១០. សង្ខារុបបត្តិសុត្តវណ្ណនា

១៦០. សង្ខារុបបត្តិន្តិ វិបាកក្ខន្ធសញ្ញិតានំ សង្ខារានំ ឧប្បត្តិំ, និព្ពត្តិន្តិ អត្ថោ. យស្មា អវធារណំ ឯតស្មិំ បទេ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ, ‘‘សង្ខារានំយេវ ឧបបត្តិ’’ន្តិ វត្វា តេន និវត្តិតំ ទស្សេន្តោ, ‘‘ន សត្តស្សា’’តិ អាហ. តេន សត្តោ ជីវោ ឧប្បជ្ជតីតិ មិច្ឆាវាទំ បដិក្ខិបតិ. ឯវំ ឧប្បជ្ជនកធម្មវសេន ឧប្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឧប្បត្តិជនកធម្មវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ, ‘‘បុញ្ញាភិសង្ខារេន វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាមេសុ បុញ្ញាភិសង្ខារេនបិ ឧបបត្តិ ហោតិ, សា បន ឥមស្មិំ សុត្តេ គហិតាតិ. បុញ្ញាភិសង្ខារេន វាតិ វា-សទ្ទោ អវុត្តត្ថាបេក្ខណវិកប្បត្ថោ, អវុត្តត្ថាបេក្ខាយ បន ន អាគតោ ‘‘អានេញ្ជាភិសង្ខារេនា’’តិ. អថ វា ឧបបត្តិ អាគតា, ឯវំ កិច្ចំ អាគតំ, អានេញ្ជាភិសង្ខារោ បនេត្ថ សរូបេន អនាគតោបិ បុញ្ញាភិសង្ខារគ្គហណេនេវ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បន ‘‘បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារេនា’’តិ បឋន្តិ. ភវូបគក្ខន្ធានន្តិ សុគតិភវូបគានំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ.

១៦១. លោកិកា វដ្ដន្តិ កម្មវដ្ដស្ស គហណតោ. ភវូបបត្តិហេតុភូតា ឱកប្បនីយសទ្ធា ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ តាទិសំ ពុទ្ធវចនពាហុសច្ចំ អាមិសបរិច្ចាគោ កម្មស្សកតាញាណំ កម្មផលទិដ្ឋិ ច ឥមេ សទ្ធាទយោ វេទិតព្ពា. ឋបេតីតិ បណិទហនវសេន ឋបេតិ. បណិទហតីតិ ហិ អយមេត្ថ អត្ថោ. បតិដ្ឋាបេតីតិ តត្ថ សុប្បតិដ្ឋិតំ កត្វា ឋបេតិ. សហបត្ថនាយាតិ, ‘‘អហោ វតាហំ…បេ… ឧបបជ្ជេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តបត្ថនាយ សហ. សទ្ធាទយោវាតិ យថាវុត្តា សទ្ធាទយោ ឯវ បញ្ច ធម្មា ឧបបត្តិយា សង្ខរណដ្ឋេន សង្ខារា, តស្មា ឯវ អញ្ញេហិ វិសិដ្ឋភវូបហរណដ្ឋេន វិហារា នាមាតិ. តស្មិំ ឋានេតិ តស្មិំ ឧបបត្តិដ្ឋានេ.

បញ្ចធម្មាវ តំសមង្គីបុគ្គលោ ឧបបត្តិំ មគ្គតិ គវេសតិ ឯតេនាតិ មគ្គោ. បដិបជ្ជតិ ឯតាយាតិ បដិបទា. ចេតនា បនេត្ថ សុទ្ធសង្ខារតាយ សទ្ធាទិគ្គហណេនេវ គហិតា, តស្មា អវធារណំ កតំ. ឧបបត្តិបកប្បនវសេនេវ បវត្តិយា បត្ថនាគហណេនេវ តស្សា គហណន្តិ កេចិ. ចិត្តករយុត្តគតិនិព្ពត្តនធម្មវសេន អវធារណស្ស កតត្តា. ចេតនា ហិ នាម កម្មំ, តស្សា ឧបបត្តិនិព្ពត្តនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, តស្សា បន កិច្ចករណា សទ្ធាទយោ បត្ថនា ចាតិ ឥមេ ធម្មា សហការិនោ ភវូបបត្តិយា និយាមកា ហោន្តីតិ តត្រូបបត្តិយា បវត្តន្តីតិ តេសំ មគ្គាទិភាវោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ. តេន សទ្ធា បត្ថនា ចាតិ ឧភយេ ធម្មា សហិតា ហុត្វា កម្មំ វិសេសេន្តា គតិំ និយមេន្តីតិ ទស្សេតិ, បដិសន្ធិគ្គហណំ អនិយតំ កេវលស្ស កម្មស្ស វសេនាតិ អធិប្បាយោ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘កម្មំ កត្វា’’តិ វុត្តំ, កម្មាយូហនតោ បន បគេវ បត្ថនំ ឋបេតុម្បិ វដ្ដតិយេវ. កម្មំ កត្វាតិ ចេត្ថ ‘‘តាបេត្វា ភុញ្ជតិ, ភុត្វា សយតី’’តិអាទីសុ វិយ ន កាលនិយមោ, កម្មំ កត្វា យទា កទាចិ បត្ថនំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ច ឥទំ ចារិត្តទស្សនំ វិយ វុត្តំ. យថា ហិ ភវបត្ថនា យាវ មគ្គេន ន សមុច្ឆិជ្ជតិ, តាវ អនុប្បន្នាភិនវកតូបចិតស្ស កម្មស្ស បច្ចយោ ហោតិយេវ. បុន តថា វិសេសបច្ចយោ, យថា និយមេត្វា ឧប្បាទិតា. តេន វុត្តំ – ‘‘យស្ស បញ្ច ធម្មា អត្ថិ, ន បត្ថនា តស្ស គតិ អនិពទ្ធា’’តិ.

១៦៥. សព្ពសោវាតិ ‘‘ឥទំ កាឡកំ សាមំ សេតំ ហរិតំ មណ្ឌលំ អបរិមណ្ឌលំ ចតុរំសំ បរិបុណ្ណំ ខុទ្ទកំ មហន្ត’’ន្តិអាទិនា សព្ពសោវ បាកដំ ហោតិ.

១៦៧. សុន្ទរោតិ កាឡកាទិទោសរហិតតាយ សោភនោ. អាករសម្បន្នោ សម្បន្នអាករុប្បត្តិយា. ធោវនាទីហីតិ ធោវនតាបនមជ្ជនាទីហិ.

១៦៨. លោកធាតូនំ សតសហស្សំ អត្តនោ វសេ វត្តនតោ សតសហស្សោ. តស្ស បន តត្ថ ឱភាសករណំ បាកដន្តិ អាហ ‘‘អាលោកផរណព្រហ្មា’’តិ. អយមេវ នយោ ហេដ្ឋា ‘‘សហស្សោ ព្រហ្មា’’តិអាទីសុបិ. និក្ខេន កតន្តិ និក្ខបរិមាណេន ជម្ពោនទេន កតំ. និក្ខំ បន វីសតិសុវណ្ណន្តិ កេចិ. បញ្ចវីសតិសុវណ្ណន្តិ អបរេ. សុវណ្ណំ នាម ចតុធរណន្តិ វទន្តិ. ឃដ្ដនមជ្ជនក្ខមំ ន ហោតិ បរិត្តភាវតោ. អតិរេកេនាតិ បញ្ចសុវណ្ណអតិរេកេន និក្ខប្បមាណំ អសម្បត្តេន. វណ្ណវន្តំ បន ន ហោតិ អវិបុលតាយ ឧឡារំ ហុត្វា អនុបដ្ឋានតោ. អវណ្ណវន្តតាយ ឯវ ផរុសធាតុកំ ខាយតិ. តាសូតិ តាសុ ភូមីសុ, យត្ថ សាខា វឌ្ឍិត្វា ឋិតា. តេតិ សុវណ្ណង្កុរា. បចិត្វាតិ តាបេត្វា. សម្បហដ្ឋន្តិ សមុជ្ជលីកតន្តិ អាហ – ‘‘ធោតឃដ្ដិតបមជ្ជិត’’ន្តិ, តម្ពមត្តិកលេបំ កត្វា ធោតញ្ចេវ បាសាណាទិនា ឃដ្ដិតញ្ច ឯឡកលោមាទិនា បមជ្ជិតញ្ចាតិ អត្ថោ.

ឯតទេវាតិ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ឯត្ថ អាលោកផរណមេវ. អថ វា យំ ទិព្ពចក្ខុផរណំ, អាលោកផរណម្បិ ឯតទេវ. យត្តកញ្ហិ ឋានំ យោគី កសិណាលោកេន ផរតិ; តត្តកំ ឋានំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ ផុសតីតិ ទិព្ពចក្ខុផរណេ ទស្សិតេ អាលោកផរណំ ទស្សិតមេវាតិ អត្ថោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ ‘‘ផរិត្វា’’តិ អាគតដ្ឋានេ. អវិនាសេន្តេនាតិ អសម្ភិន្នេន.

កសិណផរណំ វិយាតិ កសិណោភាសេន ផរណំ វិយ ទិស្សតិ ឧបដ្ឋាតិ, មណិបភាផរណស្ស វិយ ព្រហ្មលោកេ ធាតុផរណស្ស ទស្សិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. សរីរបភា បន និក្ខបភាសទិសាតិ, ‘‘និក្ខោបម្មេ សរីរផរណំ វិយ ទិស្សតី’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋកថា នាម នត្ថីតិ បាឡិបទស្ស អត្ថវណ្ណនាយ នាម និច្ឆិតាយ ភវិតព្ពំ, អវិនិច្ឆិតាយ បន នត្ថិ វិយាតិ អកថនំ នាម អដ្ឋកថាយ អនាចិណ្ណន្តិ តស្ស វាទំ បដិក្ខិបិត្វា. យថា ហិ វត្តព្ពំ, តថា អវត្វា ‘‘វិយា’’តិ វចនំ កិមត្ថិយន្តិ អធិប្បាយោ. ពុទ្ធានំ ព្យាមប្បភា ព្យាមប្បទេសេ សព្ពកាលំ អធិដ្ឋាតិ វិយ តស្ស ព្រហ្មុនោ សរីរផរណំ សរីរាភាយ បត្ថរណំ សព្ពកាលិកំ. ចត្តារិមានិ ឥតរានិ ផរណានិ អវិនាសេត្វា អញ្ញមញ្ញមភិន្ទិត្វា កថេតព្ពំ. ផរណបទស្សេវ វេវចនំ ‘‘អធិមុច្ចនេនេវ ផរណ’’ន្តិ. បត្ថរតីតិ យថាវុត្តំ ផរណវសេន បត្ថរតិ. ជានាតីតិ អធិមុច្ចនវសេន ជានាតិ.

១៦៩. អាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន សុភេ សង្គណ្ហាតិ. អាភាតិ ទុតិយជ្ឈានភូមិកេ ទេវេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា សាធារណតោ វុត្តំ. តតោ សុភាតិ តតិយជ្ឈានភូមិកេ. តេនាហ – ‘‘បាដិយេក្កា ទេវា នត្ថី’’តិអាទិ. សាធារណតោ កតាយបិ បត្ថនាយ ឈានង្គំ បរិត្តំ ភាវិតញ្ចេ, បរិត្តាភេសុ ឧបបត្តិ ហោតិ, មជ្ឈិមញ្ចេ, អប្បមាណាភេសុ, បណីតញ្ចេ, អាភស្សរេសុ ឧបបត្តិ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សុភាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សុវិញ្ញេយ្យោតិ អាហ – ‘‘វេហប្ផលាទិវារា បាកដាយេវា’’តិ.

កាមាវចរេសុ និព្ពត្តតូតិអាទិនា សទ្ធាទីនំ អជ្ឈានវិបស្សនានំ កថំ តទធិដ្ឋានំ ហោតីតិ អាសង្កតិ. ឥតរោ សទ្ធាទីនំ អជ្ឈានសភាវត្តេបិ ឈានវិបស្សនានំ អធិដ្ឋានំ និស្សយបច្ចយាទិវសេន សប្បច្ចយត្តា ព្រហ្មលោកូបបត្តិំ និព្ពានញ្ច អាវហន្តីតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឥមេ បញ្ច ធម្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សីលន្តិ សម្ភារសីលំ. អនាគាមី សមុច្ឆិន្នឱរម្ភាគិយសំយោជនោ សមានោ សចេ សព្ពសោ ឧបបត្តិយោ អតិក្កមិតុំ ន សក្កោតិ, អរិយភូមីសុ ឯវ និព្ពត្តតិ យថូបចិតឈានកម្មុនាតិ អាហ – ‘‘អនាគាមិ…បេ… និព្ពត្តតី’’តិ. ឧបរិមគ្គន្តិ អគ្គមគ្គំ ភាវេត្វា. អាសវក្ខយន្តិ សព្ពសោ អាសវានំ ខយំ បហានំ បាបុណាតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សង្ខារុបបត្តិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

និដ្ឋិតា ច អនុបទវគ្គវណ្ណនា.