១. ចូឡសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនា

១៧៦. កាលបរិច្ឆេទំ កត្វាតិ សមាបជ្ជន្តេហិ នាម កាលបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ. ថេរោ បន ភគវតោ វត្តករណត្ថំ កាលបរិច្ឆេទំ ករោតិ, ‘‘ឯត្តកេ កាលេ វីតិវត្តេ ឥទំ នាម ភគវតោ កាតព្ព’’ន្តិ. សោ តត្ថកំយេវ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា’’តិ. សុញ្ញតាផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វាតិ ឯតេន ឥតរេ, ‘‘ន សោតាបន្នសកទាគាមី ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តី’’តិ វទន្តិ, តំ វាទំ បដិសេធេតិ. សុញ្ញតោតិ អត្តសុញ្ញតោ ច និច្ចសុញ្ញតោ ច សង្ខារា ឧបដ្ឋហិំសុ. សេក្ខានញ្ហិ សុញ្ញតាបដិវេធោ បាទេសិកោ សុភសុខសញ្ញានំ អប្បហីនត្តា, តស្មា សោ ថេរោ សុញ្ញតាកថំ សោតុកាមោ ជាតោ. ធុរេន ធុរំ បហរន្តេន វិយាតិ រថធុរេន រថធុរំ បហរន្តេន វិយ កត្វា ឧជុកមេវ សុញ្ញតា…បេ… វត្ថុំ ន សក្កាតិ យោជនា. ឯកំ បទន្តិ ឯកំ សុញ្ញតាបទំ.

បុព្ពេបាហន្តិអាទិនា ភគវា បឋមពោធិយម្បិ អត្តនោ សុញ្ញតាវិហារពាហុល្លំ បកាសេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បឋមពោធិយម្បី’’តិ អាហ. ឯកោតិអាទិ ថេរស្ស សុញ្ញតាកថាយ ភាជនភាវទស្សនត្ថំ. សោតុន្តិ អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ កត្វា សព្ពចេតសា សមន្នាហរិត្វា សោតុម្បិ. ឧគ្គហេតុម្បិតិ យថាភូតំ ធម្មំ ធារណបរិបុច្ឆាបរិចយវសេន ហទយេន ឧគ្គហិតំ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហវសា វិយ អវិនដ្ឋេ កាតុម្បិ. កថេតុម្បីតិ វិត្ថារេន បរេសំ ទស្សេតុម្បិ សក្កា. តត្ថាតិ មិគារមាតុបាសាទេ. កដ្ឋរូបបោត្ថករូបចិត្តរូបវសេន កតាតិ ថម្ភាទីសុ ឧត្តិរិត្វា កតានំ កដ្ឋរូបានំ, និយ្យូហាទីសុ បដិមាវសេន រចិតានំ បោត្ថករូបានំ, សិត្តិបស្សេ ចិត្តកម្មវសេន វិរចិតានំ ចិត្តរូបានញ្ច កតា និដ្ឋបិតា. វេស្សវណមន្ធាតាទីនន្តិ បដិមារូបេន កតានំ វេស្សវណមន្ធាតុសក្កាទីនំ. ចិត្តកម្មវសេនាតិ អារាមាទិចិត្តកម្មវសេន. សណ្ឋិតម្បីតិ អវយវភាវេន សណ្ឋិតំ ហុត្វា ឋិតម្បិ. ជិណ្ណបដិសង្ខរណត្ថន្តិ ជិណ្ណានំ និយ្យូហកូដាគារបាសាទាវយវានំ អភិសង្ខរណត្ថាយ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ រហស្សសញ្ញាណេន ឋបិតំ. ‘‘បរិភុញ្ជិស្សាមី’’តិ តស្មិំ តស្មិំ កិច្ចេ វិនិយុញ្ជនវសេន បរិភុញ្ជិតព្ពស្ស. ឯតំ វុត្តន្តិ, ‘‘អយំ មិគារមាតុបាសាទោ សុញ្ញោ’’តិអាទិកំ វុត្តំ.

និច្ចន្តិ សព្ពកាលំ រត្តិញ្ច ទិវា ច. ឯកភាវំ ឯកំ អសុញ្ញតន្តិ បច្ចត្តេ ឧបយោគវចនំ, ឯកត្តំ ឯកោ អសុញ្ញតោតិ អត្ថោ. គាមោតិ បវត្តនវសេនាតិ គេហសន្និវេសវីថិចច្ចរសិង្ឃាដកាទិកេ ឧបាទាយ គាមោតិ លោកុប្បត្តិវសេន. កិលេសវសេនាតិ តត្ថ អនុនយបដិឃវសេន. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ‘‘បវត្តវសេន វា កិលេសវសេន វា ឧប្បន្នំ មនុស្សសញ្ញ’’ន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. ឯត្ថ ច យថា គាមគ្គហណេន ឃរាទិសញ្ញា សង្គហិតា, ឯវំ មនុស្សគ្គហណេន ឥត្ថិបុរិសាទិសញ្ញា សង្គហិតា. យស្មា រុក្ខាទិកេ បដិច្ច អរញ្ញសញ្ញា តត្ថ បព្ពតវនសណ្ឌាទយោ អន្តោគធា, តស្មា តត្ថ វិជ្ជមានម្បិ តំ វិភាគំ អគ្គហេត្វា ឯកំ អរញ្ញំយេវ បដិច្ច អរញ្ញសញ្ញំ មនសិ ករោតិ. ឱតរតីតិ អនុប្បវិសតិ. អធិមុច្ចតីតិ និច្ឆិនោតិ. បវត្តទរថាតិ តថារូបាយ បស្សទ្ធិយា អភាវតោ ឱឡារិកធម្មប្បវត្តិសិទ្ធា ទរថា. កិលេសទរថាតិ អនុនយបដិឃសម្ភវា កិលេសទរថា. ទុតិយបទេតិ ‘‘យេ អស្សុ ទរថា មនុស្សសញ្ញំ បដិច្ចា’’តិ ឥមស្មិំ បទេ. មនសិការសន្តតាយ, – ‘‘នាយំ បុព្ពេ វិយ ឱឡារិកា, ធម្មប្បវត្តី’’តិ សង្ខារទស្សនទរថានំ សុខុមតា សល្លហុកតា ច ចរិតត្ថាតិ អាហ ‘‘បវត្តទរថមត្តា អត្ថី’’តិ.

យំ កិលេសទរថជាតំ, តំ ឥមិស្សា ទរថសញ្ញាយ ន ហោតីតិ យោជនា. បវត្តទរថមត្តំ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, វិជ្ជមានមេវ អត្ថិ ឥទន្តិ បជានាតីតិ យោជនា. សុញ្ញតា និព្ពត្តីតិ សុញ្ញតន្តិ បវត្តិ. សុញ្ញតា សហចរិតញ្ហិ សុញ្ញំ, ឥធ សុញ្ញតាតិ វុត្តា.

១៧៧. អស្សាតិ ភគវតោ ឯវំ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន ចិត្តប្បវត្តិ អហោសិ. អច្ចន្តសុញ្ញតន្តិ ‘‘បរមានុត្តរ’’ន្តិ វុត្តំ អរហត្តំ ទេសេស្សាមីតិ. អរញ្ញសញ្ញាយ វិសេសានធិគមនតោតិ, ‘‘អរញ្ញំ អរញ្ញ’’ន្តិ មនសិការេន ឈានាទិវិសេសស្ស អធិគមាភាវតោ, ‘‘បថវី’’តិ មនសិការេន វិសេសាធិគមនតោ. ឥទានិ តមេវត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ វបិតេ សាលិអាទយោ សម្បជ្ជន្តិ. ធុវសេវនន្តិ និយតសេវនំ បារិហារិយកម្មដ្ឋានំ. បដិច្ចាតិ ឯត្ថ ‘‘សម្ភូត’’ន្តិ វចនសេសោ ឥច្ឆិតោតិ អាហ ‘‘បដិច្ច សម្ភូត’’ន្តិ. បថវិំ បដិច្ច សម្ភូតា ហិ សញ្ញាតិ.

បថវីកសិណេ សោ បថវីសញ្ញី ហោតិ, ន បកតិបថវិយំ. តស្សាតិ បថវីកសិណស្ស. តេហីតិ គណ្ឌាទីហិ. សុដ្ឋុ វិហតន្តិ យថា វលីនំ លេសោបិ ន ហោតិ, ឯវំ សម្មទេវ អាកោដិតំ. នទីតឡាកាទីនំ តីរប្បទេសោ ឧទកស្ស អាករដ្ឋេន កូលំ, ឧន្នតភាវតោ ឧគ្គតំ កូលំ វិយាតិ ឧក្កូលំ, ភូមិយា ឧច្ចដ្ឋានំ. វិគតំ កូលន្តិ វិក្កូលំ, នីចដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘ឧច្ចនីច’’ន្តិ. ឯកំ សញ្ញន្តិ ឯកំ បថវីតិសញ្ញំយេវ.

១៨២. សតិបិ សង្ខារនិមិត្តវិរហេ យាទិសានំ និមិត្តានំ អភាវេន ‘‘អនិមិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, តានិ ទស្សេតុំ, ‘‘និច្ចនិមិត្តាទិវិរហិតោ’’តិ វុត្តំ. ចតុមហាភូតិកំ ចតុមហាភូតនិស្សិតំ. សឡាយតនបដិសំយុត្តំ ចក្ខាយតនាទិសឡាយតនសហិតំ.

១៨៣. វិបស្សនាយ បដិវិបស្សនន្តិ ធម្មានញ្ច បុន វិបស្សនំ. ឥធាតិ អត្តនោ បច្ចក្ខភូតយថាធិគតមគ្គផលំ វទតីតិ អាហ – ‘‘អរិយមគ្គេ ចេវ អរិយផលេ ចា’’តិ. ឧបាទិសេសទរថទស្សនត្ថន្តិ សព្ពសោ កិលេសុបធិយា បហីនាយ ខន្ធោបធិ អវិសិដ្ឋា, តប្បច្ចយា ទរថា ឧបាទិសេសទរថា, តំ ទស្សនត្ថំ. យស្មា វិសយតោ គាមសញ្ញា ឱឡារិកា, មនុស្សសញ្ញា សុខុមា, តស្មា មនុស្សសញ្ញាយ គាមសញ្ញំ និវត្តេត្វា. យស្មា បន មនុស្សសញ្ញាបិ សភាគវត្ថុបរិគ្គហតោ ឱឡារិកា, សភាគវត្ថុតោ អរញ្ញសញ្ញា សុខុមា, តស្មា អរញ្ញសញ្ញាយ មនុស្សសញ្ញំ និវត្តេត្វា. បថវីសញ្ញាទិនិវត្តនេ ការណំ ហេដ្ឋា សុត្តន្តរេសុ ច វុត្តមេវ. អនុបុព្ពេនាតិ មគ្គប្បដិបាដិយា. និច្ចសារាទីនំ សព្ពសោ អវត្ថុតាយ អច្ចន្តមេវ សុញ្ញត្តា អច្ចន្តសុញ្ញតា.

១៨៤. សុញ្ញតផលសមាបត្តិន្តិ សុញ្ញតវិមោក្ខស្ស ផលភូតត្តា, សុញ្ញតានុបស្សនាយ វសេន សមាបជ្ជិតព្ពត្តា ច សុញ្ញតផលសមាបត្តិន្តិ លទ្ធនាមំ អរហត្តផលសមាបត្តិំ. យស្មា អតីតេ បច្ចេកសម្ពុទ្ធា អហេសុំ, អនាគតេ ភវិស្សន្តិ, ឥទានិ បន ពុទ្ធសាសនស្ស ធរមានត្តា បច្ចេកពុទ្ធា ន វត្តន្តិ, តស្មា បច្ចេកពុទ្ធគ្គហណំ អកត្វា, ‘‘ឯតរហិបិ ពុទ្ធពុទ្ធសាវកសង្ខាតា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ន ហិ ពុទ្ធសាសនេ ធរន្តេ បច្ចេកពុទ្ធា ភវន្តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចូឡសុញ្ញតសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.