នន្តិ ភវន្តរភាវេន បដិច្ឆន្នំ. នាម-សទ្ទោ សម្ភាវនេ. បដិសន្ធិអន្តរន្តិ អញ្ញជាតិបដិសន្ធិគ្គហណេន ហេដ្ឋិមជាតំ គតិំ. អង្គវិជ្ជាបាឋកោ កិរេស, តេន អប្បាយុកទីឃាយុកតាទិវសេន ចុទ្ទស បញ្ហេ អភិសង្ខរិ; ឯវំ កិរស្ស អហោសិ, ‘‘ឥមេសំ សត្តានំ អប្បាយុកតាទយោ វិសេសា អង្គបច្ចង្គវសេន សល្លក្ខិយន្តិ. ន ខោ បនេតំ យុត្តំ ‘អង្គបច្ចង្គានិ យាវ តេសំ តេសំ ការណ’ន្តិ; តស្មា ភវិតព្ពមេត្ថ អញ្ញេនេវ ការណេន. សមណោ គោតមោ តំ ការណំ វិភជិត្វា កថេស្សតិ, ឯវាយំ សព្ពញ្ញូតិ និច្ឆយោ មេ អបណ្ណកោ ភវិស្សតី’’តិ. អបរេ បន ភណន្តិ, ‘‘តិរច្ឆានគតំ មនុស្សំ វា អាវិសិត្វា ឥច្ឆិតត្ថកសាវនំ នាម មហាមន្តវិជ្ជាវសេន ហោតិ; តស្មា ន ឯត្តាវតា សមណស្ស គោតមស្ស សព្ពញ្ញុតា សុនិច្ឆិតា ហោតិ. យំ នូនាហំ កម្មផលមស្ស ឧទ្ទិស្ស បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យំ, តត្ថ ច មេ ចិត្តំ អារាធេន្តោ បញ្ហំ ព្យាករិស្សតិ. ឯវាយំ សព្ពញ្ញូតិ វិនិច្ឆយោ មេ ភវិស្សតីតិ តេ បញ្ហេ បុច្ឆតី’’តិ.

ភណ្ឌកន្តិ សាបតេយ្យំ, សន្តកន្តិ អត្ថោ. កម្មុនា ទាតព្ពំ អាទិយន្តីតិ កម្មទាយាទា, អត្តនា កតូបចិតកម្មផលភាគីតិ អត្ថោ. តំ បន កម្មទាយជ្ជំ ការណោបចារេន វទន្តោ, ‘‘កម្មំ ឯតេសំ ទាយជ្ជំ ភណ្ឌកន្តិ អត្ថោ’’តិ អាហ – យថា ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៨០). យវតិ ផលំ សភាវតោ ភិន្នម្បិ អភិន្នំ វិយ មិស្សិតំ ហោតិ, ឯតេនាតិ យោនីតិ អាហ – ‘‘កម្មំ ឯតេសំ យោនិ ការណ’’ន្តិ. មមត្តវសេន ពជ្ឈតិ សំពជ្ឈតីតិ ពន្ធុ, ញាតិ សាលោហិតោ ច. កម្មំ បន ឯកន្តសម្ពន្ធមេវាតិ អាហ – ‘‘កម្មំ ឯតេសំ ពន្ធូ’’តិ. បតិដ្ឋាតិ អវស្សយោ. កម្មសទិសោ ហិ សត្តានំ អវស្សយោ នត្ថិ, អញ្ញោ កោចិ ឥស្សរោ ព្រហ្មា វា ន ករោតិ តាទិសំ កត្តុំ សជ្ជិតុំ អសមត្ថភាវតោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. កម្មមេវាតិ កស្មា អវធារិតំ, ននុ កិលេសាបិ សត្តានំ ហីនបណីតភាវការណំ, ន កេវលន្តិ? សច្ចមេតំ, កិលេសបយោគេន វិបាកវដ្ដំ និព្ពត្តំ កម្មបវត្តិតមេវាតិ កត្វា វុត្តំ. ‘‘កថិតស្ស អត្ថំ ន សញ្ជានាសី’’តិ សង្ខេបតោ វត្វា ននុ ភគវា មហាការុណិកោ បរេសំ ញាបនត្ថមេវ ធម្មំ ទេសេតីតិ អាហ – ‘‘មាននិស្សិតោ កិរេសា’’តិអាទិ.

២៩០. សមត្តេនាតិ បរិយត្តេន, យថា តំ ផលំ ទាតុំ សមត្ថំ ហោតិ, ឯវំ កតេន, ឧបចិតេនាតិ អត្ថោ. តាទិសំ បន អត្តនោ កិច្ចេ អនូនំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណេនា’’តិ. សមាទិន្នេនាតិ ឯត្ថ សមាទានំ នាម តណ្ហាទិដ្ឋីហិ គហណំ បរាមសនន្តិ អាហ – ‘‘គហិតេន បរាមដ្ឋេនា’’តិ. បដិបជ្ជតិ ឯតាយ សុគតិទុគ្គតីតិ បដិបទា, កម្មំ. តថា ហិ តំ ‘‘កម្មបថោ’’តិ វុច្ចតិ.

ឯសាតិ បដិបទា. ទុព្ពលំ ឧបឃាតកមេវ សិយាតិ ឧបបីឡកស្ស វិសយំ ទស្សេតុំ, ‘‘ពលវកម្មេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ពលវកម្មេនាតិ បុញ្ញកម្មេន. វទតិ នាមាតិ វទន្តោ វិយ ហោតិ. និព្ពត្តាបេយ្យន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឧបបីឡកសភាវំ កម្មំ ជនកសភាវំ ន ហោតីតិ? សព្ពមេតំ បរិកប្បនវចនំ, យថា មនុស្សា បច្ចត្ថិកំ បដិបក្ខំ កិញ្ចិ កាតុំ អសមត្ថាបិ កេចិ អាលម្ពនវសេន សមត្ថា វិយ អត្តានំ ទស្សេន្តិ, ឯវំសម្បទមិទន្តិ កេចិ. អបរេ បន ភណន្តិ – យស្សិទំ កម្មស្សវិបាកំ បីឡេតិ, សចេ តស្មិំ អនោកាសេ ឯវ សយំ វិបច្ចិតុំ ឱកាសំ លភេយ្យ, អបាយេសុ ឯវ តំសមង្គិបុគ្គលំ និព្ពត្តាបេយ្យ, យស្មា តំ កម្មំ ពលវំ ហុត្វា អវសេសបច្ចយសមវាយេន វិបច្ចិតុំ អារទ្ធំ, តស្មា ឥតរំ តស្ស វិបាកំ វិពាធេន្តំ ឧបបីឡកំ នាម ជាតំ. ឯតទត្ថមេវ ចេត្ថ ‘‘ពលវកម្មេន និព្ពត្ត’’ន្តិ ពលវគ្គហណំ កតំ. កិច្ចវសេន ហិ នេសំ កម្មានំ ឯតា សមញ្ញា, យទិទំ ឧបបីឡកំ ឧបច្ឆេទកំ ជនកំ ឧបត្ថម្ភកន្តិ, ន កុសលានិ វិយ ឧបត្ថម្ភានិ ហោន្តិ និព្ពត្តត្ថាយ. បីឡេត្វាតិ វិហេឋេត្វា បដិឃាដនាទិវសេន ឧច្ឆុតេលយន្តាទយោ វិយ ឧច្ឆុតិលាទិកេ វិពាធេត្វា. និរោជន្តិ និត្តេជំ. និយូសន្តិ និរសំ. កសដន្តិ និស្សារំ. បរិស្សយន្តិ ឧបទ្ទវំ.

ឥទានិ បរិស្សយស្ស ឧបនយនាការំ ទស្សេន្តេន តត្ថ, ‘‘ទារកស្សា’’តិអាទិំ វត្វា ភោគានំ វិនាសនាការំ ទស្សេតុំ, បុន ‘‘ទារកស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. កុម្ភទោហនាតិ កុម្ភបូរខីរា. គោមណ្ឌលេតិ គោយូថេ.

អដ្ឋុសភគមនំ កត្វាតិ អដ្ឋឧសភប្បមាណំ បទេសំ បច្ចត្ថិកំ ឧទ្ទិស្ស ធនុគ្គហោ អនុយាយិំ កត្វា. តន្តិ សរំ. អញ្ញោតិ បច្ចត្ថិកោ. តត្ថេវ បាតេយ្យ អច្ចាសន្នំ កត្វា សរស្ស ខិត្តត្តា. វាឡមច្ឆោទកន្តិ មករាទិវាឡមច្ឆវន្តំ ឧទកំ.

បដិសន្ធិនិព្ពត្តកំ កម្មំ ជនកកម្មំ នាម បរិបុណ្ណវិបាកទាយិភាវតោ, ន បវត្តិវិបាកមត្តនិព្ពត្តកំ. ភោគសម្បទាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អារោគ្យសម្បទាទិ-បរិវារសម្បទាទីនិ គណ្ហាតិ. ន ទីឃាយុកតាទីនិ ហិ អប្បាយុកតាសំវត្តនិកេន កម្មុនា និព្ពត្តានិ; អញ្ញំ ទីឃាយុកតាករណេន ឧបត្ថម្ភេតុំ សក្កោតិ; ន អតិទុព្ពណ្ណំ អប្បេសក្ខំ នីចកុលីនំ ទុប្បញ្ញំ វា វណ្ណវន្តតាទិវសេន. តថា ហិ វក្ខតិ, ‘‘ឥមស្មិំ បន បញ្ហវិស្សជ្ជនេ’’តិអាទិ, តំ បន និទស្សនវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុរិមានីតិ ឧបបីឡកោបច្ឆេទកានិ. ឧបបីឡកុបឃាតា នាម កុសលវិបាកបដិពាហកាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទ្វេ អកុសលានេវា’’តិ វុត្តំ. ឧបត្ថម្ភកំ កុសលមេវាតិ ឯត្ថ យថា ជនកំ ឧភយសភាវំ, ឯវំ ឥតរេសម្បិ ឧភយសភាវតាយ វុច្ចមានាយ ន កោចិ វិរោធោ. ទេវទត្តាទីនញ្ហិ នាគាទីនំ ឥតោ អនុប្បវច្ឆិតានំ បេតាទីនញ្ច នរកាទីសុ អកុសលកម្មវិបាកស្ស ឧបត្ថម្ភនុបបីឡនុបឃាតនានិ ន ន សម្ភវន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា យា ហេដ្ឋា ពហូសុ អានន្តរិយេសុ ឯកេន គហិតបដិសន្ធិកស្ស ឥតរេសំ តស្ស អនុពលប្បទាយិតា វុត្តា, សាបិ សមត្ថិតា ហោតិ. យស្មិញ្ហិ កម្មេ កតេ ជនកនិព្ពត្តំ កុសលផលំ វា អកុសលផលំ វា ព្យាធិធាតុសមតាទិនិមិត្តំ វិពាធីយតិ, តមុបត្ថម្ភកំ. យស្មិំ បន កតេ ជាតិសមត្ថស្ស បដិសន្ធិយំ បវត្តិយញ្ច វិបាកកដត្តារូបានំ ឧប្បត្តិ ហោតិ, តំ ជនកំ. យស្មិំ បន កតេ អញ្ញេន ជនិតស្ស ឥដ្ឋស្ស វា អនិដ្ឋស្ស វា ផលស្ស វិពាធាវិច្ឆេទបច្ចយានុប្បត្តិយា ឧបព្រូហនបច្ចយុប្បត្តិយា ច ជនកសាមត្ថិយានុរូបំ បរិវុត្តិចិរតរបពន្ធា ហោតិ, ឯតំ ឧបត្ថម្ភកំ. តថា យស្មិំ កតេ ជនកនិព្ពត្តំ កុសលផលំ អកុសលផលំ វា ព្យាធិធាតុសមតាទិនិមិត្តំ វិពាធីយតិ, តំ ឧបបីឡកំ. យស្មិំ បន កតេ ជនកសាមត្ថិយវសេន ចិរតរបពន្ធារហម្បិ សមានំ ផលំ វិច្ឆេទកបច្ចយុប្បត្តិយា វិច្ឆិជ្ជតិ, តំ ឧបឃាតកន្តិ អយមេត្ថ សារោ.

តត្ថាតិ តេសុ កម្មេសុ. ឧបច្ឆេទកកម្មេនាតិ អាយុនោ ឧបឃាតកកម្មេន. ស្វាយមុបឃាតកភាវោ ទ្វិធា ឥច្ឆិតព្ពោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘បាណាតិបាតិនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន សក្កោតិ បាណាតិបាតកម្មុនា សន្តានស្ស តថាភិសង្ខតត្តា. យស្មិញ្ហិ សន្តានេ និព្ពត្តំ, តស្ស តេន អភិសង្ខតតា អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពា តត្ថេវ តស្ស វិបាកស្ស វិនិពន្ធនតោ. ឯតេន កុសលស្ស កម្មស្ស អាយូហនក្ខណេយេវ បាណាតិបាតោ តាទិសំ សាមត្ថិយុបឃាតំ ករោតីតិ ទស្សេតិ, តតោ កម្មំ អប្បផលំ ហោតិ. ‘‘ទីឃាយុកា’’តិអាទិនា ឧបឃាតសាមត្ថិយេន ខេត្តេ ឧប្បន្នសស្សំ វិយ ឧបបត្តិនិយាមកា ធម្មាតិ ទស្សេតិ. ឧបបត្តិ និយតវិសេសេ វិបច្ចិតុំ ឱកាសេ ករោន្តេ ឯវ កុសលកម្មេ អាកឌ្ឍិយមានបដិសន្ធិកំ បាណាតិបាតកម្មំ អប្បាយុកត្ថាយ និយមេតីតិ អាហ – ‘‘បដិសន្ធិមេវ វា និយាមេត្វា អប្បាយុកំ ករោតី’’តិ. បាណាតិបាតចេតនាយ អច្ចន្តកដុកវិបាកត្តា សន្និដ្ឋានចេតនាយ និរយេ និព្ពត្តតិ តស្សា អត្ថស្ស ខីណាភាវតោ; ឥតរេ បន ន តថា ភារិយាតិ អាហ – ‘‘បុព្ពា…បេ… ហោតី’’តិ. ឥធ បន យំ ហេដ្ឋា វុត្តសទិសំ, តំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

មនុស្សាមនុស្សបរិស្សយាតិ មានុសកា អមានុសកា ច ឧបទ្ទវា. បុរតោតិ បុព្ពទ្វារតោ. បច្ឆតោតិ បច្ឆិមវត្ថុតោ. បវដ្ដមានាតិ បរិជនស្ស, ទេវតានំ វា ទេសេន បវដ្ដមានា. បរេហីតិ បុរាតនេហិ បរេហិ. សម្មុខីភាវន្តិ សាមិភាវវសេន បច្ចក្ខត្តំ. អាហរិត្វា ទេន្តិ ឥណាយិកា. កម្មន្តាតិ វណិជ្ជាទិកម្មានិ. អបាណាតិបាតកម្មន្តិ បាណាតិបាតស្ស បដិបក្ខភូតំ កម្មំ; បាណាតិបាតា វិរតិវសេន បវត្តិតកម្មន្តិ អត្ថោ. ទីឃាយុកសំវត្តនិកំ ហោតិ វិបាកស្ស កម្មសរិក្ខភាវតោ. ឥមិនា នយេនាតិ ឥមិនា អប្បាយុកទីឃាយុកសំវត្តនិកេសុ កម្មេសុ យថាវុត្តេន តំ សំវត្តនិកវិភាវននយេន.

វិហេឋនកម្មាទីនិបីតិ បិ-សទ្ទេន កោធឥស្សាមនកមច្ឆេរថទ្ធអវិទ្ទសុភាវវសេន បវត្តិតកម្មានិ សង្គណ្ហាតិ. តថេវាតិ យថា បាណាតិបាតកម្មំ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាមាតិ វុត្តំ, តថេវ វទមានានិ វិយ. ‘‘យំ យទេវាតិបត្ថេន្តិ, សព្ពមេតេន លព្ភតី’’តិ (ខុ. បា. ៨.១០) វចនតោ យថា សព្ពកុសលំ សព្ពាសំ សម្បត្តីនំ ឧបនិស្សយោ, ឯវំ សព្ពំ អកុសលំ សព្ពាសំ វិបត្តីនំ ឧបនិស្សយោតិ, ‘‘ឧបបីឡនេន និព្ភោគតំ អាបាទេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថា ហិ បាណាតិបាតកម្មវសេនបិ អយំ នយោ ទស្សិតោ. អវិហេឋនាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អក្កោធន-អនិស្សាមន-ទាន-អនតិមាន-វិទ្ទសុភាវេន បវត្តកម្មានិ សង្គណ្ហាតិ.

២៩៣. ឥស្សា មនោ ឯតស្សាតិ ឥស្សាមនកោតិ អាហ ‘‘ឥស្សាសម្បយុត្តចិត្តោ’’តិ. ឧបក្កោសន្តោតិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តោ. ឥស្សំ ពន្ធតីតិ ឥស្សំ អនុពន្ធតិ ឥស្សាសហិតមេវ ចិត្តំ អនុបវត្តេតិ. អប្បេសក្ខោតិ អប្បានុភាវោ អប្បញ្ញាតោ. តេនាហ ‘‘ន បញ្ញាយតី’’តិ. សា បនស្ស អប្បានុភាវតា បរិវារាភាវេន បាកដា ហោតីតិ អាហ ‘‘អប្បបរិវារោ’’តិ.

២៩៤. មច្ឆរិយវសេន ន ទាតា ហោតីតិ សព្ពសោ ទេយ្យធម្មស្ស អភាវេន ន ទាតា ន ហោតិ. អមច្ឆរី ហិ បុគ្គលោ សតិ ទេយ្យធម្មេ យថារហំ ទេតិយេវ.

២៩៥. អភិវាទេតព្ពំ ខេត្តវសេន មត្ថកប្បត្តំ ទស្សេតុំ, ‘‘ពុទ្ធំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ញេបិ មាតុបិតុជេដ្ឋភាតរាទយោ អភិវាទនាទិអរហា សន្តិ, តេសុ ថទ្ធាទិវសេន ករណំ នីចកុលសំវត្តនិកមេវ. ន ហិ បវត្តេ សក្កា កាតុន្តិ សម្ពន្ធោ. តេន បវត្តិវិបាកទាយិនោ កម្មស្ស វិសយោ ឯសោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘បដិសន្ធិមេវ បនា’’តិអាទិ.

២៩៦. អបរិបុច្ឆនេនាតិ អបរិបុច្ឆាមត្តេន និរយេ ន និព្ពត្តតិ; អបរិបុច្ឆាហេតុ បន កត្តព្ពាករណាទីហិ សិយា និរយនិព្ពត្តីតិ បាឡិយំ, ‘‘ន បរិបុច្ឆិតា ហោតី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘អបរិបុច្ឆកោ បនា’’តិអាទិមាហ. យថានុសន្ធិំ បាបេសីតិ ទេសនំ យថានុសន្ធិនិដ្ឋានំ បាបេសិ. សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចូឡកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. មហាកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

២៩៨. កម្មស្ស មោឃភាវោ នាម ផលេន តុច្ឆតា ផលាភាវោតិ អាហ – ‘‘មោឃន្តិ តុច្ឆំ អផល’’ន្តិ. តថំ ភូតន្តិ សច្ចសទ្ទស្ស អត្ថមាហ. បរិព្ពាជកោ បន ‘‘សច្ច’’ន្តិ ឥមិនា តមេវ សផលន្តិ វទតិ. សផលញ្ហិ កម្មំ សត្ថុ អភិមតមនោកម្មន្តិ អធិប្បាយោ. ឥទញ្ច ‘‘មោឃំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិវចនំ. តំ គហេត្វាតិ បរម្បរាយ គហេត្វា. ឯសាតិ បោតលិបុត្តោ បរិព្ពាជកោ. អភិសញ្ញានិរោធកថំ សន្ធាយ វទតិ. សាបិ ហិ តិត្ថិយានំ អន្តរេ បាកដា ជាតាតិ. ថេរោតិ សមិទ្ធិត្ថេរោ. យថា ភគវតា វុត្តំ, តតោ ច អញ្ញថាវ ទោសារោបនភយេន គហេត្វា តតោ ភគវន្តំ ថេរោ រក្ខតីតិ អធិប្បាយេន បរិព្ពាជកោ, ‘‘បរិរក្ខិតព្ពំ មញ្ញិស្សតី’’តិ អវោចាតិ អាហ – ‘‘បរិរក្ខិតព្ពន្តិ គរហតោ មោចនេន រក្ខិតព្ព’’ន្តិ. សញ្ចេតនា អស្ស អត្ថីតិ សញ្ចេតនិកំ. កម្មន្តិ សញ្ចេតនិកស្សបិ កម្មស្ស អត្តនោ សមយេ ឥច្ឆិតត្តា បរិព្ពាជកេន វុត្តំ.

សង្ខតសង្ខារតាយ រូបមេវ ‘‘តិលមត្តម្បិ សង្ខារ’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘មំសចក្ខុនាវ បស្សតី’’តិ. សមាគមទស្សនំ សន្ធាយាតិ កត្ថចិបិ តស្ស ទស្សនំ សន្ធាយ, ន បរិញ្ញាទស្សនំ. តេនាហ ភគវា – ‘‘កុតោ បនេវរូបំ កថាសល្លាប’’ន្តិ.

២៩៩. វដ្ដទុក្ខន្តិ សំសារទុក្ខំ. កិលេសទុក្ខន្តិ កិលេសសម្ភវរាគបរិឡាហទុក្ខំ. សង្ខារទុក្ខន្តិ យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខន្តិ ឯវំ វុត្តទុក្ខំ. សចេ ភាសិតំ ភវេយ្យាតិ ឥមំ ឦទិសំ ទុក្ខំ សន្ធាយ អាយស្មតា សមិទ្ធិនា ភាសិតំ សិយា នុ ភគវា, អវិភជិត្វា ព្យាករណំ យុត្តមេវាតិ អធិប្បាយោ.

៣០០. ឧម្មង្គន្តិ ឧម្មុជ្ជនំ, កថាមុឡ្ហេន អន្តរា អញ្ញាណវិសយបញ្ហា ឧម្មង្គំ. តេនាហ – ‘‘បញ្ហាឧម្មង្គ’’ន្តិ នេវ ទិព្ពចក្ខុនាតិ កស្មា វុត្តំ. ន ហិ តំ អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជនំ ទិព្ពចក្ខុវិសយន្តិ? កាមញ្ចេតំ ន ទិព្ពចក្ខុវិសយំ, ទិព្ពចក្ខុបរិភណ្ឌញាវិសយំ បន សិយាតិ តថា វុត្តំ. អធិប្បាយេនេវាតិ ឧទាយិត្ថេរស្ស អធិប្បាយេនេវ គយ្ហមានេន តំ អយោនិយោ ឧម្មុជ្ជនំ អញ្ញាសិ. សន្និសីទិតុំ បុព្ពេ និសិន្នាការេន សន្និសីទិតុំ ន សក្កោតិ. សមិទ្ធិត្ថេរេន អនភិសង្ខតស្សេវ អត្ថស្ស កថិតត្តា, ‘‘យំ អភូតំ, តទេវ កថេស្សតី’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជិស្សតី’’តិ. តិស្សោ វេទនា បុច្ឆិតា, ‘‘កិំ សោ វេទិយតី’’តិ អវិភាគេន វេទិយមានស្ស ជាតិតត្តា. សុខាយ វេទនាយ ហិតន្តិ សុខវេទនិយំ. តេនាហ – ‘‘សុខវេទនាយ បច្ចយភូត’’ន្តិ. សេសេសូតិ, ‘‘ទុក្ខវេទនិយ’’ន្តិអាទីសុ.

ហេដ្ឋា តិកជ្ឈានចេតនាតិ ឯត្ថ, ‘‘កុសលតោ’’តិ អធិការតោ រូបាវចរកុសលតោ ហេដ្ឋា តិកជ្ឈានចេតនាតិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ កាមាវចររូបាវចរសុខវេទនិយកម្មេសុ. អទុក្ខមសុខម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ឥដ្ឋារម្មណេ សុខម្បីតិ ឥមមត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ.

យទិ កាយទ្វារេ បវត្តតោ អញ្ញត្ថ អទុក្ខមសុខំ ជនេតិ, អថ កស្មា, ‘‘ទុក្ខស្សេវ ជននតោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘សា បន វេទនា’’តិអាទិ.

ចតុត្ថជ្ឈានចេតនាតិ ឯត្ថ អរូបាវចរកុសលចេតនាតិបិ វត្តព្ពំ. យថា ហិ ‘‘កាយេន វាចាយ មនសា’’តិ ឯត្ថ យថាលាភគ្គហណវសេន មនសា សុខវេទនិយំ អទុក្ខមសុខវេទនិយន្តិ អយមត្ថោ អរូបាវចរកុសលេបិ លព្ភតីតិ សុខម្បិ ជនេតិ ឧក្កដ្ឋស្ស ញាណសម្បយុត្តកុសលស្ស សោឡសវិបាកចិត្តនិព្ពត្តនតោ, អយញ្ច នយោ ហេដ្ឋា, ‘‘អទុក្ខមសុខម្បី’’តិ ឯត្ថាបិ វត្តព្ពោ. បុព្ពេ បរិយាយតោ ទុក្ខវេទនា វុត្តា, សុត្តន្តសំវណ្ណនា ហេសាតិ ឥទានិ និប្បរិយាយតោ បុន ទស្សេតុំ, ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន ឯត្ថ ទុក្ខវេទនិយំ បវត្តិវសេនេវ វដ្ដតីតិ. ឯតស្សាតិ ទុក្ខវេទនិយស្ស បវត្តិវសេនេវ យុជ្ជមានត្តា ឯតស្ស វសេន សព្ពំ សុខវេទនិយំ អទុក្ខមសុខវេទនិយញ្ច បវត្តិវសេនេវ វត្តុំ វដ្ដតិ.

អាលយោតិ អភិរុចិ. មហាកម្មវិភង្គញាណន្តិ មហតិ កម្មវិភជនេ ញាណំ, មហន្តំ វា កម្មវិភជនញាណំ. ភាជនំ នាម និទ្ទេសោ, អយំ បន ឧទ្ទេសោតិ កត្វា អាហ – ‘‘កតមេ ចត្តារោ…បេ… មាតិកាដ្ឋបន’’ន្តិ.

៣០១. បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ យថាឧទ្ទិដ្ឋស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណស្ស អភាជនភាវតោ, បុច្ឆានុសន្ធិអជ្ឈាសយានុសន្ធីសុ ច អនន្តោគធត្តា. តេនាហ ‘‘ឥទំ ហី’’តិអាទិ. ឥទំ អារម្មណំ កត្វាតិ ឥធ, ‘‘បាណាតិបាតិំ អទិន្នាទាយិ’’ន្តិអាទិនា បុគ្គលាធិដ្ឋានេន វុត្តំ កម្មវិភង្គំ អារព្ភ. ឥមំ បច្ចយំ លភិត្វាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឥទំ ទស្សនំ គណ្ហន្តីតិ ឥទំ, ‘‘អត្ថិ កិរ, ភោ, បាបកានិ កម្មានិ, នត្ថិ កិរ, ភោ, បាបកានិ កម្មានី’’តិ ច អាទីនិ ហត្ថិទស្សកអន្ធាវិយ ទិដ្ឋមត្តេ ឯវ ឋត្វា អចិត្តកទស្សនញ្ច គណ្ហន្តិ. វីរិយំ កិលេសានំ អាតាបនវសេន អាតប្បំ, តទេវ បទហវសេន បធានំ, បុនប្បុនំ យុញ្ជនវសេន អនុយោគោ, តថា ភាវនាយ នប្បមជ្ជតិ ឯតេនាតិ អប្បមាទោ, សម្មា យោនិសោ មនសិ ករោតិ ឯតេនាតិ សម្មាមនសិការោតិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយេន, ‘‘បញ្ចបិ វីរិយស្សេវ នាមានី’’តិ អាហ. អប្បមាទោ វា សតិយា អវិប្បវាសោ. យស្មិំ មនសិការេ សតិ តស្ស ទិព្ពចក្ខុញាណំ ឥជ្ឈតិ, អយមេត្ថ សម្មាមនសិការោតិ ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ចេតោសមាធិន្តិ ទិព្ពចក្ខុញាណសហគតំ ចិត្តសមាធិំ. តេនាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុសមាធិ’’ន្តិ. អញ្ញថាតិ អកុសលកម្មករណតោ អញ្ញថា, តំ បន កុសលកម្មករណំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘យេ ទស្សន្នំ កុសលានំ កម្មបថានំ បូរិតត្តា’’តិ ទិដ្ឋិថាមេនាតិ ទិដ្ឋិវសេន ទិដ្ឋិពលេន. ទិដ្ឋិបរាមាសេនាតិ ទិដ្ឋិវសេន ធម្មសភាវំ អតិក្កមិត្វា បរាមាសេន. អធិដ្ឋហិត្វាតិ, ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អធិដ្ឋាយ អភិនិវិសិត្វា. អាទិយិត្វាតិ ទឡ្ហគ្គាហំ គហេត្វា. វោហរតីតិ អត្តនោ គហិតគ្គហណំ បរេសំ ទីបេន្តោ វោហរតិ.

៣០២. តត្រានន្ទាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. ឥទម្បីតិ ឥទំ វចនំ. ‘‘តត្រានន្ទា’’តិ ឯវមាទិវចនម្បីតិ អត្ថោ. ន មហាកម្មវិភង្គញាណស្ស ភាជនំ តស្ស អនិទ្ទេសភាវតោ. អស្សាតិ មហាកម្មវិភង្គញាណស្ស មាតិកាដ្ឋបនមេវ ទិព្ពចក្ខុកានំ សមណព្រាហ្មណានំ វសេន អនុញ្ញាតព្ពស្ស ច ទស្សនវសេន ឧទ្ទេសភាវតោ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯត្ថ បនាតិ ‘‘តត្រានន្ទា’’តិអាទិបាឋេ. ឯតេសំ ទិព្ពចក្ខុកានន្តិ ឯតេសំ ហេដ្ឋា ចតូសុបិ វារេសុ អាគតានំ ទិព្ពចក្ខុកានំ. ឯត្តកាតិ ឯកច្ចិយា សច្ចគិរា. អនុញ្ញាតាតិ អនុជានិតា. អននុញ្ញាតាតិ បដិក្ខេបិតា. ឥធ អននុញ្ញាតមុខេន ទីបិតំ អននុញ្ញាតភាវមត្តំ. តត្រានន្ទាតិអាទិកេ តត្រាតិ និទ្ធារណេ ភុម្មន្តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘តេសុ ចតូសុ សមណព្រាហ្មណេសូ’’តិ អាហ. ឥទំ វចនំ ‘‘អត្ថិ កិរ, ភោ…បេ… វិបាកោ’’តិ ឥទំ ឯវំ វុត្តំ. អស្សាតិ តថាវាទិនោ សមណព្រាហ្មណស្ស. អញ្ញេនាការេនាតិ ‘‘យោ កិរ, ភោ’’តិអាទិនា វុត្តការណតោ អញ្ញេន ការណេន. ទ្វីសុ ឋានេសូតិ ‘‘អត្ថិ កិរ, ភោ…បេ… វិបាកោ’’តិ ច, ‘‘អបាយំ…បេ… និរយំ ឧបបន្ន’’ន្តិ ច ឥមេសុ ទ្វីសុ បាឋបទេសេសុ. អនុញ្ញាតា តទត្ថស្ស អត្ថិភាវតោ. តីសុ ឋានេសូតិ ‘‘យោ កិរ, ភោ…បេ… និរយំ ឧបបជ្ជតិ’’, ‘‘យម្បិ សោ…បេ… តេ សញ្ជានន្តិ’’, ‘‘យម្បិ សោ យទេវ…បេ… មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ឥមេសុ តីសុ បាឋបទេសេសុ. អននុញ្ញាតា តទត្ថស្សានេកន្តិកត្តា មិច្ឆាភិនិវេសតោ ច. តេនាហ ភគវា – ‘‘អញ្ញថា ហិ, អានន្ទ, តថាគតស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណ’’ន្តិ. យថា តេ អប្បហីនវិបល្លាសា បទេសញាណសមណព្រាហ្មណា កម្មវិភង្គំ សញ្ជានន្តិ, តតោ អញ្ញថាវ សព្ពសោ បហីនវិបល្លាសស្ស តថា អាគមនាទិអត្ថេន តថាគតស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណំ ហោតីតិ អត្ថោ.

៣០៣. ឥមិនា ទិព្ពចក្ខុកេន យំ កម្មំ ករោន្តោ ទិដ្ឋោ, តតោ បុព្ពេតិ យោជនា. តតោតិ តតោ ករិយមានកម្មតោ បុព្ពេ. ខន្ទោតិ កុមារោ. សិវោតិ ឥស្សរោ. បិតាមហោតិ ព្រហ្មា. ឥស្សរាទីហីតិ ឥស្សរព្រហ្មបជាបតិអាទីហិ. វិសដ្ឋោតិ និម្មិតោ. មិច្ឆាទស្សនេនាតិ មិច្ឆាទស្សនវសេន. យន្តិ យំ កម្មំ. តត្ថាតិ តេសុ បាណាតិបាតាទិវសេន បវត្តកម្មេសុ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ បដិសំវេទេតីតិ យោជនា. ឧបបជ្ជិត្វាតិ ទុតិយភវេ និព្ពត្តិត្វា. អបរស្មិំ បរិយាយេតិ អញ្ញស្មិំ យត្ថ កត្ថចិ ភវេ.

ឯកំ កម្មរាសិន្តិ បាណាតិបាតាទិភេទេន ឯកំ កម្មសមុទាយំ. ឯកំ វិបាករាសិន្តិ តស្សេវ អង្គេន ឯកំ វិបាកសមុទាយំ. ឥមិនាតិ យថាវុត្តេន ទិព្ពចក្ខុកេន សមណេន ព្រាហ្មណេន វា អទិដ្ឋា. តយោតិ ‘‘បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតី’’តិអាទិនា វុត្តា តយោ. ទ្វេ វិបាករាសីតិ ទិដ្ឋធម្មវេទនិយោ អបរាបរិយាយវេទនិយោតិ ទ្វេ វិបាករាសី. ឧបបជ្ជវេទនិយំ បន តេន ទិដ្ឋំ, តស្មា ‘‘ទ្វេ’’តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋោ ឯកោ, អទិដ្ឋា តយោតិ ទិដ្ឋេ ច អទិដ្ឋេ ច ចត្តារោ កម្មរាសី, តថា ទិដ្ឋោ ឯកោ, អទិដ្ឋា ទ្វេតិ តយោ វិបាករាសី. ឥមានិ សត្ត ឋានានីតិ យថាវុត្តានិ សត្ត ញាណស្ស បវត្តនដ្ឋានានិ. ‘‘ឥមស្ស នាម កម្មស្ស ឥទំ ផលំ និព្ពត្ត’’ន្តិ កម្មស្ស, ផលស្ស វា អទិដ្ឋត្តា, ‘‘ទុតិយវារេ ទិព្ពចក្ខុកេន កិញ្ចិ ន ទិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តំ. បឋមំ វុត្តនយេន តយោ កម្មរាសី វេទិតព្ពា, ឥធ ទិព្ពចក្ខុកេន ទិដ្ឋស្ស អភាវតោ, ‘‘បច្ចត្តដ្ឋានានី’’តិ វុត្តំ.

ភវតិ វឌ្ឍតិ ឯតេនាតិ ភព្ពំ, វឌ្ឍិនិមិត្តំ. ន ភព្ពំ អភព្ពន្តិ អាហ ‘‘ភូតវិរហិត’’ន្តិ. អត្តនោ ផលេ ភាសនំ ទិព្ពនំ អាភាសនន្តិ អាហ – ‘‘អាភាសតិ អភិភវតិ បដិពាហតី’’តិ. ពលវកម្មន្តិ មហាសាវជ្ជំ កម្មំ គរុសមាសេវិតាទិភេទំ. អាសន្នេតិ មរណេ, អភិណ្ហំ ឧបដ្ឋានេន វា តស្ស មរណចិត្តស្ស អាសន្នេ. ពលវកម្មន្តិ គរុសមាសេវិតតាទិវសេន ពលវំ កុសលកម្មំ. ទុព្ពលកម្មស្សាតិ អត្តនោ ទុព្ពលស្ស. អាសន្នេ កុសលំ កតន្តិ ឥធាបិ អាសន្នតា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

ឧបដ្ឋានាការេនាតិ មរណស្ស អាសន្នកាលេ កម្មស្ស ឧបដ្ឋានាការេន. តស្សាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស. និព្ពត្តិការណភូតំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ អកុសលន្តិ យោជនា. តិត្ថិយា កម្មន្តរវិបាកន្តរេសុ អកុសលតាយ យំ កិញ្ចិ កម្មំ យស្ស កស្សចិ វិបាកស្ស ការណំ កត្វា គណ្ហន្តិ ហត្ថិទស្សកអន្ធាទយោ វិយ ទិដ្ឋមត្តាភិនិវេសិនោតិ, ‘‘អញ្ញតិត្ថិយា…បេ… ឧបដ្ឋាតី’’តិ វុត្តំ. ឥតរស្មិន្តិ ភព្ពញ្ចេវ ភព្ពាភាសញ្ច, ភព្ពំ អភព្ពាភាសន្តិ ឥមស្មិំ ទ្វយេ. ឯសេវ នយោ បឋមទុតិយបុគ្គលវសេន បុរិមានំ ទ្វិន្នំ កម្មានំ យោជនានយោ វុត្តោ ឧបដ្ឋានាការវសេន. អយមេវ តតិយចតុត្ថបុគ្គលវសេន បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ កម្មានំ យោជនានយោ. តតិយស្ស ហិ កម្មស្ស កុសលត្តា តស្ស ច សគ្គេ និព្ពត្តត្តា តត្ថ ការណភូតំ កុសលំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ; តថា ចតុត្ថស្សបិ កម្មស្ស កុសលត្តា, តស្ស បន និរយេ និព្ពត្តត្តា តត្ថ និព្ពត្តិការណភូតំ អញ្ញតិត្ថិយានំ អកុសលំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៧. សឡាយតនវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៣០៤. វេទិតព្ពានីតិ ឯត្ថ យថា វិទិតានិ ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ វដ្ដទុក្ខសមតិក្កមាយ ហោន្តិ, តថា វេទនំ អធិប្បេតន្តិ អាហ – ‘‘សហវិបស្សនេន មគ្គេន ជានិតព្ពានី’’តិ. តត្ថ វិបស្សនាយ អារម្មណតោ មគ្គេន អសម្មោហតោ ជាននំ ទដ្ឋព្ពំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. មនោ សវិសេសំ ឧបវិចរតិ អារម្មណេ បវត្តតិ ឯតេហីតិ មនោបវិចារា, វិតក្កវិចារា. អារម្មណេ ហិ អភិនិរោបនានុមជ្ជនេហិ វិតក្កវិចារេហិ សហ ចិត្តំ បវត្តតិ, ន តព្ពិរហិតំ. តេនាហ ‘‘វិតក្កវិចារា’’តិអាទិ. សត្តា បជ្ជន្តិ ឯតេហិ យថារហំ វដ្ដំ វិវដ្ដញ្ចាតិ សត្តបទា, គេហនិស្សិតា វដ្ដបទា. យោគ្គានំ ទមនអាចរិយា យោគ្គាចរិយា. តេនាហ ‘‘ទមេតព្ពទមកាន’’ន្តិ. សេសន្តិ វុត្តាវសេសំ ឯកសត្តតិវិធវិញ្ញាណំ សផស្សរូបកស្សេវ អធិប្បេតត្តា.

៣០៥. ឥធាតិ ឥមិស្សំ ឆវិញ្ញាណកាយទេសនាយំ. មនោធាតុត្តយវិនិមុត្តមេវ មនោវិញ្ញាណធាតូតិ វេទិតព្ពំ.

ចក្ខុម្ហិ សម្ផស្សោតិ ចក្ខុំ និស្សាយ ឧប្បន្នោ សម្ផស្សោ. តេនាហ – ‘‘ចក្ខុវិញាណសម្បយុត្តសម្ផស្សស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ.

យថា កេវលេន វិញ្ញាណេន រូបទស្សនំ ន ហោតិ, ឯវំ កេវលេន ចក្ខុបសាទេនបីតិ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណេនា’’តិ. តេន បាឡិយំ ចក្ខុនាតិ និស្សយមុខេន និស្សិតកិច្ចំ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. អារម្មណវសេនាតិ អារម្មណបច្ចយភាវេន. ‘‘ឧបវិចរតិ’’ច្ចេវ កស្មា វុត្តំ, ននុ តត្ថ វិតក្កព្យាបារោបិ អត្ថីតិ? សច្ចំ អត្ថិ. សោ បនេត្ថ តគ្គតិកោតិ អាហ – ‘‘វិតក្កោ តំសម្បយុត្តោ ចា’’តិ. សម្បយុត្តធម្មានម្បិ ឧបវិចរណំ វិតក្កវិចារានំយេវេត្ថ កិច្ចន្តិ ‘‘វិតក្កវិចារសង្ខាតា មនោបវិចារា’’តិ វុត្តំ. សោមនស្សយុត្តោ ឧបវិចារោ សោមនស្សូបវិចារោ យថា ‘‘អាជញ្ញរថោ’’តិ អាហ ‘‘សោមនស្សេន សទ្ធិ’’ន្តិអាទិ.

៣០៦. ឧបវិចារានំ ឧបស្សយដ្ឋេន គេហំ វិយាតិ គេហំ, រូបាទយោតិ អាហ – ‘‘គេហស្សិតានីតិ កាមគុណនិស្សិតានី’’តិ. និច្ចសញ្ញាទិនិក្ខមនតោ នេក្ខម្មំ វិបស្សនាតិ, ‘‘នេក្ខម្មស្សិតានីតិ វិបស្សនានិស្សិតានី’’តិ វុត្តំ. ឥដ្ឋានន្តិ កសិវណិជ្ជាទិវសេន បរិយិដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘បរិយេសិតាន’’ន្តិ. បិយភាវោ បន កន្តសទ្ទេនេវ កថិតោតិ កាមិតព្ពានំ មនោ រមេតីតិ មនោរមានំ. លោកេន អាមសីយតីតិ លោកាមិសំ, តណ្ហា. តាយ គហេតព្ពតាយ ឥដ្ឋភាវាបាទនេន បដិសង្ខតតាយ ច បដិសំយុត្តានំ. អតីតេ កតំ ឧប្បជ្ជតិ អារម្មណិកអនុភវនស្ស អសម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ. ឯទិសំ អនុស្សរណំ ទិដ្ឋគ្គហណានុស្សរេន ច ហោតីតិ ទស្សេតុំ, ‘‘យថាហ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

អនិច្ចាការន្តិ ហុត្វា អភាវាការំ. វិបរិណាមវិរាគនិរោធន្តិ ជរាយ មរណេន ចាតិ ទ្វេធា វិបរិណាមេតព្ពញ្ចេវ, តតោ ឯវ បលោកិតំ ភង្គញ្ច. អដ្ឋកថាយំ បន យស្មា ឧប្បន្នំ រូបំ តេនេវាការេន ន តិដ្ឋតិ, អថ ខោ ឧប្បាទាវត្ថាសង្ខាតំ បកតិំ វិជហតិ, វិជហិតញ្ច ជរាវត្ថាយ តតោ វិគច្ឆតិ, វិគច្ឆន្តញ្ច ភង្គុប្បត្តិយា និរុជ្ឈតីតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ, ‘‘បកតិវិជហនេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ’’តិ វុត្តំ, អនុពោធញាណំ បន អធិប្បេតំ វីថិបដិបន្នាយ វិបស្សនាយ វសេនាតិ ‘‘វិបស្សនាបញ្ញាយា’’តិ វុត្តំ ឧបវិចារនិទ្ទេសភាវតោ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘ឆសុទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ’’តិអាទិ. សង្ខារានំ ភេទំ បស្សតោតិ សព្ពេសំ សង្ខារានំ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវំ វីថិបដិបន្នេន វិបស្សនាញាណេន បស្សតោ. តេនាហ ‘‘សង្ខារគតម្ហិ តិក្ខេ’’តិអាទិ. តត្ថ សង្ខាគតម្ហីតិ សង្ខារគតេ វិសយភូតេ. តិក្ខេតិ ភាវនាពលេន ឥន្ទ្រិយានញ្ច សមតាយ តិព្ពេ. សូរេតិ បដិបក្ខេហិ អនភិភូតតាយ, តេសញ្ច អភិភវនសមត្ថតាយ វិសទេ បដុភូតេ បវត្តន្តេ.

កិលេសានំ វិក្ខម្ភនវសេន វូបសន្តតាយ សន្តចិត្តស្ស, សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខនតោ ភិក្ខុនោ, ឧត្តរិមនុស្សធម្មសន្និស្សិតត្តា អមានុសី រតីតិ វិវេករតិ នេក្ខម្មរតិ. យតោ យតោតិ យថា យថា នយវិបស្សនាទីសុ យេន យេន សម្មសនាការេនាតិ អត្ថោ. ខន្ធានំ ឧទយព្ពយន្តិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធានំ ឧប្បាទញ្ច ភង្គញ្ច. អមតន្តំ វិជានតន្តិ វិជានន្តានំ វិញ្ញូនំ អារទ្ធវិបស្សនានំ តំ បីតិបាមោជ្ជំ អមតាធិគមហេតុតាយ អមតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេតិ រូបាទិវសេន ឆព្ពិធេ ឥដ្ឋារម្មណេ យថារហំ ឆសុ ទ្វារេសុ អាបាថគតេ. វិសយេ ចេតំ ភុម្មវចនំ.

៣០៧. បច្ចុប្បន្នន្តិ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ. អនុត្តរវិមោក្ខោ នាម អរហត្តំ ឥធ អធិប្បេតំ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន. កថំ បន តត្ថ បិហំ ឧបដ្ឋបេតិ, ន ហិ អធិគតំ អរហត្តំ អារម្មណំ ហោតិ, ន ច តំ អារព្ភ បិហា បវត្តតីតិ? កោ វា ឯវមាហ – ‘‘អរហត្តំ អារម្មណំ កត្វា បិហំ ឧបដ្ឋបេតី’’តិ. អនុស្សុតិលទ្ធំ បន បរិកប្បសិទ្ធំ អរហត្តំ ឧទ្ទិស្ស បត្ថនំ ឋបេតិ, តត្ថ ចិត្តំ បណិទហតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘កុទាស្សុ នាមាហំ តទាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’’តិ. អាយតនន្តិ អរហត្តមេវ ឆឡង្គសមន្នាគមាទិការណភាវតោ, មនាយតនធម្មាយតនភាវតោ ច តថា វុត្តំ, តំ បនេតំ ទោមនស្សំ បត្ថនំ បដ្ឋបេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ បត្ថនាយ សហាវត្តនតោ. ន ហិ លោភទោសានំ សហ វុត្តិ អត្ថិ. បត្ថនាមូលកត្តាតិ ឥមិនា ឧបដ្ឋាបយតោ បទស្ស ហេតុអត្ថជោតកតមាហ. ឯវន្តិ ‘‘កុទាស្សុនាមា’’តិអាទិនា វុត្តាការេន. ឧស្សុក្កាបេតុន្តិ យថា មគ្គេន ឃដេតិ, ឯវំ ឧស្សុក្កាបេតុំ.

៣០៨. អញ្ញាណុបេក្ខាតិ អញ្ញាណសហិតា ឧបេក្ខា អសមបេក្ខនបវត្តា. តេន តេន មគ្គោធិនា តស្ស តស្ស អបាយគមនីយកិលេសោធិស្ស អនវសេសតោ ជិតត្តា ខីណាសវោ និប្បរិយាយតោ ឱធិជិនោ នាម; តទភាវតោ បុថុជ្ជនោ និប្បរិយាយតោវ អនោធិជិនោ នាម; សេខោ បន សិយា បរិយាយតោ ឱធិជិនោតិ. តម្បិ និវត្តេន្តោ, ‘‘អខីណាសវស្សាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. អាយតិំ វិបាកំ ជិនិត្វាតិ អប្បវត្តិករណវសេន សព្ពសោ អាយតិំ វិបាកំ ជិនិត្វា ឋិតត្តា ខីណាសវោវ និប្បរិយាយតោ វិបាកជិនោ នាម; តទភាវតោ បុថុជ្ជនោ និប្បរិយាយតោ អវិបាកជិនោ នាម; សេខោ បន សិយា បរិយាយតោ វិបាកជិនោតិ. តម្បិ និវត្តេន្តោ ‘‘អខីណាសវស្សេវាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. អបស្សន្តស្ស រូបន្តិ បាឡិតោ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. បាឡិយំ បុព្ពេ ‘‘បុថុជ្ជនស្សា’’តិ វត្វា បុន ‘‘អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្សា’’តិ វចនំ អន្ធបុថុជ្ជនស្សាយំ ឧបេក្ខា, ន កល្យាណបុថុជ្ជនស្សាតិ ទស្សនត្ថំ. គេហស្សិតា ឧបេក្ខា ហិ យំ កិញ្ចិ អារម្មណវត្ថុំ អបេក្ខស្សេវ, ន និរបេក្ខស្សាតិ ឥដ្ឋេ, ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ វា អារម្មណេ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ’’តិ. អញ្ញាណេន បន តត្ថ អជ្ឈុបេក្ខនាការប្បត្តិ ហោតិ. តេនាហ ‘‘គុឡបិណ្ឌកេ’’តិអាទិ.

ឥដ្ឋេ អរជ្ជន្តស្ស អនិដ្ឋេ អទុស្សន្តស្សាតិ ឥទំ យេភុយ្យេន សត្តានំ ឥដ្ឋេ រជ្ជនំ, អនិដ្ឋេ ទុស្សនន្តិ កត្វា វុត្តំ. អយោនិយោមនសិការោ ហិ តំតំអារម្មណវសេន ន កត្ថចិបិ ជវននិយមំ ករោតីតិ វុត្តវិបរីតេបិ អារម្មណេ រជ្ជនទុស្សនំ សម្ភវតិ, តថាបិស្ស រជ្ជនទុស្សនំ អត្ថតោ បដិក្ខិត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អសមបេក្ខនេតិ អសមំ អយុត្តទស្សនេ អយោនិសោ សម្មោហបុព្ពកំ អារម្មណស្ស គហណេ.

៣០៩. បវត្តនវសេនាតិ ឧប្បាទនវសេន ចេវ ពហុលីករណវសេន ច. និស្សាយ ចេវ អាគម្ម ចាតិ អាគមនដ្ឋានភូតេ និស្សយបច្ចយភូតេ ច កត្វា. អតិក្កន្តានិ នាម ហោន្តិ វិក្ខម្ភនេន ឧស្សារេន្តា សមុស្សារេន្តា.

សោមនស្សភាវសាមញ្ញំ គហេត្វា, ‘‘សរិក្ខកេនេវ សរិក្ខកំ ជហាបេត្វា’’តិ វុត្តំ. ឥធាបិ បហាយកំ នាម បហាតព្ពតោ ពលវមេវ, សំកិលេសធម្មានំ ពលវភាវតោ សាតិសយំ បន ពលវភាវំ សន្ធាយ ‘‘ឥទានិ ពលវតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ពលវភាវតោ វោទានធម្មានំ អធិគមស្ស អធិប្បេតត្តា ហេត្ថ នេក្ខម្មស្សិតទោមនស្សានម្បិ បហានំ ជោតិតំ.

ឧបេក្ខាយ បហាយកភាវេន អធិប្បេតត្តា ‘‘ឧបេក្ខាកថា វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ. ឈានស្ស អលាភិនោ ច លាភិនោ ច បកិណ្ណកសង្ខារសម្មសនំ សន្ធាយ, ‘‘សុទ្ធសង្ខារេ ច បាទកេ កត្វា’’តិ. ឧបេក្ខាសហគតាតិ ភាវនាយ បគុណភាវំ អាគម្ម កទាចិ អជ្ឈុបេក្ខនវសេនបិ ហិ សម្មសនំ ហោតីតិ. បាទកជ្ឈានវសេន, សម្មសិតធម្មវសេន វា អាគមនវិបស្សនាយ ពហុលំ សោមនស្សសហគតភាវតោ ‘‘វុដ្ឋានគាមិនី បន វិបស្សនា សោមនស្សសហគតាវា’’តិ និយមេត្វា វុត្តំ. ឧបេក្ខាសហគតា ហោតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ចតុត្ថជ្ឈានាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន អរូបជ្ឈានានិ សង្គណ្ហាតិ. បុរិមសទិសាវាតិ បុរិមសទិសា ឯវ, ឧបេក្ខាសហគតា វា ហោតិ សោមនស្សសហគតា វាតិ អត្ថោ. ឥទំ សន្ធាយាតិ យំ ចតុត្ថជ្ឈានាទិបាទកតោ ឯវ ឧបេក្ខាសហគតំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនំ និស្សាយ សោមនស្សសហគតាយ វិបស្សនាយ បហានំ, ឥទំ សន្ធាយ. បហានន្តិ ចេត្ថ សមតិក្កមលក្ខណំ វេទិតព្ពំ.

ឯតំ វិសេសំ វិបស្សនាយ អាវជ្ជនដ្ឋានភូតំ. វុដ្ឋានគាមិនិយា អាសន្នេ សមាបន្នជ្ឈានវិបស្សនា បាទកជ្ឈានវិបស្សនា, សម្មសិតធម្មោតិ វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធា. បុគ្គលជ្ឈាសយោតិ បាទកជ្ឈានស្ស សម្មសិតជ្ឈានស្ស ច ភេទេ សតិ បដិបជ្ជនកស្ស បុគ្គលស្ស, ‘‘អហោ វត មយ្ហំ បញ្ចង្គិកំ ឈានំ ភវេយ្យ ចតុរង្គិក’’ន្តិអាទិនា បុព្ពេ បវត្តអជ្ឈាសយោ. តេសម្បិ វាទេតិ ឯត្ថ បឋមថេរវាទេ. អយមេវ…បេ… និយមេតិ តតោ តតោ ទុតិយាទិបាទកជ្ឈានតោ ឧប្បន្នស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស បាទកជ្ឈានាតិក្កន្តានំ អង្គានំ អសមាបជ្ជិតុកាមតា វិរាគភាវនាភាវតោ ឥតរស្ស ច អតព្ភាវតោ. ឯតេនេវ ហិ បឋមថេរវាទេ អបាទកបឋមជ្ឈានបាទកមគ្គា បឋមជ្ឈានិកាវ ហោន្តិ, ឥតរេ ច ទុតិយជ្ឈានិកាទិមគ្គា បាទកជ្ឈានវិបស្សនានិយមេហិ តំតំឈានិកាវ. ឯវំ សេសវាទេសុបិ វិបស្សនានិយមោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ. តេនាហ – ‘‘តេសម្បិ វាទេ អយមេវ បុព្ពភាគេ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាវ និយមេតី’’តិ. វុត្តាវ, តស្មា ន ឥធ វត្តព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

៣១០. នានត្តាទិ កាមាវចរាទិកុសលាទិវិភាគតោ នានាវិធា. តេនាហ ‘‘អនេកប្បការា’’តិ. នានត្តសិតាតិ រូបសទ្ទាទិនានារម្មណនិស្សយា. ឯកត្តា ឯកសភាវា ជាតិភូមិអាទិវិភាគាភាវតោ. ឯការម្មណនិស្សិតាតិ ឯកប្បការេនេវ អារម្មណេ បវត្តា. ហេដ្ឋា អញ្ញាណុបេក្ខា វុត្តា ‘‘ពាលស្ស មុឡ្ហស្សា’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣០៨). ឧបរិ ឆឡង្គុបេក្ខា វក្ខតិ ‘‘ឧបេក្ខកោ វិហរតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣១១). ទ្វេ ឧបេក្ខា គហិតា ទ្វិន្នម្បិ ឯកត្តា, ឯកជ្ឈំ គហេតព្ពតោ, នានត្តសិតាយ ឧបេក្ខាយ បកាសិតភាវតោ ច.

អញ្ញាណុបេក្ខា អញ្ញា សទ្ទាទីសុ តត្ថ តត្ថេវ វិជ្ជមានត្តា. រូបេសូតិ ច ឥមិនា ន កេវលំ រូបាយតនវិសេសា ឯវ គហិតា, អថ ខោ កសិណរូបានិបីតិ អាហ – ‘‘រូបេ ឧបេក្ខាភាវញ្ច អញ្ញា’’តិអាទិ. ឯកត្តសិតភាវោបិ ឥធ ឯកត្តវិសយសម្បយោគវសេនេវ ឥច្ឆិតោ, ន អារម្មណវសេន ចាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. សម្បយុត្តវសេនាតិ សម្បយោគវសេន. អាកាសានញ្ចាយតនំ និស្សយតីតិ អាកាសានញ្ចាយតននិស្សិតា, អាកាសានញ្ចាយតនខន្ធនិស្សិតា. សេសាសុបីតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតននិស្សិតាទីសុបិ.

អរូបាវចរវិបស្សនុបេក្ខាយាតិ អរូបាវចរធម្មារម្មណាយ វិបស្សនុបេក្ខាយ. រូបាវចរវិបស្សនុបេក្ខន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តាយ កាមរូបារូបភេទាយ តណ្ហាយ និព្ពត្តាតិ តម្មយា, តេភូមកធម្មា, តេសំ ភាវោ តម្មយតា, តណ្ហា យស្ស គុណស្ស វសេន អត្ថេ សទ្ទនិវេសោ, តទភិធានកោតិ អាហ – ‘‘តម្មយតា នាម តណ្ហា’’តិ. អតម្មយតា តម្មយតាយ បដិបក្ខោតិ កត្វា. វិបស្សនុបេក្ខន្តិ, ‘‘យទត្ថិ យំ ភូតំ, តំ បជហតិ ឧបេក្ខំ បដិលភតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៧១; អ. និ. ៧.៥៥) ឯវមាគតំ សង្ខារវិចិននេ មជ្ឈត្តភូតំ ឧបេក្ខំ.

៣១១. យទរិយោតិ ឯត្ថ ទ-ការោ បទសន្ធិករោ, ឧបយោគបុថុវចនេ ច យ-សទ្ទោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘យេ សតិបដ្ឋានេ អរិយោ’’តិ អាហ. កាមំ ‘‘អរិយោ’’តិ បទំ សព្ពេសម្បិ បដិវិទ្ធសច្ចានំ សាធារណំ, វក្ខមានស្ស បន វិសេសស្ស ពុទ្ធាវេណិកត្តា, ‘‘អរិយោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ វុត្តំ. ន ហិ បច្ចេកពុទ្ធាទីនំ អយមានុភាវោ អត្ថិ. តីសុ ឋានេសូតិ ន សុស្សូសន្តីតិ វា, ឯកច្ចេ ន សុស្សូសន្តិ ឯកច្ចេ សុស្សូសន្តីតិ វា, សុស្សូសន្តីតិ វា, បដិបន្នាបដិបន្នានំ សាវកានំ បដិបត្តិសង្ខាតេសុ តីសុ សតិបដ្ឋានេសុ. សតិំ បដ្ឋបេន្តោតិ បដិឃានុនយេហិ អនវស្សុតត្តា តទុភយនិវត្តត្តា សព្ពទា សតិំ ឧបដ្ឋបេន្តោ. ពុទ្ធានមេវ សា និច្ចំ ឧបដ្ឋិតសតិតា, ន ឥតរេសំ អាវេណិកធម្មភាវតោ. អាទរេន សោតុមិច្ឆា ឥធ សុស្សូសាតិ តទភាវំ ទស្សេន្តោ, ‘‘សទ្ទហិត្វា សោតុំ ន ឥច្ឆន្តី’’តិ អាហ. ន អញ្ញាតិ ‘‘ន អញ្ញាយា’’តិ វត្តព្ពេ យការលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ន ជាននត្ថាយា’’តិ. សត្ថុ ឱវាទស្ស អនាទិយនមេវ វោក្កមនន្តិ អាហ – ‘‘អតិក្កមិត្វា…បេ… មញ្ញន្តី’’តិ.

គេហស្សិតទោមនស្សវសេនាតិ ឥទំ ឥធ បដិក្ខិបិតព្ពមត្តទស្សនបទំ ទដ្ឋព្ពំ. នេក្ខម្មស្សិតទោមនស្សស្សបិ សត្ថុ បសង្គវសេន ‘‘ន ចេវ អត្តមនោ ហោតី’’តិ អត្តមនបដិក្ខេបេន អនត្តមនតា វុត្តា វិយ ហោតីតិ តំ បដិសេធេន្តោ – ‘‘អប្បតីតោ ហោតីតិ ន ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. តស្ស សេតុឃាតោ ហិ តថាគតានំ. យទិ ឯវំ កស្មា អត្តមនតាបដិក្ខេបោតិ អាហ – ‘‘អប្បដិបន្នកេសុ បន អនត្តមនតាការណស្ស អភាវេនេតំ វុត្ត’’ន្តិ. បដិឃអវស្សវេនាតិ ឆហិ ទ្វារេហិ បដិឃវិស្សន្ទនេន, បដិឃប្បវត្តិយាតិ អត្ថោ. ឧប្បិលាវិតោតិ ន ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ ឧប្បិលាវិតត្តស្ស ពោធិមូលេ ឯវ បហីនត្តា. បដិបន្នកេសូតិ ឥទំ អធិការវសេន វុត្តំ, អប្បដិបន្នកេសុបិ តថាគតស្ស អនត្តមនតាការណំ នត្ថេវ. ឯតំ វុត្តន្តិ ឯតំ ‘‘អត្តមនោ ចេវ ហោតី’’តិអាទិវចនំ វុត្តំ សាវកានំ សម្មាបដិបត្តិយា សត្ថុ អនវជ្ជាយ ចិត្តារាធនាយ សម្ភវតោ.

៣១២. ទមិតោតិ និព្ពិសេវនភាវាបាទនេន សិក្ខាបិតោ. ឥរិយាបថបរិវត្តនវសេន អបរិវត្តិត្វា ឯកទិសាយ ឯវ សត្តទិសាវិធាវនស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា សារិតានំ ហត្ថិទម្មាទីនំ ឯកទិសាធាវនម្បិ អនិវត្តនវសេនេវ យុត្តន្តិ អាហ – ‘‘អនិវត្តិត្វា ធាវន្តោ ឯកំយេវ ទិសំ ធាវតី’’តិ. កាយេន អនិវត្តិត្វាវាតិ កាយេន អបរិវត្តិត្វា ឯវ. វិមោក្ខវសេន អដ្ឋ ទិសា វិធាវតិ, ន បុរត្ថិមាទិទិសាវសេន. ឯកប្បហារេនេវាតិ ឯកនីហារេនេវ, ឯកស្មិំយេវ វា ទិវសេ ឯកភាគេន. ‘‘បហារោ’’តិ ហិ ទិវសស្ស តតិយោ ភាគោ វុច្ចតិ. វិធាវនញ្ចេត្ថ ឈានសមាបជ្ជនវសេន អកលង្កមប្បតិសាតំ ជវនចិត្តបវត្តន្តិ អាហ ‘‘សមាបជ្ជតិយេវា’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សឡាយតនវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៨. ឧទ្ទេសវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៣១៣. ទេសេតព្ពស្ស អត្ថស្ស ឧទ្ទិសនំ ឧទ្ទេសោ, វិភជនំ វិភង្គោតិ អាហ – ‘‘មាតិកញ្ច វិភជនញ្ចា’’តិ តុលេយ្យាតិអាទីនិ ចត្តារិបិ បទានិ បញ្ញាវេវចនានិ. អថ វា តុលេយ្យាតិ តុលនភូតាយ បញ្ញាយ តស្ស ធម្មស្ស បគ្គហាទិវិធិនា បរិតុលេយ្យ. តីរេយ្យាតិ តីរណភូតាយ បញ្ញាយ តត្ថ ញាណកិរិយាសមាបនវសេន តីរេយ្យ. បរិគ្គណ្ហេយ្យាតិ តថាសមាបន្នោ អានិសំសេ អស្សាទអាទីនវេ ច វិចិនេយ្យ. បរិច្ឆិន្ទេយ្យាតិ បរិច្ឆិន្ទភូតេន ញាណេន អត្ថំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ជានេយ្យ. អារម្មណេសូតិ រូបាទិបុថុត្តារម្មណេសុ. និកន្តិវសេនាតិ និកាមនវសេន អបេក្ខាវសេន. តិដ្ឋមានន្តិ បវត្តមានំ. គោចរជ្ឈត្តេតិ ឈានារម្មណភូតេ. តញ្ហិ ភាវនាចិត្តេនាភិភុយ្យ អវិស្សជ្ជិត្វា គយ្ហមានំ អជ្ឈត្តំ វិយ ហោតីតិ ‘‘គោចរជ្ឈត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. ភាវនំ អារទ្ធស្ស ភិក្ខុនោ យទិ ភាវនារម្មណេ និកន្តិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តាយ និកន្តិយា ឧបរិ ភាវនំ វិស្សជ្ជេត្វា ចិត្តសំកោចវសេន សណ្ឋិតំ នាម, តទភាវេន អសណ្ឋិតំ នាម ហោតីតិ, ‘‘អជ្ឈត្តំ អសណ្ឋិត’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘គោចរជ្ឈត្តេ និកន្តិវសេន អសណ្ឋិត’’ន្តិ អាហ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘និកន្តិវសេន ហិ អតិដ្ឋមានំ ហានភាគិយំ ន ហោតិ, វិសេសភាគិយមេវ ហោតី’’តិ. អគ្គហេត្វាតិ រូបាទីសុ កិញ្ចិ តណ្ហាទិគ្គាហវសេន អគ្គហេត្វា. តថា អគ្គហណេនេវ ហិ តណ្ហាបរិតាសាទិវសេន ន បរិតស្សេយ្យ. អវសេសស្ស ច ទុក្ខស្សាតិ សោកាទិទុក្ខស្ស. អវសេសស្ស ច ទុក្ខស្សាតិ វា ជាតិជរាមរណសីសេន វិបាកទុក្ខស្ស គហិតត្តា កិលេសទុក្ខស្ស ចេវ សំសារទុក្ខស្ស ចាតិ អត្ថោ.

៣១៦. រូបមេវ កិលេសុប្បត្តិយា ការណភាវតោ រូបនិមិត្តំ. រាគាទិវសេន តំ អនុធាវតីតិ រូបនិមិត្តានុសារី.

៣១៨. និកន្តិវសេន អសណ្ឋិតន្តិ អបេក្ខាវសេន សណ្ឋិតំ និកន្តិំ បហាយ បវត្តមានំ ឧបរិ វិសេសាវហតោតិ. តេនាហ ‘‘និកន្តិវសេន ហី’’តិអាទិ.

៣២០. អគ្គហេត្វា អបរិតស្សនាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ, ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា តណ្ហាទិគ្គាហវសេន ឧបាទិយិត្វា តណ្ហាបរិតាសាទិវសេន បរិតស្សនា, វុត្តវិបរិយាយេន អគ្គហេត្វា អបរិតស្សនា វេទិតព្ពា. កថំ បនេសា អនុបាទាបរិតស្សនា ហោតីតិ មហាថេរស្ស អធិប្បាយំ វិវរិតុំ ចោទនំ សមុដ្ឋបេតិ? ឧបាទាតព្ពស្ស អភាវតោតិ តស្ស អនុបាទាបរិតស្សនាភាវេ ការណវចនំ. យទិ ហីតិអាទិ តស្ស សមត្ថនំ. ឧបាទាបរិតស្សនាវ អស្ស តថា ឧបាទាតព្ពស្ស តថេវ ឧបាទិន្នត្តា. ឯវន្តិ និច្ចាទិអាការេន. ឧបាទិន្នាបីតិ គហិតបរាមដ្ឋាបិ. អនុបាទិន្នាវ ហោន្តិ អយោនិសោ គហិតត្តា, វិញ្ញូសុ និស្សាយ ជានិតព្ពត្តា ច. ទិដ្ឋិវសេនាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា គហណាការវសេន, តស្ស បន អយថាភូតគាហិតាយ បរមត្ថតោ ច អភាវតោ. អត្ថតោតិ បរមត្ថតោ. អនុបាទាបរិតស្សនាយេវ នាម ហោតិ ឧបាទាតព្ពាការស្ស អភាវេន តំ អនុបាទិយិត្វា ឯវ បរិតស្សនាតិ កត្វា.

បរិវត្តតីតិ ន តទេវ រូបំ អញ្ញថា បវត្តំ បរិវត្តតិ, អថ ខោ បកតិជហនេន សភាវវិគមេន នស្សតិ ភិជ្ជតិ. វិបរិណតន្តិ អញ្ញថត្តំ គតំ វិនដ្ឋំ. កម្មវិញ្ញាណន្តិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ. ‘‘រូបំ អត្តា’’តិអាទិ មិច្ឆាគាហវសេន វិញ្ញាណស្ស រូបភេទេន វុត្តស្ស ភេទានុបរិវត្តិ ហោតិ. វិបរិណាមំ អនុគន្ត្វា វិបរិវត្តនតំ អារព្ភ បវត្តំ វិបរិណាមានុបរិវត្តំ; តតោ សមុប្បន្នា បរិតស្សនា វិបរិណាមានុបរិវត្តជា បរិតស្សនាតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘វិបរិណាមស្ស…បេ… បរិតស្សនា’’តិ. អកុសលធម្មសមុប្បាទា ចាតិ, ‘‘យំ អហុ វត មេ, តំ វត មេ នត្ថី’’តិអាទិនា បវត្តា អកុសលចិត្តុប្បាទធម្មា. ខេបេត្វាតិ បវត្តិតុំ អប្បទានវសេន អនុប្បត្តិនិមិត្តតាយ ខេបេត្វា. ភយតាសេនាតិ ភាយនវសេនបិ ចិត្តុត្រាសេន. តណ្ហាតាសេនាតិ តស្សនេន. សវិឃាតោតិ ចិត្តវិឃាតនវិឃាតេន សវិឃាតោ. តតោ ឯវ ចេតោទុក្ខេន សទុក្ខោ. មណិករណ្ឌកសញ្ញាយាតិ រិត្តករណ្ឌំយេវ មណិបរិបុណ្ណករណ្ឌោតិ ឧប្បន្នសញ្ញាយ. អគ្គហេត្វា បរិតស្សនាតិ គហេតព្ពស្ស អភាវេន គហណម្បិ អវិជ្ជមានបក្ខិយមេវាតិ អគ្គហេត្វា បរិតស្សនា នាម ហោតិ.

៣២១. កម្មវិញ្ញាណមេវ នត្ថិ សតិ កម្មវិញ្ញាណេ រូបភេទានុបរិវត្តិ សិយាតិ កម្មវិញ្ញាណាភាវទស្សនមុខេន ខីណាសវស្ស សព្ពសោ កិលេសាភាវំ ទស្សេតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឧទ្ទេសវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៩. អរណវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៣២៣. គេហស្សិតវសេនាតិ កិលេសនិស្សិតវសេន អនុរោធវសេន. នេវ ឧក្ខិបេយ្យាតិ ន អនុគ្គណ្ហេយ្យ. ន អវក្ខិបេយ្យាតិ គេហស្សិតវសេន វិរោធវសេន ន និគ្គណ្ហេយ្យ. អនុរោធេន វិនា សម្បហំសនវសេន យថាភូតគុណកថនំ នេវុស្សាទនា វជ្ជាភាវតោ; តថា វិរោធេន វិនា វិវេចនវសេន យថាភូតទោសកថនំ ន អបសាទនំ. សភាវមេវាតិ យថាភូតសភាវមេវ កស្សចិ បុគ្គលស្ស អនាទេសករណវសេន កថេយ្យ, សេយ្យថាបិ អាយស្មា សុភូតិត្ថេរោ. វិនិច្ឆិតសុខន្តិ, ‘‘អជ្ឈត្តំ អនវជ្ជ’’ន្តិអាទិនា វិសេសតោ វិនិច្ឆិតសុខាយ ហោតិ. បរម្មុខា អវណ្ណន្តិ ស្វាយំ រហោវាទោ បេសុញ្ញូបសំហារវសេន បវត្តោ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘បិសុណវាចន្តិ អត្ថោ’’តិ. ខីណាតីតិ ខីណោ, យោ ភាសតិ, យញ្ច ឧទ្ទិស្ស ភាសតិ, ទ្វេបិ ហិំសតិ វិពាធតីតិ អត្ថោ, តំ ខីណវាទំ. ស្វាយំ យស្មា កិលេសេហិ អាកិណ្ណោ សំកិលិដ្ឋោ ឯវ ច ហោតិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘អាកិណ្ណំ សំកិលិដ្ឋំ វាច’’ន្តិ. តេន អវសិដ្ឋំ តិវិធម្បិ វចីទុច្ចរិតមាហ. អធិដ្ឋហិត្វាតិ, ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ អជ្ឈោសាយ. អាទាយាតិ បគ្គយ្ហ. វោហរេយ្យាតិ សមុទាចរេយ្យ. លោកសមញ្ញន្តិ លោកសង្កេតំ.

៣២៤. អារម្មណតោ សម្បយោគតោ កាមេហិ បដិសំហិតត្តា កាមបដិសន្ធិ, កាមសុខំ. តេនាហ ‘‘កាមូបសំហិតេន សុខេនា’’តិ. សទុក្ខោតិ វិបាកទុក្ខេន សំកិលេសទុក្ខេន សទុក្ខោ. តថា សបរិឡាហោតិ វិបាកបរិឡាហេន ចេវ កិលេសបរិឡាហេន ច សបរិឡាហោ.

៣២៦. វដ្ដតោ និស្សរិតុំ អទត្វា តត្ថេវ សីទាបនតោ មិច្ឆាបដិបទាភាវេន សត្តេ សំយោជេតីតិ សំយោជនំ, វិសេសតោ ភវសំយោជនំ តណ្ហាតិ អាហ ‘‘តណ្ហាយេតំ នាម’’ន្តិ. ន តណ្ហាយេវ មានាទយោបិ សំយោជនត្តំ សាធេន្តិ នាម សព្ពសោ សំយោជនតោ សុដ្ឋុ ពន្ធនតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘អវិជ្ជានីវរណានំ, ភិក្ខវេ, សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនាន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១២៥-១២៦).

ឥមំ ចតុក្កន្តិ, ‘‘យេ កាមបដិសន្ធិសុខិនោ សោមនស្សានុយោគំ អនុយុត្តា, យេ អត្តកិលមថានុយោគំ អនុយុត្តា’’តិ ឯវមាគតំ ឥមំ ចតុក្កំ និស្សាយ. ‘‘ឯតទគ្គេ ឋបិតោ’’តិ, វត្វា តំ និស្សាយ ឋបិតភាវំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ, ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧស្សាទនាអបសាទនា បញ្ញាយន្តិ តថាគតេន វិនេតព្ពបុគ្គលវសេន ធម្មទេសនាយ បវត្តេតព្ពតោ. អយំ បុគ្គលោ…បេ… អាចារសម្បន្នោតិ វា នត្ថិ បរេសំ អនុទ្ទេសកវសេន ធម្មទេសនាយ បវត្តនតោ.

៣២៩. បរម្មុខា អវណ្ណន្តិ និន្ទិយស្ស ទោសស្ស និន្ទនំ. ន ហិ កទាចិ និន្ទិយោ បសំសិយោ ហោតិ, តំ បន កាលំ ញត្វាវ កថេតព្ពន្តិ អាហ, ‘‘យុត្តបត្តកាលំ ញត្វាវា’’តិ. ខីណវាទេបិ ឯសេវ នយោ តស្ស រហោវាទេន សមានយោគក្ខមត្តា.

៣៣០. ឃាតីយតីតិ វធីយតិ. សទ្ទោបិ ភិជ្ជតិ នស្សតិ, ភេទោ ហោតីតិ អត្ថោ. គេលញ្ញប្បត្តោតិ ខេទំ បរិស្សមំ បត្តោ. អបលិពុទ្ធន្តិ ទោសេហិ អននុបតិតំ.

៣៣១. អភិនិវិស្ស វោហរតីតិ ឯវមេតំ, ន ឥតោ អញ្ញថាតិ តំ ជនបទនិរុត្តិំ អភិនិវិសិត្វា សមុទាចរតិ. អតិធាវនន្តិ សមញ្ញំ នាមេតំ លោកសង្កេតសិទ្ធា បញ្ញត្តីតិ បញ្ញត្តិមត្តេ អដ្ឋត្វា បរមត្ថតោ ថាមសា បរាមស្ស វោហរណំ.

៣៣២. អបរាមសន្តោតិ អនភិនិវិសន្តោ សមញ្ញាមត្តតោវ វោហរតិ.

៣៣៣. មរិយាទភាជនីយន្តិ យថាវុត្តសម្មាបដិបទាយ មិច្ឆាបដិបទាយ ច អញ្ញមញ្ញំ សង្ករភាវវិភាជនំ. រណន្តិ សត្តា ឯតេហិ កន្ទន្តិ អកន្ទន្តាបិ កន្ទនការណភាវតោតិ រណា; រាគទោសមោហា, ទសបិ វា កិលេសា, សព្ពេបិ វា ឯកន្តាកុសលា, តេហិ នានប្បការទុក្ខនិព្ពត្តកេហិ អភិភូតា សត្តា កន្ទន្តិ; សហ រណេហីតិ សរណោ. រណសទ្ទោ វា រាគាទិរេណូសុ និរុឡ្ហោ. តេនាហ ‘‘សរជោ សកិលេសោ’’តិ. បាឡិយំ បន ‘‘សទុក្ខោ ឯសោ ធម្មោ’’តិអាទិនា អាគតត្តា កាមសុខានុយោគាទយោបិ ‘‘សរណោ’’តិ វុត្តាតិ ទុក្ខាទីនំ រណភាវោ តន្និព្ពត្តកសភាវានំ អកុសលានំ សរណតា ច វេទិតព្ពា. អរណោតិអាទីនំ បទានំ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

វត្ថុំ សោធេតីតិ និរោធសមាបជ្ជនេន មហប្ផលភាវករណេន ទក្ខិណេយ្យវត្ថុភូតំ អត្តានំ វិសោធេតិ; និរោធសមាបត្តិយា វត្ថុវិសោធនំ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋិតានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ មហាកស្សបត្ថេរាទីនំ ទិន្នទក្ខិណាវិសុទ្ធិយា ទីបេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ. តថេវាតិ ឥមិនា ‘‘បិណ្ឌាយ ចរន្តោ’’តិអាទិំ ឧបសំហរតិ. មេត្តាភាវនាយ មុទុភូតចិត្តពហុមានបុព្ពកំ ទេន្តីតិ, ‘‘សុភូតិត្ថេរោ ទក្ខិណំ វិសោធេតី’’តិ វុត្តំ. តេន ទាយកតោបិ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិំ ទស្សេតិ. វត្ថុសោធនំ បន បដិភាគតោ. ឯវំ បន កាតុំ សក្កាតិ សាវកានម្បិ កិមេវំ លហុវុដ្ឋានាធិដ្ឋានំ សាវកេសុ ចិណ្ណវសីភាវោ សម្ភវតីតិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ អគ្គសាវកមហាសាវកេសុ កិំ វត្តព្ពំ, បកតិសាវកេសុបិ វសិប្បត្តេសុ លព្ភតីតិ តេ ទស្សេន្តោ, ‘‘អាម សក្កា’’តិអាទិមាហ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អរណវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

១០. ធាតុវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៣៤២. អបរិក្ខីណាយុកំ បុក្កុសាតិកុលបុត្តំ ឧទ្ទិស្ស គមនន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘តុរិតគមនចារិក’’ន្តិ. មម វាសុបគមនេន តវ ចិត្តស្ស អផាសុកំ អនិដ្ឋំ សចេ នត្ថិ. សោតិ បុព្ពុបគតោ. ទិន្នំ ទិន្នមេវ វដ្ដតីតិ ឯកវារំ ទិន្នំ ទិន្នមេវ យុត្តំ, ន បុន ទាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. កតំ កតមេវាតិ សង្គហត្ថំ កតំ អនុច្ឆវិកកម្មំ កតមេវ, ន តំ បុន វិបរិវត្តេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

បុក្កុសាតិម្ហិ ឧភយថាបិ កុលបុត្តភាវោ បរិបុណ្ណោ ឯវាតិ អាហ – ‘‘ជាតិកុលបុត្តោបិ អាចារកុលបុត្តោបី’’តិ. តត្រាតិ តស្មិំ តក្កសីលតោ អាគមនេ. អង្កេ និបន្នទារកំ វិយ ជនំ តោសេតិ តុដ្ឋិំ បាបេតិ. រតនានិ ឧប្បជ្ជន្តិ បព្ពតសមុទ្ទាទិសន្និស្សិតត្តា បច្ចន្តទេសស្ស. ទស្សនីយន្តិ ទស្សនេនេវ សុខាវហំ. ឯវរូបន្តិ ទស្សនីយំ សវនីយញ្ច.

អនគ្ឃកម្ពលេ មហគ្ឃកម្ពលេ. សារករណ្ឌកេតិ ចន្ទនសារាទិសារមយករណ្ឌកេ. លិខាបេត្វា ឧក្កិរាបេត្វា. លាខាយ វដ្ដាបេត្វាតិ មុខំ បិទហិត្វា លាខាបរិកម្មំ ការេត្វា.

អន្តោ ទុស្សភណ្ឌិកំ អត្ថីតិ អញ្ញាសិ នាតិគរុកភាវតោ. អនគ្ឃា អហេសុន្តិ វណ្ណសម្បត្តិផស្សសម្បត្តិបមាណមហត្តទុន្និម្មាបិយតាហិ មហគ្ឃា អហេសុំ, មហាបុញ្ញោ រាជា តស្ស អត្ថេវាតិ អធិប្បាយោ.

យទិ ឯវំ, ‘‘កិន្នុ ខោ បេសេមី’’តិ កស្មា វីមំសំ អាបជ្ជីតិ អាហ – ‘‘អបិច ខោ បនា’’តិអាទិ. សោតិ ពិម្ពិសារោ រាជា. វិចិនិតុំ អារទ្ធោ រតនស្ស អនេកវិធត្តា ឧត្តរុត្តរិញ្ច បណីតតរាទិភាវតោ. សុវណ្ណរជតាទីតិ សុវណ្ណរជតបវាឡមណិមុត្តាវេឡុរិយាទិ. ឥន្ទ្រិយពទ្ធន្តិ ចក្ខាទិឥន្ទ្រិយបដិពទ្ធំ. បទេសន្តិ គុណវសេន ឯកទេសំ ន បាបុណាតិ.

សាមំ សច្ចានំ អភិសម្ពុទ្ធតាសាមញ្ញេន, ‘‘ពុទ្ធរតនម្បិ ទុវិធ’’ន្តិ វុត្តំ. ពុទ្ធរតនសមំ រតនំ នាម នត្ថិ, យស្មា បន ឥមស្មិំ លោកេ បរស្មិំ វា បន ពុទ្ធេន សទិសោ ន វិជ្ជតីតិ. បឋមពោធិយំយេវ បវត្តតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឃោសោបី’’តិអាទិ.

រាជា តុដ្ឋោ ចិន្តេសិ, ‘‘តត្ថ អវិជ្ជមានំយេវ បេសេតុំ លទ្ធ’’ន្តិ. តស្មាតិ យស្មា បរិបុណ្ណំ ឯកទិវសម្បិ តស្មិំ បទេសេ ពុទ្ធានំ អាវាសបរិគ្គហោ នត្ថិ, តស្មា. បុព្ពទិសាមុខន្តិ បុព្ពទិសាភិមុខំ សីហបញ្ជរំ. តេនស្ស សុវិភូតាលោកតំ ទស្សេតិ.

ឯវំ អនញ្ញសាធារណស្ស ភគវតោ ឦទិសោ សមុទាគមោតិ ទស្សេតុំ, ‘‘ឯវំ ទស បារមិយោ បូរេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ សម្បន្នសមុទាគមស្ស តទនុរូបា អយំ ផលសម្បទាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘តុសិតភវនតោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

អរិយធម្មោ នាម អរិយមគ្គប្បធានោ, អរិយមគ្គោ ច សត្តតិំសពោធិបក្ខិយសង្គហោ, តេ ច ឧទ្ទេសមត្តេនេវ គហិតាតិ អាហ – ‘‘សត្តតិំសពោធិបក្ខិយេ ឯកទេសេន លិខិត្វា’’តិ. ចូឡសីលាទីនិ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៨-៩) អាគតនយេន វេទិតព្ពានិ. ឆទ្វារសំវរំ សតិសម្បជញ្ញន្តិ មនច្ឆដ្ឋានំ ទ្វារានំ សំវរណវសេន សត្តដ្ឋានិកំ សតិសម្បជញ្ញំ. ទ្វាទសប្បភេទំ ចីវរាទិចតុប្បច្ចយសន្តោសំ. អរញ្ញរុក្ខមូលាទីនញ្ច វិភង្គំ ភាវនានុកូលំ សេនាសនំ. ‘‘អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយា’’តិអាទិនា វុត្តំ នីវរណប្បហានំ. បរិកម្មន្តិ កសិណាទិបរិកម្មំ. បាឡិយំ អាគតនយេន អដ្ឋតិំស កម្មដ្ឋានានិ. វិសុទ្ធិបដិបាដិយា យាវ អាសវក្ខយា ឥមំ បដិបត្តិំ ឯកទេសេន លិខិ. សោឡសវិធន្តិ សោឡសវិធភាវនាយ បយោគំ.

កិលញ្ជមយេតិ នានាវិធភិត្តិវិភត្តេ សណ្ហសុខុមរតនបរិសិព្ពិតេ កិលញ្ជមយសមុគ្គេ. ពហិ វត្ថេន វេឋេត្វាតិ បឋមំ សុខុមកម្ពលេន វេឋេត្វា បដិបាដិយា តេត្តិំសាយ សមុគ្គេសុ បក្ខិបិត្វា តតោ ពហិ សុខុមវត្ថេន វេឋេត្វា ឆាទេត្វា. តិណគច្ឆបហានសម្មជ្ជនាទិនា សោធិតមត្តកមេវ ហោតុ, កទលិបុណ្ណឃដឋបនធជបដាកុស្សាបនាទិអលង្ករណេន មា និដ្ឋាបេថាតិ អត្ថោ. រាជានុភាវេន បដិយាទេថាតិ មម រាជានុរូបំ សជ្ជេថ, អលង្ករោថាតិ អត្ថោ. អន្តរភោគិកានន្តិ អនុយុត្តរាជមហាមត្តានំ. ជវនទូតេតិ ខិប្បំ គច្ឆន្តកទូតបុរិសេ. តាឡេហិ សហ អវចរន្តីតិ តាឡាវចរា.

រញ្ញា បណ្ណាការំ ឧទ្ទិស្ស កតបូជាសក្ការស្ស អមច្ចតោ សុតត្តា បណ្ណាការំ ឧច្ចដ្ឋានេ ឋបេត្វា សយំ នីចាសនេ និសិន្នោ. នាយំ អញ្ញស្ស រតនស្ស ភវិស្សតីតិ អយំ បរិហារោ អញ្ញស្ស មណិមុត្តាទិភេទស្ស រតនស្ស ន ភវិស្សតិ មណិមុត្តាទីហិ អភិសង្ខតត្តា. ពលវសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ ចិរតនកាលំ ពុទ្ធសាសនេ ភាវិតភាវនតាយ វាសិតវាសនតាយ ឃដេ ទីបោ វិយ អព្ភន្តរេ ឯវ សមុជ្ជលមានបរិបក្កតិហេតុកភាវតោ.

ធារេមីតិ ឥច្ឆាមិ, គណ្ហាមីតិ អត្ថោ. ទ្វេជ្ឈវចនន្តិ ទ្វេឡ្ហកភាវោ. អន្តរំ ករោតីតិ ទ្វិន្នំ បាទានំ អន្តរំ តំ លេខំ ករោតិ, ឯកេន បាទេន អតិក្កមីតិ អត្ថោ. តស្សា គតមគ្គេនាតិ តាយ ទេវិយា វិវដ្ដមានាយ នាសិតាយ គតមគ្គេន. តំ បន លេខន្តិ បុក្កុសាតិនា កតលេខំ. បណ្ណច្ឆត្តកន្តិ តាលបត្តមុដ្ឋិំ.

សត្ថុគារវេនាតិ សត្ថរិ ឧប្បន្នបសាទបេមពហុមានសម្ភវេន. តទា សត្ថារំយេវ មនសិ កត្វា តន្និន្នភាវេន គច្ឆន្តោ, ‘‘បុច្ឆិស្សាមី’’តិបិ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេសិ, ‘‘ឯត្ថ នុ ខោ សត្ថា វសតី’’តិ បរិវិតក្កស្សេវ អភាវតោ; រាជគហំ បន បត្វា រញ្ញោ បេសិតសាសនវសេន តត្ថ ច វិហារស្ស ពហុភាវតោ សត្ថា កហំ វសតីតិ បុច្ឆិ. សត្ថុ ឯកកស្សេវ និក្ខមនំ បញ្ចចត្តាលីស យោជនានិ បទសា គមនញ្ច ធម្មបូជាវសេន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ធម្មបូជាយ ច ពុទ្ធានំ អាចិណ្ណភាវោ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតោយេវ. ពុទ្ធសោភំ បន បដិច្ឆាទេត្វា អញ្ញាតកវេសេន តត្ថ គមនំ តស្ស កុលបុត្តស្ស វិស្សត្ថវសេន មគ្គទរថបដិបស្សម្ភនត្ថំ. អប្បដិបស្សទ្ធមគ្គទរថោ ហិ ធម្មទេសនាយ ភាជនំ ន ហោតីតិ. តថាហិ វក្ខតិ, ‘‘ននុ ច ភគវា’’តិអាទិ.

ឧរុទ្ធន្តិ វិសាលន្តិ កេចិ. អតិរេកតិយោជនសតន្តិអាទិនា អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច មច្ឆេរវិនយនេ សព្រហ្មចារីនំ ឱវាទទានំ. អច្ចន្តសុខុមាលោតិអាទិនា សត្ថុ ធម្មគារវេន សទ្ធិំ កុលបុត្តស្សបិ ធម្មគារវំ សំសន្ទតិ សមេតីតិ ទស្សេតិ. តេន ភគវតោ កតស្ស បច្ចុគ្គមនស្ស ឋានគតភាវំ វិភាវេន្តោ អញ្ញេសម្បិ ភព្ពរូបានំ កុលបុត្តានំ យថារហំ សង្គហោ កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ.

ព្រហ្មលោកប្បមាណន្តិ ឧច្ចភាវេន. អានុភាវេនាតិ ឥទ្ធានុភាវេន យថា សោ សោតបថំ ន ឧបគច្ឆតិ, ឯវំ វូបសមេតុំ សក្កោតិ. អវិព្ភន្តន្តិ វិព្ភមរហិតំ និល្លោលុប្បំ. ‘‘ភាវនបុំសកំ បនេត’’ន្តិ វត្វា តស្ស វិវរណត្ថំ, ‘‘បាសាទិកេន ឥរិយាបថេនា’’តិ វុត្តំ. ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ឯតំ ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘យថា ឥរិយតោ’’តិអាទិ. អមនាបោ ហោតិ បស្សន្តានំ. សីហសេយ្យាយ និបន្នស្សបិ ហិ ឯកច្ចេ សរីរាវយវា អធោខិត្តវិក្ខិត្តា វិយ ទិស្សន្តិ. កដិយំ ទ្វិន្នំ ឩរុសន្ធីនំ ទ្វិន្នញ្ច ជាណុសន្ធីនំ វសេន ចតុសន្ធិកបល្លង្កំ. ន បតិដ្ឋាតីតិ នប្បវត្តតិ, ‘‘កំសិ ត្វ’’ន្តិអាទិនា អបុច្ឆិតេ កថាបវត្តិ ឯវ ន ហោតិ. អប្បតិដ្ឋិតាយ កថាយ ន សញ្ជាយតីតិ តថា បន បុច្ឆាវសេន កថាយ អប្បវត្តិតាយ ឧបរិ ធម្មកថា ន សញ្ជាយតិ ន ឧប្បជ្ជតិ. ឥតីតិ តស្មា. កថាបតិដ្ឋាបនត្ថំ កថាបវត្តនត្ថំ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ វា បុច្ឆិ.

សភាវមេវ កថេតីតិ អត្តនោ ភគវតោ អទិដ្ឋបុព្ពត្តា ‘‘អទិដ្ឋបុព្ពកំ កថមហំ ជានេយ្យ’’ន្តិ សភាវមេវ កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយមេវ កថេតិ; ន បន សទេវកស្ស លោកស្ស សុបាកដំ សភាវសិទ្ធំ ពុទ្ធរូបកាយសភាវំ. អថ វា សភាវមេវ កថេតីតិ ‘‘ឥទមេវ’’ន្តិ ជានន្តោបិ តទា ភគវតោ រុចិយា តថាបវត្តមានំ រូបកាយសភាវមេវ កថេតិ អប្បវិក្ខម្ភន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ – ‘‘តថា ហិ ន’’ន្តិអាទិ, វិបស្សនាលក្ខណមេវ បដិបទន្តិ អធិប្បាយោ.

៣៤៣. ‘‘បុព្ពភាគបដិបទំ អកថេត្វា’’តិ វត្វា បុព្ពភាគបដិបទាយ អកថនេ ការណំ បុព្ពភាគបដិបទញ្ច សរូបតោ ទស្សេតុំ, ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អបរិសុទ្ធាយបិ បុព្ពភាគបដិបទាយ វិបស្សនា តថា ន កិច្ចការី, បគេវ អវិជ្ជមានាយាតិ, ‘‘យស្ស ហិ…បេ… អបរិសុទ្ធា ហោតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ. បុព្ពភាគបដិបទា ច នាម សង្ខេបតោ បន្នរស ចរណធម្មាតិ អាហ – ‘‘សីលសំវរំ…បេ… ឥមំ បុព្ពភាគបដិបទំ អាចិក្ខតី’’តិ. យានកិច្ចំ សាធេតិ មគ្គគមនេន អកិលន្តភាវសាធនត្តា. ចិរកាលំ បរិភាវិតាយ បរិបក្កគតាយ ហេតុសម្បទាយ ឧបដ្ឋាបិតំ សាមណេរសីលម្បិ បរិបុណ្ណំ អខណ្ឌាទិភាវប្បត្តិយា, យំ បុព្ពហេតុត្តា ‘‘សីល’’ន្តិ វុច្ចតិ.

ធាតុយោ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានា, បញ្ញត្តិមត្ថោ បុរិសោ អវិជ្ជមានោ. អថ កស្មា ភគវា អរហត្តស្ស បទដ្ឋានភូតំ វិបស្សនំ កថេន្តោ ‘‘ឆធាតុរោ’’តិ អវិជ្ជមានប្បធានំ ទេសនំ អារភីតិ អាហ – ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិ. កត្ថចិ ‘‘តេវិជ្ជោ ឆឡភិញ្ញោ’’តិអាទីសុ វិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានំ ទស្សេតិ. កត្ថចិ – ‘‘ឥត្ថិរូបំ, ភិក្ខវេ, បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១.១) អវិជ្ជមានេន វិជ្ជមានំ ទស្សេតិ. កត្ថចិ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណំ សោតវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (វិភ. ១២១) វិជ្ជមានេន វិជ្ជមានំ ទស្សេតិ. កត្ថចិ – ‘‘ខត្តិយកុមារោ ព្រាហ្មណកញ្ញាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៧៥) អវិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានំ ទស្សេតិ. ឥធ បន វិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានំ ទស្សេតិ. ‘‘ឆធាតុរោ’’តិ ហិ សមាសត្ថោ អវិជ្ជមានោ បុគ្គលវិសយត្តា, តស្ស បទស្ស អវយវត្ថោ បន អប្បធានត្ថោ វិជ្ជមានោ, សោ សទ្ទក្កមេន អប្បធានោបិ អត្ថក្កមេន បធានោតិ អាហ – ‘‘វិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានំ ទស្សេន្តោ’’តិ. បុគ្គលាធិដ្ឋានាយេត្ថ ទេសនាយ ការណំ ទស្សេតុំ, ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបដ្ឋាបេយ្យាតិ – ‘‘ធាតុយោ’’ឥច្ចេវ កុលបុត្តស្ស ចិត្តំ និវេសេយ្យ តថា សញ្ជានេយ្យ, ឯវំ ធម្មំ ទេសេយ្យាតិ អត្ថោ. សន្ទេហំ ករេយ្យាតិ អសតិ បុរិសេ កោ ករោតិ? កោ បដិសំវេទេតិ, ធាតុយោ ឯវាតិ កិំ នុ ខោ ឥទំ, កថំ នុ ខោ ឥទន្តិ សំសយំ ឧប្បាទេយ្យ? សម្មោហំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ចតុរង្គសមន្នាគតេ អន្ធការេ វត្តមានំ វិយ ទេសិយមានេ អត្ថេ សម្មោហំ អាបជ្ជេយ្យ. តថាភូតោ ច ទេសនាយ អភាជនភូតត្តា ទេសនំ សម្បដិច្ឆិតុំ ន សក្កុណេយ្យ. ឯវមាហាតិ ឯវំ ‘‘ឆធាតុរោ’’តិ អាហ.

យំ ត្វំ បុរិសោតិ សញ្ជានាសីតិ យំ រូបារូបធម្មសមូហំ បពន្ធវសេន បវត្តមានំ អធិដ្ឋានវិសេសវិសិដ្ឋំ – ‘‘បុរិសោ សត្តោ ឥត្ថី’’តិអាទិនា ត្វំ សញ្ជានាសិ, សោ ឆធាតុរោ. សន្តេសុបិ ឆធាតុវិនិមុត្តេសុ ធាត្វន្តរេសុ សុខាវគ្គហណត្ថំ តថា វុត្តំ តគ្គហណេនេវ ច តេសំ គហេតព្ពតោ, ស្វាយមត្ថោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោ ឯវ. សេសបទេសូតិ ‘‘ឆផស្សាយតនោ’’តិអាទិបទេសុបិ. ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ ចតស្សោ បតិដ្ឋា ឯតស្សាតិ ចតុរាធិដ្ឋានោ, អធិតិដ្ឋតិ បតិដ្ឋហតិ ឯតេនាតិ អធិដ្ឋានំ, យេសុ បតិដ្ឋាយ ឧត្តមត្ថំ អរហត្តំ អធិគច្ឆតិ, តេសំ បញ្ញាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ. តេនាហ ‘‘ស្វាយំ ភិក្ខូ’’តិអាទិ. ឯត្តោតិ វដ្ដតោ. វិវដ្ដិត្វាតិ វិនិវដ្ដិត្វា អបសក្កិត្វា. ឯត្តោតិ វា ឯតេហិ ឆធាតុអាទីហិ. ឯត្ថ ហិ និវិដ្ឋស្ស អាយត្តស្ស ឧត្តមាយ សិទ្ធិយា អសម្ភវោតិ. បតិដ្ឋិតន្តិ អរិយមគ្គាធិគមវសេន សុប្បតិដ្ឋិតំ. ឯវញ្ហិ សព្ពសោ បដិបក្ខសមុច្ឆិន្ទនេន តត្ថ បតិដ្ឋិតោ ហោតិ. មញ្ញស្សវា នប្បវត្តន្តីតិ ឆហិបិ ទ្វារេហិ បវត្តមានសោតាយ មគ្គេន វិសោសិតាយ សព្ពសោ វិគតាយ សព្ពសោ វិច្ឆេទប្បត្តិយា ន សន្ទន្តិ. តេនាហ ‘‘នប្បវត្តន្តី’’តិ. យស្មា មានេ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នេ អសមុច្ឆិន្នោ អនុបសន្តោ កិលេសោ នាម នត្ថិ, តស្មា អាហ – ‘‘មុនិ សន្តោតិ វុច្ចតី’’តិ រាគគ្គិអាទីនំ និព្ពានេន និព្ពុតោ.

បញ្ញំ នប្បមជ្ជេយ្យាតិ, ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិអាទិនយប្បវត្តាយ (ម. និ. ១.៤២៣; ២.២៤; ៣.៧៥; សំ. និ. ៤.១២០; អ. និ. ៣.១៥; វិភ. ៥១៩; មហានិ. ១៦១) អប្បមាទប្បដិបត្តិយា សមាធិវិបស្សនាបញ្ញំ នប្បមជ្ជេយ្យ. ឯតេន បុព្ពភាគិយំ សមថវិបស្សនាភាវនមាហ. សច្ចមនុរក្ខេយ្យាតិ សច្ចានុរក្ខនាបទេសេន សីលវិសោធនមាហ; សច្ចេ ឋិតោ សមាទិន្នសីលំ អវិកោបេត្វា បរិបូរេន្តោ សមាធិសំវត្តនិយតំ ករោតិ. តេនាហ ‘‘វចីសច្ចំ រក្ខេយ្យា’’តិ. កិលេសបរិច្ចាគំ ព្រូហេយ្យាតិ តទង្គាទិវសេន កិលេសានំ បរិច្ចជនវិធិំ វឌ្ឍេយ្យ. កិលេសវូបសមនំ សិក្ខេយ្យាតិ យថា តេ កិលេសា តទង្គាទិវសេន បរិច្ចត្តា យថាសមុទាចារប្បវត្តិយា សន្តានេ បរិឡាហំ ន ជនេន្តិ; ឯវំ កិលេសានំ វូបសមនវិធិំ សិក្ខេយ្យ បញ្ញាធិដ្ឋានាទីនន្តិ លោកុត្តរានំ បញ្ញាធិដ្ឋានាទីនំ. អធិគមត្ថាយាតិ បដិលាភត្ថាយ.

៣៤៧. បុព្ពេ វុត្តានន្តិ, ‘‘ចតុរាធិដ្ឋានោ, យត្ថ ឋិតំ មញ្ញស្សវា នប្បវត្តន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.៣៤៣) ឯវំ បុព្ពេ វុត្តានំ.

៣៤៨. វត្តព្ពំ ភវេយ្យាតិ និទ្ទេសវសេន វត្តព្ពំ ភវេយ្យ. អាទីហីតិ ឯវមាទីហិ. កិច្ចំ នត្ថិ កិច្ចាភាវតោ. ឧប្បដិបាដិធាតុកន្តិ អយថានុបុព្ពិកំ. យថាធម្មវសេនេវាតិ ទេសេតព្ពធម្មានំ យថាសភាវេនេវ. សប្បាយំ ធុតង្គន្តិ អត្តនោ កិលេសនិគ្គណ្ហនយោគ្គំ ធុតង្គំ. ចិត្តរុចិតន្តិ អត្តនោ ចិត្តបកតិយា អាចរិយេហិ វិរោចេតព្ពំ, ចរិយានុកូលន្តិ អត្ថោ. ហត្ថិបទោបមសុត្តាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន វិសុទ្ធិមគ្គធាតុវិភង្គាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

៣៥៤. អយម្បេត្ថាតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ‘‘អថាបរំ ឧបេក្ខាយេវ អវសិស្សតី’’តិ ឧបរិទេសនំ សម្បិណ្ឌេតិ. សោបិ ហិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធីតិ. ននុ ចាយំ យថាឧទ្ទិដ្ឋាយ វិញ្ញាណធាតុយា និទ្ទេសោបិ ភវិស្សតីតិ យថានុសន្ធិនយោ វិជ្ជតីតិ? ន, វិញ្ញាណធាតុនិទ្ទេសនយេន ទេសនាយ អប្បវត្តត្តា តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋតោ’’តិអាទិ. យំ វា បនាតិអាទិនា បន ទេសនាយ សានុសន្ធិតំ វិភាវេតិ. ន ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ អននុសន្ធិកំ ទេសនំ ទេសេន្តិ. អាគមនីយវិបស្សនាវសេនាតិ យស្សា បុព្ពេ បវត្តត្តា អាគមនីយដ្ឋានេ ឋិតា វិបស្សនា, តស្សា វសេន. កម្មការកវិញ្ញាណន្តិ ‘‘នេតំ មម នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ ឯវំ វិបស្សនាកិច្ចការកំ វិបស្សនាសហិតំ វិញ្ញាណំ. វិញ្ញាណធាតុវសេនាតិ យថាឧទ្ទិដ្ឋាយ វិញ្ញាណធាតុយា ភាជនវសេន. សត្ថុ កថនត្ថាយាតិ សត្ថារា ឧទ្ទេសមេវ កត្វា ឋបិតត្តា និទ្ទេសវសេន កថនត្ថាយ. អកថិតភាវោ ឯវ ហិស្ស អវសិដ្ឋតា កថនត្ថាយ បដិវិជ្ឈនត្ថាយ ច. បដិបក្ខវិគមេន តស្ស ចិត្តស្ស បរិសុទ្ធតាតិ អាហ ‘‘និរុបក្កិលេស’’ន្តិ. ឧបក្កិលេសានំ បន បហីនភាវតោ បរិយោទាតំ. សមុទយវសេន ឧទយទស្សនត្ថញ្ចេវ បច្ចយនិរោធវសេន អត្ថង្គមទស្សនត្ថញ្ច. ការណភាវេន សុខាយ វេទនាយ ហិតន្តិ សុខវេទនិយំ. តេនាហ ‘‘សុខវេទនាយ បច្ចយភូត’’ន្តិ.

៣៦០. រូបកម្មដ្ឋានម្បិ ចតុធាតុវវត្ថានវសេន, អរូបកម្មដ្ឋានម្បិ សុខទុក្ខវេទនាមុខេន បគុណំ ជាតំ.

សត្ថុ កថនត្ថំយេវ អវសិស្សតីតិ, ‘‘កុលបុត្តស្ស បដិវិជ្ឈនត្ថ’’ន្តិ វុត្តមេវត្ថំ និសេធេតិ, តស្មា វុត្តមេវត្ថំ សមត្ថេតុំ, ‘‘ឥមស្មិំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កុលបុត្តស្ស រូបាវចរជ្ឈានេតិ កុលបុត្តេន អធិគតរូបាវចរជ្ឈានេ. តេនាហ – ‘‘ភិក្ខុ បគុណំ តវ ឥទំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន’’ន្តិ. យំ កិញ្ចិ សុវណ្ណតាបនយោគ្យំ អង្គារភាជនំ ឥធ ‘‘ឧក្កា’’តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អង្គារកបល្ល’’ន្តិ. សជ្ជេយ្យាតិ យថា តត្ថ បក្ខិត្តសុវណ្ណញ្ច តប្បតិ, ឯវំ បដិយាទិយេយ្យ. នីហដទោសន្តិ វិគតីភូតកាឡកំ. អបនីតកសាវន្តិ អបគតសុខុមកាឡកំ.

អរិយមគ្គេ បតិដ្ឋាបេតុកាមេន នាម សព្ពស្មិម្បិ លោកិយធម្មេ វិរជ្ជនត្ថាយ ធម្មោ កថេតព្ពោតិ អធិប្បាយេន, ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិនា ចោទនា កតា. វិនេយ្យទមនកុសលេន ភគវតា វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន តាវ ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខាយ វណ្ណោ កថិតោតិ តស្ស បរិហារំ វទន្តោ, ‘‘កុលបុត្តស្សា’’តិអាទិមាហ.

៣៦១. តទនុធម្មន្តិ តស្ស អរូបាវចរស្ស កុសលស្ស អនុរូបធម្មំ, យាយ បដិបទាយ តស្ស អធិគមោ ហោតិ, តស្ស បុព្ពភាគបដិបទន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘រូបាវចរជ្ឈាន’’ន្តិ. តគ្គហណាតិ តស្ស គហណេន តស្សា បដិបត្តិយា បដិបជ្ជមានេន. ឥតោ ឧត្តរិន្តិ ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតន’’ន្តិអាទីសុ.

៣៦២. តស្សេវាតិ អរូបាវចរជ្ឈានស្ស. ឯតំ បន សវិបាកំ អរូបាវចរជ្ឈានំ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតត្តា សង្ខតំ. បកប្បិតន្តិ បច្ចយវសេន សវិហិតំ. អាយូហិតន្តិ សម្បិណ្ឌិតំ. ករោន្តេន ករីយតីតិ បដិបជ្ជនកេន បដិបជ្ជីយតិ សង្ខរីយតិ. និព្ពានំ វិយ ន និច្ចំ ន សស្សតំ. អថ ខោ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវតាយ តាវកាលិកំ. តតោ ឯវ ចវនាទិសភាវន្តិ សព្ពមេតំ រូបាវចរធម្មេសុ អាទីនវវិភាវនំ. ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតន្តិ សង្ខារទុក្ខេ បតិដ្ឋិតំ. អតាណន្តិ ចវនសភាវាទិតាយ តាណរហិតំ. អលេណន្តិ តតោ អរក្ខត្តា លីយនដ្ឋានរហិតំ. អសរណន្តិ អប្បដិសរណំ. អសរណីភូតន្តិ សព្ពកាលម្បិ អប្បដិសរណំ.

សមត្តបត្តវិសេ ខន្ធាទីសុ គហិតេ ទុត្តិកិច្ឆា សិយាតិ, ‘‘ខន្ធំ វា សីសំ វា គហេតុំ អទត្វា’’តិ វុត្តំ. ឯវមេវាតិ ឯត្ថាយំ ឧបមាសំសន្ទនា – ឆេកោ ភិសក្កោ វិយ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. វិសវិការោ វិយ កិលេសទុក្ខានុពន្ធោ, ភិសក្កស្ស វិសំ ឋានតោ ចាវេត្វា ឧបរិ អារោបនំ វិយ ភគវតោ ទេសនានុភាវេន កុលបុត្តស្ស កាមភវេ និកន្តិំ បរិយាទាយ អរូបជ្ឈានេ ភវនំ. ភិសក្កស្ស វិសំ ឱតារេត្វា បថវិយំ បាតនំ វិយ កុលបុត្តស្ស ឱរម្ភាគិយកិលេសទុក្ខាបនយនំ.

អសម្បត្តស្សាតិ អរូបាវចរជ្ឈានំ អនធិគតស្ស. អប្បដិលទ្ធស្សេវាតិ តស្ស វេវចនំ. សព្ពមេតន្តិ ‘‘អនិច្ចំ អធុវ’’ន្តិអាទិនា វិត្ថារតោ វុត្តំ សព្ពមេតំ អាទីនវំ. ឯកបទេនេវ ‘‘សង្ខតមេត’’ន្តិ កថេសិ សង្ខតបទេនេវ តស្ស អត្ថស្ស អនវសេសតោ បរិយាទិន្នត្តា.

នាយូហតីតិ ភវការណចេតនាវសេន ព្យាបារំ ន សមូហេតិ ន សម្បិណ្ឌេតិ. តេនាហ – ‘‘ន រាសិំ ករោតី’’តិ. អភិសង្ខរណំ នាម ចេតនាព្យាបារោតិ អាហ – ‘‘ន អភិសញ្ចេតយតី’’តិ. តំ បន ផលុប្បាទនសមត្ថតាយ ផលេន កប្បនន្តិ អាហ ‘‘ន កប្បេតី’’តិ. សចេ អភិសង្ខារចេតនា ឧឡារា, ផលមហត្តសង្ខាតាយ វុឌ្ឍិយា ហោតិ, អនុឡារា ច អវុឌ្ឍិយាតិ អាហ – ‘‘វុឌ្ឍិយា វា បរិហានិយា វា’’តិ. ពុទ្ធវិសយេ ឋត្វាតិ ភគវា អត្តនោ ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ សីហសមានវុត្តិតាយ ច ទេសនំ ឧក្កំសតោ សាវកេហិ បត្តព្ពំ វិសេសំ អនវសេសេន្តោ តថា វទតិ, ន សាវកវិសយំ អតិក្កមិត្វា អត្តនោ ពុទ្ធវិសយមេវ ទេសេន្តោ. តេនាហ – ‘‘អរហត្តនិកូដំ គណ្ហី’’តិ. យទិ កុលបុត្តោ អត្តនោ…បេ… បដិវិជ្ឈិ, អថ កស្មា ភគវា ទេសនាយ អរហត្តនិកូដំ គណ្ហីតិ អាហ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ.

ឥតោ បុព្ពេតិ ឥតោ អនាគាមិផលាធិគមតោ ឧត្តរិ ឧបរិ. អស្សាតិ កុលបុត្តស្ស. កថេន្តស្ស ភគវតោ ធម្មេ នេវ កង្ខា ន វិមតិ បឋមមគ្គេនេវ កង្ខាយ សមុច្ឆិន្នត្តា. ឯកច្ចេសុ ឋានេសូតិ តថា វិនេយ្យឋានេសុ. តថា ហិ អយម្បិ កុលបុត្តោ អនាគាមិផលំ បត្វា ភគវន្តំ សញ្ជានិ. តេន វុត្តំ ‘‘យតោ អនេនា’’តិអាទិ.

៣៦៣. អនជ្ឈោសិតាតិ អនជ្ឈោសនីយាតិ អយមត្ថោតិ អាហ – ‘‘គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា គហេតុំ ន យុត្តា’’តិ.

៣៦៤. រាគោវ អនុសយោ រាគានុសយោ, សោ ច បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហោតិ វត្តព្ពតំ លភតីតិ វុត្តំ – ‘‘សុខវេទនំ អារព្ភ រាគានុសយោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ. ន បន តស្ស ឧប្បាទនំ អត្ថិ ខណត្តយសមាយោគាសម្ភវតោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឥតរន្តិ អទុក្ខមសុខវេទនំ. វិសំយុត្តោតិ កេនចិ សញ្ញោជនេន អសំយុត្តតាយ ឯវ និយតវិប្បយុត្តោ. កាយស្ស កោដិ បរមោ អន្តោ ឯតស្សាតិ កាយកោដិកំ. ទុតិយបទេតិ ‘‘ជីវិតបរិយន្តិក’’ន្តិ ឥមស្មិំ បទេ. វិសេវនស្សាតិ ឧបាទានស្ស. សីតីភវិស្សន្តីតិ បទស្ស ‘‘និរុជ្ឈិស្សន្តី’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, កថំ បន វេទយិតានំ ទ្វាទសសុ អាយតនេសុ និរុជ្ឈនំ សីតិភាវប្បត្តីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ – ‘‘កិលេសា ហី’’តិអាទិ. សមុទយបញ្ហេនាតិ មហាសតិបដ្ឋានេ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣) សមុទយសច្ចនិរោធបញ្ហេន. ននុ សព្ពសោ កិលេសបរិឡាហវិគមេ សីតិភាវោ នាម វេទនានិរោធមត្តេន អធិប្បេតោ; តេន ឥធ វេទយិតានិ វុត្តានិ, ន កិលេសាតិ វេទយិតានំ អច្ចន្តនិរោធសង្ខាតោ សីតិភាវោបិ កិលេសសមុច្ឆេទេនេវាតិ អាហ ‘‘វេទយិតានិបី’’តិអាទិ.

៣៦៥. ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនន្តិ ឯត្ថ សញ្ញោជនា ទីបសិខា វិយ, អធិដ្ឋានកបល្លិកា វិយ វេទនាយ និស្សយភូតា ចត្តារោ ខន្ធា, តេលំ វិយ កិលេសា, វដ្ដិ វិយ កម្មវដ្ដំ, ឧបហរណកបុរិសោ វិយ វដ្ដគាមី បុថុជ្ជនោ, តស្ស សីសច្ឆេទកបុរិសោ វិយ អរហត្តមគ្គោ សន្តានស្ស សមុច្ឆេទករណតោ, អនាហារាយ ទីបសិខាយ និព្ពាយនំ វិយ កម្មកិលេសានំ អនន្តរបច្ចយតោ អនាហារាយ វេទនាយ អនុបាទិសេសវសេន និព្ពាយនំ.

អាទិម្ហិ សមាធិវិបស្សនាបញ្ញាហីតិ បុព្ពភាគបដិបទាភូតា តយា បគុណសមាធិតោ អរហត្តស្ស បទដ្ឋានភូតវិបស្សនាបញ្ញាតោ ច. ឧត្តរិតរាតិ វិសិដ្ឋតរា. ឯវំ សមន្នាគតោតិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទោ ឥទំសទ្ទត្ថវចនោតិ អាហ – ‘‘ឥមិនា ឧត្តមេន អរហត្តផលបញ្ញាធិដ្ឋានេនា’’តិ. សព្ពំ វដ្ដទុក្ខំ ខេបេតីតិ សព្ពទុក្ខក្ខយោ, អគ្គមគ្គោ, តំបរិយាបន្នតាយ តត្ថ ញាណន្តិ អាហ – ‘‘សព្ពទុក្ខក្ខយេ ញាណំ នាម អរហត្តមគ្គេ ញាណ’’ន្តិ. អរហត្តផលេ ញាណំ អធិប្បេតំ វុត្តនយេន សព្ពទុក្ខក្ខយេ សន្តេ តន្និមិត្តំ វា ឧប្បន្នញាណន្តិ កត្វា. តស្សាតិ, ‘‘ឯវំ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ឥមិនា បរមេន បញ្ញាធិដ្ឋានេន សមន្នាគតោ ហោតី’’តិ វុត្តភិក្ខុនោ.

៣៦៦. ហីតិ យស្មា. វិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិ, តស្មា សព្ពទុក្ខក្ខយេ ញាណន្តិ អរហត្តផលញាណំ អធិប្បេតំ. សច្ចន្តិ បរមត្ថសច្ចំ និព្ពានំ, ន មគ្គសច្ចំ. កាមំ អរហត្តផលវិមុត្តិ បដិបក្ខេហិ អកោបនីយតាយ អកុប្បា, ‘‘សច្ចេ ឋិតា’’តិ បន វចនតោ, ‘‘អកុប្បារម្មណករណេន អកុប្បាតិ វុត្តា’’តិ អាហ. វិតថន្តិ នដ្ឋំ, ជរាយ មរណេន ច វិបរិណាមេតព្ពតាយ យាទិសំ ឧប្បាទាវត្ថាយ ជាតំ, តតោ អញ្ញាទិសន្តិ អត្ថោ. តថា ហិ តំ ជរាមរណេហិ បរិមុសិតព្ពរូបតាយ ‘‘មុសា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘មោសធម្មន្តិ នស្សនសភាវ’’ន្តិ. តំ អវិតថន្តិ តំ វុត្តនយេន អវិតថំ នាម, តំ សភាវោ សព្ពកាលំ តេនេវ លព្ភនតោ. សមថវិបស្សនាវសេន វចីសច្ចតោតិ សមថវិបស្សនាវសេន យំ វិសុទ្ធិមត្តំ វចីសច្ចំ, តតោ. ទុក្ខសច្ចសមុទយសច្ចេហិ តច្ឆវិបល្លាសភូតសភាវេហិ. ឥតិ នេសំ យថាសកំ សភាវេន អវិតថភាវេ អមោសធម្មតាយ តេហិបិ អវិតថភាវា បរមត្ថសច្ចំ និព្ពានមេវ ឧត្តរិតរំ. តស្មាតិ និព្ពានស្សេវ ឧត្តរិតរភាវតោ.

៣៦៧. ឧបធីយតិ ឯត្ថ ទុក្ខន្តិ ឧបធី, ខន្ធា កាមគុណា ច. ឧបទហន្តិ ទុក្ខន្តិ ឧបធី, កិលេសាភិសង្ខារា. បរិបូរា គហិតា បរាមដ្ឋាតិ បរិយត្តភាវេន តណ្ហាយ គហិតា ទិដ្ឋិយា បរាមដ្ឋា. សមថវិបស្សនាវសេន កិលេសបរិច្ចាគតោតិ វិក្ខម្ភនវសេន តទង្គប្បហានវសេន ច កិលេសានំ បរិច្ចជនតោ. ឧត្តរិតរោ វិសិដ្ឋតរស្ស បហានប្បការស្ស អភាវតោ.

៣៦៨. អាឃាតករណវសេនាតិ ចេតសិកាឃាតស្ស ឧប្បជ្ជនវសេន. ព្យាបជ្ជនវសេនាតិ ចិត្តស្ស វិបត្តិភាវវសេន. សម្បទុស្សនវសេនាតិ សព្ពសោ ទុស្សនវសេន. តីហិ បទេហិ យទិ អរហត្តមគ្គេន កិលេសានំ បរិច្ចាគោ ចាគាធិដ្ឋានំ, អរហត្តមគ្គេនេវ នេសំ វូបសមោ ឧបសមាធិដ្ឋានំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថ វិសេសេន បរិច្ចាគោ សម្បជហនំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនំ ចាគោ, តថា បន បរិច្ចាគេន យោ សោ នេសំ តទា វូបសន្តតាយ អភាវោ, អយំ ឧបសមោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

៣៦៩. មញ្ញិតន្តិ មញ្ញនា, ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា កប្បនាតិ អត្ថោ. អវិជ្ជាវិពន្ធនតណ្ហាគាហាទីនំ សាធារណភាវតោ អយមហន្តិ ឯត្ថ អហន្តិ ទិដ្ឋិមញ្ញនាទស្សនំ, សា បន ទិដ្ឋិ មានមញ្ញនាយ អត្តនិយគាហវសេន ហោតីតិ ស្វេវ ‘‘អយ’’ន្តិ ឥមិនា គហិតោតិ អាហ – ‘‘អយមហន្តិ ឯកំ តណ្ហាមញ្ញិតមេវ វដ្ដតី’’តិ. អាពាធដ្ឋេនាតិ បដិបីឡនដ្ឋេន. មញ្ញនាវសេន ហិ សត្តានំ តថា ហោតិ. អន្តោទោសដ្ឋេនាតិ អព្ភន្តរទុដ្ឋភាវេន. មញ្ញនាទូសិតត្តា ហិ សត្តានំ អត្តភាវោ ទុក្ខតាមូលាយត្តោ, កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតោ ឧប្បាទនិរោធភង្គេហិ ឧទ្ធមុទ្ធំ បក្កបភិន្នោ ហោតីតិ ផលូបចារេន ‘‘មញ្ញិតំ គណ្ឌោ’’តិ វុត្តោ. អនុបវិដ្ឋដ្ឋេនាតិ អនុបវិសិត្វា ហទយមាហច្ច អធិដ្ឋានេន. មញ្ញិតញ្ហិ បីឡាជននតោ អន្តោតុទនតោ ទុរុទ្ធរណតោ សល្លំ. ខីណាសវមុនិ សព្ពសោ កិលេសានំ សន្តត្តា, តតោ ឯវ បរិឡាហានំ បរិនិព្ពុតត្តា វូបសន្តត្តា សន្តោ ឧបសន្តោ និព្ពុតោតិ វុច្ចតិ. យត្ថ ឋិតន្តិ យស្មិំ អសេក្ខភូមិយំ ឋិតំ. យទិ ភគវា អត្តនោ ទេសនាញាណានុរូបំ ទេសនំ បវត្តាបេយ្យ, មហាបថវិំ បត្ថរន្តស្ស វិយ, អាកាសំ បសារេន្តស្ស វិយ, អនន្តាបរិមេយ្យលោកធាតុយោ បដិច្ច តេសំ ឋិតាការំ អនុប្បូរំ វិចិនន្តស្ស វិយ ទេសនា បរិយោសានំ ន គច្ឆេយ្យ. យស្មា បនស្ស វិនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបមេវ ទេសនា បវត្តិ, ន តតោ បរំ អណុមត្តម្បិ វឌ្ឍតិ. តស្មា វុត្តំ – ‘‘សព្ពាបិ ធម្មទេសនា សំខិត្តាវ, វិត្ថារទេសនា នាម នត្ថី’’តិ. ននុ សត្តបករណទេសនា វិត្ថារកថាតិ? ន សាបិ វិត្ថារកថាតិ អាហ – ‘‘សមន្តបដ្ឋានកថាបិ សំខិត្តាយេវា’’តិ. សន្និបតិតទេវបរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបមេវ ហិ តស្សាបិ បវត្តិ, ន សត្ថុទេសនាញាណានុរូបន្តិ. យថានុសន្ធិំ បាបេសិ យថាឧទ្ទិដ្ឋេ អនុបុព្ពេន អនវសេសតោ វិភជនវសេន ទេសនាយ និដ្ឋាបិតត្តា. វិបញ្ចិតញ្ញូ…បេ… កថេសិ នាតិសង្ខេបវិត្ថារវសេន ទេសិតត្តា.

៣៧០. អដ្ឋន្នំ បរិក្ខារានន្តិ នយិទមនវសេសបរិយាទានំ, លក្ខណវចនំ បនេតំ, អញ្ញតរស្សាតិ វចនសេសោ. តថា ហិ, ‘‘មយ្ហំ ឥទ្ធិមយបរិក្ខារលាភាយ បច្ចយោ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេត្វា បត្តចីវរំ, បត្តំ, ចីវរមេវ វា ទិន្នេ ចរិមភវេ ឥទ្ធិមយបរិក្ខារោ និព្ពត្តតីតិ វទន្តិ. អទិន្នត្តាតិ កេចិវាទោ, តេនាហ ‘‘កុលបុត្តោ’’តិអាទិ. ឱកាសាភាវតោតិ ឧបសម្បទាលក្ខណស្ស អសម្ភវតោ. តេនាហ – ‘‘កុលបុត្តស្ស អាយុបរិក្ខីណ’’ន្តិ. ឧទកតិត្ថ…បេ… អារទ្ធោ បរមប្បិច្ឆភាវតោ.