៨. អានាបានស្សតិសុត្តវណ្ណនា

១៤៤. បុព្ពេនាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ. ‘‘អបរំ វិសេស’’ន្តិ វុត្តត្តា វិសេសវិសយោ ច បុព្ពសទ្ទោតិ អាហ – ‘‘សីលបរិបូរណាទិតោ បុព្ពវិសេសតោ’’តិ.

១៤៥. អារទ្ធោ យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិយា អារាធិតោ. យទត្ថាយ សាសនេ បព្ពជ្ជា, វិសេសាបត្តិ ច, តទេវេត្ថ អប្បត្តន្តិ អធិប្បេតំ, តំ ឈានវិបស្សនានិមិត្តន្តិ អាហ – ‘‘អប្បត្តស្ស អរហត្តស្សា’’តិ. កោមុទីតិ កុមុទវតី. តទា កិរ កុមុទានិ សុបុប្ផិតានិ ហោន្តិ. តេនាហ – ‘‘កុមុទានំ អត្ថិតាយ កោមុទី’’តិ. កុមុទានំ សមូហោ, កុមុទានិ ឯវ វា កោមុទា, តេ ឯត្ថ អត្ថីតិ កោមុទីតិ. បវារណសង្គហន្តិ មហាបវារណំ អកត្វា អាគមនីយសង្គហណំ.

អារទ្ធវិបស្សកស្សាតិ អារភិតវិបស្សនស្ស, វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឧស្សុក្កាបេត្វា វិបស្សិស្ស. ភិក្ខូ ឥធ ឱសរិស្សន្តិ វុត្ថវស្សា បវារិតបវារណា ‘‘ភគវន្តំ វន្ទិស្សាម, កម្មដ្ឋានំ សោធេស្សាម, យថាលទ្ធំ វិសេសញ្ច បវេទិស្សាមា’’តិ អជ្ឈាសយេន. ឥមេ ភិក្ខូតិ ឥមេ តរុណសមថវិបស្សនា ភិក្ខូ. វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ សេនាសនសប្បាយាទិអលាភេន. អបលិពុទ្ធន្តិ អញ្ញេហិ អនុបទ្ទុតំ. សេនាសនំ គហេតុំ ន លភន្តិ អន្តោវស្សភាវតោ. ឯកស្ស ទិន្នោបិ សព្ពេសំ ទិន្នោយេវ ហោតិ, តស្មា សុតសុតដ្ឋានេយេវ ឯកមាសំ វសិត្វា ឱសរិំសុ.

១៤៦. អលន្តិ យុត្តំ, ឱបាយិកន្តិ អត្ថោ, ‘‘អលមេវ និព្ពិន្ទិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១២៤, ១២៨, ១៣៤, ១៤៣) វិយ. បុដពទ្ធំ បរិហរិត្វា អសិតំ បុដោសំ អ-ការស្ស ឱ-ការំ កត្វា. តេនាហ ‘‘បាថេយ្យ’’ន្តិ.

១៤៧. វិបស្សនា កថិតាតិ អនិច្ចសញ្ញាមុខេនេវ វិបស្សនាភាវនា កថិតា. ន ហិ កេវលាយ អនិច្ចានុបស្សនាយ វិបស្សនាកិច្ចំ សមិជ្ឈតិ. ពហូ ភិក្ខូ តេ ច វិត្ថាររុចិកាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.

១៤៩. សព្ពត្ថាតិ សព្ពវារេសុ. ‘‘តស្មា តិហ, ភិក្ខវេ, វេទនានុបស្សី’’តិអាទីសុបិ បីតិបដិសំវេទិតាទិវសេនេវ វេទនានុបស្សនាយ វុត្តត្តា, ‘‘សុខវេទនំ សន្ធាយេតំ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. សតិបដ្ឋានភាវនាមនសិការតាយ វុត្តំ – ‘‘សាធុកំ មនសិការ’’ន្តិ. សញ្ញានាមេន បញ្ញា វុត្តា តេសំ បយោគត្តា. មនសិការនាមេន វេទនា វុត្តា, ភាវនាយ បរិចិតត្តា អារម្មណស្ស មនសិការន្តិ កត្វា. វិតក្កវិចារេ ឋបេត្វាតិ វុត្តំ វចីសង្ខារត្តា តេសំ.

ឯវំ សន្តេបីតិ យទិបិ មនសិការបរិយាបន្នតាយ ‘‘មនសិការោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ សន្តេ វេទនានុបស្សនាភាវោ ន យុជ្ជតិ, អស្សាសបស្សាសា ហិស្ស អារម្មណំ. វត្ថុន្តិ សុខាទីនំ វេទនានំ បវត្តិដ្ឋានភូតំ វត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា វេទនាវ វេទិយតិ, វេទនាយ ឯកន្តភាវទស្សនេន តស្ស វេទនានុបស្សនាភាវោ យុជ្ជតិ ឯវាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ឯតស្ស អនុយោគស្ស.

ទ្វីហាការេហីតិ យេ សន្ធាយ វុត្តំ, តេ ទស្សេន្តោ ‘‘អារម្មណតោ អសម្មោហតោ ចា’’តិ អាហ. សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេតិ បីតិសហគតានិ បឋមទុតិយជ្ឈានានិ បដិបាដិយា សមាបជ្ជតិ. សមាបត្តិក្ខណេតិ សមាបជ្ជនក្ខណេ. ឈានបដិលាភេនាតិ ឈានេន សមង្គីភាវេន. អារម្មណតោ អារម្មណមុខេន តទារម្មណឈានបរិយាបន្នា បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ អារម្មណស្ស បដិសំវិទិតត្តា. យថា នាម សប្បបរិយេសនំ ចរន្តេន តស្ស អាសយេ បដិសំវិទិតេ សោបិ បដិសំវិទិតោវ ហោតិ មន្តាគទពលេន តស្ស គហណស្ស សុករត្តា; ឯវំ បីតិយា អាសយភូតេ អារម្មណេ បដិសំវិទិតេ សា បីតិ បដិសំវិទិតា ឯវ ហោតិ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច តស្សា គហណស្ស សុករត្តា. វិបស្សនាក្ខណេតិ វិបស្សនាបញ្ញាបុព្ពង្គមាយ មគ្គបញ្ញាយ វិសេសតោ ទស្សនក្ខណេ. លក្ខណបដិវេធាតិ បីតិយា សលក្ខណស្ស សាមញ្ញលក្ខណស្ស ច បដិវិជ្ឈនេន. យញ្ហិ បីតិយា វិសេសតោ សាមញ្ញតោ ច លក្ខណំ, តស្មិំ វិទិតេ សា យាថាវតោ វិទិតា ហោតិ. តេនាហ – ‘‘អសម្មោហតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតី’’តិ.

ឥទានិ តមត្ថំ បាឡិយា វិភាវេតុំ, ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទីឃំ អស្សាសវសេនាតិ ទីឃស្ស អស្សាសស្ស អារម្មណភូតស្ស វសេន. ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោតិ ឈានបរិយាបន្នំ អវិក្ខេបោតិ លទ្ធនាមំ ចិត្តស្សេកគ្គតំ តំសម្បយុត្តាយ បញ្ញាយ បជានតោ. យថេវ ហិ អារម្មណមុខេន បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ, ឯវំ តំសម្បយុត្តធម្មាបិ អារម្មណមុខេន បដិសំវិទិតា ឯវ ហោន្តិ. សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតីតិ ទីឃំ អស្សាសវសេន ឈានសម្បយុត្តា សតិ តស្មិំ អារម្មណេ ឧបដ្ឋិតេ អារម្មណមុខេន ឈានេបិ ឧបដ្ឋិតា ឯវ នាម ហោតិ. តាយ សតិយាតិ ឯវំ ឧបដ្ឋិតាយ តាយ សតិយា យថាវុត្តេន តេន ញាណេន សុប្បដិវិទិតត្តា អារម្មណស្ស តស្ស វសេន តទារម្មណា សា បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ. អវសេសបទានិបីតិ ‘‘ទីឃំ បស្សាសវសេនា’’តិអាទិបទានិបិ.

ឯវំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ វុត្តមត្ថំ ឥមស្មិំ សុត្តេ យោជេត្វា ទស្សេតុំ, ‘‘ឥតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនាបិ យោគិនា មនសិការេន បដិលភិតព្ពតោ បដិលាភោតិ វុត្តំ – ‘‘ឈានសម្បយុត្តេ វេទនាសង្ខាតមនសិការបដិលាភេនា’’តិ.

អស្សាសបស្សាសនិមិត្តន្តិ អស្សាសបស្សាសេ និស្សាយ បដិលទ្ធបដិភាគនិមិត្តំ អារម្មណំ កិញ្ចាបិ ករោតិ; សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ឧបដ្ឋបេត្វា បវត្តនតោ អារម្មណមុខេន តទារម្មណស្ស បដិសំវិទិតត្តា ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សីយេវ នាមេស ហោតិ. ឯវំ ចិត្តានុបស្សនាបិ សតិសម្បជញ្ញពលេនេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. បជហតិ ឯតេន, សយំ វា បជហតីតិ បហានំ, ញាណំ. ទោមនស្សវសេន ព្យាបាទនីវរណំ ទស្សិតំ តទេកដ្ឋភាវតោ. តស្សាតិ នីវរណបព្ពស្ស. បហានករញាណន្តិ បជហនញាណំ. វិបស្សនាបរម្បរន្តិ បដិបាដិយា វិបស្សនមាហ. សមថបដិបន្នន្តិ មជ្ឈិមសមថនិមិត្តំ បដិបន្នចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. ឯកតោ ឧបដ្ឋានន្តិ បដិបក្ខវិគមេន ឯកភាវេន ឧបដ្ឋានំ. សហជាតានំ អជ្ឈុបេក្ខនា ហោតីតិ បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ ព្យាបារស្ស អនាបជ្ជិតត្តា អារម្មណានំ អជ្ឈុបេក្ខនា, ‘‘យទត្ថិ យំ ភូតំ តំ បជហតិ ឧបេក្ខំ បដិលភតី’’តិ, ឯវំ វុត្តអជ្ឈុបេក្ខនា បវត្តាតិ បដិបន្នា. កេវលំ នីវរណាទិធម្មេតិ នីវរណាទិធម្មេ ឯវ បហីនេ ទិស្វា, អថ ខោ តេសំ បជហនញាណម្បិ យាថាវតោ បញ្ញាយ ទិស្វា អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ធម្មាបិ ខោ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពា, បគេវ អធម្មា’’តិ (ម. និ. ១.២៤០).

១៥០. អនិច្ចាទិវសេន បវិចិនតីតិ អនិច្ចាទិប្បការេហិ វិចិនតិ បស្សតិ. និរាមិសាតិ កិលេសាមិសរហិតា. កាយិកចេតសិកទរថបដិប្បស្សទ្ធិយាតិ កាយចិត្តានំ សាធុភាវូបគមនេន វិក្ខម្ភិតត្តា. សហជាតធម្មានំ ឯកសភាវេន បវត្តិយា សហជាតអជ្ឈុបេក្ខនាយ អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតិ.

តស្មិំ កាយេ បវត្តា កាយារម្មណា សតិ, បុព្ពភាគិយោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទវសេន ចេតំ ឱក្កមនំ ឱលិយនំ កោសជ្ជំ, តតោ អតិវត្តនំ អតិធាវនំ ឧទ្ធច្ចំ, តទុភយវិធុរា ពោជ្ឈង្គុបេក្ខាភូតា អនោសក្កនអនតិវត្តនសង្ខាតា មជ្ឈត្តាការតា. ឥទានិ យថេវ ហីតិអាទិនា តមេវ មជ្ឈត្តាការំ ឧបមាយ វិភាវេតិ. តុទនំ វា បតោទេន. អាកឌ្ឍនំ វា រស្មិនា. នត្ថិ ន កាតព្ពំ អត្ថិ. ឯកចិត្តក្ខណិកាតិ ឯកេកស្មិំ ចិត្តេ វិបស្សនាវសេន សហ ឧប្បជ្ជនកា. នានារសលក្ខណាតិ នានាកិច្ចា ចេវ នានាសភាវា ច.

១៥២. វុត្តត្ថានេវ សព្ពាសវសុត្តវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២៧) អានាបានារម្មណា អបរាបរំ បវត្តសតិយោ អារម្មណសីសេន តទារម្មណា ធម្មា គហិតា, តា បនេកសន្តានេ លោកិយចិត្តសម្បយុត្តាតិ លោកិយា, តា វឌ្ឍមានា លោកិយំ ចតុព្ពិធម្បិ សតិបដ្ឋានំ បរិបូរេន្តិ. វិជ្ជាវិមុត្តិផលនិព្ពានន្តិ វិមុត្តីនំ ផលភូតំ តេហិយេវ វេទិតព្ពំ កិលេសនិព្ពានំ, អមតមហានិព្ពានមេវ វិជ្ជាវិមុត្តីនំ អធិគមេន អធិគន្តព្ពតាយ តថា វុត្តំ. បរិបូរណញ្ចស្ស អារម្មណំ កត្វា អមតស្សានុភវនមេវ. ឥធ សុត្តេ លោកិយាបិ ពោជ្ឈង្គា កថិតា លោកុត្តរាបីតិ ឯត្តកំ គហេត្វា, ‘‘ឥតិ លោកិយស្ស អាគតដ្ឋានេ លោកិយំ កថិត’’ន្តិ ច អត្ថវណ្ណនាវសេន អដ្ឋកថាយំ កថិតំ. ថេរោតិ មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរោ. អញ្ញត្ថ ឯវំ ហោតីតិ អញ្ញស្មិំ លោកិយលោកុត្តរធម្មានំ តត្ថ តត្ថ វោមិស្សកនយេន អាគតសុត្តេ ឯវំ លោកិយំ អាគតំ, ឥធ លោកុត្តរំ អាគតន្តិ កថេតព្ពំ ហោតិ. លោកុត្តរំ ឧបរិ អាគតន្តិ វិជ្ជាវិមុត្តិំ បរិបូរេន្តីតិ ឯវំ លោកុត្តរំ ឧបរិ ទេសនាយំ អាគតំ; តស្មា លោកិយា ឯវ ពោជ្ឈង្គា វិជ្ជាវិមុត្តិ បរិបូរិកា កថេតព្ពា លោកុត្តរានំ ពោជ្ឈង្គានំ វិជ្ជាគហណេន គហិតត្តា, តស្មា ថេរេន វុត្តោយេវេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អានាបានស្សតិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.