៣. សុញ្ញតវគ្គោ

១. ចូឡសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនា

១៧៦. កាលបរិច្ឆេទំ កត្វាតិ សមាបជ្ជន្តេហិ នាម កាលបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ. ថេរោ បន ភគវតោ វត្តករណត្ថំ កាលបរិច្ឆេទំ ករោតិ, ‘‘ឯត្តកេ កាលេ វីតិវត្តេ ឥទំ នាម ភគវតោ កាតព្ព’’ន្តិ. សោ តត្ថកំយេវ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា’’តិ. សុញ្ញតាផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វាតិ ឯតេន ឥតរេ, ‘‘ន សោតាបន្នសកទាគាមី ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តី’’តិ វទន្តិ, តំ វាទំ បដិសេធេតិ. សុញ្ញតោតិ អត្តសុញ្ញតោ ច និច្ចសុញ្ញតោ ច សង្ខារា ឧបដ្ឋហិំសុ. សេក្ខានញ្ហិ សុញ្ញតាបដិវេធោ បាទេសិកោ សុភសុខសញ្ញានំ អប្បហីនត្តា, តស្មា សោ ថេរោ សុញ្ញតាកថំ សោតុកាមោ ជាតោ. ធុរេន ធុរំ បហរន្តេន វិយាតិ រថធុរេន រថធុរំ បហរន្តេន វិយ កត្វា ឧជុកមេវ សុញ្ញតា…បេ… វត្ថុំ ន សក្កាតិ យោជនា. ឯកំ បទន្តិ ឯកំ សុញ្ញតាបទំ.

បុព្ពេបាហន្តិអាទិនា ភគវា បឋមពោធិយម្បិ អត្តនោ សុញ្ញតាវិហារពាហុល្លំ បកាសេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បឋមពោធិយម្បី’’តិ អាហ. ឯកោតិអាទិ ថេរស្ស សុញ្ញតាកថាយ ភាជនភាវទស្សនត្ថំ. សោតុន្តិ អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ កត្វា សព្ពចេតសា សមន្នាហរិត្វា សោតុម្បិ. ឧគ្គហេតុម្បិតិ យថាភូតំ ធម្មំ ធារណបរិបុច្ឆាបរិចយវសេន ហទយេន ឧគ្គហិតំ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហវសា វិយ អវិនដ្ឋេ កាតុម្បិ. កថេតុម្បីតិ វិត្ថារេន បរេសំ ទស្សេតុម្បិ សក្កា. តត្ថាតិ មិគារមាតុបាសាទេ. កដ្ឋរូបបោត្ថករូបចិត្តរូបវសេន កតាតិ ថម្ភាទីសុ ឧត្តិរិត្វា កតានំ កដ្ឋរូបានំ, និយ្យូហាទីសុ បដិមាវសេន រចិតានំ បោត្ថករូបានំ, សិត្តិបស្សេ ចិត្តកម្មវសេន វិរចិតានំ ចិត្តរូបានញ្ច កតា និដ្ឋបិតា. វេស្សវណមន្ធាតាទីនន្តិ បដិមារូបេន កតានំ វេស្សវណមន្ធាតុសក្កាទីនំ. ចិត្តកម្មវសេនាតិ អារាមាទិចិត្តកម្មវសេន. សណ្ឋិតម្បីតិ អវយវភាវេន សណ្ឋិតំ ហុត្វា ឋិតម្បិ. ជិណ្ណបដិសង្ខរណត្ថន្តិ ជិណ្ណានំ និយ្យូហកូដាគារបាសាទាវយវានំ អភិសង្ខរណត្ថាយ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ រហស្សសញ្ញាណេន ឋបិតំ. ‘‘បរិភុញ្ជិស្សាមី’’តិ តស្មិំ តស្មិំ កិច្ចេ វិនិយុញ្ជនវសេន បរិភុញ្ជិតព្ពស្ស. ឯតំ វុត្តន្តិ, ‘‘អយំ មិគារមាតុបាសាទោ សុញ្ញោ’’តិអាទិកំ វុត្តំ.

និច្ចន្តិ សព្ពកាលំ រត្តិញ្ច ទិវា ច. ឯកភាវំ ឯកំ អសុញ្ញតន្តិ បច្ចត្តេ ឧបយោគវចនំ, ឯកត្តំ ឯកោ អសុញ្ញតោតិ អត្ថោ. គាមោតិ បវត្តនវសេនាតិ គេហសន្និវេសវីថិចច្ចរសិង្ឃាដកាទិកេ ឧបាទាយ គាមោតិ លោកុប្បត្តិវសេន. កិលេសវសេនាតិ តត្ថ អនុនយបដិឃវសេន. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ‘‘បវត្តវសេន វា កិលេសវសេន វា ឧប្បន្នំ មនុស្សសញ្ញ’’ន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. ឯត្ថ ច យថា គាមគ្គហណេន ឃរាទិសញ្ញា សង្គហិតា, ឯវំ មនុស្សគ្គហណេន ឥត្ថិបុរិសាទិសញ្ញា សង្គហិតា. យស្មា រុក្ខាទិកេ បដិច្ច អរញ្ញសញ្ញា តត្ថ បព្ពតវនសណ្ឌាទយោ អន្តោគធា, តស្មា តត្ថ វិជ្ជមានម្បិ តំ វិភាគំ អគ្គហេត្វា ឯកំ អរញ្ញំយេវ បដិច្ច អរញ្ញសញ្ញំ មនសិ ករោតិ. ឱតរតីតិ អនុប្បវិសតិ. អធិមុច្ចតីតិ និច្ឆិនោតិ. បវត្តទរថាតិ តថារូបាយ បស្សទ្ធិយា អភាវតោ ឱឡារិកធម្មប្បវត្តិសិទ្ធា ទរថា. កិលេសទរថាតិ អនុនយបដិឃសម្ភវា កិលេសទរថា. ទុតិយបទេតិ ‘‘យេ អស្សុ ទរថា មនុស្សសញ្ញំ បដិច្ចា’’តិ ឥមស្មិំ បទេ. មនសិការសន្តតាយ, – ‘‘នាយំ បុព្ពេ វិយ ឱឡារិកា, ធម្មប្បវត្តី’’តិ សង្ខារទស្សនទរថានំ សុខុមតា សល្លហុកតា ច ចរិតត្ថាតិ អាហ ‘‘បវត្តទរថមត្តា អត្ថី’’តិ.

យំ កិលេសទរថជាតំ, តំ ឥមិស្សា ទរថសញ្ញាយ ន ហោតីតិ យោជនា. បវត្តទរថមត្តំ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, វិជ្ជមានមេវ អត្ថិ ឥទន្តិ បជានាតីតិ យោជនា. សុញ្ញតា និព្ពត្តីតិ សុញ្ញតន្តិ បវត្តិ. សុញ្ញតា សហចរិតញ្ហិ សុញ្ញំ, ឥធ សុញ្ញតាតិ វុត្តា.

១៧៧. អស្សាតិ ភគវតោ ឯវំ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន ចិត្តប្បវត្តិ អហោសិ. អច្ចន្តសុញ្ញតន្តិ ‘‘បរមានុត្តរ’’ន្តិ វុត្តំ អរហត្តំ ទេសេស្សាមីតិ. អរញ្ញសញ្ញាយ វិសេសានធិគមនតោតិ, ‘‘អរញ្ញំ អរញ្ញ’’ន្តិ មនសិការេន ឈានាទិវិសេសស្ស អធិគមាភាវតោ, ‘‘បថវី’’តិ មនសិការេន វិសេសាធិគមនតោ. ឥទានិ តមេវត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ វបិតេ សាលិអាទយោ សម្បជ្ជន្តិ. ធុវសេវនន្តិ និយតសេវនំ បារិហារិយកម្មដ្ឋានំ. បដិច្ចាតិ ឯត្ថ ‘‘សម្ភូត’’ន្តិ វចនសេសោ ឥច្ឆិតោតិ អាហ ‘‘បដិច្ច សម្ភូត’’ន្តិ. បថវិំ បដិច្ច សម្ភូតា ហិ សញ្ញាតិ.

បថវីកសិណេ សោ បថវីសញ្ញី ហោតិ, ន បកតិបថវិយំ. តស្សាតិ បថវីកសិណស្ស. តេហីតិ គណ្ឌាទីហិ. សុដ្ឋុ វិហតន្តិ យថា វលីនំ លេសោបិ ន ហោតិ, ឯវំ សម្មទេវ អាកោដិតំ. នទីតឡាកាទីនំ តីរប្បទេសោ ឧទកស្ស អាករដ្ឋេន កូលំ, ឧន្នតភាវតោ ឧគ្គតំ កូលំ វិយាតិ ឧក្កូលំ, ភូមិយា ឧច្ចដ្ឋានំ. វិគតំ កូលន្តិ វិក្កូលំ, នីចដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘ឧច្ចនីច’’ន្តិ. ឯកំ សញ្ញន្តិ ឯកំ បថវីតិសញ្ញំយេវ.

១៨២. សតិបិ សង្ខារនិមិត្តវិរហេ យាទិសានំ និមិត្តានំ អភាវេន ‘‘អនិមិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, តានិ ទស្សេតុំ, ‘‘និច្ចនិមិត្តាទិវិរហិតោ’’តិ វុត្តំ. ចតុមហាភូតិកំ ចតុមហាភូតនិស្សិតំ. សឡាយតនបដិសំយុត្តំ ចក្ខាយតនាទិសឡាយតនសហិតំ.

១៨៣. វិបស្សនាយ បដិវិបស្សនន្តិ ធម្មានញ្ច បុន វិបស្សនំ. ឥធាតិ អត្តនោ បច្ចក្ខភូតយថាធិគតមគ្គផលំ វទតីតិ អាហ – ‘‘អរិយមគ្គេ ចេវ អរិយផលេ ចា’’តិ. ឧបាទិសេសទរថទស្សនត្ថន្តិ សព្ពសោ កិលេសុបធិយា បហីនាយ ខន្ធោបធិ អវិសិដ្ឋា, តប្បច្ចយា ទរថា ឧបាទិសេសទរថា, តំ ទស្សនត្ថំ. យស្មា វិសយតោ គាមសញ្ញា ឱឡារិកា, មនុស្សសញ្ញា សុខុមា, តស្មា មនុស្សសញ្ញាយ គាមសញ្ញំ និវត្តេត្វា. យស្មា បន មនុស្សសញ្ញាបិ សភាគវត្ថុបរិគ្គហតោ ឱឡារិកា, សភាគវត្ថុតោ អរញ្ញសញ្ញា សុខុមា, តស្មា អរញ្ញសញ្ញាយ មនុស្សសញ្ញំ និវត្តេត្វា. បថវីសញ្ញាទិនិវត្តនេ ការណំ ហេដ្ឋា សុត្តន្តរេសុ ច វុត្តមេវ. អនុបុព្ពេនាតិ មគ្គប្បដិបាដិយា. និច្ចសារាទីនំ សព្ពសោ អវត្ថុតាយ អច្ចន្តមេវ សុញ្ញត្តា អច្ចន្តសុញ្ញតា.

១៨៤. សុញ្ញតផលសមាបត្តិន្តិ សុញ្ញតវិមោក្ខស្ស ផលភូតត្តា, សុញ្ញតានុបស្សនាយ វសេន សមាបជ្ជិតព្ពត្តា ច សុញ្ញតផលសមាបត្តិន្តិ លទ្ធនាមំ អរហត្តផលសមាបត្តិំ. យស្មា អតីតេ បច្ចេកសម្ពុទ្ធា អហេសុំ, អនាគតេ ភវិស្សន្តិ, ឥទានិ បន ពុទ្ធសាសនស្ស ធរមានត្តា បច្ចេកពុទ្ធា ន វត្តន្តិ, តស្មា បច្ចេកពុទ្ធគ្គហណំ អកត្វា, ‘‘ឯតរហិបិ ពុទ្ធពុទ្ធសាវកសង្ខាតា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ន ហិ ពុទ្ធសាសនេ ធរន្តេ បច្ចេកពុទ្ធា ភវន្តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចូឡសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. មហាសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. ឆវិវណ្ណេន សោ កាឡោ, ន នាមេន. បលាលសន្ថារោតិ អាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន កោច្ឆចិមិលិកាកដសារាទីនំ គហណំ. គណភិក្ខូនន្តិ គណពន្ធនវសេន ភិក្ខូនំ.

យទិ សំសយោ នាម នត្ថិ, ‘‘សម្ពហុលា នុ ខោ’’តិ ឥទំ កថន្តិ អាហ ‘‘វិតក្កបុព្ពភាគា’’តិអាទិ. តត្ថ វិតក្កោ បុព្ពភាគោ ឯតិស្សាតិ វិតក្កបុព្ពភាគា, បុច្ឆា. សា ‘‘សម្ពហុលា នោ ឯត្ថ ភិក្ខូវិហរន្តី’’តិ វចនំ, វិតក្កោ បន ‘‘សម្ពហុលា នុ ខោ ឥធ ភិក្ខូ វិហរន្តី’’តិ ឥមិនា អាការេន តទា ភគវតោ ឧប្បន្នោ ចិត្តសង្កប្បោ, តស្ស បរិវិតក្កស្ស តព្ភាវជោតនោយំ នុ-ការោ វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘វិតក្កបុព្ពភាគេ ចាយំ នុ-ការោ និបាតមត្តោ’’តិ. កិញ្ចាបិ គច្ឆន្តោ ទិស្វា, ‘‘សម្ពហុលា នោ ឯត្ថ ភិក្ខូ វិហរន្តី’’តិ បុច្ឆាវសេន ភគវតា វុត្តោ, អថ ខោ ‘‘ន ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ សោភតិ សង្គណិការាមោ’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.១៨៥) ឧបរិទេសនាវសេន មត្ថកំ គច្ឆន្តេ អវិនិច្ឆិតោ នាម ន ហោតិ, អថ ខោ វិសុំ វិនិច្ឆិតោ ឯវ ហោតិ, ទិស្វា និច្ឆិនិត្វាវ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ តថា បុច្ឆតិ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តី’’តិ (បារា. ១៦). តេនាហ ‘‘ឥតោ កិរា’’តិអាទិ.

យថា នទីឱតិណ្ណំ ឧទកំ យថានិន្នំ បក្ខន្ទតិ, ឯវំ សត្តា ធាតុសោ សំសន្ទន្តិ, តស្មា ‘‘គណវាសោ នទីឱតិណ្ណឧទកសទិសោ’’តិ វុត្តំ. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ – ‘‘និរយតិរច្ឆានយោនី’’តិអាទិ វុត្តំ. កុរុវិន្ទាទិន្ហានីយចុណ្ណានិ សណ្ហសុខុមភាវតោ នាឡិយំ បក្ខិត្តានិ និរន្តរានេវ តិដ្ឋន្តីតិ អាហ – ‘‘ចុណ្ណភរិតា នាឡិ វិយា’’តិ. សត្តបណ្ណាស កុលសតសហស្សានីតិ សត្តសតសហស្សាធិកានិ បញ្ញាស កុលានំយេវ សតសហស្សានិ, មនុស្សានំ បន វសេន សត្ត កោដិយោ តទា តត្ថ វសិំសុ.

តតោ ចិន្តេសិ, កថំ? កាមញ្ចាយំ លោកបកតិ, មយ្ហំ បន សាសនេ អយុត្តោវ សោតិ អាហ – ‘‘មយា’’តិអាទិ. ធម្មន្តិ សភាវសិទ្ធំ. សំវេគោតិ សហោត្តប្បញាណំ វុច្ចតិ. ន ខោ បនេតំ សក្កា គិលានុបដ្ឋានឱវាទានុសាសនិអាទិវសេន សមាគមស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា. គណភេទនន្តិ គណសង្គណិកាយ វិវេចនំ.

១៨៦. កតបរិភណ្ឌន្តិ បុព្ពេ កតសំវិធានស្ស ចីវរស្ស វុត្តាការេន បដិសង្ខរណំ. នោតិ អម្ហាកំ. អនត្តមនោតិ អនារាធិតចិត្តោ.

សកគណេន សហភាវតោ សង្គណិកាតិ អាហ ‘‘សកបរិសសមោធាន’’ន្តិ. គណោតិ បន ឥធ ជនសមូហោតិ វុត្តំ ‘‘នានាជនសមោធាន’’ន្តិ. សោភតិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានតោ. កាមតោ និក្ខមតីតិ និក្ខមោ, ឯវំ និក្ខមវសេន ឧប្បន្នំ សុខំ. គណសង្គណិកាកិលេសសង្គណិកាហិ បវិវិត្តិ បវិវេកោ. បវិវេកវសេន ឧប្បន្នំ សុខំ. រាគាទីនំ ឧបសមាវហំ សុខំ ឧបសមសុខំ. មគ្គសម្ពោធាវហំ សុខំ សម្ពោធិសុខំ. និកាមេតព្ពស្ស, និកាមំ វា លាភី និកាមលាភី. និទុក្ខំ សុខេនេវ លភតីតិ អទុក្ខលាភី. កសិរំ វុច្ចតិ អប្បកន្តិ អាហ – ‘‘អកសិរលាភីតិ វិបុលលាភី’’តិ.

សាមាយិកន្តិ សមយេ កិលេសវិមុច្ចនំ អច្ចន្តមេវាតិ សាមាយិកំ ម-ការេ អ-ការស្ស ទីឃំ កត្វា. តេនាហ – ‘‘អប្បិតប្បិតសមយេ កិលេសេហិ វិមុត្ត’’ន្តិ. កន្តន្តិ អង្គសន្តតាយ អារម្មណសន្តតាយ ច កមនីយំ មនោរម្មំ. អសាមាយិកំ អច្ចន្តវិមុត្តំ.

ឯត្តាវតាតិអាទិនា សង្គណិការាមស្ស វិសេសាធិគមស្ស អន្តរាយិកភាវំ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច សហ និទស្សនេន ទស្សេតិ. តត្ថ សា ទុវិធា អន្តរាយិកតា វោទានធម្មានំ អនុប្បត្តិហេតុកា, សំកិលេសធម្មានំ ឧប្បត្តិហេតុកា ច.

តេ បឋមំ ‘‘សង្គណិការាមោ’’តិអាទិនា វិភាវេត្វា ឥតរំ វិភាវេតុំ, ‘‘ឥទានិ ទោសុប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អដ្ឋិញ្ច បដិច្ច ន្ហារុញ្ច បដិច្ច ចម្មញ្ច បដិច្ច មំសញ្ច បដិច្ច អាកាសោ បរិវារិតោ រូបន្ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០៦) វិយ ឥធ រូបសទ្ទោ ករជកាយបរិយាយោតិ ‘‘រូបន្តិ សរីរ’’ន្តិ អាហ. ‘‘នាហំ, អានន្ទ…បេ… ទោមនស្សុបាយាសា’’តិ កស្មា វុត្តំ? ននុ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខចិត្តានំ អារទ្ធវិបស្សកានម្បិ អសប្បាយវជ្ជនសប្បាយសេវនវសេន កាយស្ស បរិហរណំ ហោតីតិ? សច្ចំ, តំ បន យោ កល្លសរីរំ និស្សាយ ធម្មសាធនាយ អនុយុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ, តស្សេវ ធម្មសាធនតាវសេន. ធម្មសាធនភាវញ្ហិ អបេក្ខិត្វា អសប្បាយំ វជ្ជេត្វា សប្បាយវសេន បោសេត្វា សុដ្ឋុតរំ ហុត្វា អនុយុញ្ជនតោ កាយស្ស បរិហរណំ, ន សោ កាយេ អភិរតោ នាម ហោតិ បច្ចវេក្ខណាយត្តត្តា អបេក្ខាយ វិនោទិតព្ពោ តាទិសោតិ. ឧបាលិគហបតិនោតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ទសពលសាវកត្តុបគមនសង្ខាតេនា’’តិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ.

១៨៧. មហាករុណាវសេន បរិវុតាយ បរិសាយ មជ្ឈេ និសិន្នោបិ ឯកន្តវិវេកជ្ឈាសយត្តា ឯកកោវ. ឯតេន សត្ថុនោ បវិវិត្តស្ស បវិវេកត្តេន វិវិត្តតំ ទស្សេតិ. រូបារូបបដិភាគនិមិត្តេហិ និវត្តនត្ថំ ‘‘រូបាទីនំ សង្ខតនិមិត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ. អតិវិយ សន្តតរបណីតតមភាវេន វិសេសតោ សិនោតិ ពន្ធតីតិ វិសយោ, សោ ឯវ សសន្តតិបរិយាបន្នតាយ អជ្ឈត្តំ. កិំ បន តន្តិ អាហ – ‘‘សុញ្ញតន្តិ សុញ្ញតផលសមាបត្តិ’’ន្តិ. ឧបធិវិវេកតាយ អសង្ខតា ធាតុ ឥធ វិវេកោតិ អធិប្បេតោតិ អាហ – ‘‘វិវេកនិន្នេនា’’តិអាទិ. ភង្គមត្តម្បិ អសេសេត្វា អាសវដ្ឋានិយានញ្ច ធម្មានំ តត្ថ វិគតត្តា តេសំ វសេន វិគតន្តេន, ឯវំភូតំ តេសំ ព្យន្តិភាវំ បត្តន្តិ បាឡិយំ ‘‘ព្យន្តិភូតេនា’’តិ វុត្តំ. ឧយ្យោជនំ វិស្សជ្ជនំ, តំ ឯតស្ស អត្ថិ, ឧយ្យោជេតិ វិស្សជ្ជេតីតិ វា ឧយ្យោជនិកំ. យស្មា ន សព្ពកថា ឧយ្យោជនវសេនេវ បវត្តតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧយ្យោជនិកបដិសំយុត្ត’’ន្តិ.

តេលបាកំ គណ្ហន្តោ វិយាតិ យថា តេលបាកោ នាម បរិច្ឆិន្នកាលោ ន អតិក្កមិតព្ពោ, ឯវំ អត្តនោ សមាបត្តិកាលំ អនតិក្កមិត្វា. យថា ហិ កុសលោ វេជ្ជោ តេលំ បចន្តោ តំ តំ តេលកិច្ចំ ចិន្តេត្វា យទិ វា បត្ថិន្នបាកោ, យទិ វា មជ្ឈិមបាកោ, យទិ វា ខរបាកោ ឥច្ឆិតព្ពោ, តស្ស កាលំ ឧបធារេត្វា បចតិ, ឯវំ ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោ វេនេយ្យានំ ញាណបរិបាកំ ឧបធារេត្វា តំ តំ កាលំ អនតិក្កមិត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា បរិសំ ឧយ្យោជេន្តោ ច វិវេកនិន្នេនេវ ចិត្តេន ឧយ្យោជេតិ. ទ្វេ បញ្ចវិញ្ញាណានិបិ តទភិនីហតមនោវិញ្ញាណវសេន និព្ពាននិន្នានេវ. ពុទ្ធានញ្ហិ សង្ខារានំ សុដ្ឋុ បរិញ្ញាតតាយ បណីតានម្បិ រូបាទីនំ អាបាថគមនេ បគេវ ឥតរេសំ បដិកូលតាវ សុបាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, តស្មា ឃម្មាភិតត្តស្ស វិយ សីតជលដ្ឋាននិន្នតា និព្ពាននិន្នមេវ ចិត្តំ ហោតិ, តស្ស អតិវិយ សន្តបណីតភាវតោ.

១៨៨. អជ្ឈត្តមេវាតិ ឥធ ឈានារម្មណំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘គោចរជ្ឈត្តមេវា’’តិ. ឥធ និយកជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ. អបគុណបាទកជ្ឈានញ្ហិ ឯត្ថ ‘‘និយកជ្ឈត្ត’’ន្តិ អធិប្បេតំ វិបស្សនាវិសេសស្ស អធិប្បេតត្តា, និយកជ្ឈត្តំ និជ្ជីវនិស្សត្តតំ, អនត្តតន្តិ អត្ថោ. អសម្បជ្ជនភាវជាននេនាតិ ឥទានិ មេ កម្មដ្ឋានំ វីថិបដិបន្នំ ន ហោតិ, ឧប្បថមេវ បវត្តតីតិ ជាននេន.

កស្មា បនេត្ថ ភគវតា វិបស្សនាយ ឯវ បាទកេ ឈានេ អវត្វា បាទកជ្ឈានំ គហិតន្តិ អាហ – ‘‘អប្បគុណបាទកជ្ឈានតោ’’តិអាទិ. ន បក្ខន្ទតិ សម្មា ន សមាហិតត្តា. សោ បន ‘‘អជ្ឈត្តធម្មា មយ្ហំ និជ្ជដា និគុម្ពា ហុត្វា ន ឧបដ្ឋហន្តិ, ហន្ទាហំ ពហិទ្ធាធម្មេ មនសិ ករេយ្យំ ឯកច្ចេសុ សង្ខារេសុ ឧបដ្ឋិតេសុ ឥតរេបិ ឧបដ្ឋហេយ្យុមេវា’’តិ បរស្ស…បេ… មនសិ ករោតិ. បាទកជ្ឈានវសេន វិយ សម្មសិតជ្ឈានវសេនបិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតិយេវាតិ អាហ – ‘‘អរូបសមាបត្តិយំ នុ ខោ កថន្តិ អានេញ្ជំ មនសិ ករោតី’’តិ. ន មេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ មយ្ហំ វិបស្សនាចិត្តំ វីថិបដិបន្នំ ហុត្វា ន វហតីតិ. បាទកជ្ឈានមេវាតិ វិបស្សនាយ បាទកភូតមេវ ឈានំ. បុនប្បុនំ មនសិ កាតព្ពន្តិ បុនប្បុនំ សមាបជ្ជិតព្ពំ វិបស្សនាយ តិក្ខវិសទតាបាទនាយ. អវហន្តេ និបុណាភាវេន ឆេទនកិរិយាយ អប្បវត្តន្តេ. សមាបជ្ជិត្វា វិបស្សនាយ តិក្ខកម្មករណំ សមថវិបស្សនាវិហារេនាតិ អាហ – ‘‘កម្មដ្ឋានេ មនសិការោ វហតី’’តិ.

១៨៩. សម្បជ្ជតិ មេតិ វីថិបដិបត្តិយា បុព្ពេនាបរំ វិសេសាភាវតោ សម្បជ្ជតិ មេ កម្មដ្ឋានន្តិ ជាននេន. ឥរិយាបថំ អហាបេត្វាតិ យថា បរិស្សមោ នាគច្ឆតិ, ឯវំ អត្តនោ ពលានុរូបំ តស្ស កាលំ នេត្វា បមាណមេវ បវត្តនេន ឥរិយាបថំ អហោបេត្វា. សព្ពវារេសូតិ ឋាននិសជ្ជាសយនវារេសុ. កថាវារេសុ បន វិសេសំ តត្ថ តត្ថ វទន្តិ. ឥទំ វុត្តន្តិ ឥទំ, ‘‘ឥមិនា វិហារេនា’’តិអាទិវចនំ វុត្តំ.

១៩០. កាមវិតក្កាទយោ ឱឡារិកកាមរាគព្យាបាទសភាគាតិ អាហ – ‘‘វិតក្កបហានេន ទ្វេ មគ្គេ កថេត្វា’’តិ. កាមគុណេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. កិស្មិញ្ចិទេវ កិលេសុប្បត្តិការណេតិ តស្ស បុគ្គលស្ស កិលេសុប្បត្តិការណំ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញថា សព្ពេបិ បញ្ច កាមគុណា កិលេសុប្បត្តិការណមេវ. សមុទាចរតីតិ សមុទាចារោតិ អាហ ‘‘សមុទាចរណតោ’’តិ. សោ បន យស្មា ចិត្តស្ស, ន សត្តស្ស, តស្មា វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘ចេតសោ’’តិ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ ឯ-ការស្ស ច អការោ កតោតិ អាហ ‘‘ឯវំ សន្តេ ឯតន្តិ.

១៩១. អនុសយោតិ មានានុសយោ ភវរាគានុសយោ អវិជ្ជានុសយោតិ តិវិធោបិ អនុសយោ បហីយតិ អរហត្តមគ្គេន. វុត្តនយេនេវាតិ, ‘‘តតោ មគ្គានន្តរំ ផលំ, ផលតោ វុដ្ឋាយ បច្ចវេក្ខមានោ បហីនភាវំ ជានាតិ, តស្ស ជាននេន សម្បជានោ ហោតី’’តិ វុត្តនយេន.

កុសលតោ អាយាតីតិ អាយតោ, សោ ឯតេសន្តិ កុសលាយតិកា. តេនាហ ‘‘កុសលតោ អាគតា’’តិ. តំ បន នេសំ កុសលាយតិកត្តំ ឧបនិស្សយវសេន ហោតិ សហជាតវសេនបីតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ, ‘‘សេយ្យថិទ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

យស្មា បន យថាវុត្តធម្មេសុ កេចិ លោកិយា, កេចិ លោកុត្តរា; អថ កស្មា វិសេសេន ‘‘លោកុត្តរា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘លោកេ ឧត្តរា វិសិដ្ឋា’’តិ. តេន លោកិយធម្មេសុ ឧត្តមភាវេន ឈានាទយោ លោកុត្តរា វុត្តា, ន លោកស្ស ឧត្តរណតោតិ ទស្សេតិ. យំ កិញ្ចិ មហគ្គតចិត្តំ មារស្ស អវិសយោ អកាមាវចរត្តា, បគេវ តំ វិបស្សនាយ បាទកភូតំ សុវិក្ខាលិតមលន្តិ អាហ – ‘‘ជានិតុំ ន សក្កោតី’’តិ. ឯកោ អានិសំសោ អត្ថិ ភាវនានុយោគស្ស សប្បាយធម្មកថាបដិលាភោ.

១៩២. ឯតទត្ថន្តិ កេវលស្ស សុតស្ស អត្ថាយ. សប្បាយាសប្បាយវសេនាតិ កស្មា វុត្តំ? ននុ សប្បាយវសេន ទសកថាវត្ថូនិ អាគតានីតិ? សច្ចមេតំ, អសប្បាយកថាវជ្ជនបុព្ពិកាយ សប្បាយ កថាយ វសេន អាគតត្តា ‘‘សប្បាយាសប្បាយវសេន អាគតានី’’តិ វុត្តំ. សុតបរិយត្តិវសេនាតិ សរូបេន តត្ថ អនាគតានិបិ ទសកថាវត្ថូនិ សុត្តគេយ្យាទិអន្តោគធត្តា, ‘‘សុតបរិយត្តិវសេន អាគតានី’’តិ វុត្តំ. បរិបូរណវសេន សរូបតោ អាគតត្តា ឥមស្មិំ ឋានេ ឋត្វា កថេតព្ពានិ. អត្ថោតិ សាមញ្ញត្ថោ.

១៩៣. អនុអាវត្តន្តីតិ អនុអនុ អភិមុខា ហុត្វា វត្តន្តិ, បយិរុបាសនាទិវសេន អនុកូលយន្តិ. មុច្ឆនតណ្ហន្តិ បច្ចយេសុ មុច្ឆនាការំ. តណ្ហាយ បត្ថនា នាម តេនាការេន បវត្តីតិ អាហ – ‘‘បត្ថេតិ បវត្តេតី’’តិ. កិលេសូបទ្ទវេនាតិ កិលេសសង្ខាតេន ឧបទ្ទវេន. កិលេសា ហិ សត្តានំ មហានត្ថករណតោ ‘‘ឧបទ្ទវោ’’តិ វុច្ចន្តិ. អត្តនោ អព្ភន្តរេ ឧប្បន្នេន កិលេសូបទ្ទវេន អន្តេវាសិនោ, ឧបទ្ទវោ អន្តេវាសូបទ្ទវោ, ព្រហ្មចរិយស្ស ឧបទ្ទវោ ព្រហ្មចារុបទ្ទវោតិ ឥមមត្ថំ ‘‘សេសុបទ្ទវេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា អតិទិសតិ. គុណមរណំ កថិតំ, ន ជីវិតមរណំ.

អប្បលាភាតិ អប្បមត្តកលាភី វិសេសានំ. ឯវំ វុត្តោតិ យថាវុត្តព្រហ្មចារុបទ្ទវោ ទុក្ខវិបាកតរោ ចេវ កដុកវិបាកតរោ ចាតិ ឯវំ វុត្តោ. អាចរិយន្តេវាសិកូបទ្ទវោ ហិ ពាហិរកសមយវសេន វុត្តោ, ព្រហ្មចារុបទ្ទវោ បន សាសនវសេន. ទុរក្ខាតេ ហិ ធម្មវិនយេ ទុប្បដិបត្តិ ន មហាសាវជ្ជា មិច្ឆាភិនិវេសស្ស សិថិលវាយាមភាវតោ; ស្វាខ្យាតេ បន ធម្មវិនយេ ទុប្បដិបត្តិ មហាសាវជ្ជា មហតោ អត្ថស្ស ពាហិរភាវករណតោ. តេនាហ ‘‘សាសនេ បនា’’តិអាទិ.

១៩៦. តស្មាតិ ឥទំ បុព្ពបរាបេក្ខំ បុរិមស្ស ច អត្ថស្ស ការណភាវេន បច្ចាមសនន្តិ អាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ. មិត្តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ មិត្តវា, តស្ស ភាវោ មិត្តវតា, តាយ. មិត្តវសេន បដិបជ្ជនន្តិ អាហ ‘‘មិត្តបដិបត្តិយា’’តិ. សបត្តវតាយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ទុក្កដទុព្ភាសិតមត្តម្បីតិ ឥមិនា បគេវ ឥតរំ វីតិក្កមន្តោតិ ទស្សេតិ. សាវកេសុ ហិតបរក្កមនំ ឱវាទានុសាសនីហិ បដិបជ្ជនន្តិ អាហ – ‘‘តថា ន បដិបជ្ជិស្សាមី’’តិ. អាមកមត្តន្តិ កុលាលភាជនំ វុច្ចតិ. នាហំ តុម្ហេសុ តថា បដិបជ្ជិស្សាមីតិ កុម្ភការោ វិយ អាមកភាជនេសុ អហំ តុម្ហេសុ កេវលំ ជានាបេន្តោ ន បដិបជ្ជិស្សាមិ. និគ្គណ្ហិត្វាតិ នីហរិត្វា. លោកិយគុណាបិ ឥធ សារោត្វេវ អធិប្បេតា លោកុត្តរគុណានំ អធិដ្ឋានភាវតោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. អច្ឆរិយព្ភុតសុត្តវណ្ណនា

១៩៧. វិភត្តិបតិរូបកា ច និបាតា ហោន្តីតិ យថារហំ តំតំវិភត្តិអត្ថទីបកា, ឥធ បច្ចត្តវចនោ យត្រសទ្ទោ, ហិសទ្ទោ ហេតុអត្ថោ, នាមសទ្ទោ អច្ឆរិយត្ថោ, បទត្តយស្ស បន អច្ឆរិយត្ថនិទ្ទិដ្ឋតាយ ‘‘អច្ឆរិយត្ថេ និបាតោ’’តិ វុត្តំ. ឯកំសតោ បនេតំ បទត្តយំ. តថា ហិ វក្ខតិ, ‘‘យត្រាតិ និបាតវសេន អនាគតវចន’’ន្តិ. បបញ្ចសទ្ទោ ហេដ្ឋា វុត្តោ. ឆិន្នវដុមេតិ ឥមិនា សព្ពកិលេសវដ្ដស្ស អកុសលកម្មវដ្ដស្ស ច ឆិន្នត្តា វិបាកវដ្ដស្ស ច ឧបរិ វក្ខមានត្តា អាហ – ‘‘វដុមន្តិ កុសលាកុសលកម្មវដ្ដំ វុច្ចតី’’តិ. និបាតវសេន យត្រសទ្ទយោគេន. អនាគតវចនន្តិ ឥទំ អនាគតវចនសទិសត្តា វុត្តំ. អនាគតត្ថវាចី ហិ អនាគតវចនំ, អត្ថោ ចេត្ថ អតីតោតិ. អនុស្សរីតិ ឥទំ អនុស្សរិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ន អនុស្សរិស្សតី’’តិ សទ្ទបយោគស្ស អតីតវិសយត្តា. យទា បន តេហិ ភិក្ខូហិ យា កថា បវត្តិតា, តតោ បច្ឆាបិ ភគវតោ តេសំ ពុទ្ធានំ អនុស្សរណំ ហោតិយេវ.

ខត្តិយជច្ចាតិអាទិកាលតោ បដ្ឋាយ អសម្ភិន្នាយ ខត្តិយជាតិយា ឧទិតោទិតាយ. ព្រហ្មជច្ចាតិ ព្រាហ្មណជច្ចា. ឯវំគោត្តេបិ ឯសេវ នយោ. លោកិយលោកុត្តរសីលេនាតិ បារមិតាសម្ភូតេន ពុទ្ធាវេណិកត្តា អនញ្ញសាធារណេន លោកិយេន លោកុត្តរេន ច សីលេន. ឯវំសីលាតិ អនវសេសសីលានំ វិសុំ បច្ចវេក្ខណករណេន ឯវំសីលាតិ អនុស្សរិស្សតិ. ឯស នយោ សេសេសុ. យថា វិជ្ជាភាគិយា វិជ្ជាសម្បយុត្តធម្មា, ឯវំ សមាធិបក្ខា សមាធិសម្បយុត្តធម្មាបិ សតិវីរិយាទយោតិ អាហ – ‘‘ហេដ្ឋា សមាធិបក្ខានំ ធម្មានំ គហិតត្តា វិហារោ គហិតោវា’’តិ. តស្មា សមាធិបក្ខធម្មវិនិមុត្តោ ឯវ ឥធ វិហារោ អធិប្បេតោតិ វុត្តំ ‘‘ឥទំ ហី’’តិអាទិ.

យថា វា អដ្ឋសមាបត្តិវិបស្សនាមគ្គផលសង្គហិតា លោកិយលោកុត្តរា សមាធិបញ្ញា ‘‘ឯវំធម្មា ឯវំបញ្ញា’’តិ បទេហិ ហេដ្ឋា គហិតាបិ យថាសកំ បដិបក្ខតោ មុច្ចនស្ស បវត្តិវិសេសំ ឧបាទាយ ‘‘ឯវំវិមុត្តា’’តិ ឯត្ថ បុន គហិតា, តថា ‘‘ឯវំធម្មា’’តិ ឯត្ថ គហិតាបិ សមាធិបក្ខធម្មា ទិព្ពព្រហ្មអានេញ្ជអរិយវិហារសង្ខាតំ អត្តនោ បវត្តិវិសេសំ ឧបាទាយ, ‘‘ឯវំវិហារី’’តិ ឯត្ថ បុន គហិតាតិ វុច្ចមានេ ន កោចិ វិរោធោ. ផលធម្មានំ បវត្តិកាលេបិ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិ ន តំអានុភាវជាតា, អថ ខោ អរិយមគ្គេន កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តាតិ អាហ – ‘‘មគ្គានុភាវេន កិលេសានំ បដិបស្សទ្ធន្តេ ឧប្បន្នត្តា’’តិ. យោ យំ បជហតិ, សោ បហាយកោ បហាតព្ពតោ វិមុត្តោតិ វុច្ចតិ វិសំសដ្ឋភាវតោតិ បហានវិភាគេន វុច្ចមានេ អបហាយកស្ស និព្ពានស្ស កថំ វិមុត្តតា? វិសំសដ្ឋាភាវតោ ឯវ. តញ្ហិ បកតិយាវ សព្ពសោ កិលេសេហិ វិសំសដ្ឋំ វិនិស្សដំ សុវិទូរវិទូរេ ឋិតំ, តស្មាស្ស តតោ និស្សដត្តា និស្សរណវិមុត្តិ និស្សរណបហានន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘និព្ពាន’’ន្តិអាទិ.

១៩៩. ឥមេ តថាគតស្ស អច្ឆរិយអព្ភុតធម្មា, ន សាវកវិសយា, មម បន ទេសនា តយា សុតា ឯវាតិ តេ ថេរស្សេវ ភារំ ករោន្តោ, ‘‘តំ ភិយ្យោសោមត្តាយ បដិភន្តូ’’តិ អាហ. សតោ សម្បជានោតិ ឯត្ថ កាលភេទវសេន លព្ភមានម្បិ សម្បជានភាវំ អនាមសិត្វា គតិវិភាគេន តំ ទស្សេតុំ, ‘‘ទ្វេ សម្បជញ្ញានី’’តិអាទិ វុត្តំ – អដ្ឋ វរេ គណ្ហន្តោតិ ឯត្ថ កថំ វរំ ទេវតា ទេតិ, បរស្ស ទីយមានញ្ច តំ កថំ បរស្ស សមិជ្ឈតីតិ? កម្មពលេនេវ. យទិ ហិ តំ កម្មំ កតោកាសំ យស្ស តទបទេសេន ផលំ វិបច្ចតិ, ឯវំ ទេវតាយ តស្ស វរំ ទិន្នំ, ឥតរេន ច លទ្ធន្តិ វោហារោ ហោតីតិ. អបិច បរស្ស បត្ថិតវរានិ នាម វិបច្ចមានស្ស កម្មស្ស បច្ចយភូតោ បយោគវិសេសោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តានិ វិបច្ចនេ ឯកន្តិកានិបិ អប្បេសក្ខា ទេវតា – ‘‘អយមស្ស បត្ថនា សមិជ្ឈិស្សតិ, នោ’’តិ ន ជានន្តិ, សក្កោ បន បញ្ញវា តានិ ឯកច្ចំ ជានាតិយេវ. តេន វុត្តំ – ‘‘សក្កេន បសីទិត្វា ទិន្នេ អដ្ឋ វរេ គណ្ហន្តោ’’តិអាទិ.

បឋមជវនវារេតិ ឧប្បន្នស្ស សព្ពបឋមជវនវារេ. សោ ហិ បដិសន្ធិយា អាសន្នភាវតោ អវិសទោ ហោតិ, ទេវភាវេ និកន្តិវសេន ឧប្បជ្ជនតោ ន ជានាតិ. អញ្ញាហិ ទេវតាហិ អសាធារណជាននំ ហោតិ ទុតិយជវនវារតោ បដ្ឋាយ បវត្តនតោ.

អញ្ញេបិ ទេវាតិអាទិនា ពោធិសត្តស្ស តត្ថ សម្បជញ្ញេនេវ ឋិតភាវំ ព្យតិរេកមុខេន វិភាវេតិ. អាហារូបច្ឆេទេន កាលង្ករោន្តីតិ ឥទំ ខិឌ្ឌាបទោសិកវសេន វុត្តំ. ឥតរេសម្បិ ទិព្ពភោគេហិ មុច្ឆិតតំ អជ្ឈាបន្នានំ តិដ្ឋន្តានំ សម្បជញ្ញាភាវោ ហោតិយេវ. កិំ តថារូបំ អារម្មណំ នត្ថីតិ យថារូបំ ឧឡារំ បណីតញ្ច អារម្មណំ បដិច្ច តេ ទេវា សំមុច្ឆិតា អាហារូបច្ឆេទម្បិ ករោន្តិ, កិំ តថារូបំ ឧឡារំ បណីតញ្ច អារម្មណំ ពោធិសត្តស្ស នត្ថីតិ ពោធិសត្តស្ស សម្បជញ្ញានុភាវំ វិភាវេតុំ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេតិ? ពោធិសត្តោ ហិ យត្ថ យត្ថ និព្ពត្តតិ, តត្ថ តត្ថ អញ្ញេ សត្តេ ទសហិ វិសេសេហិ អធិគ្គណ្ហាតិ, បគេវ តត្ថ ទេវភូតោ, តថាបិ ‘‘សតោ សម្បជានោ’’តិ អយមេត្ថ អច្ឆរិយធម្មោ វុត្តោ.

២០០. សម្បត្តិភវេ ទីឃាយុកតា នាម បញ្ញាពលេន ហោតិ, ពោធិសត្តោ ច មហាបញ្ញោ, តស្មា តត្ថ តត្ថ ភវេ តេន ទីឃាយុកេន ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយេន, ‘‘សេសត្តភាវេសុ កិំ យាវតាយុកំ ន តិដ្ឋតី’’តិ ចោទេតិ. ឥតរោ ‘‘អាម ន តិដ្ឋតី’’តិ បដិជានិត្វា, ‘‘អញ្ញទា ហី’’តិអាទិនា តត្ថ ការណមាហ. ‘‘ឥធ ន ភវិស្សាមី’’តិ អធិមុច្ចនវសេន កាលកិរិយា អធិមុត្តិកាលកិរិយា. បារមិធម្មានញ្ហិ ឧក្កំសប្បត្តិយា តស្មិំ តស្មិំ អត្តភាវេ អភិញ្ញាសមាបត្តីហិ សន្តានស្ស វិសេសិតត្តា អត្តសិនេហស្ស តនុភាវេន សត្តេសុ ច មហាករុណាយ ឧឡារភាវេន អធិដ្ឋានស្ស តិក្ខវិសទភាវាបត្តិយា ពោធិសត្តានំ អធិប្បាយា សមិជ្ឈន្តិ, ចិត្តេ វិយ កម្មេសុ ច តេសំ វសិភាវោ, តស្មា យត្ថុបបន្នានំ បារមិយោ សម្មទេវ បរិព្រូហេន្តិ, វុត្តនយេន កាលំ កត្វា តត្ថ ឧបបជ្ជន្តិ. តថា ហិ អយំ មហាសត្តោ ឥមស្មិំយេវ កប្បេ នានាជាតីសុ អបរិហីនជ្ឈានោ កាលំ កត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ អប្បកមេវ កាលំ តត្ថ ឋត្វា តតោ ចវិត្វា ឥធ និព្ពត្តោ. តេនាហ – ‘‘អយំ កាលកិរិយា អញ្ញេសំ ន ហោតី’’តិ. សព្ពបារមីនំ បូរិតត្តាតិ ឥមិនា បយោជនាភាវតោ តត្ថ ឋត្វា អធិមុត្តិកាលកិរិយា នាម ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. អបិច ចរិមភវេ ចតុមហានិធិសមុដ្ឋានបុព្ពិកាយ ទិព្ពសម្បត្តិសទិសាយ មហាសម្បត្តិយា និព្ពត្តិ វិយ ពុទ្ធភូតស្ស អសទិសទានាទិវសេន អនញ្ញសាធារណលាភុប្បត្តិ វិយ ច ឥតោ បរំ មហាបុរិសស្ស ទិព្ពសម្បត្តិអនុភវនំ នាម នត្ថីតិ យាវតាយុកដ្ឋានំ ឧស្សាហជាតស្ស បុញ្ញសម្ភារស្ស វសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ ធម្មតា.

មនុស្សគណនាវសេន, ន ទេវគណនាវសេន. បុព្ពនិមិត្តានីតិ ចុតិយា បុព្ពនិមិត្តានិ. អមិលាយិត្វាតិ ឯត្ថ អមិលាតគ្គហណេនេវ តាសំ មាលានំ វណ្ណសម្បទាបិ គន្ធសម្បទាបិ សោភាសម្បទាបិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ពាហិរព្ភន្តរានំ រជោជល្លានំ លេសស្សបិ អភាវតោ ទេវានំ សរីរគតានិ វត្ថានិ សព្ពកាលំ បរិសុទ្ធបភស្សរានេវ ហុត្វា តិដ្ឋន្តីតិ អាហ ‘‘វត្ថេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. នេវ សីតំ ន ឧណ្ហន្តិ យស្ស សីតស្ស បតីការវសេន អធិកំ សេវិយមានំ ឧណ្ហំ, សយមេវ វា ខរតរំ ហុត្វា អធិភវន្តំ សរីរេ សេទំ ឧប្បាទេយ្យ, តាទិសំ នេវ សីតំ ន ឧណ្ហំ ហោតិ. តស្មិំ កាលេតិ យថាវុត្តេ មរណាសន្នកាលេ. ពិន្ទុពិន្ទុវសេនាតិ មុត្តគុឡិកា វិយ ពិន្ទុ ពិន្ទុ ហុត្វា សេទា មុច្ចន្តិ. ទន្តានំ ខណ្ឌិតភាវោ ខណ្ឌិច្ចំ. កេសានំ បលិតភាវោ បាលិច្ចំ. អាទិ-សទ្ទេន វលិត្តចតំ សង្គណ្ហាតិ. កិលន្តរូបោ អត្តភាវោ ហោតិ, ន បន ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចាទីហីតិ អធិប្បាយោ. ឧក្កណ្ឋិតាតិ អនភិរតិ, សា នត្ថិ ឧបរូបរិ ឧឡារុឡារានមេវ ភោគានំ វិសេសតោ រុចិជនកានំ ឧបតិដ្ឋនតោ.

បណ្ឌិតា ឯវាតិ ពុទ្ធិសម្បន្នា ឯវ ទេវតា. យថា ទេវតា ‘‘សម្បតិ ជាតា កីទិសេន បុញ្ញកម្មេន ឥធ និព្ពត្តា’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ឥមិនា នាម បុញ្ញកម្មេន ឥធ និព្ពត្តា’’តិ ជានន្តិ, ឯវំ អតីតភវេ អត្តនា កតំ ឯកច្ចំ អញ្ញម្បិ បុញ្ញំ ជានន្តិយេវ មហាបុញ្ញាតិ អាហ – ‘‘យេ មហាបុញ្ញា’’តិអាទិ.

ន បញ្ញាយន្តិ ចិរតរកាលត្តា បរមាយុនោ. អនិយ្យានិកន្តិ ន និយ្យានាវហំ សត្តានំ អភាជនភាវតោ. សត្តា ន បរមាយុនោ ហោន្តិ នាម បាបុស្សន្នតាយាតិ អាហ – ‘‘តទា ហិ សត្តា ឧស្សន្នកិលេសា ហោន្តី’’តិ. ឯត្ថាហ – ‘‘កស្មា សម្ពុទ្ធា មនុស្សលោកេ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ទេវព្រហ្មលោកេសូ’’តិ. ទេវលោកេ តាវ នុប្បជ្ជន្តិ ព្រហ្មចរិយវាសស្ស អនោកាសភាវតោ តថា អនច្ឆរិយភាវតោ. អច្ឆរិយធម្មា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, តេសំ សា អច្ឆរិយធម្មតា ទេវត្តភាវេ ឋិតានំ ន បាកដា ហោតិ យថា មនុស្សភូតានំ. ទេវភូតេ ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេ ទិស្សមានំ ពុទ្ធានុភាវំ ទេវានុភាវតោវ លោកោ ទហតិ, ន ពុទ្ធានុភាវតោ, តថា សតិ សម្មាសម្ពុទ្ធេ នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតិ ឥស្សរកុត្តគ្គាហំ ន វិស្សជ្ជេតិ, ទេវត្តភាវស្ស ច ចិរកាលបវត្តនតោ ឯកច្ចសស្សតវាទតោ ន បរិមុច្ចតិ. ‘‘ព្រហ្មលោកេ នុប្បជ្ជន្តី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សត្តានំ តាទិសគាហវិមោចនត្ថញ្ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ មនុស្សសុគតិយំយេវ ឧប្បជ្ជន្តិ; ន ទេវសុគតិយំ, មនុស្សសុគតិយំ ឧប្បជ្ជន្តាបិ ឱបបាតិកា ន ហោន្តិ, សតិ ច ឱបបាតិកូបបត្តិយំ វុត្តទោសានតិវត្តនតោ. ធម្មវេនេយ្យានំ អត្ថាយ ធម្មតន្តិយា ឋបនស្ស វិយ ធាតុវេនេយ្យានំ អត្ថាយ ធាតូនំ ឋបនស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា ច. ន ហិ ឱបបាតិកានំ បរិនិព្ពានតោ ឧទ្ធំ សរីរធាតុយោ តិដ្ឋន្តិ, តស្មា ន ឱបបាតិកា ហោន្តិ, ចរិមភវេ ច មហាពោធិសត្តា, មនុស្សភាវស្ស បាកដករណាយ ទារបរិគ្គហម្បិ ករោន្តា យាវ បុត្តមុខទស្សនា អគារមជ្ឈេ តិដ្ឋន្តិ. បរិបាកគតសីលនេក្ខម្មបញ្ញាទិបារមិកាបិ ន អភិនិក្ខមន្តិ, កិំ វា ឯតាយ ការណចិន្តាយ? សព្ពពុទ្ធេហិ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណា, យទិទំ មនុស្សភូតានំយេវ អភិសម្ពុជ្ឈនា, ន ទេវភូតានន្តិ អយមេត្ថ ធម្មតា. តថា ហិ តទត្ថោ មហាភិនីហារោបិ មនុស្សភូតានំយេវ ឥជ្ឈតិ, ន ឥតរេសំ.

កស្មា បន សម្មាសម្ពុទ្ធា ជម្ពុទីបេយេវ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន សេសទីបេសូតិ? កេចិ តាវ អាហុ – ‘‘យស្មា បថវិយា នាភិភូតា ពុទ្ធានុភាវសហិតា អចលដ្ឋានភូតា ពោធិមណ្ឌភូមិ ជម្ពុទីបេយេវ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ជម្ពុទីបេយេវ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ; ‘‘តថា ឥតរេសម្បិ អវិជហិតដ្ឋានានំ តត្ថេវ លព្ភមានតោ’’តិ. អយំ បនេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តិ – យស្មា បុរិមពុទ្ធានំ មហាពោធិសត្តានំ បច្ចេកពុទ្ធានញ្ច និព្ពត្តិយា សាវកពោធិសត្តានំ សាវកពោធិយា អភិនីហារោ សាវកបារមីនំ សម្ភរណំ បរិបាចនញ្ច ពុទ្ធខេត្តភូតេ ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ ជម្ពុទីបេយេវ ឥជ្ឈតិ, ន អញ្ញត្ថ. វេនេយ្យានំ វិនយនត្ថោ ច ពុទ្ធុប្បាទោតិ អគ្គសាវកាទិវេនេយ្យវិសេសាបេក្ខាយ ឯកស្មិំ ជម្ពុទីបេយេវ ពុទ្ធា និព្ពត្តន្តិ, ន សេសទីបេសុ. អយញ្ច នយោ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោតិ តេសំ ឧត្តមបុរិសានំ តត្ថេវ ឧប្បត្តិ សម្បត្តិចក្កានំ វិយ អញ្ញមញ្ញុបនិស្សយតោ អបរាបរំ វត្តតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ – ‘‘តីសុ ទីបេសុ ពុទ្ធា ន និព្ពត្តន្តិ, ជម្ពុទីបេយេវ និព្ពត្តន្តីតិ ទីបំ បស្សតី’’តិ. ឥមិនា នយេន ទេសនិយមេបិ ការណំ វត្តព្ពំ.

ឥទានិ ច ខត្តិយកុលំ លោកសម្មតំ ព្រាហ្មណានម្បិ បូជនីយភាវតោ. រាជា មេ បិតា ភវិស្សតីតិ កុលំ បស្សិ បិតុវសេន កុលស្ស និទ្ទិសិតព្ពតោ. ទសន្នំ មាសានំ ឧបរិ សត្ត ទិវសានីតិ បស្សិ តេន អត្តនោ អន្តរាយាភាវំ អញ្ញាសិ, តស្សា ច តុសិតភវេ ទិព្ពសម្បត្តិបច្ចនុភវនំ.

តា ទេវតាតិ ទសសហស្សិចក្កវាឡទេវតា. កថំ បន តា ពោធិសត្តស្ស បូរិតបារមិភាវំ ភាវិនញ្ច សម្ពុទ្ធភាវំ ជានន្តីតិ? មហេសក្ខានំ ទេវតានំ វសេន, យេភុយ្យេន ច តា ទេវតា អភិសមយភាគិនោ. តថា ហិ ភគវតោ ច ធម្មទានសំវិភាគេ អនេកវារំ ទសសហស្សចក្កវាឡវាសិទេវតាសន្និបាតោ អហោសិ.

ចវាមីតិ បជានាតិ ចុតិអាសន្នជវនេហិ ញាណសហិតេហិ ចុតិយា ឧបដ្ឋិតភាវស្ស បដិសំវិទិតត្តា. ចុតិចិត្តំ ន ជានាតិ ចុតិចិត្តក្ខណស្ស ឥត្តរភាវតោ. តថា ហិ តំ ចុតូបបាតញាណស្សបិ អវិសយោ ឯវ. បដិសន្ធិចិត្តេបិ ឯសេវ នយោ. អាវជ្ជនបរិយាយោតិ អាវជ្ជនក្កមោ. យស្មា ឯកវារំ អាវជ្ជិតមត្តេន អារម្មណំ និច្ឆិនិតុំ ន សក្កា, តស្មា តមេវារម្មណំ ទុតិយំ តតិយញ្ច អាវជ្ជិត្វា និច្ឆីយតិ, អាវជ្ជនសីសេន ចេត្ថ ជវនវារោ គហិតោ. តេនាហ – ‘‘ទុតិយតតិយចិត្តវារេយេវ ជានិស្សតី’’តិ. ចុតិយា បុរេតរំ កតិបយចិត្តវារតោ បដ្ឋាយ មរណំ មេ អាសន្នន្តិ ជាននតោ, ‘‘ចុតិក្ខណេបិ ចវាមីតិ បជានាតី’’តិ វុត្តំ. បដិសន្ធិយា បន អបុព្ពភាវតោ បដិសន្ធិចិត្តំ ន ជានាតិ. និកន្តិយា ឧប្បត្តិតោ បរតោ អសុកស្មិំ ឋានេ មយា បដិសន្ធិ គហិតាតិ បជានាតិ, ទុតិយជវនតោ បដ្ឋាយ ជានាតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. តស្មិំ កាលេតិ បដិសន្ធិគ្គហណកាលេ. ទសសហស្សី កម្បតីតិ ឯត្ថ កម្បនការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. មហាការុណិកា ពុទ្ធា ភគវន្តោ សត្តានំ ហិតសុខវិធានតប្បរតាយ ពហុលំ សោមនស្សិកាវ ហោន្តីតិ តេសំ បឋមមហាវិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិគ្គហណំ អដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៧; ធ. ស. ៤៩៨; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.១៩៩) វុត្តំ. មហាសីវត្ថេរោ បន យទិបិ មហាការុណិកា ពុទ្ធា ភគវន្តោ សត្តានំ ហិតសុខវិធានតប្បរា, វិវេកជ្ឈាសយា បន វិសង្ខារនិន្នា សព្ពសង្ខារេសុ អជ្ឈុបេក្ខណពហុលាតិ បញ្ចមេន មហាវិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិគ្គហណមាហ.

បុរេ បុណ្ណមាយ សត្តមទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ បុណ្ណមាយ បុរេ សត្តមទិវសតោ បដ្ឋាយ, សុក្កបក្ខេ នវមិតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ. សត្តមេ ទិវសេតិ អាសាឡ្ហីបុណ្ណមាយ. ឥទំ សុបិនន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការំ សុបិនំ. នេសំ ទេវិយោតិ មហារាជូនំ ទេវិយោ.

សោ ច ខោ បុរិសគព្ភោ, ន ឥត្ថិគព្ភោ, បុត្តោ តេ ភវិស្សតីតិ ឯត្តកមេវ តេ ព្រាហ្មណា អត្តនោ សុបិនសត្ថនយេន កថេសុំ. សចេ អគារំ អជ្ឈាវសិស្សតីតិអាទិ បន ទេវតាវិគ្គហេន ភាវិនមត្ថំ យាថាវតោ បវេទេសុំ.

គព្ភាវក្កន្តិយោតិ ឯត្ថ គព្ភោ វុច្ចតិ មាតុកុច្ឆិ, តត្ថ ឧប្បត្តិ អវក្កន្តិ, តាវ គព្ភាវក្កន្តិ, យាវ ន និក្ខមតិ. ឋិតកាវ និក្ខមន្តិ ធម្មាសនតោ ឱតរន្តោ ធម្មកថិកោ វិយ.

២០១. វត្តមានសមីបេ វត្តមានេ វិយ វោហរីយតីតិ ឱក្កមតីតិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘ឱក្កន្តោ ហោតីតិ អត្ថោ’’តិ. ឯវំ ហោតីតិ ឯវំ វុត្តប្បការេនស្ស សម្បជាននា ហោតិ. ន ឱក្កមមានេ បដិសន្ធិក្ខណស្ស ទុវិញ្ញេយ្យត្តា. តថា ច វុត្តំ – ‘‘បដិសន្ធិចិត្តំ ន ជានាតី’’តិ. ទសសហស្សចក្កវាឡបត្ថរណេន វា អប្បមាណោ. អតិវិយ សមុជ្ជលភាវេន ឧឡារោ. ទេវានុភាវន្តិ ទេវានំ បភានុភាវំ. ទេវានញ្ហិ បភំសោ ឱភាសោ អធិភវតិ, ន តេសំ អាធិបច្ចំ. តេនាហ ‘‘ទេវាន’’ន្តិអាទិ.

រុក្ខគច្ឆាទិនា កេនចិ ន ហញ្ញតីតិ អឃា, អពាធា. តេនាហ ‘‘និច្ចវិវដា’’តិ. អសំវុតាតិ ហេដ្ឋា ឧបរិ ច កេន ចិ ន បិហិតា. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋាបិ អប្បតិដ្ឋា’’តិ. តត្ថ បិ-សទ្ទេន យថា ហេដ្ឋា ឧទកស្ស បិធាយិកា បថវី នត្ថីតិ អសំវុតា លោកន្តរិកា, ឯវំ ឧបរិបិ ចក្កវាឡេសុ វិយ ទេវវិមានានំ អភាវតោ អសំវុតា អប្បតិដ្ឋាតិ ទស្សេតិ. អន្ធការោ ឯត្ថ អត្ថីតិ អន្ធការា. ចក្ខុវិញ្ញាណំ ន ជាយតិ អាលោកស្សាភាវតោ, ន ចក្ខុនោ. តថា ហិ ‘‘តេន ឱភាសេន អញ្ញមញ្ញំ សញ្ជានន្តី’’តិ វុត្តំ. ជម្ពុទីបេ ឋិតមជ្ឈន្ហិកវេលាយំ បុព្ពវិទេហវាសីនំ អត្ថង្គមនវសេន ឧបឌ្ឍំ សូរិយមណ្ឌលំ បញ្ញាយតិ, អបរគោយានវាសីនំ ឧគ្គមនវសេន, ឯវំ សេសទីបេសុបីតិ អាហ – ‘‘ឯកប្បហារេនេវ តីសុ ទីបេសុ បញ្ញាយន្តី’’តិ. ឥតោ អញ្ញថា បន ទ្វីសុ ឯវ ទីបេសុ ឯកប្បហារេនេវ បញ្ញាយតីតិ. ឯកេកាយ ទិសាយ នវ នវ យោជនសតសហស្សានិ អន្ធការវិធមនម្បិ ឥមិនា នយេន ទដ្ឋព្ពំ. បភាយ នប្បហោន្តីតិ អត្តនោ បភាយ ឱភាសិតុំ ន អភិសម្ភុណន្តិ. យុគន្ធរបព្ពតមត្ថកប្បមាណេ អាកាសេ វិចរណតោ, ‘‘ចក្កវាឡបព្ពតស្ស វេមជ្ឈេន ចរន្តី’’តិ វុត្តំ.

វាវដាតិ ខាទនត្ថំ គណ្ហិតុំ ឧបក្កមន្តា. វិបរិវត្តិត្វាតិ វិវដ្ដិត្វា. ឆិជ្ជិត្វាតិ មុច្ឆាបត្តិយា ឋិតដ្ឋានតោ មុច្ចិត្វា, អង្គបច្ចង្គច្ឆេទនវសេន វា ឆិជ្ជិត្វា. អច្ចន្តខារេតិ អាតបសន្តាបាភាវេន អតិសីតភាវំ សន្ធាយ អច្ចន្តខារតា វុត្តា សិយា. ន ហិ តំ កប្បសណ្ឋានឧទកំ សម្បត្តិករមហាមេឃវុដ្ឋំ បថវីសន្ធារកំ កប្បវិនាសកឧទកំ វិយ ខារំ ភវិតុមរហតិ. តថា ហិ សតិ បថវីបិ វិលីយេយ្យ. តេសំ វា បាបកម្មពលេន បេតានំ បកតិឧទកស្ស បុព្ពខេឡភាវាបត្តិ វិយ តស្ស ឧទកស្ស តទា ខារភាវាបត្តិ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អច្ចន្តខារេ ឧទកេ’’តិ. សមន្តតោតិ សព្ពភាគតោ ឆប្បការម្បិ.

២០២. ចតុន្នំ មហារាជូនំ វសេនាតិ វេស្សវណាទិចតុមហារាជភាវសាមញ្ញេន.

២០៣. សភាវេនេវាតិ បរស្ស សន្តិកេ គហណេន វិនា អត្តនោ សភាវេនេវ សយមេវ អធិដ្ឋហិត្វា សីលសម្បន្នា.

មនុស្សេសូតិ ឥទំ បកតិចារិត្តវសេន វុត្តំ – ‘‘មនុស្សិត្ថិយា នាម មនុស្សបុរិសេសុ បុរិសាធិប្បាយចិត្តំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ, ពោធិសត្តមាតុ បន ទេវេសូបិ តាទិសំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតេវ. យថា ពោធិសត្តស្ស អានុភាវេន ពោធិសត្តស្ស មាតុ បុរិសាធិប្បាយចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, ឯវំ តស្ស អានុភាវេនេវ សា កេនចិ បុរិសេន អនតិក្កមនីយាតិ អាហ – ‘‘បាទា ន វហន្តិ, ទិព្ពសង្ខលិកា វិយ ពជ្ឈន្តី’’តិ.

បុព្ពេ ‘‘កាមគុណូបសំហិតំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, បុន ‘‘បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេតី’’តិ វុត្តំ, កថមិទំ អញ្ញមញ្ញំ ន វិរុជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘បុព្ពេ’’តិអាទិ. វត្ថុបដិក្ខេបោតិ អព្រហ្មចរិយវត្ថុបដិសេធោ. តេនាហ ‘‘បុរិសាធិប្បាយវសេនា’’តិ. អារម្មណបដិលាភោតិ រូបាទិបញ្ចកាមគុណារម្មណស្សេវ បដិលាភោ.

២០៤. កិលមថោតិ ខេទោ. កាយស្ស ហិ គរុភាវកឋិនភាវាទយោបិ តស្សា តទា ន ហោន្តិ ឯវ. ‘‘តិរោកុច្ឆិគតំ បស្សតី’’តិ វុត្តំ, កទា បដ្ឋាយ បស្សតីតិ អាហ – ‘‘កលលាទិកាលំ អតិក្កមិត្វា’’តិអាទិ. ទស្សនេ បយោជនំ សយមេវ វទតិ, តស្ស អភាវតោ កលលាទិកាលេ ន បស្សតិ. បុត្តេនាតិ ទហរេន មន្ទេន ឧត្តានសេយ្យកេន. យំ តំ មាតូតិអាទិ បកតិចារិត្តវសេន វុត្តំ. ចក្កវត្តិគព្ភតោបិ ហិ សវិសេសំ ពោធិសត្តគព្ភោ បរិហារំ លភតិ បុញ្ញសម្ភារស្ស សាតិសយត្តា, តស្មា ពោធិសត្តមាតា អតិវិយ សប្បាយាហារាចារា ច ហុត្វា សក្កច្ចំ បរិហរតិ. បុរត្ថាភិមុខោតិ មាតុ បុរត្ថាភិមុខោ. ឥទានិ តិរោកុច្ឆិគតស្ស ទិស្សមានតាយ អព្ភន្តរំ ពាហិរញ្ច ការណំ ទស្សេតុំ, ‘‘បុព្ពេ កតកម្ម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អស្សាតិ ទេវិយា. វត្ថុន្តិ កុច្ឆិំ. ផលិកអព្ភបដលាទិនោ វិយ ពោធិសត្តមាតុកុច្ឆិតចស្ស បដលភាវេន អាលោកស្ស វិពន្ធាភាវតោ យថា ពោធិសត្តមាតា កុច្ឆិគតំ ពោធិសត្តំ បស្សតិ, កិមេវំ ពោធិសត្តោបិ មាតរំ អញ្ញញ្ច បុរតោ រូបគតំ បស្សតិ, នោតិ អាហ, ‘‘ពោធិសត្តោ បនា’’តិអាទិ. កស្មា បន សតិ ចក្ខុម្ហិ អាលោកេ ច ន បស្សតីតិ អាហ – ‘‘ន ហិ អន្តោកុច្ឆិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. អស្សាសបស្សាសា វិយ ហិ តត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណម្បិ ន ឧប្បជ្ជតិ តជ្ជាសមន្នាហារស្សាភាវតោ.

២០៥. យថា អញ្ញា ឥត្ថិយោ វិជាតបច្ចយា តាទិសេន រោគេន អភិភូតាបិ ហុត្វា មរន្តិ, ពោធិសត្តមាតុ បន ពោធិសត្តេ កុច្ឆិគតេ ន កោចិ រោគោ ឧប្បជ្ជតិ; កេវលំ អាយុបរិក្ខយេនេវ កាលំ ករោតិ, ស្វាយមត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ពោធិសត្តេន វសិតដ្ឋានំ ហីតិអាទិនា តត្ថ ការណមាហ. អបនេត្វាតិ អគ្គមហេសិដ្ឋានតោ នីហរិត្វា. អនុរក្ខិតុំ ន សក្កោតីតិ សម្មា គព្ភបរិហារំ នានុយុញ្ជតិ, តេន គព្ភោ ពហ្វាពាធោ ហោតិ. វត្ថុវិសទំ ហោតីតិ គព្ភាសយោ បរិសុទ្ធោ ហោតិ. មាតុ មជ្ឈិមវយស្ស តតិយកោដ្ឋាសេ ពោធិសត្តស្ស គព្ភោក្កមនម្បិ តស្សា អាយុបរិមាណវិលោកនេនេវ សង្គហិតំ វយោវសេន ឧប្បជ្ជនកវិការស្ស បរិវជ្ជនតោ, ឥត្ថិសភាវេន ឧប្បជ្ជនកវិការោ បន ពោធិសត្តស្ស អានុភាវេនេវ វូបសម្មតិ.

សត្តមាសជាតោតិ បដិសន្ធិគ្គហណតោ សត្តមេ មាសេ ជាតោ. សោ សីតុណ្ហក្ខមោ ន ហោតិ អតិវិយ សុខុមាលតាយ. អដ្ឋមាសជាតោ កាមំ សត្តមាសជាតតោ ពុទ្ធិអវយវោ, ឯកច្ចេ បន ចម្មបទេសា ពុទ្ធិំ បាបុណន្តា ឃដ្ដនំ ន សហន្តិ, តេន សោ ន ជីវតិ. សត្តមាសជាតស្ស បន ន តាវ តេ ជាតាតិ វទន្តិ.

ឋិតាវ ហុត្វាតិ និទ្ទុក្ខតាយ ឋិតា ឯវ ហុត្វា. ទុក្ខស្ស ហិ ពលវភាវតោ តំ ទុក្ខំ អសហមានា អញ្ញា ឥត្ថិយោ និសិន្នា វា និបន្នា វា វិជាយន្តិ. ឧបវិជញ្ញាតិ ឧបគតវិជាយនកាលា. សកលនគរវាសិនោតិ កបិលវត្ថុំ បរិវារេត្វា ឋិតេសុ ទេវទហាទីសុ ឆសុ នគរេសុ វសន្តា.

ទេវា នំ បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តីតិ លោកនាថំ មហាបុរិសំ មយមេវ បឋមំ បដិគ្គណ្ហាមាតិ សញ្ជាតគារវពហុមានា អត្តនោ បីតិំ បវេទេន្តា ខីណាសវា សុទ្ធាវាសព្រហ្មានោ អាទិតោ បដិគ្គណ្ហន្តិ. សូតិវេសន្តិ សូតិជគ្គនធាតិវេសំ. ឯកេតិ ឧត្តរវិហារវាសិនោ. មច្ឆក្ខិសទិសំ ឆវិវសេន.

២០៦. អជិនប្បវេណិយាតិ អជិនចម្មេហិ សិព្ពេត្វា កតបវេណិយា. មហាតេជោតិ មហានុភាវោ. មហាយសោតិ មហាបរិវារោ វិបុលកិត្តិឃោសោ ច.

ភគ្គវិភគ្គាតិ សម្ពាធដ្ឋានតោ និក្ខមនេន វិភាវិតត្តា ភគ្គា វិភគ្គា វិយ ច ហុត្វា. តេន នេសំ អវិសទភាវមេវ ទស្សេតិ. អលគ្គោ ហុត្វាតិ គព្ភាសយេ យោនិបទេសេ ច កត្ថចិ អលគ្គោ អសត្តោ ហុត្វា. ឧទកេនាតិ គព្ភាសយគតេន ឧទកេន អមក្ខិតោ និក្ខមតិ សម្មក្ខិតស្ស តាទិសស្ស ឧទកសេម្ហាទិកស្សេវ តត្ថ អភាវតោ. ពោធិសត្តស្ស ហិ បុញ្ញានុភាវេន បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ តំ ឋានំ វិសុទ្ធំ បរមសុគន្ធគន្ធកុដិ វិយ ចន្ទនគន្ធំ វាយន្តំ តិដ្ឋតិ. ឧទកវដ្ដិយោតិ ឧទកក្ខន្ធា.

២០៧. មុហុត្តជាតោតិ មុហុត្តេន ជាតោ ហុត្វា មុហុត្តមត្តោវ. អនុធារិយមានេតិ អនុកូលវសេន នីយមានេ. អាគតានេវាតិ តំ ឋានំ ឧបគតានិ ឯវ.

អនេកសាខន្តិ រតនមយានេកសតបតិដ្ឋានហីរកំ. សហស្សមណ្ឌលន្តិ តេសំ ឧបរិ បតិដ្ឋិតំ អនេកសហស្សមណ្ឌលហីរកំ. មរូតិ ទេវា.

ន ខោ បនេវំ ទដ្ឋព្ពន្តិ សត្តបទវីតិហារតោ បគេវ ទិសាវិលោកនស្ស កតត្តា. តេនាហ ‘‘មហាសត្តោ ហី’’តិអាទិ. ឯកង្គណានីតិ វិវដភាវេន វិហារង្គណបរិវេណង្គណានិ វិយ ឯកង្គណសទិសានិ អហេសុំ. សទិសោបិ នត្ថីតិ តុម្ហាកំ ឥទំ វិលោកនំ វិសិដ្ឋេ បស្សិតុំ ឥធ តុម្ហេហិ សទិសោបិ នត្ថិ, កុតោ ឧត្តរិតរោតិ អាហំសុ. សព្ពបឋមោតិ សព្ពប្បធានោ. បធានបរិយាយោ ហិ ឥធ បឋមសទ្ទោ. តេនាហ ‘‘ឥតរានី’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច មហេសក្ខា តាវ ទេវា តថា វទន្តិ, ឥតរេ បន កថន្តិ? មហាសត្តស្ស អានុភាវទស្សនេនេវ. មហេសក្ខានញ្ហិ ទេវានំ មហាសត្តស្ស អានុភាវោ វិយ តេន សទិសានម្បិ អានុភាវោ បច្ចក្ខោ អហោសិ. ឥតរេ បន តេសំ វចនំ សុត្វា សទ្ទហន្តា អនុមិនន្តា តថា អាហំសុ.

ជាតមត្តស្សេវ ពោធិសត្តស្ស ឋានាទីនិ យេសំ វិសេសាធិគមានំ បុព្ពនិមិត្តភូតានីតិ តេ និទ្ធារេត្វា ទស្សេន្តោ, ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បតិដ្ឋានំ ចតុឥទ្ធិបាទបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ ឥទ្ធិបាទវសេន លោកុត្តរធម្មេសុ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសមិជ្ឈនតោ. ឧត្តរាភិមុខភាវោ លោកស្ស ឧត្តរណវសេន គមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. សត្តបទគមនំ សត្តពោជ្ឈង្គាទិគមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, វិសុទ្ធឆត្តធារណំ សុវិសុទ្ធវិមុត្តិឆត្តធារណស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បញ្ចរាជកកុធភណ្ឌានិ បញ្ចវិធវិមុត្តិគុណបរិវារតាយ បុព្ពនិមិត្តំ, អនាវដទិសានុវិលោកនំ អនាវដញាណតាយ បុព្ពនិមិត្តំ, ‘‘អគ្គោហមស្មី’’តិអាទិវចនំ អប្បដិវត្តិយធម្មចក្កបវត្តនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ; អយមន្តិមា ជាតីតិ អាយតិំ ជាតិយា អភាវកិត្តនា អនុបាទិ…បេ… បុព្ពនិមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ; តស្ស តស្ស អនាគតេ លទ្ធព្ពវិសេសស្ស តំ តំ និមិត្តំ អព្យភិចារីនិមិត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន អាគតោតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ អញ្ញត្ថ ច វក្ខមានាយ អនុបុព្ពិយា អនាគតតំ សន្ធាយ វុត្តំ. អាហរិត្វាតិ តស្មិំ តស្មិំ សុត្តេ អដ្ឋកថាសុ ច អាគតនយេន អាហរិត្វា ទីបេតព្ពោ.

ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បីតិ បន ឥទំ សតិបិ ឥធ បាឡិយំ អាគតត្តេ វក្ខមានានមច្ឆរិយានំ មូលភូតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, ឯវំ អញ្ញម្បីទិសំ ទដ្ឋព្ពំ. តន្តិ ពទ្ធា វីណា, ចម្មពទ្ធា ភេរិយោតិ បញ្ចង្គិកតូរិយស្ស និទស្សនមត្តំ, ច-សទ្ទេន វា ឥតរេសម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ភិជ្ជិំសូតិ បាទេសុ ពទ្ធដ្ឋានេសុយេវ ភិជ្ជិំសុ. វិគច្ឆិំសូតិ វូបសមិំសុ. សកតេជោភាសិតានីតិ អតិវិយ សមុជ្ជលាយ អត្តនោ បភាយ ឱភាសិតានិ អហេសុំ. ន បវត្តីតិ ន សន្ទី. វាតោ ន វាយីតិ ខរោ វាតោ ន វាយិ, មុទុសុខោ បន សត្តានំ សុខាវហោ វាយិ. បថវីគតា អហេសុំ ឧច្ចដ្ឋានេ ឋាតុំ អវិសហន្តា. ឧតុសម្បន្នោតិ អនុណ្ហាសីតតាសង្ខាតេន ឧតុនា សម្បន្នោ. វាមហត្ថំ ឧរេ ឋបេត្វា ទក្ខិណេន បុថុបាណិនា ហត្ថតាឡនេន សទ្ទករណំ អប្ផោដនំ. មុខេន ឧស្សេឡនំ សទ្ទមុញ្ចនំ សេឡនំ. ឯកទ្ធជមាលា អហោសីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន វិចិត្តបុប្ផសុគន្ធបុប្ផវស្សទេវា វស្សិំសុ, សូរិយេ ទិព្ពមានេ ឯវ តារកា ឱភាសិំសុ, អច្ឆំ វិប្បសន្នំ ឧទកំ បថវិតោ ឧព្ភិជ្ជិ, ពិលាសយា ទរិសយា តិរច្ឆានា អាសយតោ និក្ខមិំសុ; រាគទោសមោហាបិ តនុ ភវិំសុ, បថវិយំ រជោ វូបសមិ, អនិដ្ឋគន្ធោ វិគច្ឆិ, ទិព្ពគន្ធោ វាយិ, រូបិនោ ទេវា សរូបេនេវ មនុស្សានំ អាបាថមគមំសុ, សត្តានំ ចុតុបបាតា នាហេសុន្តិ ឥមេសំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. យានិ មហាភិនីហារសមយេ ឧប្បន្នានិ ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តានិ, តានិ អនវសេសានិ តទា អហេសុន្តិ.

តត្រាបីតិ តេសុបិ បថវិកម្បាទីសុ ឯវំ បុព្ពនិមិត្តភាវោ វេទិតព្ពោ, ន កេវលំ សម្បតិជាតស្ស ឋានាទីសុ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ សព្ពស្ស ញេយ្យស្ស តិត្ថករមតស្ស ច ចាលនតោ. កេនចិ អនុស្សាហិតានំយេវ ឥមស្មិំយេវ ឯកចក្កវាឡេ សន្និបាតោ, កេនចិ អនុស្សាហិតានំយេវ ឯកប្បហារេនេវ សន្និបតិត្វា ធម្មបដិគ្គណ្ហនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បឋមំ ទេវតានំ បដិគ្គហណំ ទិព្ពវិហារបដិលាភស្ស, បច្ឆា មនុស្សានំ បដិគ្គហណំ តត្ថេវ ឋានស្ស និច្ចលសភាវតោ អានេញ្ជវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. វីណានំ សយំ វជ្ជនំ បរូបទេសេន វិនា សយមេវ អនុបុព្ពវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ភេរីនំ វជ្ជនំ ចក្កវាឡបរិយន្តាយ បរិសាយ បវេទនសមត្ថស្ស ធម្មភេរិយា អនុសាវនស្ស អមតទុន្ទុភិឃោសនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. អន្ទុពន្ធនាទីនំ ឆេទោ មានវិនិពន្ធឆេទនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ; សុបដ្ដនសម្បាបុណនំ អត្ថាទិ អនុរូបំ អត្ថាទីសុ ញាណស្ស ភេទាធិគមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ.

និព្ពានរសេនាតិ កិលេសានំ និព្ពាយនរសេន. ឯករសភាវស្សាតិ សាសនស្ស សព្ពត្ថ ឯករសភាវស្ស. វាតស្ស អវាយនំ កិស្ស បុព្ពនិមិត្តន្តិ អាហ ‘‘ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតភិន្ទនស្សា’’តិ. អាកាសាទិអប្បតិដ្ឋវិសមចញ្ចលដ្ឋានំ បហាយ សកុណានំ បថវីគមនំ តាទិសំ មិច្ឆាគាហំ បហាយ សត្តានំ បាណេហិ រតនត្តយសរណគមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ទេវតានំ អប្ផោដនាទីហិ កីឡនំ បមោទនុប្បត្តិឧទានស្ស ភវវន្តគមនេន ធម្មសភាវពោធនេន ច បមោទវិភាវនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ធម្មវេគវស្សនស្សាតិ ទេសនាញាណវេគេន ធម្មាមតស្ស វស្សនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. កាយគតាសតិវសេន លទ្ធជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បាទិតមគ្គផលសុខានុភវោ កាយគតាសតិអមតបដិលាភោ, តស្ស បន កាយស្សបិ អតប្បកសុខាវហត្តា ខុទាបិបាសាបីឡនាភាវោ បុព្ពនិមិត្តំ វុត្តោ. អរិយទ្ធជមាលាមាលិតាយាតិ សទេវកស្ស លោកស្ស អរិយមគ្គពោជ្ឈង្គធជមាលាហិ មាលិតភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ បនេត្ថ អនុទ្ធដំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯត្ថាតិ ‘‘សម្បតិជាតោ’’តិអាទិនា អាគតេ ឥមស្មិំ ឋានេ. វិស្សជ្ជិតោវ, តស្មា អម្ហេហិ ឥធ អបុព្ពំ វត្តព្ពំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តទា បថវិយំ គច្ឆន្តោបិ មហាសត្តោ អាកាសេន គច្ឆន្តោ វិយ មហាជនស្ស ឧបដ្ឋាសីតិ អយមេត្ថ និយតិ ធម្មនិយាមោ ពោធិសត្តានំ ធម្មតាតិ ឥទំ និយតិវាទវសេន កថនំ. ‘‘បុព្ពេ បុរិមជាតីសុ តាទិសស្ស បុញ្ញសម្ភារកម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា មហាជនស្ស តថា ឧបដ្ឋាសី’’តិ ឥទំ បុព្ពេកតកម្មវាទវសេន កថនំ. ឥមេសំ សត្តានំ ឧបរិ ឦសនសីលតាយ យថាសកំ កម្មមេវ ឥស្សរោ នាម, តស្ស និម្មានំ អត្តនោ ផលស្ស និព្ពត្តនំ, មហាបុរិសោបិ សទេវកំ លោកំ អភិភវិតុំ សមត្ថេន ឧឡារេន បុញ្ញកម្មុនា និព្ពត្តិតោ តេន ឥស្សរេន និម្មិតោ នាម, តស្ស ចាយំ និម្មានវិសេសោ, យទិទំ មហានុភាវតា. យាយ មហាជនស្ស តថា ឧបដ្ឋាសីតិ ឥទំ ឥស្សរនិម្មានវាទវសេន កថនំ. ឯវំ តំ តំ ពហុំ វត្វា កិំ ឥមាយ បរិយាយកថាយាតិ អវសានេ ឧជុកមេវ ឯវំ ព្យាកាសិ. សម្បតិជាតោ បថវិយំ កថំ បទសា គច្ឆតិ, ឯវំមហានុភាវោ អាកាសេន មញ្ញេ គច្ឆតីតិ បរិកប្បនស្ស វសេន អាកាសេន គច្ឆន្តោ វិយ អហោសិ. សីឃតរំ បន សត្តបទវីតិហារេន គតត្តា ទិស្សមានរូបោបិ មហាជនស្ស អទិស្សមានោ វិយ អហោសិ. អចេលកភាវោ ខុទ្ទកសរីរតា ច តាទិសស្ស ឥរិយាបថស្ស អននុច្ឆវិកាតិ កម្មានុភាវសញ្ជនិតបាដិហារិយវសេន អលង្ការបដិយត្តោ វិយ; សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ វិយ ច មហាជនស្ស ឧបដ្ឋាសីតិ វេទិតព្ពំ; ពុទ្ធភាវានុច្ឆវិកស្ស ពោធិសត្តានុភាវស្ស យាថាវតោ បវេទិតត្តា ពុទ្ធេន វិយ…បេ… អត្តមនា អហោសិ.

បាកដា ហុត្វាតិ វិភូតា ហុត្វា. ពុទ្ធានំ យេ យេ សង្ខារេ វវត្ថបេតុកាមា, តេ តេ ឧប្បាទក្ខណេបិ សព្ពសោ សុប្បដិវិទិតា សុបាកដា ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ សុដ្ឋុ វិភូតា ឯវ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. តេនាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. អនោកាសគតេតិ បរិគ្គហស្ស អនោកាសកាលេ បវត្តេ. និប្បទេសេតិ និរវសេសេ. ឱកាសប្បត្តេតិ ឋានគមនាទិកាលេ ឧប្បន្នេ, តេ ហិ សម្មសនស្ស យោគ្យកាលេ ឧប្បត្តិយា ឱកាសប្បត្តាតិ អធិប្បាយោ. សត្តទិវសព្ភន្តរេតិ ឥទំ ពុទ្ធានំ បាកតិកសម្មសនវសេន វុត្តំ, អាកង្ខន្តា បន តេ យទា កទាចិ ឧប្បន្នសង្ខារេ សម្មសន្តិយេវ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អច្ឆរិយព្ភុតសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. ពាកុលសុត្តវណ្ណនា

២០៩. យថា ‘‘ទ្វត្តិំសា’’តិ វត្តព្ពេ ទ្វិ-សទ្ទស្ស ពា-អាទេសំ កត្វា ពាត្តិំសាតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ឯត្ថ ពា-ការាទេសំ កត្វា ពាកុលោតិ សមញ្ញា អហោសិ, សាយំ តស្ស អន្វត្ថសញ្ញាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សីសំ ន្ហាបេត្វាតិ មង្គលត្ថំ មហាគង្គាយ សីសំ ន្ហាបេត្វា. និមុជ្ជនវសេនាតិ ជណ្ណុបមាណេ ឧទកេ ថោកំយេវ និមុជ្ជនវសេន. ឆឌ្ឌេត្វា បលាតា មរណភយតជ្ជិតា. បហរិយមានា មរន្តិ, ន ជាលេន ពន្ធិតមត្តេន. ទារកស្ស តេជេនាតិ ទារកស្ស បុញ្ញតេជេន. នីហដមត្តោវ មតោ, តស្ស មរណត្ថំ ឧបក្កមោ ន កតោ, យេន ឧបក្កមេន ទារកស្ស ពាធោ សិយា. តន្តិ មច្ឆំ. សកលមេវាតិ បរិបុណ្ណាវយវមេវ.

ន កេលាយតីតិ ន មមាយតិ កិស្មិញ្ចិ ន មញ្ញតិ. ទារកស្ស បុញ្ញតេជេន បិដ្ឋិតោ ផាលេន្តី. ទារកំ លភតីតិ ឧគ្ឃោសនវសេន ភេរិំ ចរាបេត្វា. បវត្តិំ អាចិក្ខិ, អត្តនោ បុត្តភាវំ កថេសិ. កុច្ឆិយា ធារិតត្តា អមាតា កាតុំ ន សក្កា ជននីភាវតោ. មច្ឆំ គណ្ហន្តាបីតិ មច្ឆំ កិណិត្វា គណ្ហន្តាបិ. តថា គណ្ហន្តា ច តប្បរិយាបន្នំ សព្ពំ គណ្ហាតិ នាមាតិ អាហ – ‘‘វក្កយកនាទីនិ ពហិ កត្វា គណ្ហន្តា នាម នត្ថី’’តិ. អយម្បិ អមាតា កាតុំ ន សក្កា សាមិកភាវតោ. ទារកោ ឧភិន្នម្បិ កុលានំ ទាយាទោ ហោតុ ទ្វិន្នំ បុត្តភាវតោ.

អសីតិមេតិ ជាតិយា អសីតិមេ វស្សេ. បព្ពជ្ជាមត្តេន កិលេសានំ អសមុច្ឆិជ្ជនតោ វីតិក្កមិតុំ កាមសញ្ញា ឧប្បន្នបុព្ពាតិ បុច្ឆា បន បុច្ឆិតព្ពា. តេនាហ – ‘‘ឯវញ្ច ខោ មំ, អាវុសោ កស្សប, បុច្ឆិតព្ព’’ន្តិ.

២១០. និយមេត្វាតិ តំ តំវារេ សេសវារេន និយមេត្វា. កម្មបថភេទកោតិ កម្មបថវិសេសករោ. តត្ថ កាមវិតក្កោ យថា កាយវចីទ្វារេសុ ចោបនប្បត្តោ កម្មបថប្បត្តោ នាម ហោតិ; មនោទ្វារេ បរភណ្ឌស្ស អត្តនោ បរិណាមនវសេន បវត្តអភិជ្ឈាសហគតោ; ឯវំ កាមសញ្ញាតិ, តថា ព្យាបាទវិហិំសាវិតក្កសញ្ញាតិ ថេរោ, ‘‘ឧភយម្បេតំ កម្មបថភេទកមេវា’’តិ អាហ. កម្មបថំ អប្បត្តំ សញ្ញំ សន្ធាយ, ‘‘សញ្ញា ឧប្បន្នមត្តាវា’’តិ វុច្ចមានេ វិតក្កិតម្បិ សមានំ កម្មបថំ អប្បត្តមេវ, ឧភយស្ស បន វសេន សុត្តបទំ បវត្តន្តិ ថេរស្ស អធិប្បាយោ.

២១១. អាយូហនកម្មន្តិ អត្តនា អាយូហិតព្ពកម្មំ. លោមកិលិដ្ឋានីតិ កិលិដ្ឋលោមានិ, កិលិដ្ឋំសូនីតិ អត្ថោ. កិមេវំ ភោគេសុ បរនិម្មិតភវេ វសវត្តិទេវានំ វិយ សព្ពសោ អាយូហនកម្មេន វិនា អញ្ញស្សបិ បព្ពជិតស្ស បច្ចយលាភោ ទិដ្ឋបុព្ពោ សុតបុព្ពោតិ អាហ ‘‘អនច្ឆរិយញ្ចេត’’ន្តិ. កុលូបកថេរានមេតំ កម្មំ, ថេរោ បន កទាចិបិ កុលូបកោ នាហោសិ.

គទ្ទុហនមត្តន្តិ គោទុហនមត្តកាលំ. ឥធ បន សកលោ គោទុហនោ អធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘គាវិំ…បេ… កាលមត្តម្បី’’តិ អាហ. និពន្ធីតិ និពទ្ធទាតព្ពំ កត្វា ឋបេសិ.

សកិលេសបុគ្គលស្ស អសេរិភាវករណេន រណេន សទិសតាយ រណោ, សំកិលេសោ. អញ្ញា ឧទបាទីតិ បនាហ, តស្មា អរហត្តំ ន បដិញ្ញាតន្តិ ទស្សេតិ. ននុ តថា វចនំ បដិជាននំ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ.

២១២. អវាបុរតិ ទ្វារំ ឯតេនាតិ អវាបុរណំ. បឋមសង្គហតោ បច្ឆា ទេសិតត្តា ទុតិយសង្គហេ សង្គិតំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ពាកុលសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៥. ទន្តភូមិសុត្តវណ្ណនា

២១៣. ផុសេយ្យាតិ ញាណផុសនា នាម អធិប្បេតា, តស្មា លភេយ្យាតិ អធិគច្ឆេយ្យ. ឯវំ បដិបន្នោតិ, ‘‘អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ’’តិ វុត្តប្បការេន បដិបន្នោ. អជាននកោដ្ឋាសេយេវាតិ អវធារណេន អត្តនិ កតំ ទោសារោបនំ និវត្តេតិ.

២១៤. អប្បនាឧបចារន្តិ អប្បនញ្ចេវ ឧបចារញ្ច បាបេត្វា កថេសីតិ អត្ថំ វទន្តិ, អប្បនាសហិតោ បន ឧបចារោ អប្បនាឧបចារោ, តំ បាបេត្វា កថេសីតិ អត្ថោ.

និក្ខមតីតិ និក្ខមោ, អវគ្គាហកាមតោ និក្ខមនំ និក្ខមោ ឯវ នេក្ខម្មោ, បឋមជ្ឈានាទិ. សតិ កិលេសកាមេ អត្តនោ ឧបហារំ ឧបចារេត្វា អស្សាទេត្វា បរិភុញ្ជតិ នាមាតិ អាហ – ‘‘ទុវិធេបិ កាមេ បរិភុញ្ជមានោ’’តិ. ទុវិធេបីតិ ហីនបណីតាទិវសេន ទុវិធេ.

២១៥. កូដាការន្តិ គាឡ្ហសាឋេយ្យំ អប្បតិរូបេ ឋានេ ខន្ធគតបាតនាទិ. ទន្តគមនន្តិ ទន្តេហិ និព្ពិសេវនេហិ គន្ធព្ពគតិំ. បត្តព្ពំ ភូមិន្តិ សម្មាកិរិយាយ លទ្ធព្ពសម្បត្តិំ.

២១៦. ព្យតិហរណវសេន លង្ឃកំ វិលង្ឃកំ, អញ្ញមញ្ញហត្ថគ្គហណំ. តេនាហ – ‘‘ហត្ថេន ហត្ថំ គហេត្វា’’តិ.

២១៧. គហេតុំ សមត្ថោតិ គណិការហត្ថិនីហិ ឧបលាបេត្វា អរញ្ញហត្ថិំ វចនវសេន គហេតុំ សមត្ថោ. អតិបស្សិត្វា អតិដ្ឋានវសេន បស្សិត្វា. ឯត្ថគេធាតិ ឯតស្មិំ អរញ្ញេ នាគវនេ បវត្តគេធា. សុខាយតីតិ សុខំ អយតិ បវត្តេតិ, ‘‘សុខំ ហរតី’’តិ វា បាឋោ. ឌិណ្ឌិមោ អានកោ. និហិតសព្ពវង្កទោសោតិ អបគតសព្ពសាឋេយ្យទោសោ. អបនីតកសាវោតិ អបេតសារម្ភកសាវោ.

២១៩. បញ្ចកាមគុណនិស្សិតសីលានន្តិ អកុសលានំ. គេហស្សិតសីលានន្តិ វា វដ្ដសន្និស្សិតសីលានំ.

២២២. ឯស នយោ សព្ពត្ថាតិ, ‘‘មជ្ឈិមោ, ទហរោ’’តិ អាគតេសុ ឧបមាវារេសុ, ‘‘ថេរោ’’តិអាទិនា អាគតេសុ ឧបមេយ្យវារេសូតិ បញ្ចសុ សំកិលេសបក្ខិយេសុ វារេសុ ឯស យថាវុត្តោវ នយោតិ វេទិតព្ពោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទន្តភូមិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. ភូមិជសុត្តវណ្ណនា

២២៣. អាសញ្ចេបិ ករិត្វាតិ, ‘‘ឥមិនាហំ ព្រហ្មចរិយេន ទេវោ វា ភវេយ្យំ ទេវញ្ញតរោ វា, ទុក្ខតោ វា មុច្ចេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា ចេបិ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ តណ្ហាយ ព្រហ្មចរិយស្ស វិទូសិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. អនាសញ្ចេបិ ករិត្វាតិ វុត្តនយេន បត្ថនំ អកត្វា. អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ អនិយមិតភាវតោ. បណិធានវសេន ហិ បុញ្ញផលំ និយតំ នាម ហោតិ, តទភាវតោ កតំ បុញ្ញំ ន លភតីតិ អធិប្បាយោ. តតិយបក្ខេ ឧភយដ្ឋានេហិ វុត្តំ, ចតុត្ថបក្ខោ សម្មាវតារោ ឥតិ ចតុកោដិកោ បញ្ហោ ជាលវសេន អាហដោ, តត្ថ អាសា នាម បត្ថនា, មិច្ឆាគាហស្មិំ សតិ ន វិបច្ចតិ, សម្មាគាហស្មិំ សតិ វិបច្ចតិ, ឧភយថាបិ ឧភយាបេក្ខានាម, យោ មិច្ឆត្តធម្មេ បុរក្ខត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, តស្ស យថាធិប្បាយផលំ សមិជ្ឈតីតិ ន វត្តព្ពំ អយោនិសោ ព្រហ្មចរិយស្ស ចិណ្ណត្តា; យោ បន សម្មត្តំ បុរក្ខត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, តស្ស យថាធិប្បាយំ ព្រហ្មចរិយផលំ ន សមិជ្ឈតីតិ ន វត្តព្ពំ យោនិសោ ព្រហ្មចរិយស្ស ចិណ្ណត្តា. តេន វុត្តំ – ‘‘អាសញ្ចេបិ ករិត្វា អយោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តី’’តិអាទិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ភូមិជសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៧. អនុរុទ្ធសុត្តវណ្ណនា

២៣០. ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហំសូតិ វុត្តំ ឧបសង្កមនការណំ ទស្សេន្តោ, ‘‘តស្ស ឧបាសកស្ស អផាសុកកាលោ អហោសី’’តិ អាហ. អវិរាធិតន្តិ អវិរជ្ឈនកំ. យទិ វា តេ ធម្មា នានត្ថា, យទិ វា ឯកត្ថា, យំ តត្ថ អវិរជ្ឈនកំ, តំ តំយេវ បដិភាតូតិ យោជនា. ឈានមេវាតិ អប្បមាណជ្ឈានមេវ, ‘‘ចេតោវិមុត្តី’’តិ បន វុត្តត្តា ចិត្តេកគ្គតាយេវ ឯវំ វុច្ចតីតិ ឧបាសកស្ស អធិប្បាយោ.

២៣១. យាវតា មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ ឆាយា ផរតិ, និវាតេ បណ្ណានិ បតន្តិ, ឯត្តាវតា ‘‘រុក្ខមូល’’ន្តិ វុច្ចតីតិ ឯវំ វុត្តំ ឯករុក្ខមូលប្បមាណដ្ឋានំ. កសិណនិមិត្តេន ឱត្ថរិត្វាតិ កសិណារម្មណំ ឈានំ សមាបជ្ជន្តោ តស្មិំ កសិណ…បេ… វិហរតីតិ វុត្តោ. អាភោគោ នត្ថិ ឈានក្ខណេ. កាមំ សមាបត្តិក្ខណេ អាភោគោ នត្ថិ តតោ បន បុព្ពេ វា សិយា សោ អាភោគោ, តម្បិ សន្ធាយ មហគ្គតន្តិ កេចិ. ឥទានិ តាសំ ចេតោវិមុត្តីនំ សតិបិ កេនចិ វិសេសេន អភេទេ វិសយាទិតោ លព្ភមានភេទំ ទស្សេតុំ, ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. និមិត្តំ ន វឌ្ឍតិ វឌ្ឍេតព្ពស្ស និមិត្តស្សេវ អភាវតោ. បថវីកសិណាទីនំ វិយ អាកាសភាវនាយ ឧគ្ឃាដនំ ន ជាយតិ. តានិ ឈានានីតិ ព្រហ្មវិហារជ្ឈានានិ. ចុទ្ទសវិធេន បរិទមនាភាវតោ អភិញ្ញានំ បាទកានិ ន ហោន្តិ. និមិត្តុគ្ឃាដស្សេវ អភាវតោ អរូបជ្ឈានានំ អនធិដ្ឋានតាយ និរោធស្ស បាទកានិ ន ហោន្តីតិ. កម្មវដ្ដភាវេន កិលេសវដ្ដវិបាកវដ្ដានំ តិណ្ណំ វដ្ដានំ បច្ចយភាវោ វដ្ដបាទកតា. ឧបបជ្ជនវសេនេវ តំ តំ ភវំ ឱក្កមតិ ឯតេហីតិ ភវោក្កមនានិ. ទុតិយនយស្ស វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឧគ្ឃាដនស្ស លព្ភនតោ អរូបជ្ឈានោបរិ សមតិក្កមោ ហោតីតិ អយមេវ វិសេសោ. ឯវន្តិ យថាវុត្តេន និមិត្តាវឌ្ឍននិមិត្តវឌ្ឍនាទិប្បការេន. នានត្ថាតិ នានាសភាវា. ឯវន្តិ អប្បមាណមហគ្គតសទ្ទវចនីយតាយ នានាព្យញ្ជនា. កាមញ្ចេត្ថ អប្បមាណសមាបត្តិតោបិ នីហរិត្វា វក្ខមានភវូបបត្តិការណំ ទស្សេតុំ សក្កា, អដ្ឋកថាយំ បន កសិណឈានតោវ នីហរិត្វា យោជនា កតាតិ តថា វុត្តំ. អថ វា មហគ្គតគហណេនេត្ថ អប្បមាណាតិ វុត្តព្រហ្មវិហារានម្បិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ តស្សា សមញ្ញាយ ឧភយេសម្បិ សាធារណភាវតោ.

២៣២. ឯវំ វុត្តោតិ អសតិបិ តថារូបេ អាភោគេ ‘‘បរិត្តាភាតិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតី’’តិ វុត្តោ. អប្បមាណំ កត្វា កសិណំ វឌ្ឍេន្តស្ស កសិណវឌ្ឍនវសេន ពហុលីការសម្ភវតោ សិយា ឈានស្ស ពលវតរតា, តទភាវេ ច ទុព្ពលតា, អាចិណ្ណវសិតាយ បន បច្ចនីកធម្មានំ សម្មា អបរិសោធនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ បញ្ចហាការេហិ ឈានស្ស អប្បគុណតំ ទស្សេន្តោ, ‘‘សុប្បមត្តេ វា’’តិអាទិមាហ. ឈានស្ស អប្បានុភាវតាយ ឯវ តន្និមិត្តា បភាបិ អប្បតរា អបរិសុទ្ធាវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘វណ្ណោ…បេ… សំកិលិដ្ឋោ ចា’’តិ. ទុតិយនយោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ. តត្ថាបិ កសិណស្ស បរិត្តភាវេន វណ្ណស្ស បរិត្តតា, បរិត្តារម្មណាយ អនុរូបតាយ វា និមិត្តំ បភាមណ្ឌលកម្បិ បរិត្តមេវ សិយាតិ អធិប្បាយោ. វិបុលបរិកម្មន្តិ វិបុលភាវេន បរិកម្មំ. សេសំ តតិយចតុត្ថនយេសុ វត្តព្ពំ បឋមទុតិយនយេសុ វុត្តសទិសមេវ.

វណ្ណនានត្តន្តិ យទិ បីតំ យទិ លោហិតំ យទិ វា ឱទាតន្តិ សរីរវណ្ណនានត្តំ. អាភានានត្តន្តិ បរិត្តវិបុលតាវសេន បភាយ នានត្តំ. អច្ចិនានត្តន្តិ តេជោធាតុស្ស ទីឃាទិវសេន វេមត្តតា. អភិនិវិសន្តីតិ អភិរតិវសេន និវិសន្តិ និសីទន្តិ តិដ្ឋន្តិ. តេនាហ ‘‘វសន្តី’’តិ.

២៣៤. អាភន្តិ ទិព្ពន្តីតិ អាភាតិ អាហ ‘‘អាភាសម្បន្នា’’តិ. តទង្គេនាតិ វា តស្សា បរិត្តតាយ អប្បមាណតាយ ច អាភាការណំ, តំ បន អត្ថតោ ភវូបបត្តិការណមេវាតិ អាហ – ‘‘តស្សា ភវូបបត្តិយា អង្គេនា’’តិ. កាយាលសិយភាវោ តន្ទីអាទីនំ ហេតុភូតា កាយស្ស វិត្ថាយិតតា.

២៣៥. បារមិយោតិ មហាសាវកសំវត្តនិកា សាវកបារមិយោ បូរេន្តោ. ព្រហ្មលោកេតិ ព្រហ្មត្តភាវេ, ព្រហ្មលោកេ វា ឧប្បត្តិំ បដិលភិ, វុត្តម្បិ ចេតំ ថេរគាថាសុ. អវោកិណ្ណន្តិ អញ្ញេហិ អសម្មិស្សន្តិ អត្ថោ. បុព្ពេ សញ្ចរិតន្តិ អតីតភវេសុ ជាតិវសេន សញ្ចរណំ មម, សញ្ចរិតន្តិ តំ មមស្សាតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អនុរុទ្ធសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៨. ឧបក្កិលេសសុត្តវណ្ណនា

២៣៦. តស្មាតិ អត្ថកាមត្តា ឯវមាហ, ន ភគវតោ វចនំ អនាទិយន្តោ. យេ បន តទា សត្ថុវចនំ ន គណ្ហិំសុ, តេ កិញ្ចិ អវត្វា តុណ្ហីភូតា មង្កុភូតា អដ្ឋំសុ, តស្មា ឧភយេសម្បិ សត្ថរិ អគារវបដិបត្តិ នាហោសិ.

យេនបិ ជនេន ន ទិដ្ឋោតិ យេន ឧភយជនេន អញ្ញវិហិតតាយ កុឌ្ឌកវាដាទិអន្តរិកតាយ វា ន ទិដ្ឋោ. ទមនត្ថន្តិ តេហិ ឧបាសកេហិ និម្មទភាវំ អាបាទិតានំ តេសំ ភិក្ខូនំ ទមនត្ថំ. ឋបយិំសូតិ យោ ឥមេសំ ភិក្ខូនំ ទេតិ, តស្ស សតំ ទណ្ឌោតិ, សហស្សន្តិ ច វទន្តិ.

២៣៧. វគ្គភាវេនេវ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គោ ៣.៤៦៤) នានាសទ្ទោ អស្សាតិ បុថុសទ្ទោ. សមជនោតិ ភណ្ឌនេ សមជ្ឈាសយោ ជនោ. ពាលលក្ខណេ ឋិតោបិ ‘‘អហំ ពាលោ’’តិ ន មញ្ញតិ. ភិយ្យោ ចាតិ អត្តនោ ពាលភាវស្ស អជាននតោបិ ភិយ្យោ ច ភណ្ឌនស្ស ឧបរិ ផោដោ វិយ សង្ឃភេទស្ស អត្តនោ ការណភាវម្បិ ឧប្បជ្ជមានំ ន មញ្ញិ នញ្ញាសិ.

កលហវសេន បវត្តវាចាយេវ គោចរោ ឯតេសន្តិ វាចាគោចរា ហុត្វា. មុខាយាមន្តិ វិវាទវសេន មុខំ អាយមេត្វា ភាណិនោ. ន តំ ជានន្តីតិ តំ កលហំ ន ជានន្តិ. កលហំ ករោន្តោ ច តំ ន ជានន្តោ នាម នត្ថិ. យថា បន ន ជានន្តិ, តំ ទស្សេតុំ អាហ – ‘‘ឯវំ សាទីនវោ អយ’’ន្តិ. អយំ កលហោ នាម អត្តនោ បរេសញ្ច អត្ថជាបនតោ អនត្ថុប្បាទនតោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សម្បរាយេ ច សាទីនវោ, សទោសោតិ អត្ថោ.

ឧបនយ្ហន្តីតិ ឧបនាហវសេន អនុពន្ធន្តិ. បោរាណោតិ បុរិមេហិ ពុទ្ធាទីហិ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណតាយ បុរាតនោ.

ន ជានន្តីតិ អនិច្ចសញ្ញំ ន បច្ចុបដ្ឋាបេន្តិ.

តថា បវត្តវេរានន្តិ អដ្ឋិឆិន្នាទិភាវំ និស្សាយ ឧបនយវសេន ចិរកាលំ បវត្តវេរានំ.

ពាលសហាយតាយ ឥមេ ភិក្ខូ កលហបសុតា, បណ្ឌិតសហាយានំ បន ឥទំ ន សិយាតិ បណ្ឌិតសហាយស្ស ពាលសហាយស្ស ច វណ្ណាវណ្ណទីបនត្ថំ វុត្តា. សីហព្យគ្ឃាទិកេ បាកដបរិស្សយេ រាគទោសាទិកេ បដិច្ឆន្នបរិស្សយេ ច អភិភវិត្វា.

មាតង្គោ អរញ្ញេ មាតង្គរញ្ញេតិ សរលោបេន សន្ធិ. មាតង្គសទ្ទេនេវ ហត្ថិភាវស្ស វុត្តត្តា នាគវចនំ តស្ស មហត្តវិភាវនត្ថន្តិ អាហ – ‘‘នាគោតិ មហន្តាធិវចនមេត’’ន្តិ. មហន្តបរិយាយោបិ ហិ នាគ-សទ្ទោ ហោតិ ‘‘ឯវំ នាគស្ស នាគេន, ឦសាទន្តស្ស ហត្ថិនោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២៥; មហាវ. ៤៦៧).

២៣៨. កិរសទ្ទោ អនុស្សវសូចនត្ថោ និបាតោ. តេន អយមេត្ថ សុតិបរម្បរាតិ ទស្សេតិ. ភគវតា ហិ សោ អាទីនវោ បគេវ បរិញ្ញាតោ, ន តេន សត្ថា និព្ពិណ្ណោ ហោតិ; តស្មិំ បន អន្តោវស្សេ កេចិ ពុទ្ធវេនេយ្យា នាហេសុំ; តេន អញ្ញត្ថ គមនំ តេសំ ភិក្ខូនំ ទមនុបាយោតិ បាលិលេយ្យកំ ឧទ្ទិស្ស គច្ឆន្តោ ឯកវិហារិំ អាយស្មន្តំ ភគុំ, សមគ្គវាសំ វសន្តេ ច អនុរុទ្ធត្ថេរាទិកេ សម្បហំសេតុំ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ច. ឥមំ ឧបក្កិលេសោវាទំ ទាតុំ តត្ថ គតោ, តស្មា កលហការកេ កិរស្សាតិ ឯត្ថាបិ កិរសទ្ទគ្គហណេ ឯសេវ នយោ. វុត្តនយមេវ គោសិង្គសាលសុត្តេ (ម. និ. ១.៣២៥ អាទយោ).

២៤១. ‘‘យថា កថំ បនា’’តិ វុត្តបុច្ឆានំ បច្ឆិមភាវតោ ‘‘អត្ថិ បន វោតិ បច្ឆិមបុច្ឆាយា’’តិ វុត្តំ, ន បុន ‘‘អត្ថិ បន វោ’’តិ បវត្តនស្ស បុច្ឆនស្ស អត្ថិភាវតោ. សោ បន លោកុត្តរធម្មោ. ថេរានន្តិ អនុរុទ្ធត្ថេរាទីនំ នត្ថិ. បរិកម្មោភាសំ បុច្ឆតីតិ ទិព្ពចក្ខុញាណេ កតាធិការត្តា តស្ស ឧប្បាទនត្ថំ បរិកម្មោភាសំ បុច្ឆតិ. បរិកម្មោភាសន្តិ បរិកម្មសមាធិនិព្ពត្តំ ឱភាសំ, ឧបចារជ្ឈានសញ្ជនិតំ ឱភាសន្តិ អត្ថោ. ចតុត្ថជ្ឈានលាភី ហិ ទិព្ពចក្ខុបរិកម្មត្ថំ ឱភាសកសិណំ ភាវេត្វា ឧបចារេ ឋបិតោ សមាធិ បរិកម្មសមាធិ, តត្ថ ឱភាសោ បរិកម្មោភាសោតិ វុត្តោ. តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាមាតិ បរិកម្មោភាសំ សញ្ជានាមា’’តិ. យត្តកេ ហិ ឋានេ ទិព្ពចក្ខុនា រូបគតំ ទដ្ឋុកាមោ, តត្តកំ ឋានំ ឱភាសកសិណំ ផរិត្វា ឋិតោ. តំ ឱភាសំ តត្ថ ច រូបគតំ ទិព្ពចក្ខុញាណេន បស្សតិ, ថេរា ច តថា បដិបជ្ជិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាម ទស្សនញ្ច រូបាន’’ន្តិ. យស្មា បន តេសំ រូបគតំ បស្សន្តានំ បរិកម្មវារោ អតិក្កមិ, តតោ ឱភាសោ អន្តរធាយិ, តស្មិំ អន្តរហិតេ រូបគតម្បិ ន បញ្ញាយតិ. បរិកម្មន្តិ ហិ យថាវុត្តកសិណារម្មណំ ឧបចារជ្ឈានំ, រូបគតំ បស្សន្តានំ កសិណោភាសវសេន រូបគតទស្សនំ, កសិណោភាសោ ច បរិកម្មវសេនាតិ តទុភយម្បិ បរិកម្មស្ស អប្បវត្តិយា នាហោសិ, តយិទំ ការណំ អាទិកម្មិកភាវតោ ថេរា ន មញ្ញិំសុ, តស្មា វុត្តំ ‘‘នប្បដិវិជ្ឈាមា’’តិ.

និមិត្តំ បដិវិជ្ឈិតព្ពន្តិ ការណំ បច្ចក្ខតោ ទស្សេត្វា សុវិសុទ្ធទិព្ពចក្ខុញាណេ ថេរំ បតិដ្ឋាបេតុកាមោ សត្ថា វទតិ. កិំ ន អាឡុលេស្សន្តីតិ កិំ ន ព្យាមោហេស្សន្តិ, ព្យាមោហេស្សន្តិ ឯវាតិ អត្ថោ. វិចិកិច្ឆា ឧទបាទីតិ ទិព្ពចក្ខុនោ យថាឧបដ្ឋិតេសុ រូបគតេសុ អបុព្ពតាយ, ‘‘ឥទំ នុ ខោ រូបគតំ កិំ, ឥទំ នុ ខោ កិ’’ន្តិ មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នត្តា វិចិកិច្ឆា សំសយោ ឧប្បជ្ជិ. សមាធិ ចវីតិ វិចិកិច្ឆាយ ឧប្បន្នត្តា បរិកម្មសមាធិ វិគច្ឆិ. តតោ ឯវ ហិ បរិកម្មោភាសោបិ អន្តរធាយិ, ទិព្ពចក្ខុនាបិ រូបំ ន បស្សិ. ន មនសិ ករិស្សាមីតិ មនសិការវសេន មេ រូបានិ ឧបដ្ឋហិំសុ, រូបានិ បស្សតោ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ឥទានិ កិញ្ចិ ន មនសិ ករិស្សាមីតិ តុណ្ហី អហោសិ តំ បន តុណ្ហីភាវប្បត្តិំ សន្ធាយាហ ‘‘អមនសិការោ ឧទបាទី’’តិ.

តថាភូតស្ស អមនសិការស្ស អភាវំ អាគម្ម ឧប្បិលំ ឧទបាទិ. វីរិយំ គាឡ្ហំ បគ្គហិតន្តិ ថិនមិទ្ធឆម្ភិតត្តានំ វូបសមនត្ថំ អច្ចារទ្ធវីរិយំ អហោសិ, តេន ចិត្តេ សមាធិទូសិកា គេហស្សិតា ពលវបីតិ ឧប្បន្នា. តេនាហ ‘‘ឧប្បិលំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. តតោតិ សិថិលវីរិយត្តា. បតមេយ្យាតិ អតិវិយ ខិន្នំ ភវេយ្យ. តំ មមាតិ បត្ថនាអភិភវនីយមនសីសេន ជប្បេតីតិ អភិជប្បា, តណ្ហា. នានត្តា នានាសភាវា សញ្ញា នានត្តសញ្ញា. អតិវិយ ឧបរិ កត្វា និជ្ឈានំ បេក្ខនំ អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ.

២៤៣. បរិកម្មោភាសមេវាតិ បរិកម្មសមុដ្ឋិតំ ឱភាសមេវ. ន ច រូបានិ បស្សាមីតិ ឱភាសមនសិការបសុតតាយ ទិព្ពចក្ខុនា រូបានិ ន បស្សាមិ. វិសយរូបមេវាតិ តេន ផរិត្វា ឋិតដ្ឋានេវ ទិព្ពចក្ខុនោ វិសយភូតំ រូបគតមេវ មនសិ ករោមិ.

កសិណរូបានំ វសេនេត្ថ ឱភាសស្ស បរិត្តតាតិ អាហ ‘‘បរិត្តដ្ឋានេ ឱភាស’’ន្តិ. បរិត្តានិ រូបានីតិ កតិបយានិ, សា ច នេសំ បរិត្តតា ឋានវសេនេវាតិ អាហ ‘‘បរិត្តកដ្ឋានេ រូបានី’’តិ. ‘‘អប្បមាណញ្ចេវា’’តិអាទិនា វុត្តោ ទុតិយវារោ. ឱភាសបរិត្តតំ សន្ធាយ បរិកម្មសមាធិ ‘‘បរិត្តោ’’តិ វុត្តោ តស្សេវ ឱភាសស្ស អប្បមាណតាយ អប្បមាណសមាធីតិ វចនតោ. តស្មិំ សមយេតិ តស្មិំ បរិត្តសមាធិនោ ឧប្បន្នសមយេ. ទិព្ពចក្ខុបិ បរិត្តកំ ហោតិ បរិត្តរូបគតទស្សនតោ.

២៤៥. ទុកតិកជ្ឈានសមាធិន្តិ ចតុក្កនយេ ទុកជ្ឈានសមាធិំ, បញ្ចកនយេ តិកជ្ឈានសមាធិន្តិ យោជនា. ទុកជ្ឈានសមាធិន្តិ ចតុក្កនយេ តតិយចតុត្ថវសេន ទុកជ្ឈានសមាធិំ, បញ្ចកនយេ ចតុត្ថបញ្ចមវសេន ទុកជ្ឈានសមាធិំ. តិកចតុក្កជ្ឈានសមាធិន្តិ ចតុក្កនយេ តិកជ្ឈានសមាធិំ, បញ្ចកនយេ ចតុក្កជ្ឈានសមាធិន្តិ យោជនា.

តិវិធន្តិ សប្បីតិកវសេន តិប្បការំ សមាធិំ. តទន្តោគធាតិ សប្បីតិកាទិសភាវា. កាមំ ភគវា បុរិមយាមេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ, បច្ឆិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុញាណំ និព្ពត្តេន្តោបិ ឥមានិ ញាណានិ ភាវេសិយេវ. វិបស្សនាបាទកានិ បន ញាណានិ សន្ធាយ, ‘‘បច្ឆិមយាមេ’’តិ វុត្តំ, តេនាហ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ. បញ្ចមជ្ឈានស្សាតិ បញ្ចមជ្ឈានិកស្ស វសេន បឋមជ្ឈានិកោ មគ្គោ នត្ថិ. សោតិ បញ្ចកនយោ ភគវតោ លោកិយោ អហោសិ. ឯតន្តិ ឯតំ, ‘‘សវិតក្កម្បិ សវិចារំ សមាធិំ ភាវេមី’’តិអាទិវចនំ. លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ‘‘លោកិយំ វា លោកុត្តរមេវ វា’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ឧបក្កិលេសសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៩. ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា

២៤៦. ឯតេហីតិ ទុចិន្តិតាទីហិ. ឯតេន លក្ខណសទ្ទស្ស ករណត្ថតមាហ. តានេវាតិ លក្ខណានិ ឯវ. តស្សាតិ ពាលស្ស. ‘‘អយំ ពាលោ’’តិ និមីយតិ សញ្ចានីយតិ ឯតេហីតិ ពាលនិមិត្តានិ. អបទានំ វុច្ចតិ វិខ្យាតំ កម្មំ. ទុចិន្តិតាទីនិ ច ពាលេ វិខ្យាតានិ, អវធារណភាវេ វា, តស្មា ពាលស្ស អបទានានីតិ ពាលាបទានានិ. អភិជ្ឈាទីហិ ទុដ្ឋំ ទូសិតំ ចិន្តេតីតិ ទុចិន្តិតចិន្តី. លោភាទីហិ ទុដ្ឋំ ភាសិតំ មុសាវាទាទិំ ភាសតីតិ ទុព្ភាសិតភាសី. តេសំ តេសំយេវ វសេន កត្តព្ពតោ ទុក្កដកម្មំ បាណាតិបាតាទិំ ករោតីតិ ទុក្កដកម្មការី. តេនាហ ‘‘ចិន្តយន្តោ’’តិអាទិ. តានិ ឧបនិស្សាយ ជាតន្តិ តជ្ជំ. តតោ ឯវ តេសំ សារុប្បំ អនុរូបន្តិ តស្សារុប្បំ. តេនាហ ‘‘តជ្ជាតិក’’ន្តិអាទិ. កច្ឆមានាយាតិ កថិយមានាយ.

២៤៨. យស្មា សត្តានំ យថូបចិតានិ កម្មានិ កតោកាសានិ តទុបដ្ឋាបិតានិ កម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តានិ មរណស្ស អាសន្នកាលេ ចិត្តស្ស អាបាថំ អាគច្ឆន្តានិ, តទា ឱលម្ពន្តានិ វិយ អភិភវន្តានិ វិយ អជ្ឈោត្ថរន្តានិ វិយ ឧបដ្ឋហន្តិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘ឱលម្ពនាទិអាការេន ហិ តានិ ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ. ឧបដ្ឋានាការោ ឯវ តទា ចិត្តស្ស គោចរភាវំ គច្ឆតីតិ អាហ – ‘‘តស្មិំ ឧបដ្ឋានាការេ អាបាថគតេ’’តិ.

២៤៩. ន សក្កាតិ ន វទតីតិ ឯតេន ទ្វេបិ បដិសេធា បកតិអត្ថាតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. ន សុករាតិ បន ឥមិនា ទុក្ករភាវោ ទីបិតោ, ទុក្ករញ្ច តាវ ឧបាយេន សក្កា កាតុន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ន សុករំ បនា’’តិអាទិ. តេនាតិ វិនិវិជ្ឈិត្វា គមនេន អញ្ញមញ្ញំ សំវិជ្ឈនេន. អស្សាតិ ចោរស្ស. ឥតោ ឧត្តរិបីតិ មជ្ឈន្ហិកសមយំ សាយន្ហសមយញ្ច សត្តិសតេន.

២៥០. សង្ខម្បិ ន ឧបេតីតិ ឥមិនា សង្ខាតព្ពមត្តំ នត្ថីតិ ទីបិតំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘គណនាមត្តម្បិ ន គច្ឆតី’’តិ. ឧបនិក្ខេបនមត្តម្បីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កលភាគន្តិ កលានំ សង្គណនកោដ្ឋាសំ. តេនាហ ‘‘សតិមំ កល’’ន្តិអាទិ. ឱលោកិតមត្តម្បីតិ ឧបនិក្ខេបនវសេន ឱលោកនមត្តកម្បិ. តំ កម្មការណន្តិ តំ បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណំ ចតុន្នម្បិ បស្សានំ វសេន សម្បរិវត្តេត្វា ករោន្តិយេវ, បាឡិយំ បន ឯកបស្សវសេន អាគតា. គេហស្សាតិ មហតោ គេហស្ស. សព្ពតោតិ សព្ពាវយវតោ. សម្បជ្ជលិតេ ឯកជាលីភូតេ. សុបក្កុថិតាយាតិ សុដ្ឋុ និបក្កាយ.

វិភត្តោតិ តត្ថ និព្ពត្តកសត្តានំ សាធារណកម្មុនា វិភត្តោ វិយ និព្ពត្តោ. អយោបាការេន បរិតោ អត្តោ គហិតោតិ អយោបាការបរិយត្តោ បរិក្ខិត្តោ.

យមកគោឡកាតិ ទារកានំ កីឡនយុគឡា. ឯវម្បិ ទុក្ខោតិ យថាវុត្តឧស្សទនិរយវសេនបិ សោត-ឃាន-ជិវ្ហា-កាយ-មនោ-គោចរតាវសេនបិ ឥមិនា អាការេន ទុក្ខោតិ.

២៥១. ទន្តេហិ ឧល្លេហិត្វាតិ ឧត្តរទន្តេហិ អញ្ឆិត្វា. រសវសេន អតិត្តោ អស្សាទោ រសាទោ. តេនាហ ‘‘រសគេធេន បរិភុត្តរសោ’’តិ.

២៥២. ទុរូបោតិ វិរូបោ. ទុទ្ទសោតិ តេនេវ វិរូបភាវេន អនិដ្ឋទស្សនោ. លកុណ្ឋកោតិ រស្សោ. បវិដ្ឋគីវោតិ ខន្ធន្តរំ អនុបវិដ្ឋគីវោ. មហោទរោតិ វិបុលកុច្ឆិ. យេភុយ្យេន ហិ លកុណ្ដកា សត្តា រស្សគីវា បុថុលកុច្ឆិកាវ ហោន្តីតិ តថា វុត្តំ. កាណោ នាម ចក្ខុវិកលោតិ វុត្តំ – ‘‘ឯកក្ខិកាណោ វា ឧភយក្ខិកាណោ វា’’តិ. កុណីតិ ហត្ថវិកលោ វុច្ចតីតិ អាហ – ‘‘ឯកហត្ថកុណី វា ឧភយហត្ថកុណី វា’’តិ. វាតាទិនា ឧបហតកាយបក្ខោ ឥធ បក្ខហតោតិ អធិប្បេតោ, ន បក្ខិហតោតិ អាហ – ‘‘បក្ខហតោតិ បីឋសប្បី’’តិ. ទុក្ខានុបពន្ធទស្សនត្ថន្តិ អបរាបរជាតីសុ វិបាកទុក្ខស្ស អនុបពន្ធវសេន បវត្តិទស្សនត្ថំ.

កលីយតិ ខលីយតិ អប្បហីយតិ សាសនំ ឯតេនាតិ កលិ, ជុតបរាជយោ. សោ ឯវ គហសទិសតាយ ‘‘កលិគ្គហោ’’តិ វុត្តោ. អធិពន្ធន្តិ កុដុម្ពស្ស អធិវុត្ថស្ស មូលភូតស្ស អត្តនោ ពន្ធិតព្ពតំ. តេនាហ ‘‘អត្តនាបិ ពន្ធំ និគច្ឆេយ្យា’’តិ. ពាលភូមិយា ពាលភាវស្ស មត្ថកប្បត្តិ និរយគាមិកម្មការិតាតិ ‘‘និរយេ និព្ពត្តតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ. តគ្គហណេនេវ បន តតោ មុទុមុទុតរាទិកម្មវសេន សេសាបាយេសុ អបរាបរនិព្ពត្តាទិពាលភូមិ វិភាវិតា ហោតីតិ.

២៥៣. វុត្តានុសារេនាតិ ‘‘ពាលោ អយ’’ន្តិអាទិនា វុត្តស្ស អត្ថវចនស្ស ‘‘បណ្ឌិតោ អយ’’ន្តិ ឯតេហិ លក្ខីយតីតិអាទិនា អនុសារេន. មនោសុចរិតាទីនំ វសេនាតិ ចិន្តេន្តោ អនភិជ្ឈា-អព្យាបាទ-សម្មាទស្សនំ សុចិន្តិតមេវ ចិន្តេតីតិអាទិនា មនោសុចរិតានំ តិណ្ណំ សុចរិតានំ វសេន យោជេតព្ពានិ.

ចក្ករតនវណ្ណនា

២៥៦. ឧបោសថំ (ទី. និ. ដី. ២.២៤៣) វុច្ចតិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ សព្ពទិវសេសុ គហដ្ឋេហិ រក្ខិតព្ពសីលំ, សមាទានវសេន តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឧបោសថិកោ, តស្ស. តេនាហ ‘‘សមាទិន្នឧបោសថង្គស្សា’’តិ. តទាតិ តស្មិំ កាលេ, យស្មិំ បន កាលេ ចក្កវត្តិភាវសំវត្តនិយ-ទាន-សីលាទិ-បុញ្ញសម្ភារសមុទាគមសម្បន្នោ បូរិតចក្កវត្តិវត្តោ កាទីបទេសវិសេសបច្ចាជាតិយា ចេវ កុលរូបភោគាធិបតេយ្យាទិគុណវិសេសសម្បត្តិយា ច តទនុរូបេ អត្តភាវេ ឋិតោ ហោតិ, តស្មិំ កាលេ. តាទិសេ ហិ កាលេ ចក្កវត្តិភាវី បុរិសុត្តមោ យថាវុត្តគុណសមន្នាគតោ រាជា ខត្តិយោ ហុត្វា មុទ្ធាវសិត្តោ វិសុទ្ធសីលោ អនុបោសថំ សតសហស្សវិស្សជ្ជនាទិនា សម្មាបដិបត្តិំ បដិបជ្ជតិ, ន យទា ចក្ករតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា ឯវ. តេនាហ – ‘‘បាតោ…បេ… ធម្មតា’’តិ. (តត្ថ ទមោ ឥន្ទ្រិយសំវរោ, សំយមោ សីលសំវរោ.)

វុត្តប្បការបុញ្ញកម្មបច្ចយន្តិ ចក្កវត្តិភាវាវហទានទមសំយមាទិបុញ្ញកម្មហេតុកំ. នីលមណិសង្ឃាដសទិសន្តិ ឥន្ទនីលមណិសញ្ចយសមានំ. ទិព្ពានុភាវយុត្តត្តាតិ ទស្សនីយតា មនុញ្ញឃោសតា អាកាសគាមិតា ឱភាសវិស្សជ្ជនា អប្បដិឃាតតា រញ្ញោ ឥច្ឆិតត្ថនិប្ផត្តិការណតាតិ ឯវមាទីហិ ទិព្ពសទិសេហិ អានុភាវេហិ សមន្នាគតត្តា. សព្ពេហិ អាការេហីតិ សព្ពេហិ សុន្ទរេហិ អាការេហិ. បរិបូរន្តិ បរិបុណ្ណំ. សា ចស្ស បារិបូរិ ឥទានេវ វិត្ថារីយតិ.

បនាឡីតិ ឆិទ្ទំ. សុទ្ធសិនិទ្ធទន្តបន្តិយា និព្ពិវរាយាតិ អធិប្បាយោ. នាភិបនាឡិ បរិក្ខេបបដ្ដេសូតិ នាភិបរិក្ខេបបដ្ដេ ចេវ នាភិយា បនាឡិបរិក្ខេបបដ្ដេ ច. សុវិភត្តាវាតិ អញ្ញមញ្ញំ អសំកិណ្ណត្តា សុដ្ឋុ វិភត្តា. បរិច្ឆេទលេខន្តរេសុ មណិកា សុវិភត្តា ហុត្វា បញ្ញាយន្តីតិ វទន្តិ.

បរិច្ឆេទលេខាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន មាលាកម្មាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សុរត្តាតិអាទីសុ សុរត្តគ្គហណេន មហានាមវណ្ណតំ បដិក្ខិបតិ, សុទ្ធគ្គហណេន សំកិលិដ្ឋតំ, សិនិទ្ធគ្គហណេន លូខតំ. កាមំ តស្ស ចក្ករតនស្ស នេមិមណ្ឌលំ អសន្ធិកំវ និព្ពត្តំ, សព្ពត្ថកមេវ បន កេវលំ បវាឡវណ្ណោវ ន សោភតីតិ បកតិចក្កស្ស សន្ធិយុត្តេសុ ឋានេសុ រត្តជម្ពុនទបរិក្ខតំ អហោសិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សន្ធីសុ បនស្សា’’តិអាទិ.

នេមិមណ្ឌលបិដ្ឋិយន្តិ នេមិមណ្ឌលស្ស បិដ្ឋិបទេសេ. ទសន្នំ ទសន្នំ អរានមន្តរេតិ ទសន្នំ ទសន្នំ អរានំ អន្តរសមីបេ បទេសេ. ឆិទ្ទមណ្ឌលចិត្តោតិ មណ្ឌលសណ្ឋានឆិទ្ទវិចិត្តោ. សុកុសលសមន្នាហតស្សាតិ សុដ្ឋុ កុសលេន សិប្បិនា បហតស្ស, វាទិតស្សាតិ អត្ថោ. វគ្គូតិ មនោរមោ រជនីយោតិ សុណន្តានំ រាគុប្បាទកោ. កមនីយោតិ កន្តោ. សមោសរិតកុសុមទាមាតិ ឱលម្ពិតសុគន្ធកុសុមទាមា. នេមិបរិក្ខេបស្សាតិ នេមិបរិយន្តបរិក្ខេបស្ស. នាភិបនាឡិយា ទ្វិន្នំ បស្សានំ វសេន ‘‘ទ្វិន្នម្បិ នាភិបនាឡីន’’ន្តិ វុត្តំ. ឯកា ឯវ ហិ សា បនាឡិ. យេហីតិ យេហិ ទ្វីហិ សីហមុខេហិ. បុន យេហីតិ មុត្តាកលាបេហិ.

ឱធាបយមានន្តិ សោតុំ អវហិតានិ កុរុមានំ. ចន្ទោ បុរតោ, ចក្ករតនំ បច្ឆាតិ ឯវំ បុព្ពាបរិយេន បុព្ពាបរភាគេន.

អន្តេ បុរស្សាតិ អនុរាធបុរេ រញ្ញោ អន្តេបុរស្ស ឧត្តរសីហបញ្ជរអាសន្នេ តទា រញ្ញោ បាសាទេ តាទិសស្ស ឧត្តរទិសាយ សីហបញ្ជរស្ស លព្ភមានត្តា វុត្តំ. សុខេន សក្កាតិ កិញ្ចិ អនារុហិត្វា សរីរញ្ច អនុល្លង្ឃិត្វា យថាឋិតេនេវ ហត្ថេន បុប្ផមុដ្ឋិយោ ខិបិត្វា សុខេន សក្កា ហោតិ បូជេតុំ.

នានាវិរាគរតនប្បភាសមុជ្ជលន្តិ នានាវិធចិត្តវណ្ណរតនោភាសបភស្សរំ. អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បវត្តេតិ. អាគន្ត្វា ឋិតដ្ឋានតោ ឧបរិ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បវត្តេ.

សន្និវេសក្ខមោតិ ខន្ធវារសន្និវេសយោគ្យោ. សុលភាហារូបករណោតិ សុខេនេវ លទ្ធព្ពធញ្ញគោរសទារុតិណាទិភោជនសាធនោ. បរចក្កន្តិ បរស្ស រញ្ញោ សេនា, អាណា វា.