៧. មហាចត្តារីសកសុត្តវណ្ណនា

១៣៦. ទោសេហិ អារកាតិ អរិយំ. តេនាហ ‘‘និទ្ទោស’’ន្តិ. សា បន និទ្ទោសតា លោកុត្តរភាវេន សវិសេសាតិ អាហ ‘‘លោកុត្តរ’’ន្តិ. សម្មា សុន្ទរោ បសត្ថោ និយ្យានិកោ សមាធិ សម្មាសមាធីតិ អាហ – ‘‘សម្មាសមាធិន្តិ មគ្គសមាធិ’’ន្តិ. ឧបនិសីទតិ ឯត្ថ ផលំ តប្បដិពទ្ធវុត្តិតាយាតិ ឧបនិសំ, ការណន្តិ អាហ – ‘‘សឧបនិសន្តិ សប្បច្ចយ’’ន្តិ. បរិករោតិ បរិវារេតីតិ បរិក្ខារោតិ អាហ – ‘‘សបរិក្ខារន្តិ សបរិវារ’’ន្តិ.

បរិវារិតាតិ សហជាតាទិបច្ចយភាវេន បរិវារន្តេហិ វិយ ឧបគតា. បុរេចារិកាតិ វុដ្ឋានគាមិនិភាវនា សហជាតាទិបច្ចយវសេន បច្ចយត្តា បុរស្សរា. តេនាហ – ‘‘វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ ចា’’តិ. ឥទានិ តានិ កិច្ចតោ ទស្សេតុំ, ‘‘វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បរិវីមំសគ្គហណំ តត្ថ តត្ថ ចិត្តុប្បាទេ វីមំសាធិបតេយ្យេន បវត្តិយា សម្មាទិដ្ឋិយា បុព្ពង្គមភាវទស្សនត្ថំ. តេនស្ស មគ្គសមាធិស្ស នានាខណិកំ បុព្ពង្គមភាវំ ទស្សេតិ. វីមំសនបរិយោសានេតិ តថាបវត្តអនុលោមញាណស្ស ឱសានេ. ភូមិលទ្ធំ វដ្ដំ សមុគ្ឃាដយមានាតិ អត្តនោ សន្តានេ ទីឃរត្តំ អនុសយិតំ កិលេសវដ្ដំ សមុច្ឆិន្ទន្តិ. វូបសមយមានាតិ តស្សេវ វេវចនំ. វូបសមយមានាតិ វា តតោ ឯវ អវសិដ្ឋម្បិ វដ្ដំ អប្បវត្តិករណវសេន វូបសមេន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ…បេ… ឧប្បជ្ជតី’’តិ. សាតិ សម្មាទិដ្ឋិ. ទុវិធាបីតិ យថាវុត្តា ទុវិធាបិ. ឥធ អធិប្បេតា វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ កិច្ចស្ស ទស្សិតត្តា.

លក្ខណេ បដិវិជ្ឈមានេ លក្ខណិកោ ធម្មោ បដិវិទ្ធោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិំ…បេ… អារម្មណតោ បជានាតី’’តិ. វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិយម្បិ ឯសេវ នយោ. កិច្ចតោតិ ភាវនាកិច្ចតោ. សម្មាទិដ្ឋិយំ តទធិគតអសម្មោហតាយ អសម្មោហតោ បជានាតិ. កិច្ចតោតិ បដិវេធកិច្ចតោ. តំ បន សព្ពថា អសម្មុយ្ហនមេវាតិ អាហ ‘‘អសម្មោហតោ’’តិ. ឯវំ បជាននាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ យាថាវតោ អវពោធោ. អស្សាតិ តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស.

ទ្វាយន្តិ -ការោ ទីឃំ កត្វា វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ទ្វយំ វទាមី’’តិ. ទ្វេ អវយវា ឯតស្សាតិ ទ្វយំ. តេនាហ ‘‘ទុវិធកោដ្ឋាសំ វទាមី’’តិ. បុញ្ញស្ស ឯកោ ភាគោ សោ ឯវ បុញ្ញភាគិកោ, ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា ឥត្ថិលិង្គវសេន ‘‘បុញ្ញភាគិយា’’តិ វុត្តំ. ឧបធិសង្ខាតស្សាតិ ខន្ធបពន្ធសង្ខាតស្ស.

អមតទ្វារន្តិ អរិយមគ្គំ. បញ្ញបេតីតិ និយ្យានាទិបការតោ បញ្ញបេតិ. តេនាហ ‘‘វិភជិត្វា ទស្សេតី’’តិ. តត្ថ សម្មោហស្ស វិទ្ធំសនេន អសម្មោហតោ ទស្សេតិ. តស្មិំ អត្ថេតិ អមតទ្វារបញ្ញាបនេ អត្ថេ. ពោជ្ឈង្គប្បត្តាតិ ពោជ្ឈង្គភាវប្បត្តា. មគ្គភាវេន និយ្យានភាវេន បវត្តិយា មគ្គបញ្ញាយ អដ្ឋន្នម្បិ សាធារណត្តា សមុទាយស្ស ច អវយវោ អង្គន្តិ កត្វា សេសធម្មេ អង្គិកភាវេន ទស្សេន្តោ ‘‘អរិយមគ្គស្ស អង្គ’’ន្តិ អាហ. សោ ភិក្ខូតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋី’’តិ សម្មាទិដ្ឋិំ ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ ជានន្តោ ភិក្ខុ. បជហនត្ថាយាតិ សមុច្ឆេទវសេន បជហនាយ. បដិលាភត្ថាយាតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា អធិគមាយ. កុសលវាយាមោតិ វិបស្សនាសម្បយុត្តោវ កោសល្លសម្ភូតោ វាយាមោ. សរតីតិ សតោ, តំ បនស្ស សរណំ សតិសមង្គិតាយាតិ អាហ ‘‘សតិយា សមន្នាគតោ’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិំ យថាភូតា សម្មាវាយាមសតិយោ សហជាតា ច បុរេជាតា ច ហុត្វា បរិវារេន្តិ, ‘‘ឥតិយិមេ តយោ ធម្មា សម្មាទិដ្ឋិំ អនុបរិធាវន្តិ អនុបរិវត្តន្តី’’តិ បន វចនតោ, ‘‘ឯត្ថ ហី’’តិអាទិនា មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា ឯវ សេសធម្មានំ យថារហំ សហចរណភាវេន បរិវារណំ យោជិតំ. សម្មាសង្កប្បាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវានំ គហណំ ឥតរេសំ បរិវារភាវេន គហិតត្តា. ន ហិ សក្កា តេ ឯវ បរិវារេ បរិវារវន្តេ ច កត្វា វត្តុំ សង្ករតោ សម្មោហជននតោ ច. តយោតិ សម្មាទិដ្ឋិវាយាមសតិយោ សហជាតបរិវារាវ ហោន្តិ មគ្គក្ខណិកានំ តេសំ អធិប្បេតត្តា វិបស្សនាខណវិរតីនំ អសម្ភវតោ.

១៣៧. តក្កនវសេន លោកសិទ្ធេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឯវញ្ចេវញ្ច ភវិតព្ព’’ន្តិ វិវិធំ តក្កនំ កូបេ វិយ ឧទកស្ស អារម្មណស្ស អាកឌ្ឍនំ វិតក្កនំ វិតក្កោ. សង្កប្បនវសេនាតិ តំ តំ អារម្មណំ គហេត្វា កប្បនវសេន. តក្កនំ កប្បនន្តិ ច អតំសហជាតានមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកគ្គោតិ ឥមិនា សមាធិនា លទ្ធុបការស្សេវ វិតក្កស្ស អប្បនាបរិយាយោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. វិសេសេន វា អប្បនា វិតក្កស្ស វសេន ចិត្តំ អារម្មណំ អភិរោបេតិ, វិតក្កេ អសតិ កថន្តិ អាហ ‘‘វិតក្កេ បនា’’តិអាទិ. អត្តនោយេវ ធម្មតាយ ចិត្តំ អារម្មណំ អភិរុហតីតិ, ឯតេន អារម្មណធម្មានំ គហណំ នាម សភាវសិទ្ធំ, ន ធម្មន្តរមបេក្ខតិ, វិតក្កោ បន បវត្តមានោ អារម្មណាភិនិរោបនវសេនេវ បវត្តតីតិ ទស្សេតិ. ឯវំ សន្តេបិ សភាវាវិតក្កចិត្តុប្បាទតោ សវិតក្កចិត្តុប្បាទស្ស អារម្មណគ្គហណវិសេសោ វិតក្កេន ជាតោតិ កត្វា វិតក្កោ ចិត្តស្ស អារម្មណគ្គហណេ វិសេសបច្ចយោតិ បាកដោយមត្ថោ. អបរេ បន ភណន្តិ – យថា កោចិ រាជវល្លភំ, តំសម្ពន្ធីនំ មិត្តំ វា និស្សាយ រាជគេហំ អារោហតិ អនុបវិសតិ, ឯវំ វិតក្កំ និស្សាយ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ វិតក្កស្ស អារម្មណាភិនិរោបនសភាវត្តា, អញ្ញេសំ ធម្មានញ្ច អវិតក្កសភាវតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ចេតសោ អភិនិរោបនា’’តិ (ធ. ស. ៧).

យទិ ឯវំ កថំ អវិតក្កចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតីតិ? វិតក្កពលេនេវ. យថា ហិ សោ បុរិសោ បរិចយេន តេន វិនាបិ និរាសង្កោ រាជគេហំ បវិសតិ, ឯវំ បរិចយេន វិតក្កេន វិនាបិ អវិតក្កំ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. បរិចយេនាតិ ច សន្តានេ បវត្តវិតក្កភាវនាសង្ខាតេន បរិចយេន. វិតក្កស្ស ហិ សន្តានេ អភិណ្ហំ បវត្តស្ស វសេន ចិត្តស្ស អារម្មណាភិរុហនំ ចិរបរិចិតំ; តេន តំ កទាចិ វិតក្កេន វិនាបិ តត្ថ បវត្តតេវ; យថា ញាណសហគតំ ចិត្តំ សម្មសនវសេន ចិរបរិចិតំ កទាចិ ញាណរហិតម្បិ សម្មសនវសេន បវត្តតិ; យថា វា កិលេសសហិតំ ហុត្វា បវត្តំ សព្ពសោ កិលេសរហិតម្បិ បរិចយេន កិលេសវាសនាវសេន បវត្តតិ, ឯវំ សម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

វាចំ សង្ខរោតីតិ វាចំ ឧប្បាទេតិ, វចីឃោសុប្បត្តិយា វិសេសបច្ចយោ ហោតីតិ អត្ថោ. លោកិយវិតក្កោ ទ្វត្តិំសចិត្តសហគតោ វាចំ សង្ខរោតិ វចីវិញ្ញត្តិជននតោ. វចីសង្ខារោត្វេវ បនស្ស នាមំ ហោតិ រុឡ្ហិតោ, តំសមត្ថតានិរោធតោ វា សម្ភវតោ បន សង្ខារោតិ. ‘‘លោកុត្តរសម្មាសង្កប្បំ បរិវារេន្តី’’តិ វត្វា តិវិធេ សម្មាសង្កប្បេ កទាចិ កតមំ បរិវារេន្តីតិ? ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិ. នានាចិត្តេសុ លព្ភន្តិ នានាសមន្នាហារហេតុកត្តា, បុព្ពភាគេយេវ ច តេ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. តីណិ នាមានិ លភតិ តិវិធស្សបិ បដិបក្ខស្ស សមុច្ឆិន្ទនេន សាតិសយំ តិណ្ណម្បិ កិច្ចករណតោ. ឯស នយោ សម្មាវាចាទីសុបិ.

១៣៨. វិរមតិ ឯតាយាតិ វេរមណី វិរតិ វុច្ចតិ. សា មុសាវាទតោ វិរមណស្ស ការណភាវតោ ចេតនាបិ វេរស្ស មណនតោ វិនាសនតោ វិរតិបីតិ អាហ – ‘‘វិរតិបិ ចេតនាបិ វដ្ដតី’’តិ. អារកា រមតីតិ សមុច្ឆិន្នេហិ ទូរតោ សមុស្សារេតិ. វិនា តេហិ រមតីតិ អច្ចន្តមេវ តេហិ វិនា ភវតិ. តតោ តតោតិ ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋវាទាទិតោ មុសាវាទា. វិសេសតោ អនុប្បត្តិធម្មត្តា បដិនិវត្តា ហុត្វា.

១៤០. តិវិធេន កុហនវត្ថុនាតិ បច្ចយបដិសេវន-សាមន្តជប្បន-ឥរិយាបថបវត្តនសង្ខាតេន បាបិច្ឆតា និព្ពត្តេន តិវិធេន កុហនវត្ថុនា. ឯតាយ កុហនាយ ករណភូតាយ បច្ចយុប្បាទនត្ថំ និមិត្តំ សីលំ ឯតេសន្តិ យោជនា. អត្តវិសយលាភហេតុ អក្កោសនខុំសនវម្ភនាទិវសេន បិសនំ ឃដ្ដនំ វិហេឋនំ និប្បេសោ. ឥតោ លទ្ធំ អញ្ញស្ស, តតោ លទ្ធំ បរស្ស ទត្វា ឯវំ លាភេន លាភំ និជិគីំសតីតិ លាភេន លាភំ និជិគីំសនា. បាឡិយំ អាគតោ កុហនាទិវសេន មិច្ឆាអាជីវោ. កោ បន សោតិ អាហ ‘‘អាជីវហេតូ’’តិអាទិ. តាសំយេវាតិ អវធារណំ, ‘‘អាជីវោ កុប្បមានោ កាយវចីទ្វារេសុ ឯវ កុប្បតី’’តិ កត្វា វុត្តំ.

១៤១. សម្មា បសត្ថា សោភនា និយ្យានិកា ទិដ្ឋិ ឯតស្សាតិ សម្មាទិដ្ឋិ, បុគ្គលោ. តស្ស បន យស្មា សម្មាទិដ្ឋិ សច្ចាភិសមយស្ស និព្ពានសច្ឆិកិរិយាយ អវស្សយោ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយំ ឋិតស្សា’’តិ. បហោតិ ភវតិ តាយ សហេវ ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ. បច្ចវេក្ខណញាណំ យាថាវតោ ជាននដ្ឋេន សម្មាញាណន្តិ ឥធាធិប្បេតំ, តញ្ច ខោ មគ្គសមាធិម្ហិ ឋិតេ ឯវ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ អាហ – ‘‘មគ្គសម្មាសមាធិម្ហិ…បេ… សម្មាញាណំ បហោតី’’តិអាទិ. ឥមិនា កិំ ទស្សេតីតិ? យថា មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយំ ឋិតោ បុគ្គលោ, ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ វុត្តោ, ឯវំ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណញាណេ ឋិតោ, ‘‘សម្មាញាណោ’’តិ វុត្តោ, តស្ស ច មគ្គផលសម្មាសមាធិបវត្តិយា បហោតិ សម្មាញាណស្ស សម្មាវិមុត្តិយា បហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ផលសមាធិ តាវ បវត្តតុ, មគ្គសមាធិ បន កថន្តិ? តម្បិ អកុប្បភាវតាយ អច្ចន្តសមាធិភាវតោ កិច្ចនិប្ផត្តិយា បវត្តតេវាតិ វត្តព្ពតំ លភតិ. ឋបេត្វា អដ្ឋផលង្គានីតិ ផលភូតានិ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ អដ្ឋង្គានិ, ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស សម្មាសង្កប្បោ បហោតី’’តិអាទិនា វិសុំ គហិតត្តា ឋបេត្វា. សម្មាញាណំ បច្ចវេក្ខណំ កត្វាតិ បច្ចវេក្ខណញាណំ សម្មាញាណំ កត្វា. ផលំ កាតុន្តិ ផលធម្មសហចរិតតាយ វិបាកសភាវតាយ ច ‘‘ផល’’ន្តិ លទ្ធនាមេ ផលសម្បយុត្តធម្មេ សម្មាវិមុត្តិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តំ. តថា ច វុត្តំ សល្លេខសុត្តវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៨៣) ‘‘ផលសម្បយុត្តានិ បន សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ អដ្ឋង្គានិ ឋបេត្វា សេសធម្មា សម្មាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា’’តិ.

១៤២. និជ្ជិណ្ណាតិ និជ្ជីរិតា, វិទ្ធស្តា វិនាសិតាតិ អត្ថោ. ផលំ កថិតន្តិ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ហោតី’’តិ ឥមិនា វារេន សាមញ្ញផលំ កថិតន្តិ វទន្តិ, និជ្ជីរណំ បដិប្បស្សម្ភនន្តិ អធិប្បាយោ. និជ្ជីរណំ បន សមុច្ឆិន្ទនន្តិ កត្វា, មជ្ឈិមភាណកា…បេ… មគ្គោ កថិតោតិ វទន្តិ. ទស្សនដ្ឋេនាតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន ចតុន្នំ សច្ចានំ បច្ចក្ខតោ ទស្សនដ្ឋេន. វិទិតករណដ្ឋេនាតិ បច្ចក្ខេន យថាទិដ្ឋានំ មគ្គផលានំ បាកដករណដ្ឋេន. តទធិមុត្តដ្ឋេនាតិ តស្មិំ យថាសច្ឆិកតេ និព្ពានេ អធិមុច្ចនភាវេន.

កុសលបក្ខាតិ អនវជ្ជកោដ្ឋាសា. មហាវិបាកទានេនាតិ មហតោ វិបុលស្ស លោកុត្តរស្ស សុខវិបាកស្ស ចេវ កាយិកាទិទុក្ខវិបាកស្ស ច ទានេន.

យថា មហាវិបាកស្ស ទានេន មហាចត្តារីសកំ, តថា ពហុតាយបិ មហាចត្តារីសកោតិ ទស្សេតុំ, ‘‘ឥមស្មិញ្ច បន សុត្តេ បញ្ច សម្មាទិដ្ឋិយោ កថិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ពហុអត្ថោបិ ហិ មហា-សទ្ទោ ហោតិ ‘‘មហាជនោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៦៥). ឯត្ថ ច ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា វត្ថុភេទេន ទស មិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា កថិតា, វត្ថុភេទេនេវ, ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា ទស សម្មាទិដ្ឋិធម្មាតិ វីសតិ ហោតិ. យថា ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស, ភិក្ខវេ, សម្មាសង្កប្បោ បហោតី’’តិអាទិនា មគ្គវសេន ទស សម្មត្តធម្មា, តប្បដិបក្ខភូតា ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិស្ស មិច្ឆាសង្កប្បោ បហោតី’’តិអាទិនា អត្ថតោ ទស មិច្ឆត្តធម្មាតិ វីសតិ, តថា ផលវសេន តេសុ ឯវំ វីសតិ. កថំ វារេបិ សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ ទសាតិ វីសតិ? ឯវមេតេ ទ្វេ ចត្តារីសកានិ បុរិមេន សទ្ធិំ តយោ ចត្តារីសកា វិភាវិតាតិ វេទិតព្ពា.

១៤៣. បសំសិយស្ស ឧជុវិបច្ចនីកំ និន្ទិយំ បសំសន្តោបិ អត្ថតោ បសំសិយំ និន្ទន្តោ នាម ហោតិ. បសំសិយស្ស គុណបរិធំសនមុខេនេវ ហិ និន្ទិយស្ស បសំសាយ បវត្តនតោតិ អាហ – ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិនាមាយំ សោភនាតិ វទន្តោបិ សម្មាទិដ្ឋិំ គរហតិ នាមា’’តិអាទិ. ឯវមាទីតិ អាទិសទ្ទេន ‘‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨; ម. និ. ២.២២៧) ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ; តស្មា ឯវំវាទិនោតិ ឯវំ ហេតុ បដិក្ខេបវាទិនោតិ អត្ថោ. ឱក្កន្តនិយាមាតិ ឱគាឡ្ហមិច្ឆត្តនិយាមា. ឯវរូបំ លទ្ធិំ គហេត្វាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ចូឡបុណ្ណមសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តនយមេវ តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯទិសោ ហិ ‘‘ពុទ្ធានម្បិ អតេកិច្ឆោ’’តិអាទិ វុត្តសទិសោ.

អត្តនោ និន្ទាភយេនាតិ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិញ្ច នាមេតេ គរហន្តី’’អាទិនា ឧបរិ បរេហិ វត្តព្ពនិន្ទាភយេន. ឃដ្ដនភយេនាតិ តថា បរេសំ អាសាទនាភយេន. សហធម្មេន បរេន អត្តនោ ឧបរិ កាតព្ពនិគ្គហោ ឧបារម្ភោ, គរហតោ បរិត្តាសោ ឧបារម្ភភយំ, តំ បន អត្ថតោ ឧបវាទភយំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧបវាទភយេនា’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាចត្តារីសកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.