១២. ទក្ខិណាវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៣៧៦. មហាបជាបតិគោតមីតិ ឯត្ថ គោតមីតិ តស្ស គោតមគោត្តតោ អាគតំ នាមំ, មហាបជាបតិ បន គុណតោ. តំ វិវរិតុំ, ‘‘នាមករណទិវសេ បនស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. មហតិំ ឧឡារំ បជំ ជននបោសនេហិ បរិរក្ខតីតិ មហាបជាបតិ. បរិភោគវសេន ន ហញ្ញតីតិ អហតំ. សិប្បិកានន្តិ តន្តវាយានំ. វាយនដ្ឋានន្តិ វីនដ្ឋានំ. តានិ មំ ន តោសេន្តិ កាយិកស្ស បុញ្ញស្ស អភាវតោ. តេនាហ – ‘‘សហត្ថា កតមេវ មំ តោសេតី’’តិ. បិសិត្វា និព្ពត្តនំ កត្វា. បោថេត្វាតិ សុខុមភាវាបាទនត្ថំ ធនុកេន នេត្វា. កាលានុកាលញ្ច ធាតិគណបរិវុតា គន្ត្វា វេមកោដិំ អគ្គហេសិ ឯកទិវសន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ហិ ‘‘ឯកទិវសំ បន…បេ… អកាសី’’តិ បុរិមវចនេន តំ ន វិរុជ្ឈេយ្យ.

ឆ ចេតនាតិ ឆព្ពិធា ចេតនា. ន ហិ តា ឆយេវ ចេតនាតិ. សង្ឃេ គោតមិ ទេហិ…បេ… សង្ឃោ ចាតិ ឥទមេវ សុត្តបទំ. សង្ឃេ គោតមិ ទេហីតិ សង្ឃស្ស ទានាយ និយោជេសិ, តស្មា សង្ឃោវ ទក្ខិណេយ្យតរោតិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ. យទិ ឯវន្តិអាទិនា តត្ថ ព្យភិចារំ ទស្សេតិ. រាជមហាមត្តាទយោតិអាទិនា តត្ថ ព្យតិរេកតោ និទស្សនំ អាហ. មហន្តតរា ភវេយ្យុន្តិ អានុភាវាទិនា មហន្តតរា ភវេយ្យុំ, ន ច តំ អត្ថីតិ. តស្មាតិ យស្មា គុណវិសិដ្ឋហេតុកំ ទក្ខិណេយ្យតំ អនបេក្ខិត្វា អត្តនោ ទីយមានស្ស ទាបនំ លភតិ, តស្មា. មា ឯវំ គណ្ហាតិ សម្មាសម្ពុទ្ធតោ សង្ឃោវ ទក្ខិណេយ្យោ’’តិ មា គណ្ហ.

តត្ថ និច្ឆយសាធកំ សុត្តបទំ ទស្សេន្តោ, ‘‘នយិមស្មិំ លោកេ…បេ… វិបុលផលេសិន’’ន្តិ អាហ. ស្វាយមត្ថោ រតនសុត្តេ (ខុ. បា. ៦.៣; សុ. និ. ២២៦), ‘‘យំ កិញ្ចិ វិត្ត’’ន្តិ គាថាយ, អគ្គបសាទសុត្តាទីហិ (ឥតិវុ. ៩០) ច វិភាវេតព្ពោតិ. តេនាហ – ‘‘សត្ថារា ឧត្តរិតរោ ទក្ខិណេយ្យោ នាម នត្ថី’’តិ.

គោតមិយា អន្តិមភវិកតាយ ទានស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ អនុប្បាទនតោ ន តំ គរុតរំ សង្ឃស្ស បាទាបនេ ការណន្តិ អាហ – ‘‘បច្ឆិមាយ ជនតាយា’’តិអាទិ. វចនតោបីតិ តស្ស វត្ថយុគស្ស សត្ថុ ឯវ បដិគ្គហណាយ វចនតោបិ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ.

សត្ថា សង្ឃបរិយាបន្នោវ ឦទិសេ ឋានេ អគ្គផលដ្ឋតាយ អដ្ឋ-អរិយបុគ្គលភាវតោ, សចេ បនស្ស ន សយំ សង្ឃបរិយាបន្នតា, កថំ សង្ឃេ បូជិតេ សត្ថា បូជិតោ នាម សិយាតិ អធិប្បាយោ. តីណិ សរណគមនានិ តយោ ឯវ អគ្គបសាទាតិ វក្ខតីតិ អធិប្បាយោ. អភិធេយ្យានុរូបានិ ហិ លិង្គវចនានិ. ន រុហតិ អយាថាវបដិបត្តិភាវតោ, ន គិហិវេសគ្គហណាទិនា គិហិភាវស្ស បដិក្ខិបិតត្តា. ន វត្តព្ពមេតំ ‘‘សត្ថា សង្ឃបរិយាបន្នោ’’តិ សត្ថុភាវតោ. សាវកសមូហោ ហិ សង្ឃោ. សង្ឃគណេ ហិ សត្ថា ឧត្តរិតរោ អនញ្ញសាធារណគុណេហិ សមន្នាគតភាវតោ មូលរតនភាវតោ ច.

៣៧៧. សម្បតិជាតស្ស មហាសត្តស្ស សត្តបទវីតិហារគមនំ ធម្មតាវសេន ជាតំ, បរំ តទញ្ញទហរសទិសី បដិបត្តីតិ អាហ – ‘‘ហត្ថបាទកិច្ចំ អសាធេន្តេសូ’’តិ.

៣៧៨. បច្ចូបការំ ន សុករំ វទាមិ អនុច្ឆវិកកិរិយាយ កាតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. អភិវាទេន្តិ ឯតេនាតិ អភិវាទនំ. វន្ទមានេហិ អន្តេវាសិកេហិ អាចរិយំ ‘‘សុខី ហោតូ’’តិអាទិនា អភិវាទេន្តិ នាម. តេន វុត្តំ ‘‘អភិវាទន’’ន្តិ. តទភិមុខោ…បេ… វន្ទិត្វា និបជ្ជតិ, សេយ្យថាបិ អាយស្មា សារិបុត្តោ. កាលានុកាលំ ឧបដ្ឋានំ ពីជយនបាទសម្ពាហនាទិ អនុច្ឆវិកកម្មស្ស ករណំ នាម. អនុច្ឆវិកំ កិរិយំ កាតុំ ន សក្កោតិយេវ, យស្មា អាចរិយេន កតស្ស ធម្មានុគ្គហស្ស អន្តេវាសិនា ករិយមានោ អាមិសានុគ្គហោ សង្ខម្បិ កលម្បិ កលភាគម្បិ ន ឧបេតិយេវាតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ន សុប្បតិការំ វទាមី’’តិ.

៣៧៩. បាដិបុគ្គលិកំ ទក្ខិណំ អារព្ភ សមុដ្ឋិតំ, ‘‘តំ មេ ភគវា បដិគ្គណ្ហតូ’’តិ មហាបជាបតិគោតមិយា វចនំ និមិត្តំ កត្វា ទេសនាយ ឧដ្ឋិតត្តា. ន កេវលញ្ច តស្សា ឯវ វចនំ, អថ ខោ អានន្ទត្ថេរោបិ…បេ… សមាទបេសិ, តស្មា វិភាគតោ ចុទ្ទសសុ…បេ… ហោតីតិ ទស្សេតុំ, ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ បតិបច្ចេកំ បុគ្គលំ ទីយតីតិ បាដិបុគ្គលិកំ. បឋមសទ្ទោ យថា អគ្គត្ថោ, ឯវំ សេដ្ឋបរិយាយោបីតិ អាហ ‘‘ជេដ្ឋកវសេនបី’’តិ. អគ្គា ឧត្តមេ ខេត្តេ បវត្តត្តា. ទុតិយតតិយាបិ បរមទក្ខិណាយេវ សព្ពសោ សម្មាវិក្ខម្ភិតរាគាទិកិលេសត្តា. រាគាទយោ ហិ អទក្ខិណេយ្យភាវស្ស ការណំ. តេនេវាហ – ‘‘តិណទោសានិ ខេត្តានិ, រាគទោសា អយំ បជា’’តិអាទិ (ធ. ប. ៣៥៦). យស្មា បន សវាសនំ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នកិលេសេហិ តតោ ឯវ សព្ពសោ អប្បដិហតញាណចារេហិ អនន្តាបរិមេយ្យគុណគណាធារេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ សទិសោ សទេវកេ លោកេ កោចិ ទក្ខិណេយ្យោ នត្ថិ. តស្មា ‘‘បរមទក្ខិណាយេវា’’តិ សាសង្កំ វទតិ. យស្មា បញ្ចាភិញ្ញោ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី ឯវ ហោតិ លោកិយាភិញ្ញានំ អដ្ឋសមាបត្តិអធិដ្ឋានត្តា, តស្មា ‘‘លោកិយបញ្ចាភិញ្ញេ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ, ន ‘‘អដ្ឋសមាបត្តិលាភិម្ហី’’តិ តាយ អវុត្តសិទ្ធត្តា. គោសីលធាតុកោតិ គោសីលសភាវោ, សីលវតា សទិសសីលោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អសឋោ’’តិអាទិ. តេន ន អលជ្ជិធាតុកោ បកតិសិទ្ធោ ឥធ បុថុជ្ជនសីលវាតិ អធិប្បេតោតិ ទស្សេតិ.

បរិច្ឆិន្ទន្តោតិ ឯត្តកោតិ បច្ចេកប្បមាណតោ តតោ ឯវ អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោវ បរិច្ឆិន្ទន្តោ. កថំ បន អសង្ខ្យេយ្យភាវេន វុច្ចមានោ វិបាកោ បរិច្ឆិន្នោ ហោតិ? សោបិ តស្ស បរិច្ឆេទោ ឯវ ឥតរេហិ អសំកិណ្ណភាវទីបនតោ, ឯតទត្ថមេវ បុព្ពេ អសង្ករគ្គហណំ កតំ. គុណវសេនាតិ លក្ខណសម្បន្នាទិគុណវសេន. ឧបការវសេនាតិ ភោគរក្ខាទិឧបការវសេន. យំ បោសនត្ថំ ទិន្នំ, ឥទំ ន គហិតំ ទានលក្ខណាយោគតោ. អនុគ្គហបូជនិច្ឆាវសេន ហិ អត្តនោ ទេយ្យវត្ថុបរិច្ចាគោ ទានំ ភយរាគលទ្ធុកាមកុលាទិវសេន សាវជ្ជាភាវតោ. តម្បិ ន គហិតំ អយាវទត្ថតាអបរិបុណ្ណភាវេន យថាធិប្បេតផលទានាសមត្ថភាវតោ. សម្បត្តស្សាតិ សន្តិកាគតស្ស. តេន សម្បត្តិបយោជនេ អនបេក្ខតំ ទស្សេតិ. ផលំ បដិកង្ខិត្វាតិ ‘‘ឥទំ មេ ទានមយំ បុញ្ញំ អាយតិំ សុខហិតភាវាយ ហោតូ’’តិអាទិនា ផលំ បច្ចាសីសិត្វា. តេនស្ស ផលទានេ នមិយតំ ទស្សេតិ, យាវទត្ថន្តិ ឥមិនា បរិបុណ្ណផលតំ. សតគុណាតិ ឯត្ថ គុណសទ្ទោ ន ‘‘គុណេន នាមំ ឧទ្ធរេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣១៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៧៦; នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤.៣៨) វិយ សម្បត្តិអត្ថោ, ‘‘តទ្ទិគុណ’’ន្តិអាទីសុ វិយ ន វឌ្ឍនត្ថោ, ‘‘បញ្ច កាមគុណា លោកេ, មនោឆដ្ឋា បវេទិតា’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ១៧៣) វិយ ន កោដ្ឋាសត្ថោ, ‘‘អន្តំ អន្តគុណ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០; ខុ. បា. ៣) វិយ ន អន្តភាគត្ថោ, អថ ខោ អានិសំសត្ថោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘សតានិសំសា’’តិ អាហ, តេ អានិសំសេ សរូបតោ ទស្សេតុំ, ‘‘អាយុសត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សតគុណាតិ វា សតវឌ្ឍិកាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. និប្បរិតសំ ករោតីតិ អាយុអាទីនំ អានិសំសានំ អបរិត្តាសំ ករោតិ. អថ វា និប្បរិតសំ ករោតីតិ អាយុអាទិនិមិត្តំ អបរិត្តាសំ ករោតិ. អថ វា និប្បរិតសំ ករោតីតិ អាយុអាទីនិ តតោ ឧត្តរិម្បិ អាហារាទិហេតុ អបរិត្តាសំ ករោតិ. អត្តភាវវិនិមុត្តសញ្ចរណស្ស អភាវា, ‘‘ភវសតេបិ វុត្តេ អយមេវត្ថោ’’តិ វុត្តំ. សព្ពត្ថាតិ, ‘‘បុថុជ្ជនទុស្សីលេ’’តិអាទីសុ សព្ពវារេសុ. នយោ នេតព្ពោតិ, ‘‘អាយុសហស្សំ វណ្ណសហស្ស’’ន្តិអាទិកោ នយោ.

សាសនាវតរណំ នាម យាវទេវ វដ្ដទុក្ខនិត្ថរណត្ថំ, តញ្ច មគ្គបដិវេធនំ, តស្មា និព្ពេធភាគិយសរណគមនំ សិក្ខាបទសមាទានំ បព្ពជ្ជា ឧបសម្បទា សីលបរិបូរណំ អធិចិត្តសិក្ខានុយោគោ វិបស្សនាភាវនាតិ សព្ពាបេសា សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបត្តិ ឯវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘តិសរណំ គតោ ឧបាសកោបី’’តិអាទិ. តត្ថ យថា និព្ពេធភាគិយោ សមាធិ តាវ នាម បរម្បរាយ អរិយមគ្គាធិគមស្ស បច្ចយភាវតោ ឧបនិស្សយោ; តថា និព្ពេធភាគិយំ សីលបរិបូរណំ ឧបសម្បទា បព្ពជ្ជា ឧបាសកស្ស ទសសុ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋានំ អន្តមសោ សរណាទិគមនម្បិ និព្ពេធភាគិយំ អរិយមគ្គាធិគមស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតិយេវាតិ, ‘‘សព្ពាបេសា សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបត្តី’’តិ វុត្តា. តត្ថ អនញ្ញសាធារណ-វិជ្ជាចរណាទិ-អសង្ខ្យេយ្យអបរិមេយ្យ-គុណ-សមុទយបូរិតេ ភគវតិ សទ្ធម្មេ អរិយសង្ឃេ ឧឡារតរពហុមានគារវតំ គតោ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’តិ តប្បរាយណតាទិអាការប្បត្តោ ញាណបរិសោធិតោ បសាទោ សរណគមនន្តិ តេន វត្ថុគតេន បសាទេន បរិភាវិតេ សន្តានេ កតំ បុញ្ញក្ខេត្តសម្បត្តិយា មហប្ផលំ មហានិសំសមេវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘តស្មិំ ទិន្នទានម្បិ អសង្ខ្យេយ្យំ អប្បមេយ្យ’’ន្តិ. តយិទំ សរណំ វត្ថុត្តយេ បសាទភាវេន អជ្ឈាសយសម្បត្តិមត្តំ, តាទិសស្ស បន បញ្ចសីលំ អជ្ឈាសយសម្បត្តិឧបថម្ភិតោ កាយវចីសំយមោតិ តត្ថ ទិន្នំ តតោ ឧត្តរិ មហប្ផលន្តិ, ទសសីលំ បន បរិបុណ្ណុបោសថសីលំ, តត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលន្តិ, ‘‘តតោ ឧត្តរិ មហប្ផល’’ន្តិ វុត្តំ. សាមណេរសីលាទីនំ បន ឧត្តរិ វិសិដ្ឋតរាទិភាវតោ តត្ថ តត្ថ ទិន្នស្ស វិសេសមហប្ផលតា វុត្តា.

មគ្គសមង្គិតា នាម មគ្គចិត្តក្ខណបរិច្ឆិន្នា, តស្មិញ្ច ខណេ កថំ ទាតុំ បដិគ្គហេតុញ្ច សម្ភវតីតិ ចោទេតិ ‘‘កិំ បន មគ្គសមង្គិស្ស សក្កា ទានំ ទាតុ’’ន្តិ. ឥតរោ តាទិសេ សតិ សមយេតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘អាម សក្កា’’តិ បដិជានិត្វា, ‘‘អារទ្ធវិបស្សកោ’’តិអាទិនា តមត្ថំ វិវរតិ. តស្មិំ ខណេតិ តស្មិំ បក្ខិបនក្ខណេ. យទិ អដ្ឋមកស្ស សោតាបន្នស្ស ទិន្នទានំ ផលតោ អសង្ខ្យេយ្យមេវ, កោ នេសំ វិសេសោតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តេន សតិបិ អសង្ខ្យេយ្យភាវសាមញ្ញេ អត្ថិ នេសំ អប្បពហុភាវោ សំវដ្ដដ្ឋាយី អសង្ខ្យេយ្យមហាកប្បាសង្ខ្យេយ្យានំ វិយាតិ ទស្សេតិ. មគ្គសមង្គីនំ តេន តេន ឱធិនា សំកិលេសធម្មានំ បហីយមានត្តា វោទានធម្មានំ វឌ្ឍមានត្តា អបរិយោសិតកិច្ចត្តា អបរិបុណ្ណគុណតា, បរិយោសិតកិច្ចត្តា ផលសមង្គីនំ បរិបុណ្ណគុណតាតិ តំតំមគ្គដ្ឋេហិ ផលដ្ឋានំ ខេត្តាតិសយតា វេទិតព្ពា. ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមេហិ បន មគ្គដ្ឋេហិ ឧបរិមានំ មគ្គដ្ឋានំ ផលដ្ឋេហិ ផលដ្ឋានំ ឧត្តរិតរតា បាកដា ឯវ. តថា ហិ ឧបរិមានំ ទិន្នទានស្ស មហប្ផលតា វុត្តា.

៣៨០. កាមញ្ចេត្ថ ពុទ្ធប្បមុខេ ឧភតោសង្ឃេ កេវលេ ច ភិក្ខុសង្ឃេ ទានំ អត្ថិ ឯវ, ន បន ពុទ្ធប្បមុខេ ភិក្ខុសង្ឃេ, តំ បន ពុទ្ធប្បមុខឧភតោសង្ឃេនេវ សង្គហិតន្តិ អវិរុទ្ធំ. ន បាបុណន្តិ មហប្ផលភាវេន សទិសតម្បិ, កុតោ អធិកតំ.

‘‘តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ ឧភតោសង្ឃស្ស’’ ឥច្ចេវ វុត្តត្តា – ‘‘កិំ បនា’’តិអាទិនា ចោទេតិ. ឥតរោ បរិនិព្ពុតេ តថាគតេ តំ ឧទ្ទិស្ស គន្ធបុប្ផាទិបរិច្ចាគោ វិយ ចីវរាទិបរិច្ចាគោបិ មហប្ផលោ ហោតិយេវាតិ កត្វា បដិបជ្ជនវិធិំ ទស្សេតុំ, ‘‘ឧភតោសង្ឃស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឯត្តកាយេវ, ភិក្ខូ ឧទ្ទិសថា’’តិ ឯវំ បរិច្ឆេទស្ស អករណេន ឧបចារសីមាបរិយាបន្នានំ ខេត្តបរិយាបន្នានំ វសេន អបរិច្ឆិន្នកមហាភិក្ខុសង្ឃេ.

គោត្តំ វុច្ចតិ សាធារណនាមំ, មត្តសទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, តស្មា សមណាតិ គោត្តមត្តំ អនុភវន្តិ ធារេន្តីតិ គោត្រភុនោ. តេនាហ ‘‘នាមមត្តសមណា’’តិ. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតោ សមណគណោ សង្ឃោ, តស្មា សង្ឃោ ទុស្សីលោ នាម នត្ថិ. គុណសង្ខាយាតិ អានិសំសគណនាយ, មហប្ផលតាយាតិ អត្ថោ. កាសាវ…បេ… អសង្ខ្យេយ្យាតិ វុត្តា សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទិន្នត្តា. យថា បន សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទានំ ហោតិ, តំ វិធិំ ទស្សេតុំ, ‘‘សង្ឃគតា ទក្ខិណា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចិត្តីការន្តិ គារវំ.

សង្ឃតោ ន បុគ្គលតោ. អញ្ញថត្តំ អាបជ្ជតីតិ ‘‘ឥមស្ស មយា ទិន្នំ សង្ឃស្ស ទិន្នំ ហោតី’’តិ ឯវំ ចិត្តំ អនុប្បាទេត្វា, ‘‘សង្ឃស្ស ទស្សាមី’’តិ ទេយ្យធម្មំ បដិយាទេត្វា សាមណេរស្ស នាម ទាតព្ពំ ជាតន្តិ អញ្ញថត្តំ អាបជ្ជតិ; តស្មា តស្ស ទក្ខិណា សង្ឃគតា ន ហោតិយេវ បុគ្គលវសេន ចិត្តស្ស បរិណាមិតត្តា. និព្ពេមតិកោ ហុត្វាតិ ‘‘កិំ នុ ខោ មយា ឥមស្ស ទិន្នំ ហោតិ វា ន វា’’តិ វិមតិំ អនុប្បាទេត្វា, ‘‘យោ បនា’’តិអាទិនា វុត្តាការេន ករោតិ.

តត្ថាតិអាទិនា វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដករណត្ថំ វត្ថុំ និទស្សេតិ, ‘‘បរសមុទ្ទវាសិនោ’’តិអាទិនា. ឱបុញ្ជាបេត្វា បរិភណ្ឌំ ការេត្វា, ហរិតគោមយេន ឧបលិម្បិត្វាតិ អត្ថោ. កាសាវកណ្ឋសង្ឃស្សាតិ កាសាវកណ្ឋសមូហស្ស. កោ សោធេតីតិ មហប្ផលភាវករណេន កោ វិសោធេតិ. មហប្ផលភាវាបត្តិយា ហិ ទក្ខិណា វិសុជ្ឈតិ នាម. តត្ថ យេសំ ហត្ថេ ទិន្នំ, តេសំ វសេន បដិគ្គាហកតោ ទក្ខិណាយ វិសុទ្ធត្តា, – ‘‘តទាបាហំ, អានន្ទ, សង្ឃគតំ ទក្ខិណំ អសង្ខ្យេយ្យំ អប្បមេយ្យំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ៣.៣៨០) ច វុត្តំ, តស្មា កម្មវសេនេវ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិំ បុច្ឆតិ. ឥតរោ អរិយសង្ឃេ ទិន្នទក្ខិណាយ និព្ពិសិដ្ឋំ កត្វា វុត្តត្តា មត្ថកប្បត្តស្សេវ អរិយសង្ឃស្ស វសេន ទក្ខិណាវិសុទ្ធិំ ទស្សេន្តោ, ‘‘សារិបុត្ត…បេ… សោធេន្តី’’តិ វត្វា បុន, ‘‘យេ កេចិ អរហន្តោ សោធេន្តី’’តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ថេរា ចិរបរិនិព្ពុតាតិ ឥទំ អជ្ជតនានម្បិ អរិយានំ សាវកតំ ទស្សេន្តេន មគ្គសោធនវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, ន ឧទ្ទិស្ស បុញ្ញករណេ សតិ អករណប្បត្តិយា. ឯវញ្ហិ ‘‘អសីតិមហាថេរា សោធេន្តី’’តិ ឥទំ សុវុត្តំ ហោតិ, ន អញ្ញថា.

‘‘សង្ឃគតាយ ទក្ខិណាយា’’តិ កាមញ្ចេតំ សាធារណវចនំ, តថាបិ តត្ថ តត្ថ បុគ្គលវិសេសោ ញាតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘អត្ថិ ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ’’តិអាទិមាហ. ន ឧបនេតព្ពោ ភគវតោ កាលេ ភិក្ខូនំ អភិញ្ញាបដិសម្ភិទាគុណវសេន អតិវិយ ឧឡារភាវតោ, ឯតរហិ តទភាវតោ. ឯតរហិ សង្ឃោ…បេ… ន ឧបនេតព្ពោតិ ឯត្ថ នយានុសារេន អត្ថោ វត្តព្ពោ. តេន តេនេវ សមយេនាតិ តស្ស តស្ស កាលស្ស សម្បត្តិវិបត្តិមុខេន បដិបត្តិយា ឧឡារតំ អនុឡារតញ្ច ឧល្លិង្គេតិ. យត្ថ ហិ ភិក្ខូ គុណេហិ សព្ពសោ បរិបុណ្ណា ហោន្តិ, តស្មិំ សមយេ សង្ឃគតា ទក្ខិណា ឥតរស្មិំ សមយេ ទក្ខិណតោ មហប្ផលតរាតិ ទដ្ឋព្ពា. សង្ឃេ ចិត្តីការំ កាតុំ សក្កោន្តស្សាតិ សុប្បដិបន្នតាទិំ សង្ឃេ អាវជ្ជិត្វា សង្ឃគតេន បសាទេន សង្ឃស្ស សម្មុខា វិយ តស្មិំ បុគ្គលេ ច គារវវសេន ទេន្តស្ស បុថុជ្ជនសមណេ ទិន្នំ មហប្ផលតរំ សង្ឃតោ ឧទ្ទិសិត្វា គហិតត្តា, ‘‘សង្ឃស្ស ទេមី’’តិយេវ ទិន្នត្តា ច.

ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា, ‘‘សោតាបន្នេ ទិន្នំ មហប្ផលតរ’’ន្តិ ឯវមាទិំ អតិទិសតិ. អាទិ-សទ្ទេន ឧទ្ទិសិត្វា គហិតោ សកទាគាមី, បាដិបុគ្គលិកោ អនាគាមីតិ ឯវមាទិ សង្គហិតំ. មហប្ផលតរមេវ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ន ត្វេវាហំ, អានន្ទ, កេនចិ បរិយាយេន សង្ឃគតាយ ទក្ខិណាយ បាដិបុគ្គលិកំ ទានំ មហប្ផលតរំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ៣.៣៨០). យទិ ខីណាសវេ ទិន្នទានតោ សង្ឃតោ ឧទ្ទិសិត្វា គហិតទុស្សីលេបិ ទិន្នទានំ មហប្ផលំ, ឯវំ សន្តេ – ‘‘សីលវតោ, មហារាជ, ទិន្នំ មហប្ផលំ, នោ តថា ទុស្សីលេ’’តិ ឥទំ កថន្តិ អាហ – ‘‘តំ ឥមំ នយំ គហាយា’’តិអាទិ. សង្ឃតោ ឧទ្ទិសិត្វា គហណវិធិំ បហាយ ទុស្សីលស្សេវ គហណវសេន វុត្តំ. ឥមស្មិំ ចតុក្កេ ទដ្ឋព្ពន្តិ ឥមស្ស បទស្ស វសេន ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ ហិ ‘‘បដិគ្គាហកា ហោន្តិ ទុស្សីលា បាបធម្មា’’តិ អាគតំ.

៣៨១. វិសុជ្ឈតីតិ ន កិលិស្សតិ, មហាជុតិការី មហាវិប្ផារា ហោតីតិ អត្ថោ. សុចិធម្មោតិ រាគាទិអសុចិវិធមនេន សុចិសភាវោ. ន បាបធម្មោតិ ន និហីនសភាវោ បាបកិរិយាយ. អកុសលធម្មោ ហិ ឯកន្តនិហីនោ. ជូជកោ សីលវា កល្យាណធម្មោ ន ហោតិ. តស្ស មហាពោធិសត្តស្ស អត្តនោ បុត្តទានំ ទានបារមិយា មត្ថកំ គណ្ហន្តំ មហាបថវីកម្បនសមត្ថំ ជាតំ, ស្វាយំ ទានគុណោ វេស្សន្តរមហារញ្ញា កថេតព្ពោតិ.

ឧទ្ធរតីតិ ពហុលំ កតបាបកម្មវសេន លទ្ធវិនិបាតតោ ឧទ្ធរតិ. តស្មា នត្ថិ មយ្ហំ កិញ្ចិ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

បេតទក្ខិណន្តិ បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទាតព្ពទក្ខិណំ. បាបិតកាលេយេវាតិ, ‘‘ឥទំ ទានំ អសុកស្ស បេតស្ស ហោតូ’’តិ ឧទ្ទិសនវសេន បត្តេ បាបិតកាលេយេវ. អស្សាតិ បេតស្ស. បាបុណីតិ ផលសមាបត្តិយា វសេន បាបុណិ. អយញ្ហិ បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទានេ ធម្មតា.

តទា កោសលរញ្ញោ បរិច្ចាគវសេន អតិវិយ ឧឡារជ្ឈាសយតំ, ពុទ្ធប្បមុខស្ស ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧក្កំសគតគុណវិសិដ្ឋតំ សន្ធាយាហ, ‘‘អសទិសទានំ កថេតព្ព’’ន្តិ.

អសារម្បិ ខេត្តន្តិ សារហីនំ ទុក្ខេត្តំ. សមយេតិ កសនារហេ កាលេ. បំសុំ អបនេត្វាតិ និស្សារំ បំសុំ នីហរិត្វា. សារពីជានីតិ សភាវតោ អភិសង្ខារតោ ច សារភូតានិ ពីជានិ. បតិដ្ឋបេត្វាតិ វបិត្វា. ឯវន្តិ យថា កស្សកោ អត្តនោ បយោគសម្បត្តិយា អសារេបិ ខេត្តេ ផលំ អធិគច្ឆតិ. ឯវំ សីលវា អត្តនោ បយោគសម្បត្តិយា ទុស្សីលស្សបិ ទត្វា ផលំ មហន្តំ អធិគច្ឆតិ. ឥមិនា ឧបាយេនាតិ ឥមិនា បឋមបទេ វុត្តនយេន. សព្ពបទេសូតិ សព្ពកោដ្ឋាសេសុ វិសុជ្ឈនំ វុត្តំ, តតិយបទេ បន វិសុជ្ឈនំ បដិក្ខិត្តមេវ.

៣៨២. អរហតោ ទិន្នទានមេវ អគ្គំ ទានចេតនាយ កេនចិ ឧបក្កិលេសេន អនុបក្កិលិដ្ឋត្តា, បដិគ្គាហកស្ស អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តា. តេនាហ – ‘‘ភវាលយស្ស ភវបត្ថនាយ អភាវតោ’’តិ, ‘‘ឧភិន្នម្បី’’តិ វចនសេសោ. ខីណាសវោ ទានផលំ ន សទ្ទហតីតិ ឥទំ តស្ស អប្បហីនកិលេសជនស្ស វិយ កម្មកម្មផលានំ សទ្ទហនាការេន បវត្តិ នត្ថីតិ កត្វា វុត្តំ, យតោ អរហា ‘‘អសទ្ធោ អកតញ្ញូ ច…បេ… បោរិសោ’’តិ (ធ. ប. ៩៧) ថោមីយតិ. អសទ្ទហនំ អនុមានបក្ខិកំ, អនុមានញ្ច សំសយបុព្ពកំ, និស្សន្ទិទ្ធោ ច កម្មកម្មផលេសុ បច្ចក្ខភាវំ គតោ. តមេវ ហិ និច្ឆិតភាវសិទ្ធំ និស្សន្ទិទ្ធតំ សន្ធាយ – ‘‘ទានផលំ សទ្ទហន្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ តេន កតកម្មំ កម្មលក្ខណប្បត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ខីណាសវេនា’’តិអាទិ. តេនេវាហ – ‘‘និច្ឆន្ទរាគត្តា’’តិ, ឯតញ្ច លក្ខណវចនំ, កេនចិ កិលេសេន អនុបក្កិលិដ្ឋត្តាតិ អធិប្បាយោ. អស្សាតិ ខីណាសវស្ស ទានំ.

កិំ បន សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិអាទិនា ទាយកតោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិ ចោទិតា, សារិបុត្តត្ថេរេនាតិអាទិនា បន បដិគ្គាហកតោតិ វទន្តិ; តទយុត្តំ, សាវកស្ស មហប្ផលភាវេ សំសយាភាវតោ, ហេដ្ឋា និច្ឆិតត្តា ច, តស្មា ឧភយេនបិ ទាយកតោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិ ឯវ ចោទិតា. សា ហិ ឥធ សាធារណវសេន និច្ឆិតត្តា សំសយវត្ថុ. តេនាហ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន…បេ… វទន្តី’’តិ. សម្មាសម្ពុទ្ធំ ហីតិអាទិ យថាវុត្តអត្ថស្ស ការណវចនំ. អញ្ញោ ទានស្ស វិបាកំ ជានិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ សព្ពសោ សត្តានំ កម្មវិបាកវិភាគជាននញាណស្ស អននុញ្ញាតត្តា. តេនាហ ភគវា – ‘‘យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, សត្តា ន ជានន្តិ, ទានសំវិភាគស្ស វិបាកំ យថាហំ ជានាមិ, តស្មា អទត្វា ភុញ្ជន្តី’’តិអាទិ (ឥតិវុ. ២៦). ឯតេន ឯត្ថ ញាណវិសោធនំ នាម កថិតំ, ន ទក្ខិណាយ វិសុទ្ធិ នាម ទាយកតោ បដិគ្គាហកតោ ច វសេន ហោតីតិ; សម្មាសម្ពុទ្ធេន សារិបុត្តត្ថេរស្ស ទិន្នទានំ សព្ពសោ ឧបក្កិលេសវិសុទ្ធិយា ញាណស្ស ច អតិវិយ ឧឡារត្តា មហានុភាវំ នាម សិយា មហាតេជវន្តញ្ច; ន មហប្ផលំ តេសំ សន្តានេ បរិបុណ្ណផលស្ស អសម្ភវតោ. យទិ ទិន្នទានំ បរិបុណ្ណផលំ ន ហោតិ ឧភយវិបាកទានាភាវតោ, បវត្តិវិបាកទាយី បន ហោតីតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ទានំ ហី’’តិអាទិមាហ.

ចតូហីតិ សហយោគេ ករណវចនំ, ចតូហិ សម្បទាហិ សហគតា សហិតំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឥមា ចតស្សោ សម្បទា សព្ពសាធារណវសេន វុត្តា, ន យថាធិគតបុគ្គលវសេន. តេនាហ – ‘‘ទេយ្យធម្មស្ស ធម្មេនា’’តិអាទិ. តស្មិំយេវ អត្តភាវេតិ យស្មិំ អត្តភាវេ តំ ទានមយំ បុញ្ញំ ឧប្បន្នំ, តស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតិ, ចេតនាយ មហន្តត្តា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ហុត្វា វិបច្ចតីតិ អត្ថោ. បុព្ពចេតនាទិវសេនាតិ សន្និដ្ឋាបកជវនវីថិតោ បុព្ពាបរវីថិចេតនាវសេន, អញ្ញថា សន្និដ្ឋាបកវីថិយំយេវ បុព្ពចេតនាទិវសេនាតិ វត្តព្ពំ សិយា. សា ហិ ចេតនា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយភូតា តស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតិ, ន ឥតរា. មហត្តតាតិ បុព្ពាភិសង្ខារវសេន ញាណសម្បយោគាទិវសេន ចេតនាយ ឧឡារតា. ខីណាសវភាវេនាតិ យស្ស ទេតិ, តស្ស ខីណាសវភាវេន. វត្ថុសម្បន្នតាតិ ឯត្ថ យថា បដិឃសញ្ញា នានត្តសញ្ញានំ វិគមេន ទិព្ពវិហារានំ វសេន, ព្យាបាទសញ្ញាទីនំ វិគមេន ព្រហ្មវិហារានំ វសេន, សព្ពសោ រូបសញ្ញានានត្តសញ្ញានំ វិគមេន អានេញ្ជវិហារានំ វសេន សព្ពសោ និច្ចសញ្ញាទីនំ បដិប្បស្សទ្ធិយា សព្ពសង្ខារវិមុខតាយ អរិយវិហារានំ វសេន វត្ថុសម្បន្នតា ឥច្ឆិតា. តំតំសមាបត្តិសមាបជ្ជនេន សន្តានស្ស និរោធសាធនតា តំ ទិវសំ និរោធស្ស សាធនតា នាម. វត្ថុសម្បន្នតាតិ សព្ពសោ និរោធសមាបត្តិសមាបជ្ជនេន វត្ថុសម្បន្នតា ឥច្ឆិតា; ន សព្ពសោ អនវសេសសញ្ញានិរោធតាយាតិ អាហ – ‘‘តំ ទិវសំ និរោធតោ វុដ្ឋិតភាវេន វត្ថុសម្បន្នតា’’តិ. សញ្ញានិរោធស្ស ចេត្ថ អច្ចាសន្នតំ សន្ធាយ, ‘‘តំ ទិវស’’ន្តិ វុត្តំ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទក្ខិណាវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

និដ្ឋិតា ច វិភង្គវគ្គវណ្ណនា.