២. មហាសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. ឆវិវណ្ណេន សោ កាឡោ, ន នាមេន. បលាលសន្ថារោតិ អាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន កោច្ឆចិមិលិកាកដសារាទីនំ គហណំ. គណភិក្ខូនន្តិ គណពន្ធនវសេន ភិក្ខូនំ.

យទិ សំសយោ នាម នត្ថិ, ‘‘សម្ពហុលា នុ ខោ’’តិ ឥទំ កថន្តិ អាហ ‘‘វិតក្កបុព្ពភាគា’’តិអាទិ. តត្ថ វិតក្កោ បុព្ពភាគោ ឯតិស្សាតិ វិតក្កបុព្ពភាគា, បុច្ឆា. សា ‘‘សម្ពហុលា នោ ឯត្ថ ភិក្ខូវិហរន្តី’’តិ វចនំ, វិតក្កោ បន ‘‘សម្ពហុលា នុ ខោ ឥធ ភិក្ខូ វិហរន្តី’’តិ ឥមិនា អាការេន តទា ភគវតោ ឧប្បន្នោ ចិត្តសង្កប្បោ, តស្ស បរិវិតក្កស្ស តព្ភាវជោតនោយំ នុ-ការោ វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘វិតក្កបុព្ពភាគេ ចាយំ នុ-ការោ និបាតមត្តោ’’តិ. កិញ្ចាបិ គច្ឆន្តោ ទិស្វា, ‘‘សម្ពហុលា នោ ឯត្ថ ភិក្ខូ វិហរន្តី’’តិ បុច្ឆាវសេន ភគវតា វុត្តោ, អថ ខោ ‘‘ន ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ សោភតិ សង្គណិការាមោ’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.១៨៥) ឧបរិទេសនាវសេន មត្ថកំ គច្ឆន្តេ អវិនិច្ឆិតោ នាម ន ហោតិ, អថ ខោ វិសុំ វិនិច្ឆិតោ ឯវ ហោតិ, ទិស្វា និច្ឆិនិត្វាវ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ តថា បុច្ឆតិ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តី’’តិ (បារា. ១៦). តេនាហ ‘‘ឥតោ កិរា’’តិអាទិ.

យថា នទីឱតិណ្ណំ ឧទកំ យថានិន្នំ បក្ខន្ទតិ, ឯវំ សត្តា ធាតុសោ សំសន្ទន្តិ, តស្មា ‘‘គណវាសោ នទីឱតិណ្ណឧទកសទិសោ’’តិ វុត្តំ. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ – ‘‘និរយតិរច្ឆានយោនី’’តិអាទិ វុត្តំ. កុរុវិន្ទាទិន្ហានីយចុណ្ណានិ សណ្ហសុខុមភាវតោ នាឡិយំ បក្ខិត្តានិ និរន្តរានេវ តិដ្ឋន្តីតិ អាហ – ‘‘ចុណ្ណភរិតា នាឡិ វិយា’’តិ. សត្តបណ្ណាស កុលសតសហស្សានីតិ សត្តសតសហស្សាធិកានិ បញ្ញាស កុលានំយេវ សតសហស្សានិ, មនុស្សានំ បន វសេន សត្ត កោដិយោ តទា តត្ថ វសិំសុ.

តតោ ចិន្តេសិ, កថំ? កាមញ្ចាយំ លោកបកតិ, មយ្ហំ បន សាសនេ អយុត្តោវ សោតិ អាហ – ‘‘មយា’’តិអាទិ. ធម្មន្តិ សភាវសិទ្ធំ. សំវេគោតិ សហោត្តប្បញាណំ វុច្ចតិ. ន ខោ បនេតំ សក្កា គិលានុបដ្ឋានឱវាទានុសាសនិអាទិវសេន សមាគមស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា. គណភេទនន្តិ គណសង្គណិកាយ វិវេចនំ.

១៨៦. កតបរិភណ្ឌន្តិ បុព្ពេ កតសំវិធានស្ស ចីវរស្ស វុត្តាការេន បដិសង្ខរណំ. នោតិ អម្ហាកំ. អនត្តមនោតិ អនារាធិតចិត្តោ.

សកគណេន សហភាវតោ សង្គណិកាតិ អាហ ‘‘សកបរិសសមោធាន’’ន្តិ. គណោតិ បន ឥធ ជនសមូហោតិ វុត្តំ ‘‘នានាជនសមោធាន’’ន្តិ. សោភតិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានតោ. កាមតោ និក្ខមតីតិ និក្ខមោ, ឯវំ និក្ខមវសេន ឧប្បន្នំ សុខំ. គណសង្គណិកាកិលេសសង្គណិកាហិ បវិវិត្តិ បវិវេកោ. បវិវេកវសេន ឧប្បន្នំ សុខំ. រាគាទីនំ ឧបសមាវហំ សុខំ ឧបសមសុខំ. មគ្គសម្ពោធាវហំ សុខំ សម្ពោធិសុខំ. និកាមេតព្ពស្ស, និកាមំ វា លាភី និកាមលាភី. និទុក្ខំ សុខេនេវ លភតីតិ អទុក្ខលាភី. កសិរំ វុច្ចតិ អប្បកន្តិ អាហ – ‘‘អកសិរលាភីតិ វិបុលលាភី’’តិ.

សាមាយិកន្តិ សមយេ កិលេសវិមុច្ចនំ អច្ចន្តមេវាតិ សាមាយិកំ ម-ការេ អ-ការស្ស ទីឃំ កត្វា. តេនាហ – ‘‘អប្បិតប្បិតសមយេ កិលេសេហិ វិមុត្ត’’ន្តិ. កន្តន្តិ អង្គសន្តតាយ អារម្មណសន្តតាយ ច កមនីយំ មនោរម្មំ. អសាមាយិកំ អច្ចន្តវិមុត្តំ.

ឯត្តាវតាតិអាទិនា សង្គណិការាមស្ស វិសេសាធិគមស្ស អន្តរាយិកភាវំ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច សហ និទស្សនេន ទស្សេតិ. តត្ថ សា ទុវិធា អន្តរាយិកតា វោទានធម្មានំ អនុប្បត្តិហេតុកា, សំកិលេសធម្មានំ ឧប្បត្តិហេតុកា ច.

តេ បឋមំ ‘‘សង្គណិការាមោ’’តិអាទិនា វិភាវេត្វា ឥតរំ វិភាវេតុំ, ‘‘ឥទានិ ទោសុប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អដ្ឋិញ្ច បដិច្ច ន្ហារុញ្ច បដិច្ច ចម្មញ្ច បដិច្ច មំសញ្ច បដិច្ច អាកាសោ បរិវារិតោ រូបន្ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០៦) វិយ ឥធ រូបសទ្ទោ ករជកាយបរិយាយោតិ ‘‘រូបន្តិ សរីរ’’ន្តិ អាហ. ‘‘នាហំ, អានន្ទ…បេ… ទោមនស្សុបាយាសា’’តិ កស្មា វុត្តំ? ននុ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខចិត្តានំ អារទ្ធវិបស្សកានម្បិ អសប្បាយវជ្ជនសប្បាយសេវនវសេន កាយស្ស បរិហរណំ ហោតីតិ? សច្ចំ, តំ បន យោ កល្លសរីរំ និស្សាយ ធម្មសាធនាយ អនុយុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ, តស្សេវ ធម្មសាធនតាវសេន. ធម្មសាធនភាវញ្ហិ អបេក្ខិត្វា អសប្បាយំ វជ្ជេត្វា សប្បាយវសេន បោសេត្វា សុដ្ឋុតរំ ហុត្វា អនុយុញ្ជនតោ កាយស្ស បរិហរណំ, ន សោ កាយេ អភិរតោ នាម ហោតិ បច្ចវេក្ខណាយត្តត្តា អបេក្ខាយ វិនោទិតព្ពោ តាទិសោតិ. ឧបាលិគហបតិនោតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ទសពលសាវកត្តុបគមនសង្ខាតេនា’’តិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ.

១៨៧. មហាករុណាវសេន បរិវុតាយ បរិសាយ មជ្ឈេ និសិន្នោបិ ឯកន្តវិវេកជ្ឈាសយត្តា ឯកកោវ. ឯតេន សត្ថុនោ បវិវិត្តស្ស បវិវេកត្តេន វិវិត្តតំ ទស្សេតិ. រូបារូបបដិភាគនិមិត្តេហិ និវត្តនត្ថំ ‘‘រូបាទីនំ សង្ខតនិមិត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ. អតិវិយ សន្តតរបណីតតមភាវេន វិសេសតោ សិនោតិ ពន្ធតីតិ វិសយោ, សោ ឯវ សសន្តតិបរិយាបន្នតាយ អជ្ឈត្តំ. កិំ បន តន្តិ អាហ – ‘‘សុញ្ញតន្តិ សុញ្ញតផលសមាបត្តិ’’ន្តិ. ឧបធិវិវេកតាយ អសង្ខតា ធាតុ ឥធ វិវេកោតិ អធិប្បេតោតិ អាហ – ‘‘វិវេកនិន្នេនា’’តិអាទិ. ភង្គមត្តម្បិ អសេសេត្វា អាសវដ្ឋានិយានញ្ច ធម្មានំ តត្ថ វិគតត្តា តេសំ វសេន វិគតន្តេន, ឯវំភូតំ តេសំ ព្យន្តិភាវំ បត្តន្តិ បាឡិយំ ‘‘ព្យន្តិភូតេនា’’តិ វុត្តំ. ឧយ្យោជនំ វិស្សជ្ជនំ, តំ ឯតស្ស អត្ថិ, ឧយ្យោជេតិ វិស្សជ្ជេតីតិ វា ឧយ្យោជនិកំ. យស្មា ន សព្ពកថា ឧយ្យោជនវសេនេវ បវត្តតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧយ្យោជនិកបដិសំយុត្ត’’ន្តិ.

តេលបាកំ គណ្ហន្តោ វិយាតិ យថា តេលបាកោ នាម បរិច្ឆិន្នកាលោ ន អតិក្កមិតព្ពោ, ឯវំ អត្តនោ សមាបត្តិកាលំ អនតិក្កមិត្វា. យថា ហិ កុសលោ វេជ្ជោ តេលំ បចន្តោ តំ តំ តេលកិច្ចំ ចិន្តេត្វា យទិ វា បត្ថិន្នបាកោ, យទិ វា មជ្ឈិមបាកោ, យទិ វា ខរបាកោ ឥច្ឆិតព្ពោ, តស្ស កាលំ ឧបធារេត្វា បចតិ, ឯវំ ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោ វេនេយ្យានំ ញាណបរិបាកំ ឧបធារេត្វា តំ តំ កាលំ អនតិក្កមិត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា បរិសំ ឧយ្យោជេន្តោ ច វិវេកនិន្នេនេវ ចិត្តេន ឧយ្យោជេតិ. ទ្វេ បញ្ចវិញ្ញាណានិបិ តទភិនីហតមនោវិញ្ញាណវសេន និព្ពាននិន្នានេវ. ពុទ្ធានញ្ហិ សង្ខារានំ សុដ្ឋុ បរិញ្ញាតតាយ បណីតានម្បិ រូបាទីនំ អាបាថគមនេ បគេវ ឥតរេសំ បដិកូលតាវ សុបាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, តស្មា ឃម្មាភិតត្តស្ស វិយ សីតជលដ្ឋាននិន្នតា និព្ពាននិន្នមេវ ចិត្តំ ហោតិ, តស្ស អតិវិយ សន្តបណីតភាវតោ.

១៨៨. អជ្ឈត្តមេវាតិ ឥធ ឈានារម្មណំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘គោចរជ្ឈត្តមេវា’’តិ. ឥធ និយកជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ. អបគុណបាទកជ្ឈានញ្ហិ ឯត្ថ ‘‘និយកជ្ឈត្ត’’ន្តិ អធិប្បេតំ វិបស្សនាវិសេសស្ស អធិប្បេតត្តា, និយកជ្ឈត្តំ និជ្ជីវនិស្សត្តតំ, អនត្តតន្តិ អត្ថោ. អសម្បជ្ជនភាវជាននេនាតិ ឥទានិ មេ កម្មដ្ឋានំ វីថិបដិបន្នំ ន ហោតិ, ឧប្បថមេវ បវត្តតីតិ ជាននេន.

កស្មា បនេត្ថ ភគវតា វិបស្សនាយ ឯវ បាទកេ ឈានេ អវត្វា បាទកជ្ឈានំ គហិតន្តិ អាហ – ‘‘អប្បគុណបាទកជ្ឈានតោ’’តិអាទិ. ន បក្ខន្ទតិ សម្មា ន សមាហិតត្តា. សោ បន ‘‘អជ្ឈត្តធម្មា មយ្ហំ និជ្ជដា និគុម្ពា ហុត្វា ន ឧបដ្ឋហន្តិ, ហន្ទាហំ ពហិទ្ធាធម្មេ មនសិ ករេយ្យំ ឯកច្ចេសុ សង្ខារេសុ ឧបដ្ឋិតេសុ ឥតរេបិ ឧបដ្ឋហេយ្យុមេវា’’តិ បរស្ស…បេ… មនសិ ករោតិ. បាទកជ្ឈានវសេន វិយ សម្មសិតជ្ឈានវសេនបិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតិយេវាតិ អាហ – ‘‘អរូបសមាបត្តិយំ នុ ខោ កថន្តិ អានេញ្ជំ មនសិ ករោតី’’តិ. ន មេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ មយ្ហំ វិបស្សនាចិត្តំ វីថិបដិបន្នំ ហុត្វា ន វហតីតិ. បាទកជ្ឈានមេវាតិ វិបស្សនាយ បាទកភូតមេវ ឈានំ. បុនប្បុនំ មនសិ កាតព្ពន្តិ បុនប្បុនំ សមាបជ្ជិតព្ពំ វិបស្សនាយ តិក្ខវិសទតាបាទនាយ. អវហន្តេ និបុណាភាវេន ឆេទនកិរិយាយ អប្បវត្តន្តេ. សមាបជ្ជិត្វា វិបស្សនាយ តិក្ខកម្មករណំ សមថវិបស្សនាវិហារេនាតិ អាហ – ‘‘កម្មដ្ឋានេ មនសិការោ វហតី’’តិ.

១៨៩. សម្បជ្ជតិ មេតិ វីថិបដិបត្តិយា បុព្ពេនាបរំ វិសេសាភាវតោ សម្បជ្ជតិ មេ កម្មដ្ឋានន្តិ ជាននេន. ឥរិយាបថំ អហាបេត្វាតិ យថា បរិស្សមោ នាគច្ឆតិ, ឯវំ អត្តនោ ពលានុរូបំ តស្ស កាលំ នេត្វា បមាណមេវ បវត្តនេន ឥរិយាបថំ អហោបេត្វា. សព្ពវារេសូតិ ឋាននិសជ្ជាសយនវារេសុ. កថាវារេសុ បន វិសេសំ តត្ថ តត្ថ វទន្តិ. ឥទំ វុត្តន្តិ ឥទំ, ‘‘ឥមិនា វិហារេនា’’តិអាទិវចនំ វុត្តំ.

១៩០. កាមវិតក្កាទយោ ឱឡារិកកាមរាគព្យាបាទសភាគាតិ អាហ – ‘‘វិតក្កបហានេន ទ្វេ មគ្គេ កថេត្វា’’តិ. កាមគុណេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. កិស្មិញ្ចិទេវ កិលេសុប្បត្តិការណេតិ តស្ស បុគ្គលស្ស កិលេសុប្បត្តិការណំ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញថា សព្ពេបិ បញ្ច កាមគុណា កិលេសុប្បត្តិការណមេវ. សមុទាចរតីតិ សមុទាចារោតិ អាហ ‘‘សមុទាចរណតោ’’តិ. សោ បន យស្មា ចិត្តស្ស, ន សត្តស្ស, តស្មា វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘ចេតសោ’’តិ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ ឯ-ការស្ស ច អការោ កតោតិ អាហ ‘‘ឯវំ សន្តេ ឯតន្តិ.

១៩១. អនុសយោតិ មានានុសយោ ភវរាគានុសយោ អវិជ្ជានុសយោតិ តិវិធោបិ អនុសយោ បហីយតិ អរហត្តមគ្គេន. វុត្តនយេនេវាតិ, ‘‘តតោ មគ្គានន្តរំ ផលំ, ផលតោ វុដ្ឋាយ បច្ចវេក្ខមានោ បហីនភាវំ ជានាតិ, តស្ស ជាននេន សម្បជានោ ហោតី’’តិ វុត្តនយេន.

កុសលតោ អាយាតីតិ អាយតោ, សោ ឯតេសន្តិ កុសលាយតិកា. តេនាហ ‘‘កុសលតោ អាគតា’’តិ. តំ បន នេសំ កុសលាយតិកត្តំ ឧបនិស្សយវសេន ហោតិ សហជាតវសេនបីតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ, ‘‘សេយ្យថិទ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

យស្មា បន យថាវុត្តធម្មេសុ កេចិ លោកិយា, កេចិ លោកុត្តរា; អថ កស្មា វិសេសេន ‘‘លោកុត្តរា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘លោកេ ឧត្តរា វិសិដ្ឋា’’តិ. តេន លោកិយធម្មេសុ ឧត្តមភាវេន ឈានាទយោ លោកុត្តរា វុត្តា, ន លោកស្ស ឧត្តរណតោតិ ទស្សេតិ. យំ កិញ្ចិ មហគ្គតចិត្តំ មារស្ស អវិសយោ អកាមាវចរត្តា, បគេវ តំ វិបស្សនាយ បាទកភូតំ សុវិក្ខាលិតមលន្តិ អាហ – ‘‘ជានិតុំ ន សក្កោតី’’តិ. ឯកោ អានិសំសោ អត្ថិ ភាវនានុយោគស្ស សប្បាយធម្មកថាបដិលាភោ.

១៩២. ឯតទត្ថន្តិ កេវលស្ស សុតស្ស អត្ថាយ. សប្បាយាសប្បាយវសេនាតិ កស្មា វុត្តំ? ននុ សប្បាយវសេន ទសកថាវត្ថូនិ អាគតានីតិ? សច្ចមេតំ, អសប្បាយកថាវជ្ជនបុព្ពិកាយ សប្បាយ កថាយ វសេន អាគតត្តា ‘‘សប្បាយាសប្បាយវសេន អាគតានី’’តិ វុត្តំ. សុតបរិយត្តិវសេនាតិ សរូបេន តត្ថ អនាគតានិបិ ទសកថាវត្ថូនិ សុត្តគេយ្យាទិអន្តោគធត្តា, ‘‘សុតបរិយត្តិវសេន អាគតានី’’តិ វុត្តំ. បរិបូរណវសេន សរូបតោ អាគតត្តា ឥមស្មិំ ឋានេ ឋត្វា កថេតព្ពានិ. អត្ថោតិ សាមញ្ញត្ថោ.

១៩៣. អនុអាវត្តន្តីតិ អនុអនុ អភិមុខា ហុត្វា វត្តន្តិ, បយិរុបាសនាទិវសេន អនុកូលយន្តិ. មុច្ឆនតណ្ហន្តិ បច្ចយេសុ មុច្ឆនាការំ. តណ្ហាយ បត្ថនា នាម តេនាការេន បវត្តីតិ អាហ – ‘‘បត្ថេតិ បវត្តេតី’’តិ. កិលេសូបទ្ទវេនាតិ កិលេសសង្ខាតេន ឧបទ្ទវេន. កិលេសា ហិ សត្តានំ មហានត្ថករណតោ ‘‘ឧបទ្ទវោ’’តិ វុច្ចន្តិ. អត្តនោ អព្ភន្តរេ ឧប្បន្នេន កិលេសូបទ្ទវេន អន្តេវាសិនោ, ឧបទ្ទវោ អន្តេវាសូបទ្ទវោ, ព្រហ្មចរិយស្ស ឧបទ្ទវោ ព្រហ្មចារុបទ្ទវោតិ ឥមមត្ថំ ‘‘សេសុបទ្ទវេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា អតិទិសតិ. គុណមរណំ កថិតំ, ន ជីវិតមរណំ.

អប្បលាភាតិ អប្បមត្តកលាភី វិសេសានំ. ឯវំ វុត្តោតិ យថាវុត្តព្រហ្មចារុបទ្ទវោ ទុក្ខវិបាកតរោ ចេវ កដុកវិបាកតរោ ចាតិ ឯវំ វុត្តោ. អាចរិយន្តេវាសិកូបទ្ទវោ ហិ ពាហិរកសមយវសេន វុត្តោ, ព្រហ្មចារុបទ្ទវោ បន សាសនវសេន. ទុរក្ខាតេ ហិ ធម្មវិនយេ ទុប្បដិបត្តិ ន មហាសាវជ្ជា មិច្ឆាភិនិវេសស្ស សិថិលវាយាមភាវតោ; ស្វាខ្យាតេ បន ធម្មវិនយេ ទុប្បដិបត្តិ មហាសាវជ្ជា មហតោ អត្ថស្ស ពាហិរភាវករណតោ. តេនាហ ‘‘សាសនេ បនា’’តិអាទិ.

១៩៦. តស្មាតិ ឥទំ បុព្ពបរាបេក្ខំ បុរិមស្ស ច អត្ថស្ស ការណភាវេន បច្ចាមសនន្តិ អាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ. មិត្តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ មិត្តវា, តស្ស ភាវោ មិត្តវតា, តាយ. មិត្តវសេន បដិបជ្ជនន្តិ អាហ ‘‘មិត្តបដិបត្តិយា’’តិ. សបត្តវតាយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ទុក្កដទុព្ភាសិតមត្តម្បីតិ ឥមិនា បគេវ ឥតរំ វីតិក្កមន្តោតិ ទស្សេតិ. សាវកេសុ ហិតបរក្កមនំ ឱវាទានុសាសនីហិ បដិបជ្ជនន្តិ អាហ – ‘‘តថា ន បដិបជ្ជិស្សាមី’’តិ. អាមកមត្តន្តិ កុលាលភាជនំ វុច្ចតិ. នាហំ តុម្ហេសុ តថា បដិបជ្ជិស្សាមីតិ កុម្ភការោ វិយ អាមកភាជនេសុ អហំ តុម្ហេសុ កេវលំ ជានាបេន្តោ ន បដិបជ្ជិស្សាមិ. និគ្គណ្ហិត្វាតិ នីហរិត្វា. លោកិយគុណាបិ ឥធ សារោត្វេវ អធិប្បេតា លោកុត្តរគុណានំ អធិដ្ឋានភាវតោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.