៦. មហាកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

២៩៨. កម្មស្ស មោឃភាវោ នាម ផលេន តុច្ឆតា ផលាភាវោតិ អាហ – ‘‘មោឃន្តិ តុច្ឆំ អផល’’ន្តិ. តថំ ភូតន្តិ សច្ចសទ្ទស្ស អត្ថមាហ. បរិព្ពាជកោ បន ‘‘សច្ច’’ន្តិ ឥមិនា តមេវ សផលន្តិ វទតិ. សផលញ្ហិ កម្មំ សត្ថុ អភិមតមនោកម្មន្តិ អធិប្បាយោ. ឥទញ្ច ‘‘មោឃំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិវចនំ. តំ គហេត្វាតិ បរម្បរាយ គហេត្វា. ឯសាតិ បោតលិបុត្តោ បរិព្ពាជកោ. អភិសញ្ញានិរោធកថំ សន្ធាយ វទតិ. សាបិ ហិ តិត្ថិយានំ អន្តរេ បាកដា ជាតាតិ. ថេរោតិ សមិទ្ធិត្ថេរោ. យថា ភគវតា វុត្តំ, តតោ ច អញ្ញថាវ ទោសារោបនភយេន គហេត្វា តតោ ភគវន្តំ ថេរោ រក្ខតីតិ អធិប្បាយេន បរិព្ពាជកោ, ‘‘បរិរក្ខិតព្ពំ មញ្ញិស្សតី’’តិ អវោចាតិ អាហ – ‘‘បរិរក្ខិតព្ពន្តិ គរហតោ មោចនេន រក្ខិតព្ព’’ន្តិ. សញ្ចេតនា អស្ស អត្ថីតិ សញ្ចេតនិកំ. កម្មន្តិ សញ្ចេតនិកស្សបិ កម្មស្ស អត្តនោ សមយេ ឥច្ឆិតត្តា បរិព្ពាជកេន វុត្តំ.

សង្ខតសង្ខារតាយ រូបមេវ ‘‘តិលមត្តម្បិ សង្ខារ’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘មំសចក្ខុនាវ បស្សតី’’តិ. សមាគមទស្សនំ សន្ធាយាតិ កត្ថចិបិ តស្ស ទស្សនំ សន្ធាយ, ន បរិញ្ញាទស្សនំ. តេនាហ ភគវា – ‘‘កុតោ បនេវរូបំ កថាសល្លាប’’ន្តិ.

២៩៩. វដ្ដទុក្ខន្តិ សំសារទុក្ខំ. កិលេសទុក្ខន្តិ កិលេសសម្ភវរាគបរិឡាហទុក្ខំ. សង្ខារទុក្ខន្តិ យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខន្តិ ឯវំ វុត្តទុក្ខំ. សចេ ភាសិតំ ភវេយ្យាតិ ឥមំ ឦទិសំ ទុក្ខំ សន្ធាយ អាយស្មតា សមិទ្ធិនា ភាសិតំ សិយា នុ ភគវា, អវិភជិត្វា ព្យាករណំ យុត្តមេវាតិ អធិប្បាយោ.

៣០០. ឧម្មង្គន្តិ ឧម្មុជ្ជនំ, កថាមុឡ្ហេន អន្តរា អញ្ញាណវិសយបញ្ហា ឧម្មង្គំ. តេនាហ – ‘‘បញ្ហាឧម្មង្គ’’ន្តិ នេវ ទិព្ពចក្ខុនាតិ កស្មា វុត្តំ. ន ហិ តំ អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជនំ ទិព្ពចក្ខុវិសយន្តិ? កាមញ្ចេតំ ន ទិព្ពចក្ខុវិសយំ, ទិព្ពចក្ខុបរិភណ្ឌញាវិសយំ បន សិយាតិ តថា វុត្តំ. អធិប្បាយេនេវាតិ ឧទាយិត្ថេរស្ស អធិប្បាយេនេវ គយ្ហមានេន តំ អយោនិយោ ឧម្មុជ្ជនំ អញ្ញាសិ. សន្និសីទិតុំ បុព្ពេ និសិន្នាការេន សន្និសីទិតុំ ន សក្កោតិ. សមិទ្ធិត្ថេរេន អនភិសង្ខតស្សេវ អត្ថស្ស កថិតត្តា, ‘‘យំ អភូតំ, តទេវ កថេស្សតី’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជិស្សតី’’តិ. តិស្សោ វេទនា បុច្ឆិតា, ‘‘កិំ សោ វេទិយតី’’តិ អវិភាគេន វេទិយមានស្ស ជាតិតត្តា. សុខាយ វេទនាយ ហិតន្តិ សុខវេទនិយំ. តេនាហ – ‘‘សុខវេទនាយ បច្ចយភូត’’ន្តិ. សេសេសូតិ, ‘‘ទុក្ខវេទនិយ’’ន្តិអាទីសុ.

ហេដ្ឋា តិកជ្ឈានចេតនាតិ ឯត្ថ, ‘‘កុសលតោ’’តិ អធិការតោ រូបាវចរកុសលតោ ហេដ្ឋា តិកជ្ឈានចេតនាតិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ កាមាវចររូបាវចរសុខវេទនិយកម្មេសុ. អទុក្ខមសុខម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ឥដ្ឋារម្មណេ សុខម្បីតិ ឥមមត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ.

យទិ កាយទ្វារេ បវត្តតោ អញ្ញត្ថ អទុក្ខមសុខំ ជនេតិ, អថ កស្មា, ‘‘ទុក្ខស្សេវ ជននតោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘សា បន វេទនា’’តិអាទិ.

ចតុត្ថជ្ឈានចេតនាតិ ឯត្ថ អរូបាវចរកុសលចេតនាតិបិ វត្តព្ពំ. យថា ហិ ‘‘កាយេន វាចាយ មនសា’’តិ ឯត្ថ យថាលាភគ្គហណវសេន មនសា សុខវេទនិយំ អទុក្ខមសុខវេទនិយន្តិ អយមត្ថោ អរូបាវចរកុសលេបិ លព្ភតីតិ សុខម្បិ ជនេតិ ឧក្កដ្ឋស្ស ញាណសម្បយុត្តកុសលស្ស សោឡសវិបាកចិត្តនិព្ពត្តនតោ, អយញ្ច នយោ ហេដ្ឋា, ‘‘អទុក្ខមសុខម្បី’’តិ ឯត្ថាបិ វត្តព្ពោ. បុព្ពេ បរិយាយតោ ទុក្ខវេទនា វុត្តា, សុត្តន្តសំវណ្ណនា ហេសាតិ ឥទានិ និប្បរិយាយតោ បុន ទស្សេតុំ, ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន ឯត្ថ ទុក្ខវេទនិយំ បវត្តិវសេនេវ វដ្ដតីតិ. ឯតស្សាតិ ទុក្ខវេទនិយស្ស បវត្តិវសេនេវ យុជ្ជមានត្តា ឯតស្ស វសេន សព្ពំ សុខវេទនិយំ អទុក្ខមសុខវេទនិយញ្ច បវត្តិវសេនេវ វត្តុំ វដ្ដតិ.

អាលយោតិ អភិរុចិ. មហាកម្មវិភង្គញាណន្តិ មហតិ កម្មវិភជនេ ញាណំ, មហន្តំ វា កម្មវិភជនញាណំ. ភាជនំ នាម និទ្ទេសោ, អយំ បន ឧទ្ទេសោតិ កត្វា អាហ – ‘‘កតមេ ចត្តារោ…បេ… មាតិកាដ្ឋបន’’ន្តិ.

៣០១. បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ យថាឧទ្ទិដ្ឋស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណស្ស អភាជនភាវតោ, បុច្ឆានុសន្ធិអជ្ឈាសយានុសន្ធីសុ ច អនន្តោគធត្តា. តេនាហ ‘‘ឥទំ ហី’’តិអាទិ. ឥទំ អារម្មណំ កត្វាតិ ឥធ, ‘‘បាណាតិបាតិំ អទិន្នាទាយិ’’ន្តិអាទិនា បុគ្គលាធិដ្ឋានេន វុត្តំ កម្មវិភង្គំ អារព្ភ. ឥមំ បច្ចយំ លភិត្វាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឥទំ ទស្សនំ គណ្ហន្តីតិ ឥទំ, ‘‘អត្ថិ កិរ, ភោ, បាបកានិ កម្មានិ, នត្ថិ កិរ, ភោ, បាបកានិ កម្មានី’’តិ ច អាទីនិ ហត្ថិទស្សកអន្ធាវិយ ទិដ្ឋមត្តេ ឯវ ឋត្វា អចិត្តកទស្សនញ្ច គណ្ហន្តិ. វីរិយំ កិលេសានំ អាតាបនវសេន អាតប្បំ, តទេវ បទហវសេន បធានំ, បុនប្បុនំ យុញ្ជនវសេន អនុយោគោ, តថា ភាវនាយ នប្បមជ្ជតិ ឯតេនាតិ អប្បមាទោ, សម្មា យោនិសោ មនសិ ករោតិ ឯតេនាតិ សម្មាមនសិការោតិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយេន, ‘‘បញ្ចបិ វីរិយស្សេវ នាមានី’’តិ អាហ. អប្បមាទោ វា សតិយា អវិប្បវាសោ. យស្មិំ មនសិការេ សតិ តស្ស ទិព្ពចក្ខុញាណំ ឥជ្ឈតិ, អយមេត្ថ សម្មាមនសិការោតិ ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ចេតោសមាធិន្តិ ទិព្ពចក្ខុញាណសហគតំ ចិត្តសមាធិំ. តេនាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុសមាធិ’’ន្តិ. អញ្ញថាតិ អកុសលកម្មករណតោ អញ្ញថា, តំ បន កុសលកម្មករណំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘យេ ទស្សន្នំ កុសលានំ កម្មបថានំ បូរិតត្តា’’តិ ទិដ្ឋិថាមេនាតិ ទិដ្ឋិវសេន ទិដ្ឋិពលេន. ទិដ្ឋិបរាមាសេនាតិ ទិដ្ឋិវសេន ធម្មសភាវំ អតិក្កមិត្វា បរាមាសេន. អធិដ្ឋហិត្វាតិ, ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អធិដ្ឋាយ អភិនិវិសិត្វា. អាទិយិត្វាតិ ទឡ្ហគ្គាហំ គហេត្វា. វោហរតីតិ អត្តនោ គហិតគ្គហណំ បរេសំ ទីបេន្តោ វោហរតិ.

៣០២. តត្រានន្ទាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. ឥទម្បីតិ ឥទំ វចនំ. ‘‘តត្រានន្ទា’’តិ ឯវមាទិវចនម្បីតិ អត្ថោ. ន មហាកម្មវិភង្គញាណស្ស ភាជនំ តស្ស អនិទ្ទេសភាវតោ. អស្សាតិ មហាកម្មវិភង្គញាណស្ស មាតិកាដ្ឋបនមេវ ទិព្ពចក្ខុកានំ សមណព្រាហ្មណានំ វសេន អនុញ្ញាតព្ពស្ស ច ទស្សនវសេន ឧទ្ទេសភាវតោ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯត្ថ បនាតិ ‘‘តត្រានន្ទា’’តិអាទិបាឋេ. ឯតេសំ ទិព្ពចក្ខុកានន្តិ ឯតេសំ ហេដ្ឋា ចតូសុបិ វារេសុ អាគតានំ ទិព្ពចក្ខុកានំ. ឯត្តកាតិ ឯកច្ចិយា សច្ចគិរា. អនុញ្ញាតាតិ អនុជានិតា. អននុញ្ញាតាតិ បដិក្ខេបិតា. ឥធ អននុញ្ញាតមុខេន ទីបិតំ អននុញ្ញាតភាវមត្តំ. តត្រានន្ទាតិអាទិកេ តត្រាតិ និទ្ធារណេ ភុម្មន្តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘តេសុ ចតូសុ សមណព្រាហ្មណេសូ’’តិ អាហ. ឥទំ វចនំ ‘‘អត្ថិ កិរ, ភោ…បេ… វិបាកោ’’តិ ឥទំ ឯវំ វុត្តំ. អស្សាតិ តថាវាទិនោ សមណព្រាហ្មណស្ស. អញ្ញេនាការេនាតិ ‘‘យោ កិរ, ភោ’’តិអាទិនា វុត្តការណតោ អញ្ញេន ការណេន. ទ្វីសុ ឋានេសូតិ ‘‘អត្ថិ កិរ, ភោ…បេ… វិបាកោ’’តិ ច, ‘‘អបាយំ…បេ… និរយំ ឧបបន្ន’’ន្តិ ច ឥមេសុ ទ្វីសុ បាឋបទេសេសុ. អនុញ្ញាតា តទត្ថស្ស អត្ថិភាវតោ. តីសុ ឋានេសូតិ ‘‘យោ កិរ, ភោ…បេ… និរយំ ឧបបជ្ជតិ’’, ‘‘យម្បិ សោ…បេ… តេ សញ្ជានន្តិ’’, ‘‘យម្បិ សោ យទេវ…បេ… មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ឥមេសុ តីសុ បាឋបទេសេសុ. អននុញ្ញាតា តទត្ថស្សានេកន្តិកត្តា មិច្ឆាភិនិវេសតោ ច. តេនាហ ភគវា – ‘‘អញ្ញថា ហិ, អានន្ទ, តថាគតស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណ’’ន្តិ. យថា តេ អប្បហីនវិបល្លាសា បទេសញាណសមណព្រាហ្មណា កម្មវិភង្គំ សញ្ជានន្តិ, តតោ អញ្ញថាវ សព្ពសោ បហីនវិបល្លាសស្ស តថា អាគមនាទិអត្ថេន តថាគតស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណំ ហោតីតិ អត្ថោ.

៣០៣. ឥមិនា ទិព្ពចក្ខុកេន យំ កម្មំ ករោន្តោ ទិដ្ឋោ, តតោ បុព្ពេតិ យោជនា. តតោតិ តតោ ករិយមានកម្មតោ បុព្ពេ. ខន្ទោតិ កុមារោ. សិវោតិ ឥស្សរោ. បិតាមហោតិ ព្រហ្មា. ឥស្សរាទីហីតិ ឥស្សរព្រហ្មបជាបតិអាទីហិ. វិសដ្ឋោតិ និម្មិតោ. មិច្ឆាទស្សនេនាតិ មិច្ឆាទស្សនវសេន. យន្តិ យំ កម្មំ. តត្ថាតិ តេសុ បាណាតិបាតាទិវសេន បវត្តកម្មេសុ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ បដិសំវេទេតីតិ យោជនា. ឧបបជ្ជិត្វាតិ ទុតិយភវេ និព្ពត្តិត្វា. អបរស្មិំ បរិយាយេតិ អញ្ញស្មិំ យត្ថ កត្ថចិ ភវេ.

ឯកំ កម្មរាសិន្តិ បាណាតិបាតាទិភេទេន ឯកំ កម្មសមុទាយំ. ឯកំ វិបាករាសិន្តិ តស្សេវ អង្គេន ឯកំ វិបាកសមុទាយំ. ឥមិនាតិ យថាវុត្តេន ទិព្ពចក្ខុកេន សមណេន ព្រាហ្មណេន វា អទិដ្ឋា. តយោតិ ‘‘បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតី’’តិអាទិនា វុត្តា តយោ. ទ្វេ វិបាករាសីតិ ទិដ្ឋធម្មវេទនិយោ អបរាបរិយាយវេទនិយោតិ ទ្វេ វិបាករាសី. ឧបបជ្ជវេទនិយំ បន តេន ទិដ្ឋំ, តស្មា ‘‘ទ្វេ’’តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋោ ឯកោ, អទិដ្ឋា តយោតិ ទិដ្ឋេ ច អទិដ្ឋេ ច ចត្តារោ កម្មរាសី, តថា ទិដ្ឋោ ឯកោ, អទិដ្ឋា ទ្វេតិ តយោ វិបាករាសី. ឥមានិ សត្ត ឋានានីតិ យថាវុត្តានិ សត្ត ញាណស្ស បវត្តនដ្ឋានានិ. ‘‘ឥមស្ស នាម កម្មស្ស ឥទំ ផលំ និព្ពត្ត’’ន្តិ កម្មស្ស, ផលស្ស វា អទិដ្ឋត្តា, ‘‘ទុតិយវារេ ទិព្ពចក្ខុកេន កិញ្ចិ ន ទិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តំ. បឋមំ វុត្តនយេន តយោ កម្មរាសី វេទិតព្ពា, ឥធ ទិព្ពចក្ខុកេន ទិដ្ឋស្ស អភាវតោ, ‘‘បច្ចត្តដ្ឋានានី’’តិ វុត្តំ.

ភវតិ វឌ្ឍតិ ឯតេនាតិ ភព្ពំ, វឌ្ឍិនិមិត្តំ. ន ភព្ពំ អភព្ពន្តិ អាហ ‘‘ភូតវិរហិត’’ន្តិ. អត្តនោ ផលេ ភាសនំ ទិព្ពនំ អាភាសនន្តិ អាហ – ‘‘អាភាសតិ អភិភវតិ បដិពាហតី’’តិ. ពលវកម្មន្តិ មហាសាវជ្ជំ កម្មំ គរុសមាសេវិតាទិភេទំ. អាសន្នេតិ មរណេ, អភិណ្ហំ ឧបដ្ឋានេន វា តស្ស មរណចិត្តស្ស អាសន្នេ. ពលវកម្មន្តិ គរុសមាសេវិតតាទិវសេន ពលវំ កុសលកម្មំ. ទុព្ពលកម្មស្សាតិ អត្តនោ ទុព្ពលស្ស. អាសន្នេ កុសលំ កតន្តិ ឥធាបិ អាសន្នតា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

ឧបដ្ឋានាការេនាតិ មរណស្ស អាសន្នកាលេ កម្មស្ស ឧបដ្ឋានាការេន. តស្សាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស. និព្ពត្តិការណភូតំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ អកុសលន្តិ យោជនា. តិត្ថិយា កម្មន្តរវិបាកន្តរេសុ អកុសលតាយ យំ កិញ្ចិ កម្មំ យស្ស កស្សចិ វិបាកស្ស ការណំ កត្វា គណ្ហន្តិ ហត្ថិទស្សកអន្ធាទយោ វិយ ទិដ្ឋមត្តាភិនិវេសិនោតិ, ‘‘អញ្ញតិត្ថិយា…បេ… ឧបដ្ឋាតី’’តិ វុត្តំ. ឥតរស្មិន្តិ ភព្ពញ្ចេវ ភព្ពាភាសញ្ច, ភព្ពំ អភព្ពាភាសន្តិ ឥមស្មិំ ទ្វយេ. ឯសេវ នយោ បឋមទុតិយបុគ្គលវសេន បុរិមានំ ទ្វិន្នំ កម្មានំ យោជនានយោ វុត្តោ ឧបដ្ឋានាការវសេន. អយមេវ តតិយចតុត្ថបុគ្គលវសេន បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ កម្មានំ យោជនានយោ. តតិយស្ស ហិ កម្មស្ស កុសលត្តា តស្ស ច សគ្គេ និព្ពត្តត្តា តត្ថ ការណភូតំ កុសលំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ; តថា ចតុត្ថស្សបិ កម្មស្ស កុសលត្តា, តស្ស បន និរយេ និព្ពត្តត្តា តត្ថ និព្ពត្តិការណភូតំ អញ្ញតិត្ថិយានំ អកុសលំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.