៥. ពហុធាតុកសុត្តវណ្ណនា

១២៤. ភយន្តិ (អ. និ. ដី. ២.៣.១) ចិត្តសំសប្បតាតិ អាហ ‘‘ចិត្តុត្រាសោ’’តិ. ឧបទ្ទវោតិ អន្តរាយោ. តស្ស បន វិក្ខេបការណត្តា វុត្តំ ‘‘អនេកគ្គតាការោ’’តិ. ឧបសគ្គោតិ ឧបសជ្ជនំ. តតោ អប្បតីការវិឃាតាបត្តិ យស្មា បតីការាភាវេន វិហញ្ញមានស្ស កិញ្ចិ កាតុំ អសមត្ថស្ស ឱសីទនការណំ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘តត្ថ តត្ថ លគ្គនាការោ’’តិ. វញ្ចេត្វា អាគន្តុំ យថាវុត្តេ ទិវសេ អនាគច្ឆន្តេសុ. ពហិ អនិក្ខមនត្ថាយ ទ្វារេ អគ្គិំ ទត្វា.

នឡេហីតិ នឡច្ឆន្នសង្ខេបេន ឧបរិ ឆាទេត្វា តេហិយេវ ទារុកច្ឆទននិយាមេន បរិតោបិ ឆាទិតា. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា តិណេហិ ឆន្នតំ, សេសសម្ភារានំ រុក្ខមយតញ្ច អតិទិសតិ. វិធវាបុត្តេតិ អទន្តភាវោបលក្ខណំ. តេ ហិ និប្បិតិកា អវិនីតា អសំយតា អកិច្ចការិនោ ហោន្តិ.

មត្ថកំ អបាបេត្វាវ និដ្ឋាបិតាតិ កស្មា ភគវា ឯវមកាសីតិ? អានន្ទត្ថេរស្ស បុច្ឆាកោសល្លទីបនត្ថមេវ, តត្ថ និសិន្នានំ សន្និបតិតភិក្ខូនំ ទេសនាយ ជាននត្ថញ្ច. តេ កិរ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ អជានន្តា អន្ធការំ បវិដ្ឋា វិយ ឋិតា. បុច្ឆានុសន្ធិវសេន បរិគ្គយ្ហ ជានិស្សន្តីតិ.

១២៥. រូបបរិគ្គហោវ កថិតោ, ន អញ្ញំ កិញ្ចីតិ អត្ថោ. ឥទានិ តតោ សច្ចានិ និទ្ធារេត្វា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ ទស្សេតុំ, ‘‘សព្ពាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តីតិ អទ្ធេកាទស ធាតុយោ រូបក្ខន្ធោ, អទ្ធដ្ឋមា ធាតុយោ យថារហំ វេទនាទយោ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធាតិ ឯវំ អដ្ឋារស ធាតុយោ បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តិ. បញ្ចបិ ខន្ធា តណ្ហាវជ្ជា ទុក្ខសច្ចំ. អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ. និរោធបជាននាតិ បញ្ញាសីសេន មគ្គកិច្ចមាហ. សម្មាទិដ្ឋិបមុខោ ហិ អរិយមគ្គោ. មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ សម្មសនស្ស ភូមិយា និប្ផត្តិយា ច កថិតត្តា. ជានាតិ បស្សតីតិ ឥមិនា ញាណទស្សនំ កថិតំ តំ បន លោកិយំ លោកុត្តរន្តិ ទុវិធន្តិ តទុភយម្បិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘សហ វិបស្សនាយ មគ្គោ វុត្តោ’’តិ.

ឯត្តាវតាបិ ខោតិ បិ-សទ្ទគ្គហណេន អញ្ញេន បរិយាយេន សត្ថា ធាតុកោសល្លំ ទេសេតុកាមោតិ ថេរោ, ‘‘សិយា បន, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆតីតិ ភគវា បថវីធាតុអាទិវសេនបិ ធាតុកោសល្លំ វិភាវេតិ. តត្ថ បថវីធាតុអាទិសទ្ទេន ទេសនាការណំ វិភាវេន្តោ, ‘‘បថវីធាតុ…បេ… វុត្តា’’តិ អាហ. តាបិ ហិ អាទិតោ ឆ ធាតុយោ. ‘‘វិញ្ញាណធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា’’តិ វត្វា កថំ រូបធាតុយោ នីហរីយន្តីតិ ចោទនំ សន្ធាយ តំ នយំ ទស្សេតុំ, ‘‘វិញ្ញាណធាតូ’’តិអាទិ វុត្តំ. កាមញ្ចេត្ថ កាយវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណំ ផោដ្ឋព្ពធាតុបថវីធាតុ អាទិវសេន ទេសនារុឡមេវ, កាយធាតុ បន នីហរិតព្ពាតិ ឯកំសមេវ នីហរណវិធិំ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឯស នយោ សព្ពត្ថា’’តិ អាហ. បុរិមបច្ឆិមវសេន មនោធាតូតិ បច្ឆិមភាគវសេន កិរិយាមនោធាតុ គហេតព្ពា តស្សានុរូបភាវតោ. ននុ ចេត្ថ មនោធាតុ នាមាយំ មនោវិញ្ញាណធាតុយា អសំសដ្ឋា, វិសុំយេវ ចេសា ធាតូតិ? សច្ចមេតំ អដ្ឋារសធាតុទេសនាយ, ចិត្តវិភត្តិនិទ្ទេសេ ឆវិញ្ញាណកាយទេសនាយំ បន សា មនោវិញ្ញាណកាយសង្គហិតាវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ តំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៥១៧) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. អថ វា បុរិមបច្ឆិមវសេនាតិ បុរេចរានុចរវសេន. មនោធាតូតិ វិបាកមនោធាតុ គហេតព្ពា បុរេចរណតោ, បរតោ ឧប្បជ្ជនកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុយា អនន្តរំ មនោធាតុយា, កិរិយាមនោធាតុយា អនន្តរំ មនោវិញ្ញាណធាតុយា អនុប្បជ្ជនតោ ច.

ធម្មានំ យាវទេវ និស្សត្តនិជ្ជីវវិភាវនត្ថាយ សត្ថុ ធាតុទេសនាតិ អញ្ញេសុ សភាវធារណាទិអត្ថេសុ លព្ភមានេសុបិ អយមេត្ថ អត្ថោ បធានោតិ អាហ – ‘‘ឯសនយោ សព្ពត្ថា’’តិ. សប្បដិបក្ខវសេនាតិ សប្បដិភាគវសេន សុខំ ទុក្ខេន សប្បដិភាគំ, ទុក្ខំ សុខេន, ឯវំ សោមនស្សទោមនស្សាតិ. យថា សុខាទីនំយេវ សមុទាចារោ វិភូតោ, ន ឧបេក្ខាយ, ឯវំ រាគាទីនំយេវ សមុទាចារោ វិភូតោ, ន មោហស្ស, តេន វុត្តំ ‘‘អវិភូតភាវេនា’’តិ. កាយវិញ្ញាណធាតុ បរិគ្គហិតាវ ហោតិ តទវិនាភាវតោ. សេសាសុ សោមនស្សធាតុអាទីសុ, បរិគ្គហិតាវ ហោតិ អវិនាភាវតោ ឯវ. ន ហិ សោមនស្សាទយោ មនោធាតុយា វិនា វត្តន្តិ. ឧបេក្ខាធាតុតោ នីហរិត្វាតិ ឯត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទយោ ចតស្សោ វិញ្ញាណធាតុយោ តាសំ វត្ថារម្មណភូតា ចក្ខុធាតុអាទយោ ចាតិ អដ្ឋ រូបធាតុយោ, មនោធាតុ, ឧបេក្ខាសហគតា មនោវិញ្ញាណធាតុ, ឧបេក្ខាសហគតា ឯវ ធម្មធាតូតិ ឯវំ បន្នរស ធាតុយោ ឧបេក្ខាធាតុតោ នីហរិតព្ពា. សោមនស្សធាតុអាទយោ បន ចតស្សោ ធាតុយោ ធម្មធាតុអន្តោគធា, ឯវំ សុខធាតុតោ កាយវិញ្ញាណធាតុយា តស្សា វត្ថារម្មណភូតានំ កាយធាតុផោដ្ឋព្ពធាតូនញ្ច នីហរណា ហេដ្ឋា ទស្សិតនយាតិ, ‘‘ឧបេក្ខាធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

កាមវិតក្កាទយោ ឥធ កាមធាតុអាទិបរិយាយេន វុត្តាតិ ‘‘កាមធាតុអាទីនំ ទ្វេធាវិតក្កេ កាមវិតក្កាទីសុ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ. តត្ថ ហិ ‘‘កាមវិតក្កោតិ កាមបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កោតិ ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កោតិ វិហិំសាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ, នេក្ខម្មបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ នេក្ខម្មវិតក្កោ, សោ យាវ បឋមជ្ឈានា វដ្ដតិ. អព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អព្យាបាទវិតក្កោ, សោ មេត្តាបុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ យាវ បឋមជ្ឈានា វដ្ដតិ. អវិហិំសាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អវិហិំសាវិតក្កោ, សោ ករុណាយ បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ យាវ បឋមជ្ឈានា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អយំ បនត្ថោ អភិធម្មេ វិត្ថារតោ អាគតោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘អភិធម្មេ’’តិអាទិ វុត្តំ. កាមធាតុតោ នីហរិត្វាតិ ឯត្ថ កាមគ្គហណេន គហិតា រូបធាតុអាទយោ ឆ, តំវិសយា សត្តវិញ្ញាណធាតុយោ, តត្ថ បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណធាតូនំ ចក្ខុធាតុអាទយោ បញ្ចាតិ អដ្ឋារស. នេក្ខម្មធាតុអាទយោ បន ធម្មធាតុអន្តោគធា ឯវ.

កាមតណ្ហាយ វិសយភូតា ធម្មា កាមធាតូតិ អាហ – ‘‘បញ្ច កាមាវចរក្ខន្ធា កាមធាតូ’’តិ. តថា រូបតណ្ហាយ វិសយភូតា ធម្មា រូបធាតុ, អរូបតណ្ហាយ វិសយភូតា ធម្មា អរូបធាតូតិ អាហ – ‘‘ចត្តារោ អរូបាវចរក្ខន្ធា’’តិអាទិ. កាមតណ្ហា កាមោ ឧត្តរបទលោបេន, ឯវំ រូបារូបតណ្ហា រូបារូបំ. អារម្មណករណវសេន តា យត្ថ អវចរន្តិ, តេ កាមាវចរាទយោតិ ឯវំ កាមាវចរក្ខន្ធាទីនំ កាមតណ្ហាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. អាទិនា នយេនាតិ ឯតេន ‘‘ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តិទេវេ អន្តោករិត្វា ឯត្ថាវចរា’’តិអាទិបាឡិំ (វិភ. ១០២០) សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថាវចរាតិ អវីចិបរនិម្មិតបរិច្ឆិន្នោកាសាយ កាមតណ្ហាយ វិសយភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, តទោកាសតា ច តណ្ហាយ តន្និន្នត្តា វេទិតព្ពា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. បរិបុណ្ណអដ្ឋារសធាតុកត្តា កាមាវចរធម្មានំ ‘‘កាមធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា’’តិ វុត្តំ. មនោវិញ្ញាណធាតុធម្មធាតុ ឯកទេសមត្តមេវ ហិ រូបារូបាវចរធម្មាតិ.

សមាគន្ត្វាតិ សហិតា ហុត្វា. យត្តកញ្ហិ បច្ចយធម្មា អត្តនោ ផលស្ស ការណំ, តត្ថ តន្និព្ពត្តនេ សមាគតា វិយ ហោតិ វេកល្លេ តទនិព្ពត្តនតោ. សង្ខតធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា អសង្ខតាយ ធាតុយា ធម្មធាតុឯកទេសភាវតោ.

១២៦. ឯវំ បវត្តមានា មយំ អត្តាតិ គហណំ គមិស្សាមាតិ ឥមិនា វិយ អធិប្បាយេន អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តា អជ្ឈត្តា, តេសុ ភវា តប្បរិយាបន្នត្តាតិ អជ្ឈត្តិកានិ. តតោ ពហិភូតានិ ពាហិរានិ. អាយតនកថា បដិច្ចសមុប្បាទកថា ច វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥១០, ៥៧០, ៥៧១) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ ន វិត្ថារិតា.

១២៧. អវិជ្ជមានំ ឋានំ អដ្ឋានំ (អ. និ. ដី. ១.១.២៦៨; វិភ. មូលដី. ៨០៩), នត្ថិ ឋានន្តិ វា អដ្ឋានំ. អនវកាសោតិ ឯត្ថ ឯសេវ នយោ. តទត្ថនិគមនមេវ ហិ ‘‘នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ វចនន្តិ. តេនាហ ‘‘ឧភយេនបី’’តិអាទិ. យន្តិ ការណេ បច្ចត្តវចនំ, ហេតុអត្ថោ ច ការណត្ថោតិ អាហ – ‘‘យន្តិ យេន ការណេនា’’តិ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ឯត្ថ ទិដ្ឋិសម្បត្តិ វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ ‘‘មគ្គទិដ្ឋិយា សម្បន្នោ’’តិ. កុតោ បនាយមត្ថោ លព្ភតីតិ? លិង្គតោ. លិង្គញ្ហេតំ, យទិទំ និច្ចតោ ឧបគមនបដិក្ខេបោ. ចតុភូមកេសូតិ ឥទំ ចតុត្ថភូមកសង្ខារានំ អរិយសាវកស្ស វិសយភាវូបគមនតោ វុត្តំ; ន បន តេ អារព្ភ និច្ចតោ ឧបគមនសព្ភាវតោ. វក្ខតិ ច ‘‘ចតុត្ថភូមកសង្ខារា បនា’’តិអាទិនា. អភិសង្ខតសង្ខារអភិសង្ខរណកសង្ខារានំ សប្បទេសត្តា និប្បទេសសង្ខារគ្គហណត្ថំ ‘‘សង្ខតសង្ខារេសូ’’តិ វុត្តំ. លោកុត្តរសង្ខារានំ បន និវត្តនេ ការណំ សយមេវ វក្ខតិ. ឯតំ ការណំ នត្ថិ សេតុឃាតត្តា. តេជុស្សទត្តាតិ សំកិលេសវិធមនតេជស្ស អធិកភាវតោ. តថា ហិ តេ គម្ភីរភាវេន ទុទ្ទសា. អកុសលានំ អារម្មណំ ន ហោន្តីតិ ឥទំ បករណវសេន វុត្តំ. អប្បហីនវិបល្លាសានំ សត្តានំ កុសលធម្មានម្បិ តេ អារម្មណំ ន ហោន្តិ.

អសុខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ វិបល្លាសោ ច ឥធ សុខតោ ឧបគមនស្ស ឋានន្តិ អធិប្បេតន្តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឯកន្ត…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. អត្តទិដ្ឋិវសេនាតិ បធានទិដ្ឋិមាហ. ទិដ្ឋិយា និព្ពានស្ស អវិសយភាវោ ហេដ្ឋា វុត្តោ ឯវាតិ ‘‘កសិណាទិបណ្ណត្តិសង្គហត្ថ’’ន្តិ វុត្តំ. បរិច្ឆេទោតិ សង្ខារានំ បរិច្ឆេទោ សង្ខារានំ បរិច្ឆិជ្ជគហណំ. ស្វាយំ យេសំ និច្ចាទិតោ ឧបគមនំ ភវតិ តេសំយេវ វសេន កាតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពវារេសូ’’តិអាទិមាហ. សព្ពវារេសូតិ និច្ចាទិសព្ពវារេសុ. បុថុជ្ជនោ ហីតិ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា យំ យំ សង្ខារំ និច្ចាទិវសេន បុថុជ្ជនកាលេ ឧបគច្ឆតិ, តំ តំ អរិយមគ្គាធិគមេន អនិច្ចាទិវសេន គណ្ហន្តោ យាថាវតោ ជានន្តោ តំ គាហំ តំ ទិដ្ឋិំ វិនិវេឋេតិ វិស្សជ្ជេតិ. តស្មា យត្ថ គាហោ តត្ថ វិស្សជ្ជនាតិ ចតុត្ថភូមកសង្ខារា ឥធ សង្ខារគ្គហណេន ន គយ្ហតីតិ អត្ថោ.

១២៨. បុត្តសម្ពន្ធេន មាតាបិតុសមញ្ញា, ទត្តកិត្តិមាទិវសេនបិ បុត្តវោហារោ លោកេ ទិស្សតិ, សោ ច ខោ បរិយាយតោ និប្បរិយាយសិទ្ធំ តំ ទស្សេតុំ, ‘‘ជនិកា វ មាតា ជនកោ បិតា’’តិ វុត្តំ. តថា អានន្តរិយកម្មស្ស អធិប្បេតត្តា ‘‘មនុស្សភូតោវ ខីណាសវោ អរហាតិ អធិប្បេតោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អដ្ឋានមេត’’ន្តិអាទិនា មាតុអាទីនំយេវ ជីវិតា វោរោបនេ អរិយសាវកស្ស អភព្ពភាវទស្សនតោ តទញ្ញំ អរិយសាវកោ ជីវិតា វោរោបេតីតិ ឥទំ អត្ថតោ អាបន្នមេវាតិ មញ្ញមានោ វទតិ – ‘‘កិំ បន អរិយសាវកោ អញ្ញំ ជីវិតា វោរោបេយ្យា’’តិ? ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ វចនតោ, ‘‘ឯតម្បិ អដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សចេបិ ហី’’តិអាទិ. ពលទីបនត្ថន្តិ សទ្ធាទិពលសមន្នាគមទីបនត្ថំ. អរិយមគ្គេនាគតសទ្ធាទិពលវសេន ហិ អរិយសាវកោ តាទិសំ សាវជ្ជំ ន ករោតិ.

បញ្ចហិ ការណេហីតិ ឥទំ អត្ថនិប្ផាទកានិ តេសំ បុព្ពភាគិយានិ ច ការណានិ ការណភាវសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វុត្តំ, ន បន សព្ពេសំ បញ្ចន្នំ សហយោគក្ខមតោ. អាការេហីតិ ការណេហិ. អនុស្សាវនេនាតិ អនុរូបំ សាវនេន. ភេទស្ស អនុរូបំ យថា ភេទោ ហោតិ, ឯវំ ភិន្ទិតព្ពានំ ភិក្ខូនំ អត្តនោ វចនស្ស សាវនេន វិញ្ញាបនេន. តេនាហ ‘‘ននុ តុម្ហេ’’តិអាទិ. កណ្ណមូលេ វចីភេទំ កត្វាតិ ឯតេន ‘‘បាកដំ កត្វា ភេទករវត្ថុទីបនំ វោហារោ, តត្ថ អត្តនោ និច្ឆិតមត្ថំ រហស្សវសេន វិញ្ញាបនំ អនុស្សាវន’’ន្តិ ទស្សេតិ.

កម្មមេវ ឧទ្ទេសោ វា បមាណន្តិ តេហិ សង្ឃភេទសិទ្ធិតោ វុត្តំ, ឥតរេ បន តេសំ បុព្ពភាគភូតា. តេនាហ ‘‘វោហារា’’តិអាទិ. តត្ថាតិ វោហារេ. ចុតិអនន្តរំ ផលំ អនន្តរំ នាម, តស្មិំ អនន្តរេ និយុត្តានិ តន្និព្ពត្តនេន អនន្តរករណសីលានិ, អនន្តរប្បយោជនានិ ចាតិ អានន្តរិយានិ, តានិ ឯវ ‘‘អានន្តរិយកម្មានី’’តិ វុត្តានិ.

កម្មតោតិ ‘‘ឯវំ អានន្តរិយកម្មំ ហោតិ, ឯវំ អនន្តរិយកម្មសទិស’’ន្តិ ឯវំ កម្មវិភាគតោ. ទ្វារតោតិ កាយាទិទ្វារតោ. កប្បដ្ឋិតិយតោតិ ‘‘ឥទំ កប្បដ្ឋិតិកវិបាកំ, ឥទំ ន កប្បដ្ឋិតិកវិបាក’’ន្តិ ឯវំ កប្បដ្ឋិតិយវិភាគតោ. បាកាតិ ‘‘ឥទមេត្ថ វិបច្ចតិ, ឥទំ ន វិបច្ចតី’’តិ វិបច្ចនវិភាគតោ. សាធារណាទីហីតិ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ សាធារណាសាធារណតោ, អាទិ-សទ្ទេន វេទនាទិវិភាគតោ ច.

យស្មា មនុស្សត្តភាវេ ឋិតស្សេវ ច កុសលធម្មានំ តិក្ខវិសទសូរភាវាបត្តិ, យថា តំ តិណ្ណម្បិ ពោធិសត្តានំ ពោធិត្តយនិព្ពត្តិយំ, ឯវំ មនុស្សភាវេ ឋិតស្សេវ អកុសលធម្មានម្បិ តិក្ខវិសទសូរភាវាបត្តីតិ អាហ ‘‘មនុស្សភូតស្សេវា’’តិ. បាកតិកមនុស្សានម្បិ ច កុសលធម្មានំ វិសេសប្បត្តិ វិមានវត្ថុអដ្ឋកថាយំ (វិ. វ. អដ្ឋ. ៣) វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. យថា វុត្តោ ច អត្ថោ សមានជាតិយស្ស វិកោបនេ កម្មំ គរុតរំ, ន តថា វិជាតិយស្សាតិ វុត្តំ – ‘‘មនុស្សភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា’’តិ. លិង្គេ បរិវត្តេ ច សោ ឯវ ឯកកម្មនិព្ពត្តោ ភវង្គប្បពន្ធោ, ជីវិតិន្ទ្រិយប្បពន្ធោ ច, ន អញ្ញោតិ អាហ ‘‘អបិ បរិវត្តលិង្គ’’ន្តិ. អរហន្តេបិ ឯសេវ នយោ. តស្ស វិបាកន្តិអាទិ កម្មស្ស អានន្តរិយភាវសមត្ថនំ, ចតុកោដិកញ្ចេត្ថ សម្ភវតិ. តត្ថ បឋមា កោដិ ទស្សិតា, ឥតរាសុ វិសង្កេតំ ទស្សេតុំ, ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. យទិបិ តត្ថ វិសង្កេតោ, កម្មំ បន គរុតរំ អានន្តរិយសទិសំ ភាយិតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘អានន្តរិយំ អាហច្ចេវ តិដ្ឋតី’’តិ. អយំ បញ្ហោតិ ញាបនិច្ឆានិព្ពត្តា កថា.

អានន្តរិយំ ផុសតិ មរណាធិប្បាយេនេវ អានន្តរិយវត្ថុនោ វិកោបិតត្តា. អានន្តរិយំ ន ផុសតិ អានន្តរិយវត្ថុអភាវតោ. សព្ពត្ថ ហិ បុរិមំ អភិសន្ធិចិត្តំ អប្បមាណំ, វធកចិត្តំ បន តទារម្មណំ ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច អានន្តរិយនានន្តរិយភាវេ បមាណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សង្គាមចតុក្កំ សម្បត្តវសេន យោជេតព្ពំ.

តេនេវាតិ តេនេវ បយោគេន. អរហន្តឃាតោ ហោតិយេវ អរហតោ មារិតត្តា. បុថុជ្ជនស្សេវ ទិន្នំ ហោតីតិ យស្មា យថា វធកចិត្តំ បច្ចុប្បន្នារម្មណម្បិ បពន្ធវិច្ឆេទវសេន ច ជីវិតិន្ទ្រិយំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តតិ, ន ឯវំ ចាគចេតនា, សា ហិ ចជិតព្ពវត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា ចជនមត្តមេវ ហោតិ, អញ្ញសន្តកភាវករណញ្ច តស្ស ចជនំ, តស្មា យស្ស តំ សន្តកំ កតំ. តស្សេវ ទិន្នំ ហោតីតិ.

លោហិតំ សមោ សរតីតិ អភិឃាតេន បកុប្បមានំ សញ្ចិតំ ហោតិ. មហន្តតរន្តិ គរុតរំ. សរីរបដិជគ្គនេ វិយាតិ សត្ថុរូបកាយបដិជគ្គនេ វិយ.

អសន្និបតិតេតិ ឥទំ សាមគ្គិយទីបនំ. ភេទោ ច ហោតីតិ សង្ឃស្ស ភេទោ ហោតិ. វដ្ដតីតិ សញ្ញាយាតិ ឦទិសករណំ សង្ឃស្ស ភេទាយ ន ហោតីតិ សញ្ញាយ. នវតោ ឩនបរិសាយំ ករោន្តស្ស តថាតិ យោជេតព្ពំ, តថាតិ ឥមិនា ‘‘ន អានន្តរិយកម្មន្តិ’’ ឥមំ អាកឌ្ឍតិ, ន បន ‘‘ភេទោ ហោតី’’តិ ឥទំ. ហេដ្ឋិមន្តេន ហិ នវន្នមេវ វសេន សង្ឃភេទោ. ធម្មវាទិនោ អនវជ្ជា យថាធម្មំ អវដ្ឋានតោ. សង្ឃភេទស្ស បុព្ពភាគោ សង្ឃរាជិ.

កាយទ្វារមេវ បូរេន្តិ កាយកម្មភាវេនេវ លក្ខិតព្ពតោ.

‘‘សណ្ឋហន្តេ ហិ…បេ… មុច្ចតី’’តិ ឥទំ កប្បដ្ឋកថាយ ន សមេតិ. តថា ហិ កប្បដ្ឋកថាយំ (កថា. អដ្ឋ. ៦៥៤-៦៥៧) វុត្តំ – ‘‘អាបាយិកោតិ ឥទំ សុត្តំ យំ សោ ឯកំ កប្បំ អសីតិភាគេ កត្វា តតោ ឯកភាគមត្តំ កាលំ តិដ្ឋេយ្យ, តំ អាយុកប្បំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. កប្បវិនាសេយេវាតិ បន អាយុកប្បវិនាសេយេវាតិ អត្ថេ សតិ នត្ថិ វិរោធោ. ឯត្ថ ច សណ្ឋហន្តេតិ ឥទម្បិ ‘‘ស្វេវវិនស្សិស្សតី’’តិ វិយ អភូតបរិកប្បវសេន វុត្តំ. ឯកទិវសមេវ និរយេ បច្ចតិ តតោ បរំ កប្បាភាវេ អាយុកប្បស្សបិ អភាវតោតិ អវិរោធតោ អត្ថយោជនា ទដ្ឋព្ពា. សេសានីតិ សង្ឃភេទតោ អញ្ញានិ អានន្តរិយកម្មានិ.

អហោសិកម្មំ…បេ… សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ សតិ កថំ នេសំ អានន្តរិយតា ចុតិអនន្តរំ វិបាកទានាភាវតោ. អថ សតិ ផលទានេ ចុតិអនន្តរោ ឯវ ឯតេសំ ផលកាលោ, ន អញ្ញោតិ ផលកាលនិយមេន និយតតា និច្ឆិតា, ន ផលទាននិយមេន, ឯវម្បិ និយតផលកាលានំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយានញ្ច និយតតា អាបជ្ជេយ្យ. តស្មា វិបាកធម្មធម្មានំ បច្ចយន្តរវិកលតាទីហិ អវិបច្ចមានានម្បិ អត្តនោ សភាវេន វិបាកធម្មតា វិយ ពលវតា អានន្តរិយេន វិបាកេ ទិន្នេ អវិបច្ចមានានម្បិ អានន្តរិយានំ ផលទានេ និយតសភាវា អានន្តរិយសភាវា ច បវត្តីតិ អត្តនោ សភាវេន ផលទាននិយមេនេវ និយតតា អានន្តរិយតា ច វេទិតព្ពា. អវស្សញ្ច អានន្តរិយសភាវា តតោ ឯវ និយតសភាវា ច តេសំ បវត្តីតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេតំ អញ្ញស្ស ពលវតោ អានន្តរិយស្ស អភាវេ ចុតិអនន្តរំ ឯកន្តេន ផលទានតោ.

ននុ ឯវំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ អញ្ញស្មិំ វិបាកទាយកេ អសតិ ចុតិអនន្តរមេកន្តេន ផលទានតោ និយតសភាវា អនន្តរិយសភាវា ច បវត្តិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ. អសមានជាតិកេន ចេតោបណិធិវសេន ឧបឃាតកេន ច និវត្តេតព្ពវិបាកត្តា អនន្តរេ ឯកន្តផលទាយកត្តាភាវា. ន បន អានន្តរិយកានំ បឋមជ្ឈានាទីនំ ទុតិយជ្ឈានាទីនិ វិយ អសមានជាតិកំ ផលនិវត្តកំ អត្ថិ សព្ពានន្តរិយានំ អវីចិផលត្តា. ន ច ហេដ្ឋូបបត្តិំ ឥច្ឆតោ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិយ ឧបរូបបត្តិជនកកម្មផលំ អានន្តរិយផលំ និវត្តេតុំ សមត្ថោ ចេតោបណិធិ អត្ថិ អនិច្ឆន្តស្សេវ អវីចិបាតនតោ, ន ច អានន្តរិយោបឃាតកំ កិញ្ចិ កម្មំ អត្ថិ, តស្មា តេសំយេវ អនន្តរេ ឯកន្តវិបាកជនកសភាវា បវត្តីតិ. អនេកានិ ច អានន្តរិយានិ កតានិ ឯកន្តេនេវ វិបាកេ និយតសភាវត្តា ឧបរតាវិបច្ចនសភាវាសង្កត្តា និច្ឆិតានិ សភាវតោ និយតានេវ. តេសុ បន សមានសភាវេសុ ឯកេន វិបាកេ ទិន្នេ ឥតរានិ អត្តនា កាតព្ពកិច្ចស្ស តេនេវ កតត្តា ន ទុតិយំ តតិយំ វា បដិសន្ធិំ ករោន្តិ. ន សមត្ថតាវិឃាតត្តាតិ នត្ថិ តេសំ អានន្តរិយកតា និវត្តិ; គរុតរភាវោ បន តេសុ លព្ភតេវាតិ សង្ឃភេទស្ស សិយា គរុតរភាវោតិ, ‘‘យេន…បេ… វិបច្ចតី’’តិ អាហ. ឯកស្ស បន អញ្ញានិ ឧបត្ថម្ភកានិ ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតីតិ វចនេន ឥតរេសំ បវត្តិវិបាកទាយិតា អនុញ្ញាតា វិយ ទិស្សតិ. នោ វា តថា សីលវតីតិ យថា បិតា សីលវា, តថា សីលវតី នោ វា ហោតីតិ យោជនា. សចេ មាតា សីលវតី, មាតុឃាតោ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតីតិ យោជនា.

បកតត្តោតិ អនុក្ខិត្តោ. សមានសំវាសកោតិ អបារាជិកោ. សមានសីមាយន្តិ ឯកសីមាយំ.

សត្ថុកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថោតិ យំ សត្ថារា កាតព្ពកិច្ចំ អនុសាសនាទិ, តំ កាតុំ អសមត្ថោតិ ភគវន្តំ បច្ចក្ខាយ. អញ្ញំ តិត្ថករន្តិ អញ្ញំ សត្ថារំ.

១២៩. អភិជាតិអាទិសុ (អ. និ. ដី. ១.១.២៧៧) បកប្បនេន ទេវតូបសង្កមនាទិនា ជាតចក្កវាឡេន សមានយោគក្ខេមំ ទសសហស្សបរិមាណំ ឋានំ ជាតិខេត្តំ, សរសេនេវ អាណាបវត្តិដ្ឋានំ អាណាខេត្តំ, វិសយភូតំ ឋានំ វិសយខេត្តំ. ទសសហស្សី លោកធាតូតិ ឥមាយ លោកធាតុយា សទ្ធិំ ឥមំ លោកធាតុំ បរិវារេត្វា ឋិតា ទសសហស្សី លោកធាតុ. តត្តកានំយេវ ជាតិខេត្តភាវោ ធម្មតាវសេន វេទិតព្ពោ. ‘‘បរិគ្គហវសេនា’’តិ កេចិ. ‘‘សព្ពេសម្បិ ពុទ្ធានំ តត្តកំ ឯវ ជាតិខេត្តំ តន្និវាសីនំយេវ ច ទេវតានំ ធម្មាភិសមយោ’’តិ ច វទន្តិ. មាតុកុច្ឆិឱក្កមនកាលាទីនំ ឆន្នំ ឯវ គហណំ និទស្សនមត្តំ មហាភិនីហារាទិកាលេបិ តស្ស បកម្បនស្ស លព្ភមានតោ. អាណាខេត្តំ នាម យំ ឯកជ្ឈំ សំវដ្ដតិ ច វិវដ្ដតិ ច. អាណា វត្តតិ អាណាយ តន្និវាសីនំ ទេវតានំ សិរសា សម្បដិច្ឆនេន, តញ្ច ខោ កេវលំ ពុទ្ធានំ អានុភាវេនេវ, ន អធិប្បាយវសេន, អធិប្បាយវសេន បន ‘‘យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ (អ. និ. ៣.៨១) វចនតោ តតោ បរម្បិ អាណា បវត្តេយ្យ.

ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ បន អត្ថីតិ, ‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថិ, សទិសោ មេ ន វិជ្ជតី’’តិអាទិំ (ម. និ. ១.២៨៥; ២.៣៤១; មហាវ. ១១; កថា. ៤០៥; មិ. ប. ៤.៥.១១) ឥមិស្សំ លោកធាតុយំ ឋត្វា វទន្តេន ភគវតា, ‘‘កិំ បនាវុសោ សារិបុត្ត, អត្ថេតរហិ អញ្ញេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ភគវតា សមសមា សម្ពោធិយន្តិ, ឯវំ បុដ្ឋោ អហំ, ភន្តេ, នោតិ វទេយ្យ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១៦១), វត្វា តស្ស ការណំ ទស្សេតុំ, ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា’’តិ ឥមំ សុត្តំ (ទី. និ. ៣.១៦១; មិ. ប. ៥.១.១) ទស្សេន្តេន ធម្មសេនាបតិនា ច ពុទ្ធខេត្តភូតំ ឥមំ លោកធាតុំ ឋបេត្វា អញ្ញត្ថ អនុប្បត្តិ វុត្តា ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

ឯកតោតិ សហ, ឯកស្មិំ កាលេតិ អត្ថោ. សោ បន កាលោ កថំ បរិច្ឆិន្នោតិ ចរិមភវេ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ យាវ ធាតុបរិនិព្ពានាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយាតិ បដិលោមក្កមេន វទតិ. បរិនិព្ពានតោ បដ្ឋាយាតិ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពានតោ បដ្ឋាយ. ឯត្ថន្តរេតិ ចរិមភវេ ពោធិសត្តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណំ ធាតុបរិនិព្ពានន្តិ ឯតេសំ អន្តរេ.

អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ ន និវារិតា, តត្ថ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘តីណិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បដិបត្តិអន្តរធានេន ហិ សាសនស្ស ឱសក្កិតត្តា អបរស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ លទ្ធាវសរា ហោតិ. បដិបទាតិ បដិវេធាវហា បុព្ពភាគបដិបទា. ‘‘បរិយត្តិ បមាណ’’ន្តិ វត្វា តមត្ថំ ពោធិសត្តំ និទស្សនំ កត្វា ទស្សេតុំ, ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ តយិទំ ហីនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. និយ្យានិកធម្មស្ស ឋិតិញ្ហិ ទស្សេន្តោ អនិយ្យានិកធម្មំ និទស្សេតិ.

មាតិកាយ អន្តរហិតាយាតិ, ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិអាទិនយប្បត្តា សិក្ខាបទបាឡិ មាតិកា, តាយ អន្តរហិតាយ និទានុទ្ទេសសង្ខាតេ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ បព្ពជ្ជាយុបសម្បទាកម្មេសុ ច សាសនំ តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ. អថ វា បាតិមោក្ខេ ធរន្តេយេវ បព្ពជ្ជា ឧបសម្បទា ច, ឯវំ សតិ តទុភយំ បាតិមោក្ខេ អន្តោគធំ តទុភយាភាវេ បាតិមោក្ខាភាវតោ, តស្មា តយិទំ តយំ សាសនស្ស ឋិតិហេតូតិ អាហ – ‘‘បាតិមោក្ខបព្ពជ្ជាឧបសម្បទាសុ ឋិតាសុ សាសនំ តិដ្ឋតី’’តិ. យស្មា វា ឧបសម្បទាធីនំ បាតិមោក្ខំ, ឧបសម្បទា ច បព្ពជ្ជាធីនា, តស្មា បាតិមោក្ខេ សិទ្ធេ, សិទ្ធាសុ បព្ពជ្ជាឧបសម្បទាសុ ច សាសនំ តិដ្ឋតិ. បច្ឆិមបដិវេធតោ ហិ បរំ បដិវេធសាសនំ, បច្ឆិមសីលតោ ច បរំ បដិបត្តិសាសនំ វិនដ្ឋំ នាម ហោតិ. ឱសក្កិតំ នាមាតិ បច្ឆិមកបដិវេធសីលភេទទ្វយំ ឯកតោ កត្វា តតោ បរំ វិនដ្ឋំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ.

តេន កាមំ ‘‘សាសនដ្ឋិតិយា បរិយត្តិ បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ, បរិយត្តិ បន បដិបត្តិហេតុកាតិ បដិបត្តិយា អសតិ អប្បតិដ្ឋា ហោតិ, តស្មា បដិបត្តិអន្តរធានំ សាសនោសក្កនស្ស វិសេសការណន្តិ ទស្សេត្វា តយិទំ សាសនោសក្កនំ ធាតុបរិនិព្ពានោសានន្តិ ទស្សេតុំ, ‘‘តីណិ បរិនិព្ពានានី’’តិ វុត្តំ.

ការុញ្ញន្តិ បរិទេវនការុញ្ញំ. ជម្ពុទីបេ ទីបន្តរេសុ ទេវនាគព្រហ្មលោកេសុ ច វិប្បកិរិត្វា ឋិតានំ ធាតូនំ មហាពោធិបល្លង្កេ ឯកជ្ឈំ សន្និបតនំ, រស្មិវិស្សជ្ជនំ, តត្ថ តេជោធាតុយា ឧដ្ឋានំ, ឯកជាលីភាវោ ចាតិ សព្ពមេតំ សត្ថុ អធិដ្ឋានវសេនេវ វេទិតព្ពំ.

អនច្ឆរិយត្តាតិ ទ្វីសុបិ ឧប្បជ្ជមានេសុ អច្ឆរិយត្តាភាវទោសតោតិ អត្ថោ. ពុទ្ធា នាម មជ្ឈេ ភិន្នំ សុវណ្ណំ វិយ ឯកសទិសាតិ តេសំ ទេសនាបិ ឯករសា ឯវាតិ អាហ – ‘‘ទេសនាយ ច វិសេសាភាវតោ’’តិ. ឯតេនបិ អនច្ឆរិយត្តមេវ សាធេតិ. វិវាទភាវតោតិ ឯតេន វិវាទាភាវត្ថំ ទ្វេ ឯកតោ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ ទស្សេតិ.

តត្ថាតិ មិលិន្ទបញ្ហេ. ឯកំ ពុទ្ធំ ធារេតីតិ ឯកពុទ្ធធារណី. ឯតេន ឯវំ សភាវា ឯតេ ពុទ្ធគុណា, យេន ទុតិយពុទ្ធគុណេ ធារេតុំ អសមត្ថា អយំ លោកធាតូតិ ទស្សេតិ. បច្ចយវិសេសនិប្ផន្នានញ្ហិ គុណធម្មានំ ភារិយោ វិសេសោ ន សក្កា ធារេតុន្តិ, ‘‘ន ធារេយ្យា’’តិ វត្វា តមេវ អធារណំ បរិយាយន្តរេនបិ បកាសេន្តោ ‘‘ចលេយ្យា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចលេយ្យាតិ បរិប្ផន្ទេយ្យ. កម្បេយ្យាតិ បវេធេយ្យ. នមេយ្យាតិ ឯកបស្សេន នមេយ្យ. ឱនមេយ្យាតិ ឱសីទេយ្យ. វិនមេយ្យាតិ វិវិធំ ឥតោចិតោ ច នមេយ្យ. វិកិរេយ្យាតិ វាតេន ថុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរេយ្យ. វិធមេយ្យាតិ វិនស្សេយ្យ. វិទ្ធំសេយ្យាតិ សព្ពសោ វិទ្ធស្តា ភវេយ្យ. តថាភូតា ច កត្ថចិ ន តិដ្ឋេយ្យាតិ អាហ ‘‘ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យា’’តិ.

ឥទានិ តត្ថ និទស្សនំ ទស្សេន្តោ, ‘‘យថា, មហារាជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សមុបាទិកាតិ សមំ ឧទ្ធំ បជ្ជតិ បវត្តតីតិ សមុបាទិកា, ឧទកស្ស ឧបរិ សមំ គាមិនីតិ អត្ថោ. វណ្ណេនាតិ សណ្ឋានេន. បមាណេនាតិ អារោហេន. កិសថូលេនាតិ កិសថូលភាវេន, បរិណាហេនាតិ អត្ថោ.

ឆាទេន្តន្តិ រោចេន្តំ រុចិំ ឧប្បាទេន្តំ. តន្ទីកតោតិ តេន ភោជនេន តន្ទីភូតោ. អនោនមិតទណ្ឌជាតោតិ យាវទត្ថំ ភោជនេន ឱនមិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អនោនមិតទណ្ឌោ វិយ ជាតោ. សកិំ ភុត្តោ វមេយ្យាតិ ឯកម្បិ អាលោបំ អជ្ឈោហរិត្វា វមេយ្យាតិ អត្ថោ.

អតិធម្មភារេន បថវី ចលតីតិ ធម្មេន នាម បថវី តិដ្ឋេយ្យ. សា កិំ តេនេវ ចលតិ វិនស្សតីតិ អធិប្បាយេន បុច្ឆតិ. បុន ថេរោ ‘‘រតនំ នាម លោកេ កុដុម្ពំ សន្ធារេន្តំ អភិមតញ្ច លោកេន អត្តនោ គរុសភាវតាយ សកដភង្គស្ស ការណំ អតិភារភូតំ ទិដ្ឋំ. ឯវំធម្មោ ច ហិតសុខវិសេសេហិ តំសមង្គិនំ ធារេន្តោ អភិមតោ ច វិញ្ញូនំ គម្ភីរប្បមេយ្យភាវេន គរុសភាវត្តា អតិភារភូតោ បថវីចលនស្ស ការណំ ហោតី’’តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឥធ, មហារាជ, ទ្វេ សកដា’’តិអាទិមាហ. ឯតេនេវ តថាគតស្ស មាតុកុច្ឆិឱក្កមនាទិកាលេ បថវីកម្បនការណំ សំវណ្ណិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកសកដតោ រតនន្តិ ឯកស្មា, ឯកស្ស វា សកដស្ស រតនំ, តស្មា សកដតោ គហេត្វាតិ អត្ថោ.

ឱសារិតន្តិ ឧច្ចារិតំ, វុត្តន្តិ អត្ថោ. អគ្គោតិ សព្ពសត្តេហិ អគ្គោ.

សភាវបកតីតិ សភាវភូតា អកិត្តិមា បកតិ. ការណមហន្តតាយាតិ មហន្តេហិ ពុទ្ធការកធម្មេហិ បារមិតាសង្ខាតេហិ ការណេហិ ពុទ្ធគុណានំ និព្ពត្តិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. បថវិអាទីនិ មហន្តានិ វត្ថូនិ, មហន្តា ច សក្កភាវាទយោ អត្តនោ អត្តនោ វិសយេ ឯកេកា ឯវ, សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ មហន្តោ អត្តនោ វិសយេ ឯកោវ, កោ ច តស្ស វិសយោ? ពុទ្ធភូមិ, យាវតកំ វា ញេយ្យំ. ឯវំ ‘‘អាកាសោ វិយ អនន្តវិសយោ ភគវា ឯកោវ ហោតី’’តិ វទន្តោ បរចក្កវាឡេសុ ទុតិយស្ស ពុទ្ធស្ស អភាវំ ទស្សេតិ.

ឥមិនាវ បទេនាតិ ‘‘ឯកិស្សា លោកធាតុយា’’តិ ឥមិនា ឯវ បទេន. ទសចក្កវាឡសហស្សានិ គហិតានិ ជាតិខេត្តត្តា. ឯកចក្កវាឡេនេវាតិ ឥមិនា ឯកចក្កវាឡេនេវ. យថា – ‘‘ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វុត្តេ ឥមស្មិម្បិ ចក្កវាឡេ ជម្ពុទីបេយេវ, តត្ថបិ មជ្ឈិមបទេសេ ឯវាតិ បរិច្ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ; ឯវំ ‘‘ឯកិស្សា លោកធាតុយា’’តិ ជាតិខេត្តេ អធិប្បេតេបិ ឥមិនាវ ចក្កវាឡេន បរិច្ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ.

វិវាទូបច្ឆេទតោតិ វិវាទូបច្ឆេទការណា. ទ្វីសុ ឧប្បន្នេសុ យោ វិវាទោ ភវេយ្យ, តស្ស អនុប្បាទោយេវេត្ថ វិវាទុបច្ឆេទោ. ឯកស្មិំ ទីបេតិអាទិនា ទីបន្តរេបិ ឯកជ្ឈំ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, បគេវ ឯកទីបេតិ ទស្សេតិ. សោ បរិហាយេថាតិ ចក្កវាឡស្ស បទេសេ ឯវ វត្តិតព្ពត្តា បរិហាយេយ្យ.

១៣០. មនុស្សត្តន្តិ មនុស្សភាវោ តស្សេវ បព្ពជ្ជាទិគុណសម្បត្តិអាទីនំ យោគ្គភាវតោ. លិង្គសម្បត្តីតិ បុរិសភាវោ. ហេតូតិ មនោវចីបណិធានបុព្ពិកា ហេតុសម្បទា. សត្ថារទស្សនន្តិ សត្ថុសម្មុខីភាវោ. បព្ពជ្ជាតិ កម្មកិរិយវាទីសុ តាបសេសុ, ភិក្ខូសុ វា បព្ពជ្ជា. គុណសម្បត្តីតិ អភិញ្ញាទិគុណសម្បទា. អធិការោតិ ពុទ្ធំ ឧទ្ទិស្ស អធិកោ សក្ការោ. ឆន្ទតាតិ សម្មាសម្ពោធិំ ឧទ្ទិស្ស សាតិសយោ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទោ. អដ្ឋធម្មសមោធានាតិ ឯតេសំ អដ្ឋន្នំ ធម្មានំ សមាយោគេន. អភិនីហារោតិ កាយបណិធានំ. សមិជ្ឈតីតិ និប្ផជ្ជតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន បរមត្ថទីបនិយា ចរិយាបិដកវណ្ណនាយ (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថា) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

សព្ពាការបរិបូរមេវាតិ បរិបុណ្ណលក្ខណតាយ សត្តុស្សទាទីហិ សព្ពាការេហិ សម្បន្នមេវ. ន ហិ ឥត្ថិយា កោសោហិតវត្ថគុយ្ហតា សម្ភវតិ, ទុតិយបកតិ ច នាម បឋមបកតិតោ និហីនា ឯវ. តេនេវាហ អនន្តរវារេ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ.

ឥធ បុរិសស្ស តត្ថ និព្ពត្តនតោតិ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ បុរិសភូតស្ស តត្ថ ព្រហ្មលោកេ ព្រហ្មត្តភាវេន និព្ពត្តនតោ. តេន អសតិបិ បុរិសលិង្គេ បុរិសាការា ព្រហ្មានោ ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. តំយេវ ហិ បុរិសាការំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘យំ បុរិសោ ព្រហ្មត្តំ ករេយ្យា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘សមានេបី’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ ឥត្ថិយោ ព្រហ្មលោកេ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ អាហ ‘‘ព្រហ្មត្ត’’ន្តិអាទិ.

១៣១. កាយទុច្ចរិតស្សាតិអាទិបាឡិយា កម្មនិយាមោ នាម កថិតោ. សមញ្ជនំ សមង្គោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សមង្គី, សមន្នាគតោ. សមញ្ជនសីលោ វា សមង្គី. បុព្ពភាគេ អាយូហនសមង្គិតា, សន្និដ្ឋាបកចេតនាវសេន ចេតនាសមង្គិតា. ចេតនាសន្តតិវសេន វា អាយូហនសមង្គិតា, តំតំចេតនាខណវសេន ចេតនាសមង្គិតា. កតូបចិតស្ស អវិបក្កវិបាកស្ស កម្មស្ស វសេន កម្មសមង្គិតា, កម្មេ បន វិបច្ចិតុំ អារទ្ធេ វិបាកប្បវត្តិវសេន វិបាកសមង្គិតា. កម្មាទីនំ ឧបដ្ឋានកាលវសេន ឧបដ្ឋានសមង្គិតា. កុសលាកុសលកម្មាយូហនក្ខណេតិ កុសលកម្មស្ស ច អកុសលកម្មស្ស ច សមីហនក្ខណេ. តថាតិ ឥមិនា កុសលាកុសលកម្មបទំ អាកឌ្ឍតិ. យថា កតំ កម្មំ ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តថា កតំ ឧបចិតំ. វិបាការហន្តិ ទុតិយភវាទីសុ វិបច្ចនារហំ. ឧប្បជ្ជមានានំ ឧបបត្តិនិមិត្តំ ឧបដ្ឋាតីតិ យោជនា. ចលតីតិ បរិវត្តតិ. ឯកេន ហិ កម្មុនា តជ្ជេ និមិត្តេ ឧបដ្ឋាបិតេ បច្ចយវិសេសវសេន តតោ អញ្ញេន កម្មុនា អញ្ញស្ស និមិត្តស្ស ឧបដ្ឋានំ បរិវត្តនំ.

សុនខជីវិកោតិ សុនខេហិ ជីវនសីលោ. តលសន្ថរណបូជន្តិ ភូមិតលស្ស បុប្ផេហិ សន្តរណបូជំ. អាយូហនចេតនាកម្មសមង្គិតាវសេនាតិ កាយទុច្ចរិតស្ស អបរាបរំ អាយូហនេន សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ តស្សេវ បកប្បនេ កម្មក្ខយករញាណេន អខេបិតត្តា យថូបចិតកម្មុនា ច សមង្គិភាវស្ស វសេន.

១៣២. ឯវំ សស្សិរិកន្តិ វុត្តប្បការេន អនេកធាតុវិភជនាទិនា នានានយវិចិត្តតាយ បរមនិបុណគម្ភីរតាយ ច អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច សសោភំ កត្វា.

នំ ធារេហីតិ ឯត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ. ធាតុអាទិវសេន បរិវដ្ដីយន្តិ អត្ថា ឯតេហីតិ បរិវដ្ដា, ទេសនាភេទា. ចត្តារោ បរិវដ្ដា ឯតស្ស, ឯតស្មិំ វាតិ ចតុបរិវដ្ដោ, ធម្មបរិយាយោ. ធម្មោ ច សោ បរិយត្តិភាវតោ យថាវុត្តេនត្ថេន អាទាសោតិ ធម្មាទាសោ. ឧបដ្ឋានដ្ឋេន យថាធម្មានំ អាទាសោតិបិ ធម្មាទាសោ. យថា ហិ អាទាសេន សត្តានំ មុខេ មលទោសហរណំ, ឯវំ ឥមិនាបិ សុត្តេន យោគីនំ មុខេ មលទោសហរណំ. តស្មាតិ យស្មា ឥមិនា សុត្តេន កិលេសេ មទ្ទិត្វា សមថាធិគមេន យោគិនោ ជយប្បត្តា; តស្មា អមតបុរប្បវេសនេ ឧគ្ឃោសនមហាភេរិតាយ ច អមតទុន្ទុភិ. ឥធ វុត្តន្តិ ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តំ. អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោតិ អនុត្តរភាវតោ កិលេសសង្គាមវិជយោ, ‘‘វិជេតិ ឯតេនា’’តិ កត្វា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ពហុធាតុកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.