២. អនុបទវគ្គោ

១. អនុបទសុត្តវណ្ណនា

៩៣. ឥទ្ធិមាតិ គុណោ បាកដោ បរតោឃោសេន វិនា បាសាទកម្បនទេវចារិកាទីហិ សយមេវ បកាសភាវតោ; ធុតវាទាទិគុណានម្បិ តថាភាវេ ឯតេនេវ នយេន តេសំ គុណានំ បាកដយោគតោ ច បរេសំ និច្ឆិតភាវតោ ច. បញ្ញវតោ គុណាតិ បញ្ញាបភេទបភាវិតេ គុណវិសេសេ សន្ធាយ វទតិ. តេ ហិ យេភុយ្យេន បរេសំ អវិសយា. តេនាហ – ‘‘ន សក្កា អកថិតា ជានិតុ’’ន្តិ. វិសភាគា សភាគា នាម អយោនិសោមនសិការពហុលេសុ បុថុជ្ជនេសុ, តេ បន អប្បហីនរាគទោសតាយ បរស្ស វិជ្ជមានម្បិ គុណំ មក្ខេត្វា អវិជ្ជមានំ អវណ្ណមេវ ឃោសេន្តីតិ អាហ – ‘‘វិសភាគ…បេ… កថេន្តី’’តិ.

យា អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ យថាភូតំ បជាននា, អយំ ធាតុកុសលតា. អាយតនកុសលតាយបិ ឯសេវ នយោ. អវិជ្ជាទីសុ ទ្វាទសសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ កោសល្លំ បដិច្ចសមុប្បាទកុសលតា. ឥទំ ឥមស្ស ផលស្ស ឋានំ ការណំ, ឥទំ អដ្ឋានំ អការណន្តិ ឯវំ ឋានញ្ច ឋានតោ, អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជាននា, អយំ ឋានាដ្ឋានកុសលតា. យោ បន ឥមេសុ ធាតុអាទីសុ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន និស្សង្គគតិយា បណ្ឌាតិ លទ្ធនាមេន ញាណេន ឥតោ គតោ បវត្តោ, អយំ បណ្ឌិតោ នាមាតិ អាហ – ‘‘ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ បណ្ឌិតោ’’តិ. មហន្តានំ អត្ថានំ បរិគ្គណ្ហនតោ មហតី បញ្ញា ឯតស្សាតិ មហាបញ្ញោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោតិ អាហ – ‘‘មហាបញ្ញាទីហិ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ’’តិ.

នានត្តន្តិ យាហិ មហាបញ្ញាទីហិ សមន្នាគតត្តា ថេរោ ‘‘មហាបញ្ញោ’’តិអាទិនា កិត្តីយតិ, តាសំ មហាបញ្ញាទីនំ ឥទំ នានត្តំ អយំ វេមត្តតា. យស្ស កស្សចិ (ទី. និ. ដី. ៣.២១៦; សំ. និ. ដី. ១.១.១១០; អ. និ. ដី. ១.១.៥៨៤) វិសេសតោ អរូបធម្មស្ស មហត្តំ នាម កិច្ចសិទ្ធិយា វេទិតព្ពន្តិ តទស្ស កិច្ចសិទ្ធិយា ទស្សេន្តោ, ‘‘មហន្តេ សីលក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ មហាបញ្ញា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហេតុមហន្តតាយ បច្ចយមហន្តតាយ និស្សយមហន្តតាយ បភេទមហន្តតាយ កិច្ចមហន្តតាយ ផលមហន្តតាយ អានិសំសមហន្តតាយ ច សីលក្ខន្ធស្ស មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ហេតូ អលោភាទយោ, បច្ចយា ហិរោត្តប្បសទ្ធាសតិវីរិយាទយោ. និស្សយា សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធិនិយតតា តំសមង្គិនោ ច បុរិសវិសេសា. បភេទោ ចារិត្តាទិវិភាគោ. កិច្ចំ តទង្គាទិវសេន បដិបក្ខស្ស វិធមនំ. ផលំ សគ្គសម្បទា និព្ពានសម្បទា ច. អានិសំសោ បិយមនាបតាទិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៩) អាកង្ខេយ្យសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.៦៤ អាទយោ) ច អាគតនយេន វេទិតព្ពោ. ឥមិនា នយេន សមាធិក្ខន្ធាទីនម្បិ មហន្តតា យថារហំ និទ្ធារេត្វា វេទិតព្ពា, ឋានាដ្ឋានាទីនំ បន មហន្តភាវោ មហាវិសយតាយ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ឋានាដ្ឋានានំ មហាវិសយតា ពហុធាតុកសុត្តេ (ម. និ. ៣.១២៤ អាទយោ) សយមេវ អាគមិស្សតិ. វិហារសមាបត្តីនំ សមាធិក្ខន្ធេ និទ្ធារិតនយេន វេទិតព្ពា, អរិយសច្ចានំ សកលសាសនសង្គហណតោ សច្ចវិភង្គេ (វិភ. ១៨៩ អាទយោ) តំសំវណ្ណនាសុ (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩ អាទយោ) អាគតនយេន. សតិបដ្ឋានាទីនំ វិភង្គាទីសុ (វិភ. ៣៥៥ អាទយោ) តំសំវណ្ណនាទីសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៣៥៥ អាទយោ) ច អាគតនយេន. សាមញ្ញផលានំ មហតោ ហិតស្ស មហតោ សុខស្ស មហតោ អត្ថស្ស មហតោ យោគក្ខេមស្ស និប្ផត្តិភាវតោ សន្តបណីតនិបុណអតក្កាវចរបណ្ឌិតវេទនីយភាវតោ ច. អភិញ្ញានំ មហាសម្ភារតោ មហាវិសយតោ មហាកិច្ចតោ មហានុភាវតោ មហានិប្ផត្តិតោ ច. និព្ពានស្ស មទនិម្មទនាទិមហត្ថសិទ្ធិតោ មហន្តតា វេទិតព្ពា.

បុថុបញ្ញាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – នានាខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ, ‘‘អយំ រូបក្ខន្ធោ នាម…បេ… អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ នាមា’’តិ, ឯវំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តេសុបិ ‘‘ឯកវិធេន រូបក្ខន្ធោ, ឯកាទសវិធេន រូបក្ខន្ធោ, ឯកវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ, ឯកវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ…បេ… ឯកវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ ឯវំ ឯកេកស្ស ខន្ធស្ស ឯកវិធាទិវសេន អតីតាទិភេទវសេនបិ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តថា ‘‘ឥទំ ចក្ខាយតនំ នាម…បេ… ឥទំ ធម្មាយតនំ នាម. តត្ថ ទសាយតនា កាមាវចរា, ទ្វេ ចតុភូមកា’’តិ ឯវំ អាយតននានត្តំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ.

នានាធាតូសូតិ ‘‘អយំ ចក្ខុធាតុ នាម…បេ… អយំ មនោវិញ្ញាណធាតុ នាម. តត្ថ សោឡស ធាតុយោ កាមាវចរា, ទ្វេ ចតុភូមកា’’តិ ឯវំ នានាធាតូសុ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តយិទំ ឧបាទិណ្ណកធាតុវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បច្ចេកពុទ្ធានញ្ហិ ទ្វិន្នញ្ច អគ្គសាវកានំ ឧបាទិណ្ណកធាតូសុយេវ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តញ្ច ខោ ឯកទេសតោវ, នោ និប្បទេសតោ, អនុបាទិណ្ណកធាតូនំ បន នានាករណំ ន ជានន្តិយេវ. សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំយេវ បន, ‘‘ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នត្តា ឥមស្ស រុក្ខស្ស ខន្ធោ សេតោ ហោតិ, ឥមស្ស កណ្ហោ, ឥមស្ស ពហលត្តចោ, ឥមស្ស តនុត្តចោ, ឥមស្ស បត្តំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ឯវរូបំ, ឥមស្ស បុប្ផំ នីលំ បីតំ លោហិតំ ឱទាតំ សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ, ផលំ ខុទ្ទកំ មហន្តំ ទីឃំ វដ្ដំ សុសណ្ឋានំ មដ្ឋំ ផរុសំ សុគន្ធំ មធុរំ តិត្តកំ អម្ពិលំ កដុកំ កសាវំ, កណ្ដកោ តិខិណោ អតិខិណោ ឧជុកោ កុដិលោ លោហិតោ ឱទាតោ ហោតី’’តិ ធាតុនានត្តំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ.

អត្ថេសូតិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ. នានាបដិច្ចសមុប្បាទេសូតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទតោ សន្តានភេទតោ ច នានប្បភេទេសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ. អវិជ្ជាទិអង្គានញ្ហិ បច្ចេកំ បដិច្ចសមុប្បាទសញ្ញិតាតិ. តេនាហ – សង្ខារបិដកេ ‘‘ទ្វាទស បច្ចយា ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទា’’តិ. នានាសុញ្ញតមនុបលព្ភេសូតិ នានាសភាវេសុ និច្ចសារាទិវិរហតោ សុញ្ញសភាវេសុ, តតោ ឯវ ឥត្ថិបុរិសអត្តអត្តនិយាទិវសេន អនុបលព្ភេសុ សភាវេសុ. ម-ការោ ហេត្ថ បទសន្ធិករោ. នានាអត្ថេសូតិ អត្ថបដិសម្ភិទាវិសយេសុ បច្ចយុប្បន្នាទិនានាអត្ថេសុ. ធម្មេសូតិ ធម្មបដិសម្ភិទាវិសយេសុ បច្ចយាទិនានាធម្មេសុ. និរុត្តីសូតិ តេសំយេវ អត្ថធម្មានំ និទ្ធារណវចនសង្ខាតាសុ នានានិរុត្តីសុ. បដិភានេសូតិ ឯត្ថ អត្ថបដិសម្ភិទាទីសុ វិសយភូតេសុ, ‘‘ឥមានិ ឥទមត្ថជោតកានី’’តិ (វិភ. ៧២៥-៧៤៥) តថា តថា បដិភានតោ បដិភានានីតិ លទ្ធនាមេសុ ញាណេសុ. បុថុ នានាសីលក្ខន្ធេសូតិអាទីសុ សីលស្ស បុថុត្តំ នានត្តញ្ច វុត្តមេវ. ឥតរេសំ បន វុត្តនយានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យត្តា បាកដមេវ. យំ បន អភិន្នំ ឯកមេវ និព្ពានំ, តត្ថ ឧបចារវសេន បុថុត្តំ គហេតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘បុថុ នានាជនសាធារណេ ធម្មេ សមតិក្កម្មា’’តិ. តេនស្ស មទនិម្មទនាទិបរិយាយេន បុថុត្តំ បរិទីបិតំ ហោតិ.

ឯវំ វិសយវសេន បញ្ញាយ មហត្តំ បុថុត្តញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ សម្បយុត្តធម្មវសេន ហាសភាវំ, បវត្តិអាការវសេន ជវនភាវំ, កិច្ចវសេន តិក្ខាទិភាវញ្ច ទស្សេតុំ, ‘‘កតមា ហាសបញ្ញា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហាសពហុលោតិ បីតិពហុលោ. សេសបទានិ តស្សេវ វេវចនានិ. សីលំ បរិបូរេតីតិ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ឧទគ្គុទគ្គោ ហុត្វា បីតិសហគតាយ បញ្ញាយ. បីតិសោមនស្សសហគតា ហិ បញ្ញា អភិរតិវសេន អារម្មណេ ផុល្លា វិកសិតា វិយ បវត្តតិ; ន ឧបេក្ខាសហគតាតិ បាតិមោក្ខសីលំ ឋបេត្វា ហាសនីយំ បរំ តិវិធម្បិ សីលំ បរិបូរេតីតិ អត្ថោ. វិសុំ វុត្តត្តា បុន សីលក្ខន្ធមាហ. សមាធិក្ខន្ធន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

រូបំ អនិច្ចតោ ខិប្បំ ជវតីតិ រូបក្ខន្ធំ អនិច្ចន្តិ សីឃំ វេគេន បវត្តិយា បដិបក្ខទូរីភាវេន បុព្ពាភិសង្ខារស្ស សាតិសយត្តា ឥន្ទេន វិស្សដ្ឋវជិរំ វិយ លក្ខណំ បដិវិជ្ឈន្តី អទន្ធាយន្តី រូបក្ខន្ធេ អនិច្ចលក្ខណំ វេគសា បដិវិជ្ឈតិ, តស្មា សា ជវនបញ្ញា នាមាតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាវសេន ជវនបញ្ញំ ទស្សេត្វា ពលវវិបស្សនាវសេន ទស្សេតុំ, ‘‘រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ខយដ្ឋេនាតិ យត្ថ យត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជនតោ ខយសភាវត្តា. ភយដ្ឋេនាតិ ភយានកភាវតោ. អសារកដ្ឋេនាតិ អត្តសារវិរហតោ និច្ចសារាទិវិរហតោ ច. តុលយិត្វាតិ តុលាភូតាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ តុលេត្វា. តីរយិត្វាតិ តាយ ឯវ តីរណភូតាយ តីរេត្វា. វិភាវយិត្វាតិ យាថាវតោ បកាសេត្វា បញ្ចក្ខន្ធំ វិភូតំ កត្វា. រូបនិរោធេតិ រូបក្ខន្ធស្ស និរោធភូតេ និព្ពានេ និន្នបោណបព្ភារវសេន. ឥទានិ សិខាប្បត្តវិបស្សនាវសេន ជវនបញ្ញំ ទស្សេតុំ, បុន ‘‘រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាវសេនាតិ កេចិ.

ញាណស្ស តិក្ខភាវោ នាម សវិសេសំ បដិបក្ខសមុច្ឆិន្ទនេន វេទិតព្ពោតិ, ‘‘ខិប្បំ កិលេសេ ឆិន្ទតីតិ តិក្ខបញ្ញា’’តិ វត្វា តេ បន កិលេសេ វិភាគេន ទស្សេន្តោ, ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្ក’’ន្តិអាទិមាហ. តិក្ខបញ្ញោ ហិ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ, បដិបទា ចស្ស ន ចលតីតិ អាហ – ‘‘ឯកស្មិំ អាសនេ ចត្តារោ អរិយមគ្គា អធិគតា ហោន្តី’’តិអាទិ.

‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា និរោធធម្មា’’តិ យាថាវតោ ទស្សនេន សច្ចសម្បដិវេធោ ឥជ្ឈតិ, ន អញ្ញថាតិ ការណមុខេន និព្ពេធិកបញ្ញំ ទស្សេតុំ, ‘‘សព្ពសង្ខារេសុ ឧព្ពេគពហុលោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧព្ពេគពហុលោតិ វុត្តនយេន សព្ពសង្ខារេសុ អភិណ្ហំ បវត្តសំវេគោ. ឧត្តាសពហុលោតិ ញាណុត្រាសវសេន សព្ពសង្ខារេសុ ពហុសោ ឧត្រស្តមានសោ. តេន អាទីនវានុបស្សនមាហ. ឧក្កណ្ឋនពហុលោតិ បន ឥមិនា និព្ពិទានុបស្សនំ អាហ – អរតិពហុលោតិអាទិនា តស្សា ឯវ អបរាបរុប្បត្តិំ. ពហិមុខោតិ សព្ពសង្ខារតោ ពហិភូតំ និព្ពានំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តញាណមុខោ, តថា វា បវត្តិតវិមោក្ខមុខោ. និព្ពិជ្ឈនំ និព្ពេធោ, សោ ឯតិស្សា អត្ថិ, និព្ពិជ្ឈតីតិ វា និព្ពេធា, សាវ បញ្ញា និព្ពេធិកា. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បជ្ជតិ ឯតេន វិបស្សនាទិកោតិ បទំ, សមាបត្តិ, តស្មា អនុបទន្តិ អនុសមាបត្តិយោតិ អត្ថោ. បទំ វា សម្មសនុបគា ធម្មា វិបស្សនាយ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ. តេនាហ ‘‘សមាបត្តិវសេន វា’’តិ. ឈានង្គវសេន វាតិ ឈានង្គវសេនាតិ ច អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន កមត្ថោ ឥធ បទសទ្ទោ, តស្មា អនុបទំ អនុក្កមេនាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អនុបដិបាដិយា’’តិ. ធម្មវិបស្សនន្តិ តំតំសមាបត្តិចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានំ ធម្មានំ វិបស្សនំ. វិបស្សតីតិ សមាបត្តិយោ ឈានមុខេន តេ តេ ធម្មេ យាថាវតោ បរិគ្គហេត្វា, ‘‘ឥតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទិនា សម្មសតិ. អទ្ធមាសេន អរហត្តំ បត្តោ ឧក្កំសគតស្ស សាវកានំ សម្មសនចារស្ស និប្បទេសេន បវត្តិយមានត្តា, សាវកបារមីញាណស្ស ច តថា បដិបាទេតព្ពត្តា. ឯវំ សន្តេបីតិ យទិបិ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្តោ; ធម្មសេនាបតិ បន តតោ ចិរេន, ឯវំ សន្តេបិ យស្មា មោគ្គល្លានត្ថេរោបិ មហាបញ្ញោវ, តស្មា សារិបុត្តត្ថេរោវ មហាបញ្ញតរោតិ. ឥទានិ តមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ, ‘‘មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សម្មសនំ ចរតិ ឯត្ថាតិ សម្មសនចារោ, វិបស្សនាភូមិ, តំ សម្មសនចារំ. ឯកទេសមេវាតិ សកអត្តភាវេ សង្ខារេ អនវសេសតោ បរិគ្គហេតុញ្ច សម្មសិតុញ្ច អសក្កោន្តំ អត្តនោ អភិនីហារសមុទាគតញាណពលានុរូបំ ឯកទេសមេវ បរិគ្គហេត្វា សម្មសន្តោ. ននុ ច ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៦) វចនតោ វដ្ដទុក្ខតោ មុច្ចិតុកាមេន សព្ពំ បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានិតព្ពមេវ? សច្ចមេតំ, តញ្ច ខោ សម្មសនុបគធម្មវសេន វុត្តំ. តស្មា សសន្តានគតេ សព្ពធម្មេ, បរសន្តានគតេ ច តេសំ សន្តានវិភាគំ អកត្វា ពហិទ្ធាភាវសាមញ្ញតោ សម្មសនំ, អយំ សាវកានំ សម្មសនចារោ. ថេរោ បន ពហិទ្ធាធម្មេបិ សន្តានវិភាគេន កេចិ កេចិ ឧទ្ធរិត្វា សម្មសិ, តញ្ច ខោ ញាណេន ផុដ្ឋមត្តំ កត្វា. តេន វុត្តំ – ‘‘យដ្ឋិកោដិយា ឧប្បីឡេន្តោ វិយ ឯកទេសមេវ សម្មសន្តោ’’តិ. តត្ថ ញាណេន នាម យាវតា នេយ្យំ បវត្តិតព្ពំ, តថា អបវត្តនតោ ‘‘យដ្ឋិកោដិយា ឧប្បីឡេន្តោ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនុបទធម្មវិបស្សនាយ អភាវតោ ‘‘ឯកទេសមេវ សម្មសន្តោ’’តិ វុត្តំ.

ពុទ្ធានំ សម្មសនចារោ ទសសហស្សិលោកធាតុយំ សត្តសន្តានគតា, អនិន្ទ្រិយពទ្ធា ច សង្ខារាតិ វទន្តិ, កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសូតិ អបរេ. តថា ហិ អទ្ធត្តយវសេន បដិច្ចសមុប្បាទនយំ ឱសរិត្វា ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន ពុទ្ធានំ មហាវជិរញាណំ បវត្តំ. បច្ចេកពុទ្ធានំ សសន្តានគតេហិ សទ្ធិំ មជ្ឈិមទេសវាសិសត្តសន្តានគតា អនិន្ទ្រិយពទ្ធា ច សម្មសនចារោតិ វទន្តិ, ជម្ពុទីបវាសិសត្តសន្តានគតាតិ កេចិ. ធម្មសេនាបតិនោបិ យថាវុត្តសាវកានំ វិបស្សនាភូមិយេវ សម្មសនចារោ. តត្ថ បន ថេរោ សាតិសយំ និរវសេសំ អនុបទធម្មំ វិបស្សិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សាវកានំ សម្មសនចារំ និប្បទេសំ សម្មសី’’តិ.

តត្ថ ‘‘សាវកានំ វិបស្សនាភូមី’’តិ ឯត្ថ សុក្ខវិបស្សកា លោកិយាភិញ្ញប្បត្តា បកតិសាវកា អគ្គសាវកា បច្ចេកពុទ្ធា សម្មាសម្ពុទ្ធាតិ ឆសុ ជនេសុ សុក្ខវិបស្សកានំ ឈានាភិញ្ញាហិ អនធិគតបញ្ញានេបុញ្ញត្តា អន្ធានំ វិយ ឥច្ឆិតបទេសោក្កមនំ វិបស្សនាកាលេ ឥច្ឆិកិច្ឆិតធម្មវិបស្សនា នត្ថិ. តេ យថាបរិគ្គហិតធម្មមត្តេយេវ ឋត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តិ. លោកិយាភិញ្ញប្បត្តា បន បកតិសាវកា យេន មុខេន វិបស្សនំ អារភន្តិ; តតោ អញ្ញេន វិបស្សនំ វិត្ថារិកំ កាតុំ សក្កោន្តិ វិបុលញាណត្តា. មហាសាវកា អភិនីហារសម្បន្នត្តា តតោ សាតិសយំ វិបស្សនំ វិត្ថារិកំ កាតុំ សក្កោន្តិ. អគ្គសាវកេសុ ទុតិយោ អភិនីហារសម្បត្តិយា សមាធានស្ស សាតិសយត្តា វិបស្សនំ តតោបិ វិត្ថារិកំ ករោតិ. បឋមោ បន តតោ មហាបញ្ញតាយ សាវកេហិ អសាធារណំ វិត្ថារិកំ ករោតិ. បច្ចេកពុទ្ធោ តេហិបិ មហាភិនីហារតាយ អត្តនោ អភិនីហារានុរូបំ តតោបិ វិត្ថារិកវិបស្សនំ ករោន្តិ. ពុទ្ធានំ, សម្មទេវ, បរិបូរិតបញ្ញាបារមិបភាវិត-សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមនស្ស អនុរូបាយាតិ. យថា នាម កតវាលវេធបរិចយេន សរភង្គសទិសេន ធនុគ្គហេន ខិត្តោ សរោ អន្តរា រុក្ខលតាទីសុ អសជ្ជមានោ លក្ខណេយេវ បតតិ; ន សជ្ជតិ ន វិរជ្ឈតិ, ឯវំ អន្តរា អសជ្ជមានា អវិរជ្ឈមានា វិបស្សនា សម្មសនីយធម្មេសុ យាថាវតោ នានានយេហិ បវត្តតិ. យំ មហាញាណន្តិ វុច្ចតិ, តស្ស បវត្តិអាការភេទោ គណតោ វុត្តោយេវ.

ឯតេសុ ច សុក្ខវិបស្សកានំ វិបស្សនាចារោ ខជ្ជោតបភាសទិសោ, អភិញ្ញប្បត្តបកតិសាវកានំ ទីបបភាសទិសោ, មហាសាវកានំ ឱក្កាបភាសទិសោ, អគ្គសាវកានំ ឱសធិតារកាបភាសទិសោ, បច្ចេកពុទ្ធានំ ចន្ទបភាសទិសោ, សម្មាសម្ពុទ្ធានំ រស្មិសហស្សបដិមណ្ឌិតសរទសូរិយមណ្ឌលសទិសោ ឧបដ្ឋាសិ. តថា សុក្ខវិបស្សកានំ វិបស្សនាចារោ អន្ធានំ យដ្ឋិកោដិយា គមនសទិសោ, លោកិយាភិញ្ញប្បត្តបកតិសាវកានំ ទណ្ឌកសេតុគមនសទិសោ, មហាសាវកានំ ជង្ឃសេតុគមនសទិសោ, អគ្គសាវកានំ សកដសេតុគមនសទិសោ, បច្ចេកពុទ្ធានំ មហាជង្ឃមគ្គគមនសទិសោ, សម្មាសម្ពុទ្ធានំ មហាសកមគ្គគមនសទិសោតិ វេទិតព្ពោ.

អរហត្តញ្ច កិរ បត្វាតិ ឯត្ថ កិរ-សទ្ទោ អនុស្សវលទ្ធោយមត្ថោតិ ទីបេតុំ វុត្តោ. បត្វា អញ្ញាសិ អត្តនោ វិបស្សនាចារស្ស មហាវិសយត្តា តិក្ខវិសទសូរភាវស្ស ច សល្លក្ខណេន. កថំ បនាយំ មហាថេរោ ទន្ធំ អរហត្តំ បាបុណន្តោ សីឃំ អរហត្តំ បត្តតោ បញ្ញាយ អត្តានំ សាតិសយំ កត្វា អញ្ញាសីតិ អាហ – ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. មហាជដន្តិ មហាជាលសាខំ អតិវិយ សិព្ពិតជាលំ. យដ្ឋិំ បន សារំ វា ឧជុំ វា ន លភតិ វេណុគ្គហណេ អនុច្ចិនិត្វា វេណុស្ស គហិតត្តា. ឯវំសម្បទន្តិ យថា តេសុ បុរិសេសុ ឯកោ វេឡុគ្គហណេ អនុច្ចិនិត្វា វេឡុយដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, ឯកោ ឧច្ចិនិត្វា, ឯវំ និប្ផត្តិកំ. បធានន្តិ ភាវនានុយុញ្ជនំ.

សត្តសដ្ឋិ ញាណានីតិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៧៣ មាតិកា) អាគតេសុ តេសត្តតិយា ញាណេសុ ឋបេត្វា ឆ អសាធារណញាណានិ សុតមយញាណាទីនិ បដិភានបដិសម្ភិទាញាណបរិយោសានានិ សត្តសដ្ឋិ ញាណានិ. តានិ ហិ សាវកេហិ បវិចិតព្ពានិ, ន ឥតរានិ. សោឡសវិធំ បញ្ញន្តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.៣៧៩; សំ. និ. ដី. ៣.៥.៣៧៩) មហាបញ្ញាទិកា, នវានុបុព្ពវិហារសមាបត្តិបញ្ញាតិ ឥទំ សោឡសវិធំ បញ្ញំ.

តត្រាតិ តស្ស. ឥទំ ហោតីតិ ឥទំ ទានិ វុច្ចមានំ អនុបុព្ពសម្មសនំ ហោតិ. វិបស្សនាកោដ្ឋាសន្តិ វិតក្កាទិសម្មសិតព្ពធម្មវិភាគេន វិភត្តវិបស្សនាភាគំ.

៩៤. បឋមេ ឈានេតិ ឧបសិលេសេ ភុម្មំ, តស្មា យេ បឋមេ ឈានេ ធម្មាតិ យេ បឋមជ្ឈានសំសដ្ឋា ធម្មាតិ អត្ថោ. អន្តោសមាបត្តិយន្តិ ច សមាបត្តិសហគតេ ចិត្តុប្បាទេ សមាបត្តិសមញ្ញំ អារោបេត្វា វុត្តំ. វវត្ថិតាតិ កតវវត្ថនា និច្ឆិតា. បរិច្ឆិន្នាតិ ញាណេន បរិច្ឆិន្នា សលក្ខណតោ បរិច្ឆិជ្ជ ញាតា. ឱលោកេន្តោតិ ញាណចក្ខុនា បច្ចក្ខតោ បស្សន្តោ. អភិនិរោបនំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អារោបនំ. អនុមជ្ជនំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អនុវិចារណំ. ផរណំ បណីតរូបេហិ កាយស្ស ព្យាបនំ, វិប្ផារិកភាវោ វា. សាតន្តិ សាតមធុរតា. អធិក្ខេបោ វិក្ខេបស្ស បដិបក្ខភូតំ សមាធានំ. ផុសនំ ឥន្ទ្រិយវិសយវិញ្ញាណស្ស តតោ ឧប្បជ្ជិត្វា អារម្មណេ ផុសនាការេន វិយ បវត្តិ. វេទយិតំ អារម្មណានុភវនំ. សញ្ជាននំ នីលាទិវសេន អារម្មណស្ស សល្លក្ខណំ. ចេតយិតំ ចេតសោ ព្យាបារោ. វិជាននំ អារម្មណូបលទ្ធិ. កត្តុកម្យតា ចិត្តស្ស អារម្មណេន អត្ថិកតា. តស្មិំ អារម្មណេ អធិមុច្ចនំ, សន្និដ្ឋានំ វា អធិមោក្ខោ. កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា ចិត្តស្ស បគ្គណ្ហនំ បគ្គាហោ, អធិគ្គហោតិ អត្ថោ. អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ, អនិស្សជ្ជនំ វា ឧបដ្ឋានំ. សមប្បវត្តេសុ អស្សេសុ សារថិ វិយ សកិច្ចបសុតេសុ សម្បយុត្តេសុ អជ្ឈុបេក្ខនំ មជ្ឈត្តតា. សម្បយុត្តធម្មានំ អារម្មណេ អនុនយនំ សំចរណំ អនុនយោ. សភាវតោតិ យថាភូតសភាវតោ. សោឡសន្នំ ឯវ ចេត្ថ ធម្មានំ គហណំ តេសំយេវ ថេរេន វវត្ថាបិតភាវតោ, តេ ឯវស្ស តទា ឧបដ្ឋហិំសុ, ន ឥតរេតិ វទន្តិ. វីរិយសតិគ្គហណេន ចេត្ថ ឥន្ទ្រិយភាវសាមញ្ញតោ សទ្ធាបញ្ញា; សតិគ្គហណេនេវ ឯកន្តានវជ្ជភាវសាមញ្ញតោ បស្សទ្ធិអាទយោ ឆ យុគឡា; អលោភាទោសា ច សង្គហិតា ឈានចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នត្តា តេសំ ធម្មានំ. ថេរេន ច ធម្មា វវត្ថានសាមញ្ញតោ អារទ្ធា. តេ ន ឧបដ្ឋហិំសូតិ ន សក្កា វត្តុន្តិ អបរេ.

វិទិតា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឧប្បាទេបិ នេសំ វេទនានំ បជាននំ ហោតិយេវាតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តំ ជានាតីតិ តំញាណោ, តស្ស ភាវោ តំញាណតា, ញាណស្ស អត្តសំវេទនន្តិ អត្ថោ. តំសមានយោគក្ខមាហិ សម្បយុត្តធម្មា. ញាណពហុតាតិ ញាណស្ស ពហុភាវោ, ឯកចិត្តុប្បាទេ អនេកញាណតាតិ អត្ថោ. ឥទានិ តមេវត្ថំ វិវរិតុំ, ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ន សក្កា ជានិតុំ អារម្មណករណស្ស អភាវតោ. អសម្មោហាវពោធោ ច ឦទិសស្ស ញាណស្ស នត្ថិ. ឯកេកមេវ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ តស្មិំ ខណេ ឯកស្សេវ អាវជ្ជនស្ស ឧប្បជ្ជនតោ, ន ច អាវជ្ជនេន វិនា ចិត្តុប្បត្តិ អត្ថិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ចុល្លាសីតិសហស្សានិ, កប្បា តិដ្ឋន្តិ យេ មរូ;

ន ត្វេវ តេបិ ជីវន្តិ, ទ្វីហិ ចិត្តេហិ សំយុតា’’តិ. (មហានិ. ១០, ៣៩) ច,

‘‘នត្ថិ ចិត្តេ យុគា គហី’’តិ ច –

វត្ថារម្មណានំ បរិគ្គហិតតាយាតិ យស្មិញ្ច អារម្មណេ យេ ឈានធម្មា បវត្តន្តិ, តេសំ វត្ថារម្មណានំ បគេវ ញាណេន បរិច្ឆិជ្ជ គហិតត្តា. យថា នាម មិគសូករាទីនំ អាសយេបរិគ្គហិតេ តត្រ ឋិតា មិគា វា សូករា វា តតោ ឧដ្ឋានតោបិ អាគមនតោបិ នេសាទស្ស សុខគ្គហណា ហោន្តិ, ឯវំសម្បទមិទំ. តេនាហ ‘‘ថេរេន ហី’’តិអាទិ. តេនាតិ វត្ថារម្មណានំ បរិគ្គហិតភាវេន. អស្សាតិ ថេរស្ស. តេសំ ធម្មានន្តិ ឈានចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានំ ធម្មានំ. ឧប្បាទំ អាវជ្ជន្តស្សាតិអាទិនា ឧប្បាទាទីសុ យំ យទេវ អារព្ភ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ; តស្មិំ តស្មិំ ខណេ តស្ស តស្សេវ ចស្ស បាកដភាវោ ទីបិតោ. ន ហិ អាវជ្ជនេន វិនា ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. អហុត្វា សម្ភោន្តីតិ បុព្ពេ អវិជ្ជមានា ហុត្វា សម្ភវន្តិ, អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ឧទយំ បស្សតិ តេសំ ធម្មានំ, ‘‘អហុត្វា សម្ភោន្តី’’តិ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិភាវទស្សនតោ. បុព្ពេ អភាវពោធកោ ហិ អត្តលាភោ ធម្មានំ ឧទយោ. ហុត្វាតិ ឧប្បជ្ជិត្វា. បដិវេន្តីតិ បដិ ខណេ ខណេ វិនស្សន្តិ. វយំ បស្សតិ, ‘‘ហុត្វា បដិវេន្តី’’តិ តេសំ ធម្មានំ ភង្គក្ខណសមង្គិភាវទស្សនតោ. វិទ្ធំសភាវពោធកោ ហិ ធម្មានំ វិជ្ជមានតោ វយោ.

តេសុ ធម្មេសុ នត្ថិ ឯតស្ស ឧបយោ រាគវសេន ឧបគមនន្តិ អនុបយោ, អននុរោធោ. ហុត្វា វិហរតីតិ យោជនា. តថា នត្ថិ ឯតស្ស អបាយោ បដិឃវសេន អបគមនន្តិ អនបាយោ, អវិរោធោ. ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្ថា’’តិ តស្ស តណ្ហាទិដ្ឋិអភិនិវេសាភាវតោ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយេហិ អនិស្សិតោ. អប្បដិពទ្ធោតិ អនុបយានិស្សិតភាវតោ វិបស្សនាយ បរិពន្ធវសេន ឆន្ទរាគេន ន បដិពទ្ធោ ន វិពន្ធិតោ. វិប្បមុត្តោតិ តតោ ឯវ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិវសេន កាមរាគតោ វិមុត្តោ. វិសំយុត្តោ វិក្ខម្ភនវសេនេវ បដិបក្ខធម្មេហិ វិសំយុត្តោ.

កិលេសមរិយាទា តេន កតា ភវេយ្យាតិ អន្តោសមាបត្តិយំ បវត្តេ សោឡស ធម្មេ អារព្ភ បវត្តមានំ វិបស្សនាវីថិំ ភិន្ទិត្វា សចេ រាគាទយោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ; តស្ស វិបស្សនាវីថិយា កិលេសមរិយាទា តេន ចិត្តេន, ចិត្តសមង្គិនា វា កតា ភវេយ្យ. តេសូតិ តេសុ ធម្មេសុ. អស្សាតិ ថេរស្ស. ឯកោបីតិ រាគាទីសុ ឯកោបីតិ ច វទន្តិ. វុត្តាការេន ឯកច្ចានំ អនាបាថគមនេ សតិ វិបស្សនា ន តេសុ ធម្មេសុ និរន្តរប្បវត្តាតិ អារម្មណមរិយាទា ភវេយ្យ. វិក្ខម្ភិតបច្ចនីកត្តាតិ វិបស្សនាយ បដិបក្ខធម្មានំ បគេវ វិក្ខម្ភិតត្តា ឥទានិបិ វិក្ខម្ភេតព្ពា កិលេសា នត្ថីតិ វុត្តំ.

ឥតោតិ បឋមជ្ឈានតោ. អនន្តរោតិ ឧបរិមោ ឈានាទិវិសេសោ. តស្ស បជាននស្សាតិ, ‘‘អត្ថិ ឧត្តរិ និស្សរណ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តជាននស្ស. ពហុលីករណេនាតិ បុនប្បុនំ ឧប្បាទនេន.

សម្បសាទនដ្ឋេនាតិ កិលេសកាលុសិយាបគមនេន, តស្ស វិចារក្ខោភវិគមេន វា ចេតសោ សម្មទេវ បាសាទិកភាវេន.

វីរិយំ សតិ ឧបេក្ខាតិ អាគតដ្ឋានេ បារិសុទ្ធិឧបេក្ខា, អទុក្ខមសុខាវេទនាតិ ឯត្ថ ឈានុបេក្ខាតិ, ‘‘សុខដ្ឋានេ វេទនុបេក្ខាវា’’តិ វុត្តំ. សុខដ្ឋានេតិ ច បឋមជ្ឈានាទីសុ សុខស្ស វុត្តដ្ឋានេ. បស្សទ្ធត្តាតិ សមធុរចេតយិតភាវេន អារម្មណេ វិសដវិត្ថតភាវតោ យោ សោ ចេតសោ អាភោគោ វុត្តោ. សាមញ្ញផលាទីសុ សតិយា បារិសុទ្ធិ, សា ថន អត្ថតោ សតិវិនិមុត្តា នត្ថីតិ អាហ ‘‘បរិសុទ្ធាសតិយេវា’’តិ. បារិសុទ្ធិឧបេក្ខា, ន ឈានុបេក្ខាទយោ.

៩៥. ឦទិសេសុ ឋានេសុ សតិយា ន កទាចិបិ ញាណវិរហោ អត្ថីតិ អាហ – ‘‘ញាណេន សម្បជានោ ហុត្វា’’តិ. តថា ហិ តតិយជ្ឈានេ, ‘‘សតិមា សុខវិហារី’’តិ ឯត្ថ សម្បជានោតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ឯវ ហោតិ. ន សាវកានំ អនុបទធម្មវិបស្សនា ហោតិ សង្ខារាវសេសសុខុមប្បវត្តិយា ទុវិញ្ញេយ្យត្តា វិនិព្ភុជិត្វា គហេតុំ អសក្កុណេយ្យភាវតោ. តេនាហ – ‘‘កលាបវិបស្សនំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហា’’តិ.

៩៦. បញ្ញាយ ចស្សទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តីតិ ទស្សនសមកាលំ ខីយមានា អាសវា, ‘‘ទិស្វា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ វុត្តា. សមានកាលេបិ ហិ ឯទិសោ សទ្ទប្បយោគោ ទិស្សតិ –

‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; ២.៤.៦០; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧).

‘‘និហន្ត្វា តិមិរំ សព្ពំ, ឧគ្គតេជោ សមុគ្គតោ;

វេរោចនោ រស្មិមាលី, លោកចក្ខុបភង្ករោ’’តិ. (បដ្ឋា. អនុដី. ១.២៥-៣៤; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៥៨០) ច –

ឯវមាទីសុ. ហេតុអត្ថោ វា អយំ ទិស្វាសទ្ទោ អសមានកត្តុកោ យថា – ‘‘ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ហោតិ, សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៨០២). ទស្សនហេតុកោ ហិ អាសវានំ បរិក្ខយោ បរិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយេ សតិ បហានាភិសមយស្ស លព្ភនតោ. យុគនទ្ធំ អាហរិត្វាតិ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ ឈានធម្មេ សម្មសន្តោ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ. ឯវំ យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ សម្មសន្តោ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ កត្វា យថា ថេរោ អរហត្តំ បាបុណិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អរហត្តំ បត្តវារោ ឥធ គហិតោ’’តិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ទីឃនខសុត្តទេសនាយ (ម. និ. ២.២០៥-២០៦) ហិ ថេរោ អរហត្តំ បត្តោ. តទា ច អនាគាមី ហុត្វា និរោធំ សមាបជ្ជតីតិ វចនអវសរោ នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘អរហត្តំ បត្តវារោ ឥធ គហិតោ’’តិ. យទិ ឯវំ – ‘‘សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ? ថេរេ វិជ្ជមានេ បណ្ឌិតគុណេ អនវសេសតោ ទស្សេត្វា អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេតុំ. និរោធសមាបជ្ជនំ បន ថេរស្ស អាចិណ្ណសមាចិណ្ណំ. តេនាហ ‘‘និរោធំ បន…បេ… វទន្តី’’តិ. តេន ផលសមាបត្តិម្បិ អន្តរា សមាបជ្ជតិយេវាតិ ទស្សេតិ.

វោមិស្សំ វិវរិតុំ ‘‘តត្ថស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘និរោធំ សមាបជ្ជិស្សាមី’’តិ អាភោគេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ អាហរិត្វា ឋិតស្ស និរោធសមាបត្តិ សីសំ នាម ហោតិ, តស្ស អាភោគវសេន និរោធស្ស វារោ អាគច្ឆតិ. ផលសមាបត្តិ គូឡ្ហោ ហោតិ, ‘‘ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិស្សាមី’’តិ អាភោគស្ស អភាវតោ. ផលសមាបត្តិ សីសំ ហោតីតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯតេន អាភោគបដិពទ្ធមេតេសំ អាគមនន្តិ ទីបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ជម្ពុទីបវាសិនោ ថេរា បនាតិអាទិ អដ្ឋកថារុឡ្ហមេវ តំ វចនំ. អន្តោសមាបត្តិយន្តិ និរោធំ សមាបន្នកាលេ. តិសមុដ្ឋានិករូបធម្មេតិ ឧតុកម្មាហារវសេន តិសមុដ្ឋានិករូបធម្មេ.

៩៧. ចិណ្ណវសិតន្តិ បដិបក្ខទូរិភាវេន សុភាវិតវសីភាវំ. និប្ផត្តិំ បត្តោតិ ឧក្កំសបរិនិប្ផត្តិំ បត្តោ. ឧរេ វាយាមជនិតាយ ឱរសោ. បភាវិតន្តិ ឧប្បាទិតំ. ធម្មេនាតិ អរិយមគ្គធម្មេន. តស្ស ហិ អធិគមេន អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ និព្ពត្តោតិ កត្វា, ‘‘ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ’’តិ វុច្ចតិ. ធម្មទាយស្សាតិ នវវិធស្ស លោកុត្តរធម្មទាយស្ស. អាទិយនតោតិ គណ្ហនតោ, សសន្តានេ ឧប្បាទនតោតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អនុបទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. ឆព្ពិសោធនសុត្តវណ្ណនា

៩៨. ខីណា ជាតីតិ អត្តនោ ជាតិក្ខយំ បដិជានន្តេន អរហត្តំ ព្យាកតំ ហោតិ អរហតោ តទភាវតោ. តថា វុសិតំ ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយវាសោ មេ បរិយោសិតោតិ បដិជានន្តេនបិ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូហិ មគ្គេហិ ចតូសុ សច្ចេសុ បរិញ្ញាទិវសេន សោឡសវិធស្សបិ កិច្ចស្ស អត្តនា និដ្ឋាបិតភាវំ បដិជានន្តេនបិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ អាយតិំ បុនព្ភវាភាវំ, អាយតិំ វា បរិញ្ញាទិករណីយាភាវំ បដិជានន្តេនបីតិ អាហ – ‘‘ឯកេនបិ បទេន អញ្ញា ព្យាកតាវ ហោតី’’តិ. ទ្វិក្ខត្តុំ ពទ្ធំ បន សុពទ្ធំ វិយាតិ វុត្តំ. ឥធ បន អញ្ញាព្យាករណំ ចតូហិ បទេហិ អាគតំ, តស្មា វត្តព្ពមេវ ចេត្ថ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ចេតនាយ ទិដ្ឋវាទិតា នាម អរិយវោហារោ. សភាវោតិ បកតិអត្ថោ ហិ អយំ ធម្មសទ្ទោ, ‘‘ជាតិធម្មា ជរាធម្មា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៧៤-២៧៥) វិយ តស្មា, អនុធម្មោតិ អរិយភាវំ អនុគតា បកតីតិ អត្ថោ. បរមប្បិច្ឆតាយ អរិយា អត្តនោ គុណេ អនាវិករោន្តាបិ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវបវេទនត្ថញ្ចេវ សព្រហ្មចារីនំ សម្មាបដិបត្តិយំ ឧស្សាហជននត្ថញ្ច តាទិសានំ បរិនិព្ពានសមយេយេវ អាវិករោន្តីតិ អធិប្បាយេនាហ – ‘‘បរិនិព្ពុតស្ស…បេ… កាតព្ពោ’’តិ.

៩៩. ទុព្ពលន្តិ ផេគ្គុ វិយ សុភេជ្ជនីយំ ពលវិរហិតំ, អសារន្តិ អត្ថោ. វិរាគុតន្តិ បលុជ្ជនសភាវំ. វិគច្ឆនសភាវន្តិ វិនាសគមនសភាវំ. អនិច្ចទុក្ខវិបរិណាមត្តា អស្សាសលេសស្សបិ អភាវតោ អស្សាសវិរហិតំ. អារម្មណករណវសេន សមន្នាគមនវសេន ច យថារហំ ឧបេន្តិ ឧបគច្ឆន្តីតិ ឧបយា, ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ឧបាទិយន្តិ ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហន្តីតិ ឧបាទានា. អធិតិដ្ឋតិ ចេតសោ អភិនន្ទនភូតាតិ ចេតសោ អធិដ្ឋានំ. តាហីតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ. តន្តិ ចិត្តំ. អភិនិវិសតីតិ អភិរតិវសេន និវិសតិ, អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – សក្កាយធម្មេសុ ចិត្តំ អភិនិវិសតិ ‘‘ឯតំ មមំ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ ឯតាហិ អភិនិវេសាហិ, តថា សក្កាយធម្មេសុ ចិត្តំ អនុសេតិ ឯតាហីតិ អនុសយា, តណ្ហាទិដ្ឋិយោ. យទគ្គេន ហិ តេភូមកធម្មេសុ រាគាទយោ អនុសេន្តិ, តទគ្គេន តំសហគតធម្មា តត្ថ អនុសេន្តីតិ បរិយាយេន, ‘‘តំ អនុសេតី’’តិ វុត្តំ. ខយា វិរាគាតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនន្តិ ‘‘ខយេន វិរាគេនា’’តិ ហេតុម្ហិ ករណវសេន អត្ថោ វុត្តោ. វិរាគេនាតិ ច ឥតិសទ្ទោ អាទិ អត្ថោ. តេន ‘‘និរោធេនា’’តិ ឯវមាទិកំ គហិតំ ហោតិ. អញ្ញមញ្ញវេវចនានេវ ឧបយាទីនំ សមុច្ឆេទស្សេវ ពោធនតោ.

១០០. បតិដ្ឋាតិ ឯត្ថ សេសភូតត្តយំ ឧបាទារូបញ្ចាតិ បតិដ្ឋានា, និជ្ជីវដ្ឋេន ធាតុចាតិ បតិដ្ឋានធាតុ. ន្ហានីយចុណ្ណំ ពាហិរឧទកំ វិយ សេសភូតត្តយំ អាពន្ធតីតិ អាពន្ធនំ. បចនីយភត្តំ ពាហិរតេជោ វិយ សេសភូតត្តយំ បរិបាចេតីតិ បរិបាចនំ. ពាហិរវាតោ វិយ សេសភូតត្តយំ វិត្ថម្ភេតីតិ វិត្ថម្ភនំ. ធាតុសទ្ទត្ថោ វុត្តោយេវ. អសម្ផុដ្ឋធាតូតិ អសម្ផុសិតភាវោ តេសំ វិបរិមដ្ឋតាភាវតោ. វិជាននំ អារម្មណូបលទ្ធិ. អហំ អត្តាតិ អហំ, ‘‘រូបធម្មោ មេ អត្តា’’តិ អត្តកោដ្ឋាសេន អត្តភាវេន ន ឧបគមិំ ន គណ្ហិំ. និស្សិតនិស្សិតាបិ និស្សិតា ឯវ នាមាតិ អាហ ‘‘បថវីធាតុនិស្សិតាវា’’តិ. អត្តនា វា បន តន្និស្សិតាតិ ‘‘ឯកេន បរិយាយេនា’’តិ. ឧបាទារុបម្បិ កាមំ និស្សិតម្បិ ហោតិ. តថាបិ តំ និស្សិតំ ហោតិយេវាតិ តំ ន ឧទ្ធដំ. បរិច្ឆេទករត្តា បរិច្ឆេទាកាសស្ស ‘‘អវិនិព្ភោគវសេនា’’តិ វុត្តំ. តេន ច តថា បរិច្ឆិន្នត្តា សព្ពម្បិ ភូតុបាទារូបំ អាកាសធាតុនិស្សិតំ នាម. តំ និស្សាយ បវត្តិយា ឧបាទារូបំ វិយ ភូតរូបានិ, អរូបក្ខន្ធា វិយ ច វត្ថុរូបានិ, ‘‘តំនិស្សិតរូបវត្ថុកា អរូបក្ខន្ធា’’តិ វុត្តនយេន អាកាសធាតុនិស្សិតចក្ខាទិរូបធម្មវត្ថុកា វេទនាទយោ អរូបក្ខន្ធា អាកាសធាតុនិស្សិតា នាមាតិ ឥមមត្ថំ តថា-សទ្ទេន ឧបសំហរតិ. ឥធាបីតិ អាកាសធាតុនិស្សិតបទេបិ, ន បថវីធាតុនិស្សិតបទាទីសុ ឯវ. រូបារូបន្តិ សព្ពម្បិ រូបារូបំ គហិតមេវ ហោតិ, អគ្គហិតំ នត្ថិ. សហជាតា…បេ… និស្សិតន្តិ ឥទំ និប្បរិយាយសិទ្ធំ និស្សយត្តំ គហេត្វា វុត្តំ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេន បរិយាយសិទ្ធេ និស្សយត្តេ គយ្ហមានេ – ‘‘បច្ឆាជាតបច្ចយោតិ បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១១) វចនតោ សព្ពំ ចតុសមុដ្ឋានិករូបំ, ‘‘វិញ្ញាណធាតុនិស្សិត’’ន្តិ វត្តព្ពំ. តថា អនន្តរវិញ្ញាណធាតុបច្ចយា បវត្តនតោ, ‘‘វិញ្ញាណធាតុនិស្សិត’’ន្តិ វត្តព្ពំ.

១០១. រុប្បតិ វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ រូបន្តិ អយមត្ថោ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថគតេ រូបាយតនេ និប្បរិយាយតោ លព្ភតិ, ន អាបាថមនាគតេ. ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពភាវោ បន អាបាថមនាគតេបិ តស្មិំ លព្ភតេវ តំសភាវានតិវត្ថនតោ. រូបាយតនំ ទ្វិធា វិភជិត្វា. ថេរោ បន អាបាថំ អនាគតស្សាបិ រូបាយតនស្ស រូបភាវំ ន សក្កា បដិក្ខិបិតុន្តិ ទ្វិធាករណំ នានុជានន្តោ ឆន្នោវាទំ និទស្សេតិ, ‘‘ឧបរិ ឆន្នោវាទេ កិន្តិ ករិស្សថា’’តិ. តត្ថ ហិ ‘‘ចក្ខុំ, អាវុសោ ឆន្ន, ចក្ខុវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ’’តិ (ម. និ. ៣.៣៩១) អាគតំ, ន ចេត្ថ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថំ អាគតមេវ រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពបទេន គហិតំ, ន អាបាថំ អនាគតន្តិ សក្កា វិញ្ញាតុំ អវិសេសេនេវ រូបាយតនេន តណ្ហាមានទិដ្ឋិគាហាភាវស្ស ជោតិតត្តា. តេនាហ ‘‘ន យិទំ លព្ភតី’’តិ. រូបមេវាតិ រូបាយតនមេវ. យទិ ឯវំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសូ’’តិ បទំ កថំ នេតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តា បនា’’តិអាទិ. ចក្ខុវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ វិញ្ញាតព្ពេសូតិ យេន មនោវិញ្ញាណេន ចក្ខុវិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិអាទិនា ចក្ខុវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ តេន វិញ្ញាតព្ពេសុ តំសម្បយុត្តធម្មេសូតិ អត្ថោ. តណ្ហាឆន្ទោតិ តស្សនសភាវោ ឆន្ទោ, ន កត្តុកម្យតា ឆន្ទោយេវាតិ តណ្ហាឆន្ទោ. រជ្ជនវសេនាតិ វត្ថំ វិយ រង្គជាតំ ចិត្តស្ស អនុរញ្ជនវសេន. អភិនន្ទនវសេនាតិ អារម្មណេ អភិរមិត្វា នន្ទនវសេន. សប្បីតិកតណ្ហា ហិ នន្ទីតិ វុច្ចតិ. តណ្ហាយនវសេន តណ្ហា.

១០២. អហង្ការោតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១១២១, ១២៣៩; វិភ. ៨៣២, ៨៦៦; សំ. និ. ៤.១០៨; មហានិ. ២១, ១៧៨) អហំករណំ. យេន ហិ មមំ ករោតិ, ឯតំ មមង្ការោ. ស្វេវាតិ ‘‘អហង្ការោ’’តិ វុត្តមានោ. ឯវំ ចតុត្ថជ្ឈានេ និទ្ទិដ្ឋេ សព្ពាសុ លោកិយាភិញ្ញាសុ វុច្ចមានាសុ ហេដ្ឋា វិជ្ជាទ្វយំ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយេន, ‘‘បុព្ពេនិវាសំ ទិព្ពចក្ខុញ្ច អវត្វា កស្មា វុត្ត’’ន្តិ អាហ? ឥតរោ ឥធ សព្ពវារេសុបិ លោកុត្តរធម្មបុច្ឆា អធិកតា តស្មា ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ’’តិអាទិនា តតិយា វិជ្ជា កថិតាតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ភិក្ខូ លោកិយធម្មំ ន បុច្ឆន្តី’’តិអាទិមាហ. ឯកវិស្សជ្ជិតសុត្តំ នាមេតំ តតិយវិជ្ជាយ ឯវ អាគតត្តា. អរិយធម្មវសេនបិស្ស សមញ្ញា អត្ថេវាតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឆព្ពិសោធនន្តិបិស្ស នាម’’ន្តិ វត្វា តេសុ ធម្មេសុ ភេទំ ទស្សេតុំ, ‘‘ឯត្ថ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. វិសុទ្ធាតិ តស្សា ចោទនាយ សោធនវសេន វិសោធិតា. ឯកមេវ កត្វាតិ ឯកវារវសេនេវ បាឡិយំ ឯកជ្ឈំ អាគតត្តា ឯកមេវ កោដ្ឋាសំ កត្វា. យទិ ឯវំ កថំ វា ឆព្ពិសោធនតាតិ អាហ – ‘‘ចតូហិ អាហារេហិ សទ្ធិ’’ន្តិ កថំ បនេត្ថ ចត្តារោ អាហារា គហេតព្ពាតិ? កេចិ តាវ អាហុ – ‘‘សាធូតិ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧត្តរិ បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ’’តិ ហេដ្ឋា អាគតេន នយេន អាហារវារោ អាហរិត្វា វត្តព្ពោតិ. ‘‘ពហិទ្ធា សព្ពនិមិត្តេសូ’’តិ ឯត្ថ អាហារានម្បិ សង្គហិតត្តា អាហារា អត្ថតោ អាគតា ឯវាតិ អញ្ញេ. អបរេ បន រូបក្ខន្ធគ្គហណេន កពឡីការោ អាហារោ, សង្ខារក្ខន្ធគ្គហណេន ផស្សាហារោ, មនោសញ្ចេតនាហារគ្គហណេន វិញ្ញាណាហារោ សរូបតោបិ គហិតោតិ វទន្តិ.

‘‘ឆព្ពិសោធន’’ន្តិ ឥមស្ស សុត្តស្ស សមញ្ញាយ អន្វត្ថតំ ទស្សេត្វា អាយតិម្បិ តាទិសេន ព្យាករណេន ភិក្ខូនំ បដិបត្តិម្បិ ទស្សនត្ថំ, ‘‘ឥមេ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. វិនយនិទ្ទេសបរិយាយេនាតិ វិនយនិទ្ទេសេ អាគតេន ការណេន. វិនយេ វា អាគតនិទ្ទេសានុក្កមេន.

អធិគន្តព្ពតោ អធិគមោ, ឈានាទិអធិគមបុច្ឆា. តេនាហ – ‘‘ឈានវិមោក្ខាទីសូ’’តិអាទិ. ឧបាយបុច្ឆាតិ អធិគមោបាយបុច្ឆា. កិន្តីតិ កេន បការេន វិធិនាតិ អត្ថោ.

កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភីតិ ឥទំ បន បុព្ពេ ‘‘កិំ តេ អធិគត’’ន្តិ អនិទ្ធារិតភេទា ឈានាទិវិសេសា បុច្ឆិតាតិ ឥទានិ តេសំ និទ្ធារេត្វា បុច្ឆនាការទស្សនំ. តស្មាតិ យស្មា យថាវុត្តេហិ អាការេហិ អធិគមព្យាករណំ សោធេតព្ពំ, តស្មា. ឯត្តាវតាវាតិ ឯត្តកេន ព្យាករណមត្តេនេវ ន សក្ការោ កាតព្ពោ. ព្យាករណញ្ហិ ឯកច្ចស្ស អយាថាវតោបិ ហោតិ, យថា នាម ជាតរូបបតិរូបំ ជាតរូបំ វិយ ខាយតីតិ ជាតរូបំ និឃំសនតាបនឆេទនេហិ សោធេតព្ពំ ឯវមេវំ ឥមេសុ ឥទានេវ វុត្តេសុ ឆសុ ឋានេសុ បក្ខិបិត្វា សោធនត្ថំ វត្តព្ពោ វិមោក្ខាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន សមាធិ-សមាបត្តិ-ញាណទស្សន-មគ្គភាវនា-ផលសច្ឆិកិរិយា សង្គណ្ហាតិ.

បាកដោ ហោតិ អធិគតវិសេសស្ស សតិសម្មោសាភាវតោ. សេសបុច្ឆាសុបិ ‘‘បាកដោ ហោតី’’តិ បទេ ឯសេវ នយោ. ឧគ្គហបរិបុច្ឆាកុសលាតិ សជ្ឈាយមគ្គសំវណ្ណនាសុ និបុណា. យាយ បដិបទាយ យស្ស អរិយមគ្គោ អាគច្ឆតិ, សា បុព្ពភាគបដិបត្តិ អាគមនបដិបទា. សោធេតព្ពាតិ សុទ្ធា ឧទាហុ អសុទ្ធាតិ វិចារណវសេន សោធេតព្ពា. ន សុជ្ឈតីតិ តត្ថ តត្ថ បមាទបដិបត្តិភាវតោ. អបនេតព្ពោ អត្តនោ បដិញ្ញាយ. ‘‘សុជ្ឈតី’’តិ វត្វា សុជ្ឈនាការំ ទស្សេតុំ, ‘‘ទីឃរត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ញាយតីតិ ឯត្ថ ‘‘យទី’’តិ បទំ អានេត្វា យទិ សោ ភិក្ខុ តាយ បដិបទាយ យទិ បញ្ញាយតីតិ សម្ពន្ធោ. ខីណាសវបដិបត្តិសទិសា បដិបទា ហោតិ ទីឃរត្តំ វិក្ខម្ភិតកិលេសត្តា.

នទិយា សមុទ្ទំ បក្ខន្ទនដ្ឋានំ នទីមុខទ្វារំ. មទ្ទមានោតិ ពទរសាឡវំ សរសំ បត្តេ បក្ខិត្តោ ហុត្វា មទ្ទមានោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឆព្ពិសោធនសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. សប្បុរិសធម្មសុត្តវណ្ណនា

១០៥. សប្បុរិសធម្មន្តិ សប្បុរិសភាវករំ ធម្មំ. សោ បន យស្មា សប្បុរិសានំ បវេណិកោ ធម្មោ ហោតិ. តស្មា អាហ – ‘‘សប្បុរិសានំ ធម្ម’’ន្តិ, ឯស នយោ អសប្បុរិសធម្មន្តិ ឯត្ថាបិ. ឯវំ បធានំ អនុដ្ឋាតព្ពញ្ច សប្បុរិសធម្មំ អាទិំ កត្វា មាតិកំ ឋបេត្វា អយថានុបុព្ពិយា និទ្ទិសន្តោ ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ’’តិអាទិមាហ. តថា បន និទ្ទិសន្តោ ឧទាហរណបុព្ពកំ ហេតុំ ទស្សេតុំ, ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន ឥច្ឆិតព្ពបរិច្ចាគបុព្ពកំ គហេតព្ពគ្គហណំ នាម ញាយបដិបត្តិ, តស្មា សប្បុរិសធម្មា សម្បាទេតព្ពាតិ ទីបេន្តោ សត្ថា អយថានុបុព្ពិយា និទ្ធារីយតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. តថា អញ្ញត្ថាបិ ‘‘អសេវនា ច ពាលានំ, បណ្ឌិតានញ្ច សេវនា’’តិ. ឯតទេវ ហិ កុលទ្វយំ ‘‘ឧច្ចកុល’’ន្តិ វុច្ចតិ និប្បរិយាយតោ. តថាហិ អន្តិមភវិកា ពោធិសត្តា តត្ថេវ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ. សោតិ សាមីចិប្បដិបន្នោ ភិក្ខុ. អន្តរំ ករិត្វាតិ តំ ការណំ កត្វា. បដិបទា ហិ វិញ្ញូនំ បូជាយ ការណំ, ន ឧច្ចកុលីនតា. មហាកុលាតិ វិបុលកុលា ឧបាទិតោទិតកុលសម្បវត្តិកាតិ អត្ថោ.

១០៦. យសសទ្ទោ បរិវារវាចកោ. យសស្សីតិ ច សាតិសយបរិវារវន្តតា វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘បរិវារសម្បន្នោ’’តិ. អាធិបតេយ្យាភាវតោ បរេសំ ឧបរិនត្តិ ឯតេសំ ឦសោ ឦសនំ ឥស្សរិយន្តិ អក្ខាតព្ពាតិ អប្បេសក្ខា. តេនាហ ‘‘អប្បបរិវារា’’តិ. អភាវត្ថោ ហិ ឥធ អប្ប-សទ្ទោ.

១០៧. នវេវ ធុតង្គានិ អាគតានីតិ ឯត្ថ យថា ឧក្កដ្ឋបំសុកូលិកស្ស តេចីវរិកតា សុករា. ឯវំ ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកស្ស សបទានចារិកតា សុករា. ឯកាសនិកស្ស ច បត្តបិណ្ឌិកខលុបច្ឆាភត្តិកតា សុករា ឯវាតិ – ‘‘បំសុកូលិកោ ហោតី’’តិអាទិវចនេនេវ បាឡិយា អនាគតានម្បិ អាគតភាវោ វេទិតព្ពោ បរិហរណសុករតាយ តេសម្បិ សមាទានសម្ភវតោ. តេនាហ ‘‘តេរស ហោន្តី’’តិ.

១០៨. កាមតណ្ហាទិកាយ តាយ តណ្ហាយ និព្ពត្តាតិ តម្មយា, បុថុជ្ជនា, បកតិភាវូបគមនេន តេសំ ភាវោ តម្មយតា, តប្បដិក្ខេបតោ អតម្មយតា, និត្តណ្ហតា. តំយេវ ការណំ កត្វាតិ បឋមជ្ឈានេបិ តណ្ហាបហានំយេវ ការណំ កត្វា. ចិត្តេ ឧប្បាទេត្វាតិ អតម្មយតាបរិយាយេន វុត្តេ តណ្ហាយ បដិបក្ខធម្មេ សម្បាទេត្វា. ន មញ្ញតីតិ មញ្ញនានំ អរិយមគ្គេន សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នត្តា កិស្មិញ្ចិ ឱកាសេ កាមភវាទិកេ កេនចិ វត្ថុនា ហត្ថិអស្សខេត្តវត្ថាទិនា បត្តចីវរវិហារបរិវេណាទិនា ច បុគ្គលំ ន មញ្ញតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សប្បុរិសធម្មសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. សេវិតព្ពាសេវិតព្ពសុត្តវណ្ណនា

១០៩. អញ្ញមញ្ញន្តិ អញ្ញំ អញ្ញំ. តេនាហ ‘‘អញ្ញំ សេវិតព្ព’’ន្តិអាទិ. សត្តហិ បទេហីតិ សត្តហិ វាក្យេហិ. បជ្ជតិ ឯតេន យថាធិប្បេតោ អត្ថោតិ បទំ, វាក្យំ. សារិបុត្តត្ថេរស្ស ឱកាសករណំ ធម្មទាយាទេ (ម. និ. ១.៣១) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

១១៣. ទិដ្ឋិយេវ បច្ចយវសេន បដិលទ្ធតាយ ទិដ្ឋិបដិលាភោ. សញ្ញាបដិលាភេបិ ឯសេវ នយោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិសម្មាទិដ្ឋិយោ…បេ… ន គហិតា កម្មបថប្បត្តានំ តេសំ មនោសមាចារភាវេន គហិតត្តា. យទិ ឯវំ កស្មា ទិដ្ឋិ ចិត្តុប្បាទវារេ ន គហិតាតិ? កាមំ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា អវយវិភាវោ លព្ភតិ, តថាបិ ចិត្តុប្បាទក្ខណេ លោកិយលោកុត្តរចិត្តុប្បាទេសុ កម្មបថកោដ្ឋាសោ ន ឧទ្ធដោ.

១១៥. កាមសញ្ញាទីនន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន យថា ព្យាបាទវិហិំសាសញ្ញា សង្គហិតា, ឯវំ អនភិជ្ឈាអព្យាបាទអវិហិំសាសញ្ញា សង្គហិតា បឋមេន អាទិសទ្ទេន ‘‘អនភិជ្ឈាសហគតាយ សញ្ញាយា’’តិអាទិបាឋស្ស សង្គហិតត្តា.

១១៧. តិ កាមភវាទីនំ អបរិយោសានាយ បរិយោសានំ ឥច្ឆតោបិ តាទិសស្ស ភវានំ អបរិយោសានមេវ ហោតិ. ចត្តារោ ហោន្តិ បុគ្គលវសេន. តេនាហ ‘‘បុថុជ្ជនោបិ ហី’’តិអាទិ. អកុសលា ធម្មា វឌ្ឍន្តីតិ តេសំ បហានាយ អប្បដិបជ្ជមានស្សាតិ អធិប្បាយោ, តតោ ឯវ កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ. តេនស្ស កិលេសទុក្ខេន វិបាកទុក្ខេន ច សទុក្ខមេវ អត្តភាវំ អភិនិព្ពត្តេតិ. ឱរម្ភាគិយសំយោជនានិ បហាយ សុទ្ធាវាសេសុ និព្ពត្តនារហោ អនាគាមី កថំ…បេ… អភិវឌ្ឍន្តីតិ អាហ ‘‘អនាគាមីបី’’តិអាទិ. សទុក្ខមេវ អត្តភាវំ អភិនិព្ពត្តេតិ, យាយ លព្ភមានអកុសលាភិវុទ្ធិំ កុសលបរិហានិញ្ច គហេត្វា អនាគាមិនោបិ សព្យាពជ្ឈអត្តភាវាភិនិព្ពត្តនំ វុត្តំ. ឯវំ យថាលព្ភមានំ អកុសលបរិហានិំ កុសលាភិវុទ្ធិញ្ច គហេត្វា បុថុជ្ជនស្សបិ អន្តិមភវិកស្ស អព្យាពជ្ឈអត្តភាវាភិនិព្ពត្តនំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘បុថុជ្ជនោបី’’តិអាទិ. អកុសលមេវ ហាយតិ,ន កុសលំ តស្ស ពុទ្ធិបក្ខេ ឋិតត្តា. តត្ថាបិ វិបស្សនមេវ គព្ភំ គណ្ហាបេតិ, ន វដ្ដគព្ភំ អន្តិមភវិកតាយ វិវដ្ដូបនិស្សិតត្តា អជ្ឈាសយស្ស, ញាណស្ស ច បាកគមនតោ.

១១៩. ឯកច្ចស្សាតិ សាមិវចនំ ‘‘អភិនន្ទតី’’តិអាទីសុ បច្ចត្តវសេន បរិណាមេតព្ពំ, តថា ‘‘និព្ពិន្ទតី’’តិអាទីសុបិ. ឧគ្គណ្ហិត្វាបីតិ បិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. ភគវតោ ភាសិតស្ស អត្ថំ អជានន្តា តាវ ទីឃរត្តំ ហិតសុខតោ បរិពាហិរា ហោន្តុ ជានន្តានម្បិ សព្ពេសំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ហោតីតិ អនេកំសិកតំ ចោទេន្តោ ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិអាទិមាហ. ឥតរោ សព្ពេសម្បិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ហោតិយេវាតិ, ‘‘អប្បដិសន្ធិកា’’តិអាទិនា អនេកំសិកតំ បរិហរតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សេវិតព្ពាសេវិតព្ពសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៥. ពហុធាតុកសុត្តវណ្ណនា

១២៤. ភយន្តិ (អ. និ. ដី. ២.៣.១) ចិត្តសំសប្បតាតិ អាហ ‘‘ចិត្តុត្រាសោ’’តិ. ឧបទ្ទវោតិ អន្តរាយោ. តស្ស បន វិក្ខេបការណត្តា វុត្តំ ‘‘អនេកគ្គតាការោ’’តិ. ឧបសគ្គោតិ ឧបសជ្ជនំ. តតោ អប្បតីការវិឃាតាបត្តិ យស្មា បតីការាភាវេន វិហញ្ញមានស្ស កិញ្ចិ កាតុំ អសមត្ថស្ស ឱសីទនការណំ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘តត្ថ តត្ថ លគ្គនាការោ’’តិ. វញ្ចេត្វា អាគន្តុំ យថាវុត្តេ ទិវសេ អនាគច្ឆន្តេសុ. ពហិ អនិក្ខមនត្ថាយ ទ្វារេ អគ្គិំ ទត្វា.

នឡេហីតិ នឡច្ឆន្នសង្ខេបេន ឧបរិ ឆាទេត្វា តេហិយេវ ទារុកច្ឆទននិយាមេន បរិតោបិ ឆាទិតា. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា តិណេហិ ឆន្នតំ, សេសសម្ភារានំ រុក្ខមយតញ្ច អតិទិសតិ. វិធវាបុត្តេតិ អទន្តភាវោបលក្ខណំ. តេ ហិ និប្បិតិកា អវិនីតា អសំយតា អកិច្ចការិនោ ហោន្តិ.

មត្ថកំ អបាបេត្វាវ និដ្ឋាបិតាតិ កស្មា ភគវា ឯវមកាសីតិ? អានន្ទត្ថេរស្ស បុច្ឆាកោសល្លទីបនត្ថមេវ, តត្ថ និសិន្នានំ សន្និបតិតភិក្ខូនំ ទេសនាយ ជាននត្ថញ្ច. តេ កិរ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ អជានន្តា អន្ធការំ បវិដ្ឋា វិយ ឋិតា. បុច្ឆានុសន្ធិវសេន បរិគ្គយ្ហ ជានិស្សន្តីតិ.

១២៥. រូបបរិគ្គហោវ កថិតោ, ន អញ្ញំ កិញ្ចីតិ អត្ថោ. ឥទានិ តតោ សច្ចានិ និទ្ធារេត្វា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ ទស្សេតុំ, ‘‘សព្ពាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តីតិ អទ្ធេកាទស ធាតុយោ រូបក្ខន្ធោ, អទ្ធដ្ឋមា ធាតុយោ យថារហំ វេទនាទយោ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធាតិ ឯវំ អដ្ឋារស ធាតុយោ បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តិ. បញ្ចបិ ខន្ធា តណ្ហាវជ្ជា ទុក្ខសច្ចំ. អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ. និរោធបជាននាតិ បញ្ញាសីសេន មគ្គកិច្ចមាហ. សម្មាទិដ្ឋិបមុខោ ហិ អរិយមគ្គោ. មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ សម្មសនស្ស ភូមិយា និប្ផត្តិយា ច កថិតត្តា. ជានាតិ បស្សតីតិ ឥមិនា ញាណទស្សនំ កថិតំ តំ បន លោកិយំ លោកុត្តរន្តិ ទុវិធន្តិ តទុភយម្បិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘សហ វិបស្សនាយ មគ្គោ វុត្តោ’’តិ.

ឯត្តាវតាបិ ខោតិ បិ-សទ្ទគ្គហណេន អញ្ញេន បរិយាយេន សត្ថា ធាតុកោសល្លំ ទេសេតុកាមោតិ ថេរោ, ‘‘សិយា បន, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆតីតិ ភគវា បថវីធាតុអាទិវសេនបិ ធាតុកោសល្លំ វិភាវេតិ. តត្ថ បថវីធាតុអាទិសទ្ទេន ទេសនាការណំ វិភាវេន្តោ, ‘‘បថវីធាតុ…បេ… វុត្តា’’តិ អាហ. តាបិ ហិ អាទិតោ ឆ ធាតុយោ. ‘‘វិញ្ញាណធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា’’តិ វត្វា កថំ រូបធាតុយោ នីហរីយន្តីតិ ចោទនំ សន្ធាយ តំ នយំ ទស្សេតុំ, ‘‘វិញ្ញាណធាតូ’’តិអាទិ វុត្តំ. កាមញ្ចេត្ថ កាយវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណំ ផោដ្ឋព្ពធាតុបថវីធាតុ អាទិវសេន ទេសនារុឡមេវ, កាយធាតុ បន នីហរិតព្ពាតិ ឯកំសមេវ នីហរណវិធិំ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឯស នយោ សព្ពត្ថា’’តិ អាហ. បុរិមបច្ឆិមវសេន មនោធាតូតិ បច្ឆិមភាគវសេន កិរិយាមនោធាតុ គហេតព្ពា តស្សានុរូបភាវតោ. ននុ ចេត្ថ មនោធាតុ នាមាយំ មនោវិញ្ញាណធាតុយា អសំសដ្ឋា, វិសុំយេវ ចេសា ធាតូតិ? សច្ចមេតំ អដ្ឋារសធាតុទេសនាយ, ចិត្តវិភត្តិនិទ្ទេសេ ឆវិញ្ញាណកាយទេសនាយំ បន សា មនោវិញ្ញាណកាយសង្គហិតាវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ តំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៥១៧) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. អថ វា បុរិមបច្ឆិមវសេនាតិ បុរេចរានុចរវសេន. មនោធាតូតិ វិបាកមនោធាតុ គហេតព្ពា បុរេចរណតោ, បរតោ ឧប្បជ្ជនកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុយា អនន្តរំ មនោធាតុយា, កិរិយាមនោធាតុយា អនន្តរំ មនោវិញ្ញាណធាតុយា អនុប្បជ្ជនតោ ច.

ធម្មានំ យាវទេវ និស្សត្តនិជ្ជីវវិភាវនត្ថាយ សត្ថុ ធាតុទេសនាតិ អញ្ញេសុ សភាវធារណាទិអត្ថេសុ លព្ភមានេសុបិ អយមេត្ថ អត្ថោ បធានោតិ អាហ – ‘‘ឯសនយោ សព្ពត្ថា’’តិ. សប្បដិបក្ខវសេនាតិ សប្បដិភាគវសេន សុខំ ទុក្ខេន សប្បដិភាគំ, ទុក្ខំ សុខេន, ឯវំ សោមនស្សទោមនស្សាតិ. យថា សុខាទីនំយេវ សមុទាចារោ វិភូតោ, ន ឧបេក្ខាយ, ឯវំ រាគាទីនំយេវ សមុទាចារោ វិភូតោ, ន មោហស្ស, តេន វុត្តំ ‘‘អវិភូតភាវេនា’’តិ. កាយវិញ្ញាណធាតុ បរិគ្គហិតាវ ហោតិ តទវិនាភាវតោ. សេសាសុ សោមនស្សធាតុអាទីសុ, បរិគ្គហិតាវ ហោតិ អវិនាភាវតោ ឯវ. ន ហិ សោមនស្សាទយោ មនោធាតុយា វិនា វត្តន្តិ. ឧបេក្ខាធាតុតោ នីហរិត្វាតិ ឯត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទយោ ចតស្សោ វិញ្ញាណធាតុយោ តាសំ វត្ថារម្មណភូតា ចក្ខុធាតុអាទយោ ចាតិ អដ្ឋ រូបធាតុយោ, មនោធាតុ, ឧបេក្ខាសហគតា មនោវិញ្ញាណធាតុ, ឧបេក្ខាសហគតា ឯវ ធម្មធាតូតិ ឯវំ បន្នរស ធាតុយោ ឧបេក្ខាធាតុតោ នីហរិតព្ពា. សោមនស្សធាតុអាទយោ បន ចតស្សោ ធាតុយោ ធម្មធាតុអន្តោគធា, ឯវំ សុខធាតុតោ កាយវិញ្ញាណធាតុយា តស្សា វត្ថារម្មណភូតានំ កាយធាតុផោដ្ឋព្ពធាតូនញ្ច នីហរណា ហេដ្ឋា ទស្សិតនយាតិ, ‘‘ឧបេក្ខាធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

កាមវិតក្កាទយោ ឥធ កាមធាតុអាទិបរិយាយេន វុត្តាតិ ‘‘កាមធាតុអាទីនំ ទ្វេធាវិតក្កេ កាមវិតក្កាទីសុ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ. តត្ថ ហិ ‘‘កាមវិតក្កោតិ កាមបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កោតិ ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កោតិ វិហិំសាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ, នេក្ខម្មបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ នេក្ខម្មវិតក្កោ, សោ យាវ បឋមជ្ឈានា វដ្ដតិ. អព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អព្យាបាទវិតក្កោ, សោ មេត្តាបុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ យាវ បឋមជ្ឈានា វដ្ដតិ. អវិហិំសាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អវិហិំសាវិតក្កោ, សោ ករុណាយ បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ យាវ បឋមជ្ឈានា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អយំ បនត្ថោ អភិធម្មេ វិត្ថារតោ អាគតោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘អភិធម្មេ’’តិអាទិ វុត្តំ. កាមធាតុតោ នីហរិត្វាតិ ឯត្ថ កាមគ្គហណេន គហិតា រូបធាតុអាទយោ ឆ, តំវិសយា សត្តវិញ្ញាណធាតុយោ, តត្ថ បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណធាតូនំ ចក្ខុធាតុអាទយោ បញ្ចាតិ អដ្ឋារស. នេក្ខម្មធាតុអាទយោ បន ធម្មធាតុអន្តោគធា ឯវ.

កាមតណ្ហាយ វិសយភូតា ធម្មា កាមធាតូតិ អាហ – ‘‘បញ្ច កាមាវចរក្ខន្ធា កាមធាតូ’’តិ. តថា រូបតណ្ហាយ វិសយភូតា ធម្មា រូបធាតុ, អរូបតណ្ហាយ វិសយភូតា ធម្មា អរូបធាតូតិ អាហ – ‘‘ចត្តារោ អរូបាវចរក្ខន្ធា’’តិអាទិ. កាមតណ្ហា កាមោ ឧត្តរបទលោបេន, ឯវំ រូបារូបតណ្ហា រូបារូបំ. អារម្មណករណវសេន តា យត្ថ អវចរន្តិ, តេ កាមាវចរាទយោតិ ឯវំ កាមាវចរក្ខន្ធាទីនំ កាមតណ្ហាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. អាទិនា នយេនាតិ ឯតេន ‘‘ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តិទេវេ អន្តោករិត្វា ឯត្ថាវចរា’’តិអាទិបាឡិំ (វិភ. ១០២០) សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថាវចរាតិ អវីចិបរនិម្មិតបរិច្ឆិន្នោកាសាយ កាមតណ្ហាយ វិសយភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, តទោកាសតា ច តណ្ហាយ តន្និន្នត្តា វេទិតព្ពា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. បរិបុណ្ណអដ្ឋារសធាតុកត្តា កាមាវចរធម្មានំ ‘‘កាមធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា’’តិ វុត្តំ. មនោវិញ្ញាណធាតុធម្មធាតុ ឯកទេសមត្តមេវ ហិ រូបារូបាវចរធម្មាតិ.

សមាគន្ត្វាតិ សហិតា ហុត្វា. យត្តកញ្ហិ បច្ចយធម្មា អត្តនោ ផលស្ស ការណំ, តត្ថ តន្និព្ពត្តនេ សមាគតា វិយ ហោតិ វេកល្លេ តទនិព្ពត្តនតោ. សង្ខតធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា អសង្ខតាយ ធាតុយា ធម្មធាតុឯកទេសភាវតោ.

១២៦. ឯវំ បវត្តមានា មយំ អត្តាតិ គហណំ គមិស្សាមាតិ ឥមិនា វិយ អធិប្បាយេន អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តា អជ្ឈត្តា, តេសុ ភវា តប្បរិយាបន្នត្តាតិ អជ្ឈត្តិកានិ. តតោ ពហិភូតានិ ពាហិរានិ. អាយតនកថា បដិច្ចសមុប្បាទកថា ច វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥១០, ៥៧០, ៥៧១) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ ន វិត្ថារិតា.

១២៧. អវិជ្ជមានំ ឋានំ អដ្ឋានំ (អ. និ. ដី. ១.១.២៦៨; វិភ. មូលដី. ៨០៩), នត្ថិ ឋានន្តិ វា អដ្ឋានំ. អនវកាសោតិ ឯត្ថ ឯសេវ នយោ. តទត្ថនិគមនមេវ ហិ ‘‘នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ វចនន្តិ. តេនាហ ‘‘ឧភយេនបី’’តិអាទិ. យន្តិ ការណេ បច្ចត្តវចនំ, ហេតុអត្ថោ ច ការណត្ថោតិ អាហ – ‘‘យន្តិ យេន ការណេនា’’តិ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ឯត្ថ ទិដ្ឋិសម្បត្តិ វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ ‘‘មគ្គទិដ្ឋិយា សម្បន្នោ’’តិ. កុតោ បនាយមត្ថោ លព្ភតីតិ? លិង្គតោ. លិង្គញ្ហេតំ, យទិទំ និច្ចតោ ឧបគមនបដិក្ខេបោ. ចតុភូមកេសូតិ ឥទំ ចតុត្ថភូមកសង្ខារានំ អរិយសាវកស្ស វិសយភាវូបគមនតោ វុត្តំ; ន បន តេ អារព្ភ និច្ចតោ ឧបគមនសព្ភាវតោ. វក្ខតិ ច ‘‘ចតុត្ថភូមកសង្ខារា បនា’’តិអាទិនា. អភិសង្ខតសង្ខារអភិសង្ខរណកសង្ខារានំ សប្បទេសត្តា និប្បទេសសង្ខារគ្គហណត្ថំ ‘‘សង្ខតសង្ខារេសូ’’តិ វុត្តំ. លោកុត្តរសង្ខារានំ បន និវត្តនេ ការណំ សយមេវ វក្ខតិ. ឯតំ ការណំ នត្ថិ សេតុឃាតត្តា. តេជុស្សទត្តាតិ សំកិលេសវិធមនតេជស្ស អធិកភាវតោ. តថា ហិ តេ គម្ភីរភាវេន ទុទ្ទសា. អកុសលានំ អារម្មណំ ន ហោន្តីតិ ឥទំ បករណវសេន វុត្តំ. អប្បហីនវិបល្លាសានំ សត្តានំ កុសលធម្មានម្បិ តេ អារម្មណំ ន ហោន្តិ.

អសុខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ វិបល្លាសោ ច ឥធ សុខតោ ឧបគមនស្ស ឋានន្តិ អធិប្បេតន្តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឯកន្ត…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. អត្តទិដ្ឋិវសេនាតិ បធានទិដ្ឋិមាហ. ទិដ្ឋិយា និព្ពានស្ស អវិសយភាវោ ហេដ្ឋា វុត្តោ ឯវាតិ ‘‘កសិណាទិបណ្ណត្តិសង្គហត្ថ’’ន្តិ វុត្តំ. បរិច្ឆេទោតិ សង្ខារានំ បរិច្ឆេទោ សង្ខារានំ បរិច្ឆិជ្ជគហណំ. ស្វាយំ យេសំ និច្ចាទិតោ ឧបគមនំ ភវតិ តេសំយេវ វសេន កាតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពវារេសូ’’តិអាទិមាហ. សព្ពវារេសូតិ និច្ចាទិសព្ពវារេសុ. បុថុជ្ជនោ ហីតិ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា យំ យំ សង្ខារំ និច្ចាទិវសេន បុថុជ្ជនកាលេ ឧបគច្ឆតិ, តំ តំ អរិយមគ្គាធិគមេន អនិច្ចាទិវសេន គណ្ហន្តោ យាថាវតោ ជានន្តោ តំ គាហំ តំ ទិដ្ឋិំ វិនិវេឋេតិ វិស្សជ្ជេតិ. តស្មា យត្ថ គាហោ តត្ថ វិស្សជ្ជនាតិ ចតុត្ថភូមកសង្ខារា ឥធ សង្ខារគ្គហណេន ន គយ្ហតីតិ អត្ថោ.

១២៨. បុត្តសម្ពន្ធេន មាតាបិតុសមញ្ញា, ទត្តកិត្តិមាទិវសេនបិ បុត្តវោហារោ លោកេ ទិស្សតិ, សោ ច ខោ បរិយាយតោ និប្បរិយាយសិទ្ធំ តំ ទស្សេតុំ, ‘‘ជនិកា វ មាតា ជនកោ បិតា’’តិ វុត្តំ. តថា អានន្តរិយកម្មស្ស អធិប្បេតត្តា ‘‘មនុស្សភូតោវ ខីណាសវោ អរហាតិ អធិប្បេតោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អដ្ឋានមេត’’ន្តិអាទិនា មាតុអាទីនំយេវ ជីវិតា វោរោបនេ អរិយសាវកស្ស អភព្ពភាវទស្សនតោ តទញ្ញំ អរិយសាវកោ ជីវិតា វោរោបេតីតិ ឥទំ អត្ថតោ អាបន្នមេវាតិ មញ្ញមានោ វទតិ – ‘‘កិំ បន អរិយសាវកោ អញ្ញំ ជីវិតា វោរោបេយ្យា’’តិ? ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ វចនតោ, ‘‘ឯតម្បិ អដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សចេបិ ហី’’តិអាទិ. ពលទីបនត្ថន្តិ សទ្ធាទិពលសមន្នាគមទីបនត្ថំ. អរិយមគ្គេនាគតសទ្ធាទិពលវសេន ហិ អរិយសាវកោ តាទិសំ សាវជ្ជំ ន ករោតិ.

បញ្ចហិ ការណេហីតិ ឥទំ អត្ថនិប្ផាទកានិ តេសំ បុព្ពភាគិយានិ ច ការណានិ ការណភាវសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វុត្តំ, ន បន សព្ពេសំ បញ្ចន្នំ សហយោគក្ខមតោ. អាការេហីតិ ការណេហិ. អនុស្សាវនេនាតិ អនុរូបំ សាវនេន. ភេទស្ស អនុរូបំ យថា ភេទោ ហោតិ, ឯវំ ភិន្ទិតព្ពានំ ភិក្ខូនំ អត្តនោ វចនស្ស សាវនេន វិញ្ញាបនេន. តេនាហ ‘‘ននុ តុម្ហេ’’តិអាទិ. កណ្ណមូលេ វចីភេទំ កត្វាតិ ឯតេន ‘‘បាកដំ កត្វា ភេទករវត្ថុទីបនំ វោហារោ, តត្ថ អត្តនោ និច្ឆិតមត្ថំ រហស្សវសេន វិញ្ញាបនំ អនុស្សាវន’’ន្តិ ទស្សេតិ.

កម្មមេវ ឧទ្ទេសោ វា បមាណន្តិ តេហិ សង្ឃភេទសិទ្ធិតោ វុត្តំ, ឥតរេ បន តេសំ បុព្ពភាគភូតា. តេនាហ ‘‘វោហារា’’តិអាទិ. តត្ថាតិ វោហារេ. ចុតិអនន្តរំ ផលំ អនន្តរំ នាម, តស្មិំ អនន្តរេ និយុត្តានិ តន្និព្ពត្តនេន អនន្តរករណសីលានិ, អនន្តរប្បយោជនានិ ចាតិ អានន្តរិយានិ, តានិ ឯវ ‘‘អានន្តរិយកម្មានី’’តិ វុត្តានិ.

កម្មតោតិ ‘‘ឯវំ អានន្តរិយកម្មំ ហោតិ, ឯវំ អនន្តរិយកម្មសទិស’’ន្តិ ឯវំ កម្មវិភាគតោ. ទ្វារតោតិ កាយាទិទ្វារតោ. កប្បដ្ឋិតិយតោតិ ‘‘ឥទំ កប្បដ្ឋិតិកវិបាកំ, ឥទំ ន កប្បដ្ឋិតិកវិបាក’’ន្តិ ឯវំ កប្បដ្ឋិតិយវិភាគតោ. បាកាតិ ‘‘ឥទមេត្ថ វិបច្ចតិ, ឥទំ ន វិបច្ចតី’’តិ វិបច្ចនវិភាគតោ. សាធារណាទីហីតិ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ សាធារណាសាធារណតោ, អាទិ-សទ្ទេន វេទនាទិវិភាគតោ ច.

យស្មា មនុស្សត្តភាវេ ឋិតស្សេវ ច កុសលធម្មានំ តិក្ខវិសទសូរភាវាបត្តិ, យថា តំ តិណ្ណម្បិ ពោធិសត្តានំ ពោធិត្តយនិព្ពត្តិយំ, ឯវំ មនុស្សភាវេ ឋិតស្សេវ អកុសលធម្មានម្បិ តិក្ខវិសទសូរភាវាបត្តីតិ អាហ ‘‘មនុស្សភូតស្សេវា’’តិ. បាកតិកមនុស្សានម្បិ ច កុសលធម្មានំ វិសេសប្បត្តិ វិមានវត្ថុអដ្ឋកថាយំ (វិ. វ. អដ្ឋ. ៣) វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. យថា វុត្តោ ច អត្ថោ សមានជាតិយស្ស វិកោបនេ កម្មំ គរុតរំ, ន តថា វិជាតិយស្សាតិ វុត្តំ – ‘‘មនុស្សភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា’’តិ. លិង្គេ បរិវត្តេ ច សោ ឯវ ឯកកម្មនិព្ពត្តោ ភវង្គប្បពន្ធោ, ជីវិតិន្ទ្រិយប្បពន្ធោ ច, ន អញ្ញោតិ អាហ ‘‘អបិ បរិវត្តលិង្គ’’ន្តិ. អរហន្តេបិ ឯសេវ នយោ. តស្ស វិបាកន្តិអាទិ កម្មស្ស អានន្តរិយភាវសមត្ថនំ, ចតុកោដិកញ្ចេត្ថ សម្ភវតិ. តត្ថ បឋមា កោដិ ទស្សិតា, ឥតរាសុ វិសង្កេតំ ទស្សេតុំ, ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. យទិបិ តត្ថ វិសង្កេតោ, កម្មំ បន គរុតរំ អានន្តរិយសទិសំ ភាយិតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘អានន្តរិយំ អាហច្ចេវ តិដ្ឋតី’’តិ. អយំ បញ្ហោតិ ញាបនិច្ឆានិព្ពត្តា កថា.

អានន្តរិយំ ផុសតិ មរណាធិប្បាយេនេវ អានន្តរិយវត្ថុនោ វិកោបិតត្តា. អានន្តរិយំ ន ផុសតិ អានន្តរិយវត្ថុអភាវតោ. សព្ពត្ថ ហិ បុរិមំ អភិសន្ធិចិត្តំ អប្បមាណំ, វធកចិត្តំ បន តទារម្មណំ ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច អានន្តរិយនានន្តរិយភាវេ បមាណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សង្គាមចតុក្កំ សម្បត្តវសេន យោជេតព្ពំ.

តេនេវាតិ តេនេវ បយោគេន. អរហន្តឃាតោ ហោតិយេវ អរហតោ មារិតត្តា. បុថុជ្ជនស្សេវ ទិន្នំ ហោតីតិ យស្មា យថា វធកចិត្តំ បច្ចុប្បន្នារម្មណម្បិ បពន្ធវិច្ឆេទវសេន ច ជីវិតិន្ទ្រិយំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តតិ, ន ឯវំ ចាគចេតនា, សា ហិ ចជិតព្ពវត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា ចជនមត្តមេវ ហោតិ, អញ្ញសន្តកភាវករណញ្ច តស្ស ចជនំ, តស្មា យស្ស តំ សន្តកំ កតំ. តស្សេវ ទិន្នំ ហោតីតិ.

លោហិតំ សមោ សរតីតិ អភិឃាតេន បកុប្បមានំ សញ្ចិតំ ហោតិ. មហន្តតរន្តិ គរុតរំ. សរីរបដិជគ្គនេ វិយាតិ សត្ថុរូបកាយបដិជគ្គនេ វិយ.

អសន្និបតិតេតិ ឥទំ សាមគ្គិយទីបនំ. ភេទោ ច ហោតីតិ សង្ឃស្ស ភេទោ ហោតិ. វដ្ដតីតិ សញ្ញាយាតិ ឦទិសករណំ សង្ឃស្ស ភេទាយ ន ហោតីតិ សញ្ញាយ. នវតោ ឩនបរិសាយំ ករោន្តស្ស តថាតិ យោជេតព្ពំ, តថាតិ ឥមិនា ‘‘ន អានន្តរិយកម្មន្តិ’’ ឥមំ អាកឌ្ឍតិ, ន បន ‘‘ភេទោ ហោតី’’តិ ឥទំ. ហេដ្ឋិមន្តេន ហិ នវន្នមេវ វសេន សង្ឃភេទោ. ធម្មវាទិនោ អនវជ្ជា យថាធម្មំ អវដ្ឋានតោ. សង្ឃភេទស្ស បុព្ពភាគោ សង្ឃរាជិ.

កាយទ្វារមេវ បូរេន្តិ កាយកម្មភាវេនេវ លក្ខិតព្ពតោ.

‘‘សណ្ឋហន្តេ ហិ…បេ… មុច្ចតី’’តិ ឥទំ កប្បដ្ឋកថាយ ន សមេតិ. តថា ហិ កប្បដ្ឋកថាយំ (កថា. អដ្ឋ. ៦៥៤-៦៥៧) វុត្តំ – ‘‘អាបាយិកោតិ ឥទំ សុត្តំ យំ សោ ឯកំ កប្បំ អសីតិភាគេ កត្វា តតោ ឯកភាគមត្តំ កាលំ តិដ្ឋេយ្យ, តំ អាយុកប្បំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. កប្បវិនាសេយេវាតិ បន អាយុកប្បវិនាសេយេវាតិ អត្ថេ សតិ នត្ថិ វិរោធោ. ឯត្ថ ច សណ្ឋហន្តេតិ ឥទម្បិ ‘‘ស្វេវវិនស្សិស្សតី’’តិ វិយ អភូតបរិកប្បវសេន វុត្តំ. ឯកទិវសមេវ និរយេ បច្ចតិ តតោ បរំ កប្បាភាវេ អាយុកប្បស្សបិ អភាវតោតិ អវិរោធតោ អត្ថយោជនា ទដ្ឋព្ពា. សេសានីតិ សង្ឃភេទតោ អញ្ញានិ អានន្តរិយកម្មានិ.

អហោសិកម្មំ…បេ… សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ សតិ កថំ នេសំ អានន្តរិយតា ចុតិអនន្តរំ វិបាកទានាភាវតោ. អថ សតិ ផលទានេ ចុតិអនន្តរោ ឯវ ឯតេសំ ផលកាលោ, ន អញ្ញោតិ ផលកាលនិយមេន និយតតា និច្ឆិតា, ន ផលទាននិយមេន, ឯវម្បិ និយតផលកាលានំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយានញ្ច និយតតា អាបជ្ជេយ្យ. តស្មា វិបាកធម្មធម្មានំ បច្ចយន្តរវិកលតាទីហិ អវិបច្ចមានានម្បិ អត្តនោ សភាវេន វិបាកធម្មតា វិយ ពលវតា អានន្តរិយេន វិបាកេ ទិន្នេ អវិបច្ចមានានម្បិ អានន្តរិយានំ ផលទានេ និយតសភាវា អានន្តរិយសភាវា ច បវត្តីតិ អត្តនោ សភាវេន ផលទាននិយមេនេវ និយតតា អានន្តរិយតា ច វេទិតព្ពា. អវស្សញ្ច អានន្តរិយសភាវា តតោ ឯវ និយតសភាវា ច តេសំ បវត្តីតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេតំ អញ្ញស្ស ពលវតោ អានន្តរិយស្ស អភាវេ ចុតិអនន្តរំ ឯកន្តេន ផលទានតោ.

ននុ ឯវំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ អញ្ញស្មិំ វិបាកទាយកេ អសតិ ចុតិអនន្តរមេកន្តេន ផលទានតោ និយតសភាវា អនន្តរិយសភាវា ច បវត្តិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ. អសមានជាតិកេន ចេតោបណិធិវសេន ឧបឃាតកេន ច និវត្តេតព្ពវិបាកត្តា អនន្តរេ ឯកន្តផលទាយកត្តាភាវា. ន បន អានន្តរិយកានំ បឋមជ្ឈានាទីនំ ទុតិយជ្ឈានាទីនិ វិយ អសមានជាតិកំ ផលនិវត្តកំ អត្ថិ សព្ពានន្តរិយានំ អវីចិផលត្តា. ន ច ហេដ្ឋូបបត្តិំ ឥច្ឆតោ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិយ ឧបរូបបត្តិជនកកម្មផលំ អានន្តរិយផលំ និវត្តេតុំ សមត្ថោ ចេតោបណិធិ អត្ថិ អនិច្ឆន្តស្សេវ អវីចិបាតនតោ, ន ច អានន្តរិយោបឃាតកំ កិញ្ចិ កម្មំ អត្ថិ, តស្មា តេសំយេវ អនន្តរេ ឯកន្តវិបាកជនកសភាវា បវត្តីតិ. អនេកានិ ច អានន្តរិយានិ កតានិ ឯកន្តេនេវ វិបាកេ និយតសភាវត្តា ឧបរតាវិបច្ចនសភាវាសង្កត្តា និច្ឆិតានិ សភាវតោ និយតានេវ. តេសុ បន សមានសភាវេសុ ឯកេន វិបាកេ ទិន្នេ ឥតរានិ អត្តនា កាតព្ពកិច្ចស្ស តេនេវ កតត្តា ន ទុតិយំ តតិយំ វា បដិសន្ធិំ ករោន្តិ. ន សមត្ថតាវិឃាតត្តាតិ នត្ថិ តេសំ អានន្តរិយកតា និវត្តិ; គរុតរភាវោ បន តេសុ លព្ភតេវាតិ សង្ឃភេទស្ស សិយា គរុតរភាវោតិ, ‘‘យេន…បេ… វិបច្ចតី’’តិ អាហ. ឯកស្ស បន អញ្ញានិ ឧបត្ថម្ភកានិ ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតីតិ វចនេន ឥតរេសំ បវត្តិវិបាកទាយិតា អនុញ្ញាតា វិយ ទិស្សតិ. នោ វា តថា សីលវតីតិ យថា បិតា សីលវា, តថា សីលវតី នោ វា ហោតីតិ យោជនា. សចេ មាតា សីលវតី, មាតុឃាតោ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតីតិ យោជនា.

បកតត្តោតិ អនុក្ខិត្តោ. សមានសំវាសកោតិ អបារាជិកោ. សមានសីមាយន្តិ ឯកសីមាយំ.

សត្ថុកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថោតិ យំ សត្ថារា កាតព្ពកិច្ចំ អនុសាសនាទិ, តំ កាតុំ អសមត្ថោតិ ភគវន្តំ បច្ចក្ខាយ. អញ្ញំ តិត្ថករន្តិ អញ្ញំ សត្ថារំ.

១២៩. អភិជាតិអាទិសុ (អ. និ. ដី. ១.១.២៧៧) បកប្បនេន ទេវតូបសង្កមនាទិនា ជាតចក្កវាឡេន សមានយោគក្ខេមំ ទសសហស្សបរិមាណំ ឋានំ ជាតិខេត្តំ, សរសេនេវ អាណាបវត្តិដ្ឋានំ អាណាខេត្តំ, វិសយភូតំ ឋានំ វិសយខេត្តំ. ទសសហស្សី លោកធាតូតិ ឥមាយ លោកធាតុយា សទ្ធិំ ឥមំ លោកធាតុំ បរិវារេត្វា ឋិតា ទសសហស្សី លោកធាតុ. តត្តកានំយេវ ជាតិខេត្តភាវោ ធម្មតាវសេន វេទិតព្ពោ. ‘‘បរិគ្គហវសេនា’’តិ កេចិ. ‘‘សព្ពេសម្បិ ពុទ្ធានំ តត្តកំ ឯវ ជាតិខេត្តំ តន្និវាសីនំយេវ ច ទេវតានំ ធម្មាភិសមយោ’’តិ ច វទន្តិ. មាតុកុច្ឆិឱក្កមនកាលាទីនំ ឆន្នំ ឯវ គហណំ និទស្សនមត្តំ មហាភិនីហារាទិកាលេបិ តស្ស បកម្បនស្ស លព្ភមានតោ. អាណាខេត្តំ នាម យំ ឯកជ្ឈំ សំវដ្ដតិ ច វិវដ្ដតិ ច. អាណា វត្តតិ អាណាយ តន្និវាសីនំ ទេវតានំ សិរសា សម្បដិច្ឆនេន, តញ្ច ខោ កេវលំ ពុទ្ធានំ អានុភាវេនេវ, ន អធិប្បាយវសេន, អធិប្បាយវសេន បន ‘‘យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ (អ. និ. ៣.៨១) វចនតោ តតោ បរម្បិ អាណា បវត្តេយ្យ.

ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ បន អត្ថីតិ, ‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថិ, សទិសោ មេ ន វិជ្ជតី’’តិអាទិំ (ម. និ. ១.២៨៥; ២.៣៤១; មហាវ. ១១; កថា. ៤០៥; មិ. ប. ៤.៥.១១) ឥមិស្សំ លោកធាតុយំ ឋត្វា វទន្តេន ភគវតា, ‘‘កិំ បនាវុសោ សារិបុត្ត, អត្ថេតរហិ អញ្ញេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ភគវតា សមសមា សម្ពោធិយន្តិ, ឯវំ បុដ្ឋោ អហំ, ភន្តេ, នោតិ វទេយ្យ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១៦១), វត្វា តស្ស ការណំ ទស្សេតុំ, ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា’’តិ ឥមំ សុត្តំ (ទី. និ. ៣.១៦១; មិ. ប. ៥.១.១) ទស្សេន្តេន ធម្មសេនាបតិនា ច ពុទ្ធខេត្តភូតំ ឥមំ លោកធាតុំ ឋបេត្វា អញ្ញត្ថ អនុប្បត្តិ វុត្តា ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

ឯកតោតិ សហ, ឯកស្មិំ កាលេតិ អត្ថោ. សោ បន កាលោ កថំ បរិច្ឆិន្នោតិ ចរិមភវេ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ យាវ ធាតុបរិនិព្ពានាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយាតិ បដិលោមក្កមេន វទតិ. បរិនិព្ពានតោ បដ្ឋាយាតិ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពានតោ បដ្ឋាយ. ឯត្ថន្តរេតិ ចរិមភវេ ពោធិសត្តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណំ ធាតុបរិនិព្ពានន្តិ ឯតេសំ អន្តរេ.

អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ ន និវារិតា, តត្ថ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘តីណិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បដិបត្តិអន្តរធានេន ហិ សាសនស្ស ឱសក្កិតត្តា អបរស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ លទ្ធាវសរា ហោតិ. បដិបទាតិ បដិវេធាវហា បុព្ពភាគបដិបទា. ‘‘បរិយត្តិ បមាណ’’ន្តិ វត្វា តមត្ថំ ពោធិសត្តំ និទស្សនំ កត្វា ទស្សេតុំ, ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ តយិទំ ហីនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. និយ្យានិកធម្មស្ស ឋិតិញ្ហិ ទស្សេន្តោ អនិយ្យានិកធម្មំ និទស្សេតិ.

មាតិកាយ អន្តរហិតាយាតិ, ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិអាទិនយប្បត្តា សិក្ខាបទបាឡិ មាតិកា, តាយ អន្តរហិតាយ និទានុទ្ទេសសង្ខាតេ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ បព្ពជ្ជាយុបសម្បទាកម្មេសុ ច សាសនំ តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ. អថ វា បាតិមោក្ខេ ធរន្តេយេវ បព្ពជ្ជា ឧបសម្បទា ច, ឯវំ សតិ តទុភយំ បាតិមោក្ខេ អន្តោគធំ តទុភយាភាវេ បាតិមោក្ខាភាវតោ, តស្មា តយិទំ តយំ សាសនស្ស ឋិតិហេតូតិ អាហ – ‘‘បាតិមោក្ខបព្ពជ្ជាឧបសម្បទាសុ ឋិតាសុ សាសនំ តិដ្ឋតី’’តិ. យស្មា វា ឧបសម្បទាធីនំ បាតិមោក្ខំ, ឧបសម្បទា ច បព្ពជ្ជាធីនា, តស្មា បាតិមោក្ខេ សិទ្ធេ, សិទ្ធាសុ បព្ពជ្ជាឧបសម្បទាសុ ច សាសនំ តិដ្ឋតិ. បច្ឆិមបដិវេធតោ ហិ បរំ បដិវេធសាសនំ, បច្ឆិមសីលតោ ច បរំ បដិបត្តិសាសនំ វិនដ្ឋំ នាម ហោតិ. ឱសក្កិតំ នាមាតិ បច្ឆិមកបដិវេធសីលភេទទ្វយំ ឯកតោ កត្វា តតោ បរំ វិនដ្ឋំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ.

តេន កាមំ ‘‘សាសនដ្ឋិតិយា បរិយត្តិ បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ, បរិយត្តិ បន បដិបត្តិហេតុកាតិ បដិបត្តិយា អសតិ អប្បតិដ្ឋា ហោតិ, តស្មា បដិបត្តិអន្តរធានំ សាសនោសក្កនស្ស វិសេសការណន្តិ ទស្សេត្វា តយិទំ សាសនោសក្កនំ ធាតុបរិនិព្ពានោសានន្តិ ទស្សេតុំ, ‘‘តីណិ បរិនិព្ពានានី’’តិ វុត្តំ.

ការុញ្ញន្តិ បរិទេវនការុញ្ញំ. ជម្ពុទីបេ ទីបន្តរេសុ ទេវនាគព្រហ្មលោកេសុ ច វិប្បកិរិត្វា ឋិតានំ ធាតូនំ មហាពោធិបល្លង្កេ ឯកជ្ឈំ សន្និបតនំ, រស្មិវិស្សជ្ជនំ, តត្ថ តេជោធាតុយា ឧដ្ឋានំ, ឯកជាលីភាវោ ចាតិ សព្ពមេតំ សត្ថុ អធិដ្ឋានវសេនេវ វេទិតព្ពំ.

អនច្ឆរិយត្តាតិ ទ្វីសុបិ ឧប្បជ្ជមានេសុ អច្ឆរិយត្តាភាវទោសតោតិ អត្ថោ. ពុទ្ធា នាម មជ្ឈេ ភិន្នំ សុវណ្ណំ វិយ ឯកសទិសាតិ តេសំ ទេសនាបិ ឯករសា ឯវាតិ អាហ – ‘‘ទេសនាយ ច វិសេសាភាវតោ’’តិ. ឯតេនបិ អនច្ឆរិយត្តមេវ សាធេតិ. វិវាទភាវតោតិ ឯតេន វិវាទាភាវត្ថំ ទ្វេ ឯកតោ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ ទស្សេតិ.

តត្ថាតិ មិលិន្ទបញ្ហេ. ឯកំ ពុទ្ធំ ធារេតីតិ ឯកពុទ្ធធារណី. ឯតេន ឯវំ សភាវា ឯតេ ពុទ្ធគុណា, យេន ទុតិយពុទ្ធគុណេ ធារេតុំ អសមត្ថា អយំ លោកធាតូតិ ទស្សេតិ. បច្ចយវិសេសនិប្ផន្នានញ្ហិ គុណធម្មានំ ភារិយោ វិសេសោ ន សក្កា ធារេតុន្តិ, ‘‘ន ធារេយ្យា’’តិ វត្វា តមេវ អធារណំ បរិយាយន្តរេនបិ បកាសេន្តោ ‘‘ចលេយ្យា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចលេយ្យាតិ បរិប្ផន្ទេយ្យ. កម្បេយ្យាតិ បវេធេយ្យ. នមេយ្យាតិ ឯកបស្សេន នមេយ្យ. ឱនមេយ្យាតិ ឱសីទេយ្យ. វិនមេយ្យាតិ វិវិធំ ឥតោចិតោ ច នមេយ្យ. វិកិរេយ្យាតិ វាតេន ថុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរេយ្យ. វិធមេយ្យាតិ វិនស្សេយ្យ. វិទ្ធំសេយ្យាតិ សព្ពសោ វិទ្ធស្តា ភវេយ្យ. តថាភូតា ច កត្ថចិ ន តិដ្ឋេយ្យាតិ អាហ ‘‘ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យា’’តិ.

ឥទានិ តត្ថ និទស្សនំ ទស្សេន្តោ, ‘‘យថា, មហារាជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សមុបាទិកាតិ សមំ ឧទ្ធំ បជ្ជតិ បវត្តតីតិ សមុបាទិកា, ឧទកស្ស ឧបរិ សមំ គាមិនីតិ អត្ថោ. វណ្ណេនាតិ សណ្ឋានេន. បមាណេនាតិ អារោហេន. កិសថូលេនាតិ កិសថូលភាវេន, បរិណាហេនាតិ អត្ថោ.

ឆាទេន្តន្តិ រោចេន្តំ រុចិំ ឧប្បាទេន្តំ. តន្ទីកតោតិ តេន ភោជនេន តន្ទីភូតោ. អនោនមិតទណ្ឌជាតោតិ យាវទត្ថំ ភោជនេន ឱនមិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អនោនមិតទណ្ឌោ វិយ ជាតោ. សកិំ ភុត្តោ វមេយ្យាតិ ឯកម្បិ អាលោបំ អជ្ឈោហរិត្វា វមេយ្យាតិ អត្ថោ.

អតិធម្មភារេន បថវី ចលតីតិ ធម្មេន នាម បថវី តិដ្ឋេយ្យ. សា កិំ តេនេវ ចលតិ វិនស្សតីតិ អធិប្បាយេន បុច្ឆតិ. បុន ថេរោ ‘‘រតនំ នាម លោកេ កុដុម្ពំ សន្ធារេន្តំ អភិមតញ្ច លោកេន អត្តនោ គរុសភាវតាយ សកដភង្គស្ស ការណំ អតិភារភូតំ ទិដ្ឋំ. ឯវំធម្មោ ច ហិតសុខវិសេសេហិ តំសមង្គិនំ ធារេន្តោ អភិមតោ ច វិញ្ញូនំ គម្ភីរប្បមេយ្យភាវេន គរុសភាវត្តា អតិភារភូតោ បថវីចលនស្ស ការណំ ហោតី’’តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឥធ, មហារាជ, ទ្វេ សកដា’’តិអាទិមាហ. ឯតេនេវ តថាគតស្ស មាតុកុច្ឆិឱក្កមនាទិកាលេ បថវីកម្បនការណំ សំវណ្ណិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកសកដតោ រតនន្តិ ឯកស្មា, ឯកស្ស វា សកដស្ស រតនំ, តស្មា សកដតោ គហេត្វាតិ អត្ថោ.

ឱសារិតន្តិ ឧច្ចារិតំ, វុត្តន្តិ អត្ថោ. អគ្គោតិ សព្ពសត្តេហិ អគ្គោ.

សភាវបកតីតិ សភាវភូតា អកិត្តិមា បកតិ. ការណមហន្តតាយាតិ មហន្តេហិ ពុទ្ធការកធម្មេហិ បារមិតាសង្ខាតេហិ ការណេហិ ពុទ្ធគុណានំ និព្ពត្តិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. បថវិអាទីនិ មហន្តានិ វត្ថូនិ, មហន្តា ច សក្កភាវាទយោ អត្តនោ អត្តនោ វិសយេ ឯកេកា ឯវ, សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ មហន្តោ អត្តនោ វិសយេ ឯកោវ, កោ ច តស្ស វិសយោ? ពុទ្ធភូមិ, យាវតកំ វា ញេយ្យំ. ឯវំ ‘‘អាកាសោ វិយ អនន្តវិសយោ ភគវា ឯកោវ ហោតី’’តិ វទន្តោ បរចក្កវាឡេសុ ទុតិយស្ស ពុទ្ធស្ស អភាវំ ទស្សេតិ.

ឥមិនាវ បទេនាតិ ‘‘ឯកិស្សា លោកធាតុយា’’តិ ឥមិនា ឯវ បទេន. ទសចក្កវាឡសហស្សានិ គហិតានិ ជាតិខេត្តត្តា. ឯកចក្កវាឡេនេវាតិ ឥមិនា ឯកចក្កវាឡេនេវ. យថា – ‘‘ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វុត្តេ ឥមស្មិម្បិ ចក្កវាឡេ ជម្ពុទីបេយេវ, តត្ថបិ មជ្ឈិមបទេសេ ឯវាតិ បរិច្ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ; ឯវំ ‘‘ឯកិស្សា លោកធាតុយា’’តិ ជាតិខេត្តេ អធិប្បេតេបិ ឥមិនាវ ចក្កវាឡេន បរិច្ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ.

វិវាទូបច្ឆេទតោតិ វិវាទូបច្ឆេទការណា. ទ្វីសុ ឧប្បន្នេសុ យោ វិវាទោ ភវេយ្យ, តស្ស អនុប្បាទោយេវេត្ថ វិវាទុបច្ឆេទោ. ឯកស្មិំ ទីបេតិអាទិនា ទីបន្តរេបិ ឯកជ្ឈំ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, បគេវ ឯកទីបេតិ ទស្សេតិ. សោ បរិហាយេថាតិ ចក្កវាឡស្ស បទេសេ ឯវ វត្តិតព្ពត្តា បរិហាយេយ្យ.

១៣០. មនុស្សត្តន្តិ មនុស្សភាវោ តស្សេវ បព្ពជ្ជាទិគុណសម្បត្តិអាទីនំ យោគ្គភាវតោ. លិង្គសម្បត្តីតិ បុរិសភាវោ. ហេតូតិ មនោវចីបណិធានបុព្ពិកា ហេតុសម្បទា. សត្ថារទស្សនន្តិ សត្ថុសម្មុខីភាវោ. បព្ពជ្ជាតិ កម្មកិរិយវាទីសុ តាបសេសុ, ភិក្ខូសុ វា បព្ពជ្ជា. គុណសម្បត្តីតិ អភិញ្ញាទិគុណសម្បទា. អធិការោតិ ពុទ្ធំ ឧទ្ទិស្ស អធិកោ សក្ការោ. ឆន្ទតាតិ សម្មាសម្ពោធិំ ឧទ្ទិស្ស សាតិសយោ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទោ. អដ្ឋធម្មសមោធានាតិ ឯតេសំ អដ្ឋន្នំ ធម្មានំ សមាយោគេន. អភិនីហារោតិ កាយបណិធានំ. សមិជ្ឈតីតិ និប្ផជ្ជតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន បរមត្ថទីបនិយា ចរិយាបិដកវណ្ណនាយ (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថា) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

សព្ពាការបរិបូរមេវាតិ បរិបុណ្ណលក្ខណតាយ សត្តុស្សទាទីហិ សព្ពាការេហិ សម្បន្នមេវ. ន ហិ ឥត្ថិយា កោសោហិតវត្ថគុយ្ហតា សម្ភវតិ, ទុតិយបកតិ ច នាម បឋមបកតិតោ និហីនា ឯវ. តេនេវាហ អនន្តរវារេ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ.

ឥធ បុរិសស្ស តត្ថ និព្ពត្តនតោតិ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ បុរិសភូតស្ស តត្ថ ព្រហ្មលោកេ ព្រហ្មត្តភាវេន និព្ពត្តនតោ. តេន អសតិបិ បុរិសលិង្គេ បុរិសាការា ព្រហ្មានោ ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. តំយេវ ហិ បុរិសាការំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘យំ បុរិសោ ព្រហ្មត្តំ ករេយ្យា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘សមានេបី’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ ឥត្ថិយោ ព្រហ្មលោកេ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ អាហ ‘‘ព្រហ្មត្ត’’ន្តិអាទិ.

១៣១. កាយទុច្ចរិតស្សាតិអាទិបាឡិយា កម្មនិយាមោ នាម កថិតោ. សមញ្ជនំ សមង្គោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សមង្គី, សមន្នាគតោ. សមញ្ជនសីលោ វា សមង្គី. បុព្ពភាគេ អាយូហនសមង្គិតា, សន្និដ្ឋាបកចេតនាវសេន ចេតនាសមង្គិតា. ចេតនាសន្តតិវសេន វា អាយូហនសមង្គិតា, តំតំចេតនាខណវសេន ចេតនាសមង្គិតា. កតូបចិតស្ស អវិបក្កវិបាកស្ស កម្មស្ស វសេន កម្មសមង្គិតា, កម្មេ បន វិបច្ចិតុំ អារទ្ធេ វិបាកប្បវត្តិវសេន វិបាកសមង្គិតា. កម្មាទីនំ ឧបដ្ឋានកាលវសេន ឧបដ្ឋានសមង្គិតា. កុសលាកុសលកម្មាយូហនក្ខណេតិ កុសលកម្មស្ស ច អកុសលកម្មស្ស ច សមីហនក្ខណេ. តថាតិ ឥមិនា កុសលាកុសលកម្មបទំ អាកឌ្ឍតិ. យថា កតំ កម្មំ ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តថា កតំ ឧបចិតំ. វិបាការហន្តិ ទុតិយភវាទីសុ វិបច្ចនារហំ. ឧប្បជ្ជមានានំ ឧបបត្តិនិមិត្តំ ឧបដ្ឋាតីតិ យោជនា. ចលតីតិ បរិវត្តតិ. ឯកេន ហិ កម្មុនា តជ្ជេ និមិត្តេ ឧបដ្ឋាបិតេ បច្ចយវិសេសវសេន តតោ អញ្ញេន កម្មុនា អញ្ញស្ស និមិត្តស្ស ឧបដ្ឋានំ បរិវត្តនំ.

សុនខជីវិកោតិ សុនខេហិ ជីវនសីលោ. តលសន្ថរណបូជន្តិ ភូមិតលស្ស បុប្ផេហិ សន្តរណបូជំ. អាយូហនចេតនាកម្មសមង្គិតាវសេនាតិ កាយទុច្ចរិតស្ស អបរាបរំ អាយូហនេន សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ តស្សេវ បកប្បនេ កម្មក្ខយករញាណេន អខេបិតត្តា យថូបចិតកម្មុនា ច សមង្គិភាវស្ស វសេន.

១៣២. ឯវំ សស្សិរិកន្តិ វុត្តប្បការេន អនេកធាតុវិភជនាទិនា នានានយវិចិត្តតាយ បរមនិបុណគម្ភីរតាយ ច អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច សសោភំ កត្វា.

នំ ធារេហីតិ ឯត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ. ធាតុអាទិវសេន បរិវដ្ដីយន្តិ អត្ថា ឯតេហីតិ បរិវដ្ដា, ទេសនាភេទា. ចត្តារោ បរិវដ្ដា ឯតស្ស, ឯតស្មិំ វាតិ ចតុបរិវដ្ដោ, ធម្មបរិយាយោ. ធម្មោ ច សោ បរិយត្តិភាវតោ យថាវុត្តេនត្ថេន អាទាសោតិ ធម្មាទាសោ. ឧបដ្ឋានដ្ឋេន យថាធម្មានំ អាទាសោតិបិ ធម្មាទាសោ. យថា ហិ អាទាសេន សត្តានំ មុខេ មលទោសហរណំ, ឯវំ ឥមិនាបិ សុត្តេន យោគីនំ មុខេ មលទោសហរណំ. តស្មាតិ យស្មា ឥមិនា សុត្តេន កិលេសេ មទ្ទិត្វា សមថាធិគមេន យោគិនោ ជយប្បត្តា; តស្មា អមតបុរប្បវេសនេ ឧគ្ឃោសនមហាភេរិតាយ ច អមតទុន្ទុភិ. ឥធ វុត្តន្តិ ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តំ. អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោតិ អនុត្តរភាវតោ កិលេសសង្គាមវិជយោ, ‘‘វិជេតិ ឯតេនា’’តិ កត្វា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ពហុធាតុកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. ឥសិគិលិសុត្តវណ្ណនា

១៣៣. សមញ្ញាយតិ ឯតាយាតិ សមញ្ញា, នាមន្តិ អត្ថោ. អយមយំ នាមាតិ បញ្ញាបេន្តិ ឯតាយ, តថាបញ្ញាបនមត្តន្តិ វា បញ្ញត្តិ, នាមមេវ. តេនាហ ‘‘បុរិមបទស្សេវ វេវចន’’ន្តិ. សេសេសុបីតិ ‘‘បណ្ឌវស្ស បព្ពតស្សា’’តិអាទីសុ តីសុ វារេសុបិ.

សមុដ្ឋានំ តាវ សុត្តស្ស កថេត្វា អត្ថសំវណ្ណនំ កាតុំ ‘‘តទា កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន បព្ពតេហិ អត្ថោតិ ន ភគវតោ បព្ពតេហិ កថិតេហិ អត្ថោ អត្ថិ. ឥសិគិលិភាវោតិ ឥសិគិលិនាមតា. ឥតីតិ ឥមិនា ការណេន, ឥមំ អដ្ឋុប្បត្តិំ អវេក្ខន្តោតិ អត្ថោ.

ចេតិយគព្ភេតិ ចេតិយឃរេ ចេតិយស្ស អព្ភន្តរេ. យមកមហាទ្វារន្តិ យមកកវាដយុត្តំ មហន្តំ ទ្វារំ. ទ្វេធា កត្វាតិ បព្ពតស្ស អព្ភន្តរេ មណ្ឌបសង្ខេបេន លេណំ និម្មិនិត្វា ទ្វេធា កត្វា តទា តេ តត្ថ វសិំសុ.

វសិតកាលញ្ច កថេន្តោ តេសំ មាតុយា យាវ តតិយភវតោ បដ្ឋាយ សមុទាគមំ ទស្សេតុំ, ‘‘អតីតេ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. បត្ថេសីតិ តស្សា កិរ ខេត្តកុដិយា វីហយោ ភជ្ជន្តិយា តត្ថ មហាករញ្ជបុប្ផប្បមាណា មហន្តា មនោហរា បញ្ចសតមត្តា លាជា ជាយិំសុ. សា តា គហេត្វា មហន្តេ បទុមិនិបត្តេ ឋបេសិ. តស្មិញ្ច សមយេ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ តស្សា អនុគ្គហត្ថំ អវិទូរេ ខេត្តបាឡិយា គច្ឆតិ. សា តំ ទិស្វា បសន្នមានសា សុបុប្ផិតំ មហន្តំ ឯកំ បទុមំ គហេត្វា តត្ថ លាជេ បក្ខិបិត្វា បច្ចេកពុទ្ធំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ឥមស្ស, ភន្តេ, បុញ្ញស្ស អានុភាវេន អានុភាវសម្បន្នេ បញ្ចសតបុត្តេ លភេយ្យ’’ន្តិ បញ្ច បុត្តសតានិ បត្ថេសិ. តស្មិំយេវ ខណេតិ យទា សា យថាវុត្តំ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ; តស្មិំយេវ ខណេ បញ្ចសតា មិគលុទ្ទកា សម្ភតសម្ភារា បរិបក្កបច្ចេកពោធិញាណា តស្សេវ បច្ចេកពុទ្ធស្ស មធុរមំសំ ទត្វា, ‘‘ឯតិស្សា បុត្តា ភវេយ្យាមា’’តិ បត្ថយិំសុ. អតីតាសុ អនេកជាតីសុ តស្សា បុត្តភាវេន អាគតត្តា តថា តេសំ អហោសីតិ វទន្តិ. បាទុទ្ធារេតិ បាទុទ្ធារេ បាទុទ្ធារេ. បាទុទ្ធារសីសេន ចេត្ថ និក្ខិបនំ អាហ.

គព្ភមលំ និស្សាយាតិ ពហិ និក្ខន្តំ គព្ភមលំ និស្សយំ កត្វា សំសេទជភាវេន និព្ពត្តា. ឱបបាតិកភាវេនាតិ កេចិ. ខយវយំ បដ្ឋបេត្វាតិ វិបស្សនំ អារភិត្វា. វិបស្សនាតិ អនិច្ចានុបស្សនាបុព្ពិកា សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនបុព្ពិកា ច, សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស អនិច្ចលក្ខណេ ទិដ្ឋេ, ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ សេសលក្ខណានិ សុវិញ្ញេយ្យានេវ ហោន្តិ. បច្ចេកពោធិញាណំ និព្ពត្តយិំសូតិ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បានំ សតសហស្សញ្ច បច្ចេកពោធិបារមិតាយ បរិនិប្ផន្នត្តា ញាណស្ស បរិបាកត្តា វុត្តនយេន សយមេវ វិបស្សនំ បវត្តេត្វា មត្ថកំ បាបេត្វា បច្ចេកពោធិញាណំ អធិគច្ឆិំសុ. សព្ពេបិ តេ តំយេវ គាថំ អភាសិំសូតិ អាហ – ‘‘អយំ តេសំ ព្យាករណគាថា អហោសី’’តិ.

សរោរុហន្តិ សរសិ ជាតំ. បទុមបលាសបត្តជន្តិ ខុទ្ទកមហន្តេហិ កមលទលេហិ សហជាតំ. ខុទ្ទកមហន្តកមលទលសង្ខាតានិ វា បទុមបលាសបត្តានិ ឯត្ថ សន្តីតិ បទុមបលាសបត្តំ, បទុមគច្ឆំ. តត្ថ ជាតន្តិ បទុមបលាសបត្តជំ. សុបុប្ផិតន្តិ សុដ្ឋុ បុប្ផិតំ សម្មា វិកសិតំ. ភមរគណានុចិណ្ណន្តិ ភមរគណេហិ អនុកុលញ្ចេវ អនុបរិព្ភមិតញ្ច. អនិច្ចតាយុបគតន្តិ ខណេ ខណេ វណ្ណភេទាទិវសេន អនិច្ចតាយ ឧបគតំ. វិទិត្វាតិ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ជានិត្វា. ឯកោ ចរេតិ តស្មា អញ្ញោបិ មាទិសោ ហោតុកាមោ ឯវំ បដិបជ្ជិត្វា ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ.

១៣៥. សតិសារសីលសារាទិសមន្នាគមនេន សត្តេសុ សារភូតា. សព្ពសោ វដ្ដទុក្ខស្ស វិគតត្តា និទ្ទុក្ខា. សមុច្ឆិន្នតណ្ហតាយ និត្តណ្ហា. មានច្ឆិទោតិ ថុតិវចនំ.

ឯតេសំ ឯកនាមកាយេវាតិ ឯតេសំ អាគតានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ បាឡិយំ អនាគតា អញ្ញេ បច្ចេកពុទ្ធា សមាននាមកា ឯវ. វុត្តមេវត្ថំ បាកដីករណត្ថំ ‘‘ឥមេសុ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. វិសុំ វិសុំ អវត្វាតិ បច្ចេកំ សរូបតោ អវត្វា. អញ្ញេ ចាតិ អសាធារណត្តា អាហ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥសិគិលិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៧. មហាចត្តារីសកសុត្តវណ្ណនា

១៣៦. ទោសេហិ អារកាតិ អរិយំ. តេនាហ ‘‘និទ្ទោស’’ន្តិ. សា បន និទ្ទោសតា លោកុត្តរភាវេន សវិសេសាតិ អាហ ‘‘លោកុត្តរ’’ន្តិ. សម្មា សុន្ទរោ បសត្ថោ និយ្យានិកោ សមាធិ សម្មាសមាធីតិ អាហ – ‘‘សម្មាសមាធិន្តិ មគ្គសមាធិ’’ន្តិ. ឧបនិសីទតិ ឯត្ថ ផលំ តប្បដិពទ្ធវុត្តិតាយាតិ ឧបនិសំ, ការណន្តិ អាហ – ‘‘សឧបនិសន្តិ សប្បច្ចយ’’ន្តិ. បរិករោតិ បរិវារេតីតិ បរិក្ខារោតិ អាហ – ‘‘សបរិក្ខារន្តិ សបរិវារ’’ន្តិ.

បរិវារិតាតិ សហជាតាទិបច្ចយភាវេន បរិវារន្តេហិ វិយ ឧបគតា. បុរេចារិកាតិ វុដ្ឋានគាមិនិភាវនា សហជាតាទិបច្ចយវសេន បច្ចយត្តា បុរស្សរា. តេនាហ – ‘‘វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ ចា’’តិ. ឥទានិ តានិ កិច្ចតោ ទស្សេតុំ, ‘‘វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បរិវីមំសគ្គហណំ តត្ថ តត្ថ ចិត្តុប្បាទេ វីមំសាធិបតេយ្យេន បវត្តិយា សម្មាទិដ្ឋិយា បុព្ពង្គមភាវទស្សនត្ថំ. តេនស្ស មគ្គសមាធិស្ស នានាខណិកំ បុព្ពង្គមភាវំ ទស្សេតិ. វីមំសនបរិយោសានេតិ តថាបវត្តអនុលោមញាណស្ស ឱសានេ. ភូមិលទ្ធំ វដ្ដំ សមុគ្ឃាដយមានាតិ អត្តនោ សន្តានេ ទីឃរត្តំ អនុសយិតំ កិលេសវដ្ដំ សមុច្ឆិន្ទន្តិ. វូបសមយមានាតិ តស្សេវ វេវចនំ. វូបសមយមានាតិ វា តតោ ឯវ អវសិដ្ឋម្បិ វដ្ដំ អប្បវត្តិករណវសេន វូបសមេន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ…បេ… ឧប្បជ្ជតី’’តិ. សាតិ សម្មាទិដ្ឋិ. ទុវិធាបីតិ យថាវុត្តា ទុវិធាបិ. ឥធ អធិប្បេតា វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ កិច្ចស្ស ទស្សិតត្តា.

លក្ខណេ បដិវិជ្ឈមានេ លក្ខណិកោ ធម្មោ បដិវិទ្ធោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិំ…បេ… អារម្មណតោ បជានាតី’’តិ. វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិយម្បិ ឯសេវ នយោ. កិច្ចតោតិ ភាវនាកិច្ចតោ. សម្មាទិដ្ឋិយំ តទធិគតអសម្មោហតាយ អសម្មោហតោ បជានាតិ. កិច្ចតោតិ បដិវេធកិច្ចតោ. តំ បន សព្ពថា អសម្មុយ្ហនមេវាតិ អាហ ‘‘អសម្មោហតោ’’តិ. ឯវំ បជាននាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ យាថាវតោ អវពោធោ. អស្សាតិ តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស.

ទ្វាយន្តិ -ការោ ទីឃំ កត្វា វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ទ្វយំ វទាមី’’តិ. ទ្វេ អវយវា ឯតស្សាតិ ទ្វយំ. តេនាហ ‘‘ទុវិធកោដ្ឋាសំ វទាមី’’តិ. បុញ្ញស្ស ឯកោ ភាគោ សោ ឯវ បុញ្ញភាគិកោ, ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា ឥត្ថិលិង្គវសេន ‘‘បុញ្ញភាគិយា’’តិ វុត្តំ. ឧបធិសង្ខាតស្សាតិ ខន្ធបពន្ធសង្ខាតស្ស.

អមតទ្វារន្តិ អរិយមគ្គំ. បញ្ញបេតីតិ និយ្យានាទិបការតោ បញ្ញបេតិ. តេនាហ ‘‘វិភជិត្វា ទស្សេតី’’តិ. តត្ថ សម្មោហស្ស វិទ្ធំសនេន អសម្មោហតោ ទស្សេតិ. តស្មិំ អត្ថេតិ អមតទ្វារបញ្ញាបនេ អត្ថេ. ពោជ្ឈង្គប្បត្តាតិ ពោជ្ឈង្គភាវប្បត្តា. មគ្គភាវេន និយ្យានភាវេន បវត្តិយា មគ្គបញ្ញាយ អដ្ឋន្នម្បិ សាធារណត្តា សមុទាយស្ស ច អវយវោ អង្គន្តិ កត្វា សេសធម្មេ អង្គិកភាវេន ទស្សេន្តោ ‘‘អរិយមគ្គស្ស អង្គ’’ន្តិ អាហ. សោ ភិក្ខូតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋី’’តិ សម្មាទិដ្ឋិំ ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ ជានន្តោ ភិក្ខុ. បជហនត្ថាយាតិ សមុច្ឆេទវសេន បជហនាយ. បដិលាភត្ថាយាតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា អធិគមាយ. កុសលវាយាមោតិ វិបស្សនាសម្បយុត្តោវ កោសល្លសម្ភូតោ វាយាមោ. សរតីតិ សតោ, តំ បនស្ស សរណំ សតិសមង្គិតាយាតិ អាហ ‘‘សតិយា សមន្នាគតោ’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិំ យថាភូតា សម្មាវាយាមសតិយោ សហជាតា ច បុរេជាតា ច ហុត្វា បរិវារេន្តិ, ‘‘ឥតិយិមេ តយោ ធម្មា សម្មាទិដ្ឋិំ អនុបរិធាវន្តិ អនុបរិវត្តន្តី’’តិ បន វចនតោ, ‘‘ឯត្ថ ហី’’តិអាទិនា មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា ឯវ សេសធម្មានំ យថារហំ សហចរណភាវេន បរិវារណំ យោជិតំ. សម្មាសង្កប្បាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវានំ គហណំ ឥតរេសំ បរិវារភាវេន គហិតត្តា. ន ហិ សក្កា តេ ឯវ បរិវារេ បរិវារវន្តេ ច កត្វា វត្តុំ សង្ករតោ សម្មោហជននតោ ច. តយោតិ សម្មាទិដ្ឋិវាយាមសតិយោ សហជាតបរិវារាវ ហោន្តិ មគ្គក្ខណិកានំ តេសំ អធិប្បេតត្តា វិបស្សនាខណវិរតីនំ អសម្ភវតោ.

១៣៧. តក្កនវសេន លោកសិទ្ធេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឯវញ្ចេវញ្ច ភវិតព្ព’’ន្តិ វិវិធំ តក្កនំ កូបេ វិយ ឧទកស្ស អារម្មណស្ស អាកឌ្ឍនំ វិតក្កនំ វិតក្កោ. សង្កប្បនវសេនាតិ តំ តំ អារម្មណំ គហេត្វា កប្បនវសេន. តក្កនំ កប្បនន្តិ ច អតំសហជាតានមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកគ្គោតិ ឥមិនា សមាធិនា លទ្ធុបការស្សេវ វិតក្កស្ស អប្បនាបរិយាយោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. វិសេសេន វា អប្បនា វិតក្កស្ស វសេន ចិត្តំ អារម្មណំ អភិរោបេតិ, វិតក្កេ អសតិ កថន្តិ អាហ ‘‘វិតក្កេ បនា’’តិអាទិ. អត្តនោយេវ ធម្មតាយ ចិត្តំ អារម្មណំ អភិរុហតីតិ, ឯតេន អារម្មណធម្មានំ គហណំ នាម សភាវសិទ្ធំ, ន ធម្មន្តរមបេក្ខតិ, វិតក្កោ បន បវត្តមានោ អារម្មណាភិនិរោបនវសេនេវ បវត្តតីតិ ទស្សេតិ. ឯវំ សន្តេបិ សភាវាវិតក្កចិត្តុប្បាទតោ សវិតក្កចិត្តុប្បាទស្ស អារម្មណគ្គហណវិសេសោ វិតក្កេន ជាតោតិ កត្វា វិតក្កោ ចិត្តស្ស អារម្មណគ្គហណេ វិសេសបច្ចយោតិ បាកដោយមត្ថោ. អបរេ បន ភណន្តិ – យថា កោចិ រាជវល្លភំ, តំសម្ពន្ធីនំ មិត្តំ វា និស្សាយ រាជគេហំ អារោហតិ អនុបវិសតិ, ឯវំ វិតក្កំ និស្សាយ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ វិតក្កស្ស អារម្មណាភិនិរោបនសភាវត្តា, អញ្ញេសំ ធម្មានញ្ច អវិតក្កសភាវតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ចេតសោ អភិនិរោបនា’’តិ (ធ. ស. ៧).

យទិ ឯវំ កថំ អវិតក្កចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតីតិ? វិតក្កពលេនេវ. យថា ហិ សោ បុរិសោ បរិចយេន តេន វិនាបិ និរាសង្កោ រាជគេហំ បវិសតិ, ឯវំ បរិចយេន វិតក្កេន វិនាបិ អវិតក្កំ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. បរិចយេនាតិ ច សន្តានេ បវត្តវិតក្កភាវនាសង្ខាតេន បរិចយេន. វិតក្កស្ស ហិ សន្តានេ អភិណ្ហំ បវត្តស្ស វសេន ចិត្តស្ស អារម្មណាភិរុហនំ ចិរបរិចិតំ; តេន តំ កទាចិ វិតក្កេន វិនាបិ តត្ថ បវត្តតេវ; យថា ញាណសហគតំ ចិត្តំ សម្មសនវសេន ចិរបរិចិតំ កទាចិ ញាណរហិតម្បិ សម្មសនវសេន បវត្តតិ; យថា វា កិលេសសហិតំ ហុត្វា បវត្តំ សព្ពសោ កិលេសរហិតម្បិ បរិចយេន កិលេសវាសនាវសេន បវត្តតិ, ឯវំ សម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

វាចំ សង្ខរោតីតិ វាចំ ឧប្បាទេតិ, វចីឃោសុប្បត្តិយា វិសេសបច្ចយោ ហោតីតិ អត្ថោ. លោកិយវិតក្កោ ទ្វត្តិំសចិត្តសហគតោ វាចំ សង្ខរោតិ វចីវិញ្ញត្តិជននតោ. វចីសង្ខារោត្វេវ បនស្ស នាមំ ហោតិ រុឡ្ហិតោ, តំសមត្ថតានិរោធតោ វា សម្ភវតោ បន សង្ខារោតិ. ‘‘លោកុត្តរសម្មាសង្កប្បំ បរិវារេន្តី’’តិ វត្វា តិវិធេ សម្មាសង្កប្បេ កទាចិ កតមំ បរិវារេន្តីតិ? ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិ. នានាចិត្តេសុ លព្ភន្តិ នានាសមន្នាហារហេតុកត្តា, បុព្ពភាគេយេវ ច តេ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. តីណិ នាមានិ លភតិ តិវិធស្សបិ បដិបក្ខស្ស សមុច្ឆិន្ទនេន សាតិសយំ តិណ្ណម្បិ កិច្ចករណតោ. ឯស នយោ សម្មាវាចាទីសុបិ.

១៣៨. វិរមតិ ឯតាយាតិ វេរមណី វិរតិ វុច្ចតិ. សា មុសាវាទតោ វិរមណស្ស ការណភាវតោ ចេតនាបិ វេរស្ស មណនតោ វិនាសនតោ វិរតិបីតិ អាហ – ‘‘វិរតិបិ ចេតនាបិ វដ្ដតី’’តិ. អារកា រមតីតិ សមុច្ឆិន្នេហិ ទូរតោ សមុស្សារេតិ. វិនា តេហិ រមតីតិ អច្ចន្តមេវ តេហិ វិនា ភវតិ. តតោ តតោតិ ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋវាទាទិតោ មុសាវាទា. វិសេសតោ អនុប្បត្តិធម្មត្តា បដិនិវត្តា ហុត្វា.

១៤០. តិវិធេន កុហនវត្ថុនាតិ បច្ចយបដិសេវន-សាមន្តជប្បន-ឥរិយាបថបវត្តនសង្ខាតេន បាបិច្ឆតា និព្ពត្តេន តិវិធេន កុហនវត្ថុនា. ឯតាយ កុហនាយ ករណភូតាយ បច្ចយុប្បាទនត្ថំ និមិត្តំ សីលំ ឯតេសន្តិ យោជនា. អត្តវិសយលាភហេតុ អក្កោសនខុំសនវម្ភនាទិវសេន បិសនំ ឃដ្ដនំ វិហេឋនំ និប្បេសោ. ឥតោ លទ្ធំ អញ្ញស្ស, តតោ លទ្ធំ បរស្ស ទត្វា ឯវំ លាភេន លាភំ និជិគីំសតីតិ លាភេន លាភំ និជិគីំសនា. បាឡិយំ អាគតោ កុហនាទិវសេន មិច្ឆាអាជីវោ. កោ បន សោតិ អាហ ‘‘អាជីវហេតូ’’តិអាទិ. តាសំយេវាតិ អវធារណំ, ‘‘អាជីវោ កុប្បមានោ កាយវចីទ្វារេសុ ឯវ កុប្បតី’’តិ កត្វា វុត្តំ.

១៤១. សម្មា បសត្ថា សោភនា និយ្យានិកា ទិដ្ឋិ ឯតស្សាតិ សម្មាទិដ្ឋិ, បុគ្គលោ. តស្ស បន យស្មា សម្មាទិដ្ឋិ សច្ចាភិសមយស្ស និព្ពានសច្ឆិកិរិយាយ អវស្សយោ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយំ ឋិតស្សា’’តិ. បហោតិ ភវតិ តាយ សហេវ ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ. បច្ចវេក្ខណញាណំ យាថាវតោ ជាននដ្ឋេន សម្មាញាណន្តិ ឥធាធិប្បេតំ, តញ្ច ខោ មគ្គសមាធិម្ហិ ឋិតេ ឯវ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ អាហ – ‘‘មគ្គសម្មាសមាធិម្ហិ…បេ… សម្មាញាណំ បហោតី’’តិអាទិ. ឥមិនា កិំ ទស្សេតីតិ? យថា មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយំ ឋិតោ បុគ្គលោ, ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ វុត្តោ, ឯវំ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណញាណេ ឋិតោ, ‘‘សម្មាញាណោ’’តិ វុត្តោ, តស្ស ច មគ្គផលសម្មាសមាធិបវត្តិយា បហោតិ សម្មាញាណស្ស សម្មាវិមុត្តិយា បហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ផលសមាធិ តាវ បវត្តតុ, មគ្គសមាធិ បន កថន្តិ? តម្បិ អកុប្បភាវតាយ អច្ចន្តសមាធិភាវតោ កិច្ចនិប្ផត្តិយា បវត្តតេវាតិ វត្តព្ពតំ លភតិ. ឋបេត្វា អដ្ឋផលង្គានីតិ ផលភូតានិ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ អដ្ឋង្គានិ, ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស សម្មាសង្កប្បោ បហោតី’’តិអាទិនា វិសុំ គហិតត្តា ឋបេត្វា. សម្មាញាណំ បច្ចវេក្ខណំ កត្វាតិ បច្ចវេក្ខណញាណំ សម្មាញាណំ កត្វា. ផលំ កាតុន្តិ ផលធម្មសហចរិតតាយ វិបាកសភាវតាយ ច ‘‘ផល’’ន្តិ លទ្ធនាមេ ផលសម្បយុត្តធម្មេ សម្មាវិមុត្តិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តំ. តថា ច វុត្តំ សល្លេខសុត្តវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៨៣) ‘‘ផលសម្បយុត្តានិ បន សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ អដ្ឋង្គានិ ឋបេត្វា សេសធម្មា សម្មាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា’’តិ.

១៤២. និជ្ជិណ្ណាតិ និជ្ជីរិតា, វិទ្ធស្តា វិនាសិតាតិ អត្ថោ. ផលំ កថិតន្តិ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ហោតី’’តិ ឥមិនា វារេន សាមញ្ញផលំ កថិតន្តិ វទន្តិ, និជ្ជីរណំ បដិប្បស្សម្ភនន្តិ អធិប្បាយោ. និជ្ជីរណំ បន សមុច្ឆិន្ទនន្តិ កត្វា, មជ្ឈិមភាណកា…បេ… មគ្គោ កថិតោតិ វទន្តិ. ទស្សនដ្ឋេនាតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន ចតុន្នំ សច្ចានំ បច្ចក្ខតោ ទស្សនដ្ឋេន. វិទិតករណដ្ឋេនាតិ បច្ចក្ខេន យថាទិដ្ឋានំ មគ្គផលានំ បាកដករណដ្ឋេន. តទធិមុត្តដ្ឋេនាតិ តស្មិំ យថាសច្ឆិកតេ និព្ពានេ អធិមុច្ចនភាវេន.

កុសលបក្ខាតិ អនវជ្ជកោដ្ឋាសា. មហាវិបាកទានេនាតិ មហតោ វិបុលស្ស លោកុត្តរស្ស សុខវិបាកស្ស ចេវ កាយិកាទិទុក្ខវិបាកស្ស ច ទានេន.

យថា មហាវិបាកស្ស ទានេន មហាចត្តារីសកំ, តថា ពហុតាយបិ មហាចត្តារីសកោតិ ទស្សេតុំ, ‘‘ឥមស្មិញ្ច បន សុត្តេ បញ្ច សម្មាទិដ្ឋិយោ កថិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ពហុអត្ថោបិ ហិ មហា-សទ្ទោ ហោតិ ‘‘មហាជនោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៦៥). ឯត្ថ ច ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា វត្ថុភេទេន ទស មិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា កថិតា, វត្ថុភេទេនេវ, ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា ទស សម្មាទិដ្ឋិធម្មាតិ វីសតិ ហោតិ. យថា ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស, ភិក្ខវេ, សម្មាសង្កប្បោ បហោតី’’តិអាទិនា មគ្គវសេន ទស សម្មត្តធម្មា, តប្បដិបក្ខភូតា ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិស្ស មិច្ឆាសង្កប្បោ បហោតី’’តិអាទិនា អត្ថតោ ទស មិច្ឆត្តធម្មាតិ វីសតិ, តថា ផលវសេន តេសុ ឯវំ វីសតិ. កថំ វារេបិ សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ ទសាតិ វីសតិ? ឯវមេតេ ទ្វេ ចត្តារីសកានិ បុរិមេន សទ្ធិំ តយោ ចត្តារីសកា វិភាវិតាតិ វេទិតព្ពា.

១៤៣. បសំសិយស្ស ឧជុវិបច្ចនីកំ និន្ទិយំ បសំសន្តោបិ អត្ថតោ បសំសិយំ និន្ទន្តោ នាម ហោតិ. បសំសិយស្ស គុណបរិធំសនមុខេនេវ ហិ និន្ទិយស្ស បសំសាយ បវត្តនតោតិ អាហ – ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិនាមាយំ សោភនាតិ វទន្តោបិ សម្មាទិដ្ឋិំ គរហតិ នាមា’’តិអាទិ. ឯវមាទីតិ អាទិសទ្ទេន ‘‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨; ម. និ. ២.២២៧) ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ; តស្មា ឯវំវាទិនោតិ ឯវំ ហេតុ បដិក្ខេបវាទិនោតិ អត្ថោ. ឱក្កន្តនិយាមាតិ ឱគាឡ្ហមិច្ឆត្តនិយាមា. ឯវរូបំ លទ្ធិំ គហេត្វាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ចូឡបុណ្ណមសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តនយមេវ តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯទិសោ ហិ ‘‘ពុទ្ធានម្បិ អតេកិច្ឆោ’’តិអាទិ វុត្តសទិសោ.

អត្តនោ និន្ទាភយេនាតិ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិញ្ច នាមេតេ គរហន្តី’’អាទិនា ឧបរិ បរេហិ វត្តព្ពនិន្ទាភយេន. ឃដ្ដនភយេនាតិ តថា បរេសំ អាសាទនាភយេន. សហធម្មេន បរេន អត្តនោ ឧបរិ កាតព្ពនិគ្គហោ ឧបារម្ភោ, គរហតោ បរិត្តាសោ ឧបារម្ភភយំ, តំ បន អត្ថតោ ឧបវាទភយំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧបវាទភយេនា’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាចត្តារីសកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៨. អានាបានស្សតិសុត្តវណ្ណនា

១៤៤. បុព្ពេនាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ. ‘‘អបរំ វិសេស’’ន្តិ វុត្តត្តា វិសេសវិសយោ ច បុព្ពសទ្ទោតិ អាហ – ‘‘សីលបរិបូរណាទិតោ បុព្ពវិសេសតោ’’តិ.

១៤៥. អារទ្ធោ យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិយា អារាធិតោ. យទត្ថាយ សាសនេ បព្ពជ្ជា, វិសេសាបត្តិ ច, តទេវេត្ថ អប្បត្តន្តិ អធិប្បេតំ, តំ ឈានវិបស្សនានិមិត្តន្តិ អាហ – ‘‘អប្បត្តស្ស អរហត្តស្សា’’តិ. កោមុទីតិ កុមុទវតី. តទា កិរ កុមុទានិ សុបុប្ផិតានិ ហោន្តិ. តេនាហ – ‘‘កុមុទានំ អត្ថិតាយ កោមុទី’’តិ. កុមុទានំ សមូហោ, កុមុទានិ ឯវ វា កោមុទា, តេ ឯត្ថ អត្ថីតិ កោមុទីតិ. បវារណសង្គហន្តិ មហាបវារណំ អកត្វា អាគមនីយសង្គហណំ.

អារទ្ធវិបស្សកស្សាតិ អារភិតវិបស្សនស្ស, វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឧស្សុក្កាបេត្វា វិបស្សិស្ស. ភិក្ខូ ឥធ ឱសរិស្សន្តិ វុត្ថវស្សា បវារិតបវារណា ‘‘ភគវន្តំ វន្ទិស្សាម, កម្មដ្ឋានំ សោធេស្សាម, យថាលទ្ធំ វិសេសញ្ច បវេទិស្សាមា’’តិ អជ្ឈាសយេន. ឥមេ ភិក្ខូតិ ឥមេ តរុណសមថវិបស្សនា ភិក្ខូ. វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ សេនាសនសប្បាយាទិអលាភេន. អបលិពុទ្ធន្តិ អញ្ញេហិ អនុបទ្ទុតំ. សេនាសនំ គហេតុំ ន លភន្តិ អន្តោវស្សភាវតោ. ឯកស្ស ទិន្នោបិ សព្ពេសំ ទិន្នោយេវ ហោតិ, តស្មា សុតសុតដ្ឋានេយេវ ឯកមាសំ វសិត្វា ឱសរិំសុ.

១៤៦. អលន្តិ យុត្តំ, ឱបាយិកន្តិ អត្ថោ, ‘‘អលមេវ និព្ពិន្ទិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១២៤, ១២៨, ១៣៤, ១៤៣) វិយ. បុដពទ្ធំ បរិហរិត្វា អសិតំ បុដោសំ អ-ការស្ស ឱ-ការំ កត្វា. តេនាហ ‘‘បាថេយ្យ’’ន្តិ.

១៤៧. វិបស្សនា កថិតាតិ អនិច្ចសញ្ញាមុខេនេវ វិបស្សនាភាវនា កថិតា. ន ហិ កេវលាយ អនិច្ចានុបស្សនាយ វិបស្សនាកិច្ចំ សមិជ្ឈតិ. ពហូ ភិក្ខូ តេ ច វិត្ថាររុចិកាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.