១. អនុបទសុត្តវណ្ណនា

៩៣. ឥទ្ធិមាតិ គុណោ បាកដោ បរតោឃោសេន វិនា បាសាទកម្បនទេវចារិកាទីហិ សយមេវ បកាសភាវតោ; ធុតវាទាទិគុណានម្បិ តថាភាវេ ឯតេនេវ នយេន តេសំ គុណានំ បាកដយោគតោ ច បរេសំ និច្ឆិតភាវតោ ច. បញ្ញវតោ គុណាតិ បញ្ញាបភេទបភាវិតេ គុណវិសេសេ សន្ធាយ វទតិ. តេ ហិ យេភុយ្យេន បរេសំ អវិសយា. តេនាហ – ‘‘ន សក្កា អកថិតា ជានិតុ’’ន្តិ. វិសភាគា សភាគា នាម អយោនិសោមនសិការពហុលេសុ បុថុជ្ជនេសុ, តេ បន អប្បហីនរាគទោសតាយ បរស្ស វិជ្ជមានម្បិ គុណំ មក្ខេត្វា អវិជ្ជមានំ អវណ្ណមេវ ឃោសេន្តីតិ អាហ – ‘‘វិសភាគ…បេ… កថេន្តី’’តិ.

យា អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ យថាភូតំ បជាននា, អយំ ធាតុកុសលតា. អាយតនកុសលតាយបិ ឯសេវ នយោ. អវិជ្ជាទីសុ ទ្វាទសសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ កោសល្លំ បដិច្ចសមុប្បាទកុសលតា. ឥទំ ឥមស្ស ផលស្ស ឋានំ ការណំ, ឥទំ អដ្ឋានំ អការណន្តិ ឯវំ ឋានញ្ច ឋានតោ, អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជាននា, អយំ ឋានាដ្ឋានកុសលតា. យោ បន ឥមេសុ ធាតុអាទីសុ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន និស្សង្គគតិយា បណ្ឌាតិ លទ្ធនាមេន ញាណេន ឥតោ គតោ បវត្តោ, អយំ បណ្ឌិតោ នាមាតិ អាហ – ‘‘ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ បណ្ឌិតោ’’តិ. មហន្តានំ អត្ថានំ បរិគ្គណ្ហនតោ មហតី បញ្ញា ឯតស្សាតិ មហាបញ្ញោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោតិ អាហ – ‘‘មហាបញ្ញាទីហិ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ’’តិ.

នានត្តន្តិ យាហិ មហាបញ្ញាទីហិ សមន្នាគតត្តា ថេរោ ‘‘មហាបញ្ញោ’’តិអាទិនា កិត្តីយតិ, តាសំ មហាបញ្ញាទីនំ ឥទំ នានត្តំ អយំ វេមត្តតា. យស្ស កស្សចិ (ទី. និ. ដី. ៣.២១៦; សំ. និ. ដី. ១.១.១១០; អ. និ. ដី. ១.១.៥៨៤) វិសេសតោ អរូបធម្មស្ស មហត្តំ នាម កិច្ចសិទ្ធិយា វេទិតព្ពន្តិ តទស្ស កិច្ចសិទ្ធិយា ទស្សេន្តោ, ‘‘មហន្តេ សីលក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ មហាបញ្ញា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហេតុមហន្តតាយ បច្ចយមហន្តតាយ និស្សយមហន្តតាយ បភេទមហន្តតាយ កិច្ចមហន្តតាយ ផលមហន្តតាយ អានិសំសមហន្តតាយ ច សីលក្ខន្ធស្ស មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ហេតូ អលោភាទយោ, បច្ចយា ហិរោត្តប្បសទ្ធាសតិវីរិយាទយោ. និស្សយា សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធិនិយតតា តំសមង្គិនោ ច បុរិសវិសេសា. បភេទោ ចារិត្តាទិវិភាគោ. កិច្ចំ តទង្គាទិវសេន បដិបក្ខស្ស វិធមនំ. ផលំ សគ្គសម្បទា និព្ពានសម្បទា ច. អានិសំសោ បិយមនាបតាទិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៩) អាកង្ខេយ្យសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.៦៤ អាទយោ) ច អាគតនយេន វេទិតព្ពោ. ឥមិនា នយេន សមាធិក្ខន្ធាទីនម្បិ មហន្តតា យថារហំ និទ្ធារេត្វា វេទិតព្ពា, ឋានាដ្ឋានាទីនំ បន មហន្តភាវោ មហាវិសយតាយ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ឋានាដ្ឋានានំ មហាវិសយតា ពហុធាតុកសុត្តេ (ម. និ. ៣.១២៤ អាទយោ) សយមេវ អាគមិស្សតិ. វិហារសមាបត្តីនំ សមាធិក្ខន្ធេ និទ្ធារិតនយេន វេទិតព្ពា, អរិយសច្ចានំ សកលសាសនសង្គហណតោ សច្ចវិភង្គេ (វិភ. ១៨៩ អាទយោ) តំសំវណ្ណនាសុ (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩ អាទយោ) អាគតនយេន. សតិបដ្ឋានាទីនំ វិភង្គាទីសុ (វិភ. ៣៥៥ អាទយោ) តំសំវណ្ណនាទីសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៣៥៥ អាទយោ) ច អាគតនយេន. សាមញ្ញផលានំ មហតោ ហិតស្ស មហតោ សុខស្ស មហតោ អត្ថស្ស មហតោ យោគក្ខេមស្ស និប្ផត្តិភាវតោ សន្តបណីតនិបុណអតក្កាវចរបណ្ឌិតវេទនីយភាវតោ ច. អភិញ្ញានំ មហាសម្ភារតោ មហាវិសយតោ មហាកិច្ចតោ មហានុភាវតោ មហានិប្ផត្តិតោ ច. និព្ពានស្ស មទនិម្មទនាទិមហត្ថសិទ្ធិតោ មហន្តតា វេទិតព្ពា.

បុថុបញ្ញាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – នានាខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ, ‘‘អយំ រូបក្ខន្ធោ នាម…បេ… អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ នាមា’’តិ, ឯវំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តេសុបិ ‘‘ឯកវិធេន រូបក្ខន្ធោ, ឯកាទសវិធេន រូបក្ខន្ធោ, ឯកវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ, ឯកវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ…បេ… ឯកវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ ឯវំ ឯកេកស្ស ខន្ធស្ស ឯកវិធាទិវសេន អតីតាទិភេទវសេនបិ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តថា ‘‘ឥទំ ចក្ខាយតនំ នាម…បេ… ឥទំ ធម្មាយតនំ នាម. តត្ថ ទសាយតនា កាមាវចរា, ទ្វេ ចតុភូមកា’’តិ ឯវំ អាយតននានត្តំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ.

នានាធាតូសូតិ ‘‘អយំ ចក្ខុធាតុ នាម…បេ… អយំ មនោវិញ្ញាណធាតុ នាម. តត្ថ សោឡស ធាតុយោ កាមាវចរា, ទ្វេ ចតុភូមកា’’តិ ឯវំ នានាធាតូសុ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តយិទំ ឧបាទិណ្ណកធាតុវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បច្ចេកពុទ្ធានញ្ហិ ទ្វិន្នញ្ច អគ្គសាវកានំ ឧបាទិណ្ណកធាតូសុយេវ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តញ្ច ខោ ឯកទេសតោវ, នោ និប្បទេសតោ, អនុបាទិណ្ណកធាតូនំ បន នានាករណំ ន ជានន្តិយេវ. សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំយេវ បន, ‘‘ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នត្តា ឥមស្ស រុក្ខស្ស ខន្ធោ សេតោ ហោតិ, ឥមស្ស កណ្ហោ, ឥមស្ស ពហលត្តចោ, ឥមស្ស តនុត្តចោ, ឥមស្ស បត្តំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ឯវរូបំ, ឥមស្ស បុប្ផំ នីលំ បីតំ លោហិតំ ឱទាតំ សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ, ផលំ ខុទ្ទកំ មហន្តំ ទីឃំ វដ្ដំ សុសណ្ឋានំ មដ្ឋំ ផរុសំ សុគន្ធំ មធុរំ តិត្តកំ អម្ពិលំ កដុកំ កសាវំ, កណ្ដកោ តិខិណោ អតិខិណោ ឧជុកោ កុដិលោ លោហិតោ ឱទាតោ ហោតី’’តិ ធាតុនានត្តំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ.

អត្ថេសូតិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ. នានាបដិច្ចសមុប្បាទេសូតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទតោ សន្តានភេទតោ ច នានប្បភេទេសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ. អវិជ្ជាទិអង្គានញ្ហិ បច្ចេកំ បដិច្ចសមុប្បាទសញ្ញិតាតិ. តេនាហ – សង្ខារបិដកេ ‘‘ទ្វាទស បច្ចយា ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទា’’តិ. នានាសុញ្ញតមនុបលព្ភេសូតិ នានាសភាវេសុ និច្ចសារាទិវិរហតោ សុញ្ញសភាវេសុ, តតោ ឯវ ឥត្ថិបុរិសអត្តអត្តនិយាទិវសេន អនុបលព្ភេសុ សភាវេសុ. ម-ការោ ហេត្ថ បទសន្ធិករោ. នានាអត្ថេសូតិ អត្ថបដិសម្ភិទាវិសយេសុ បច្ចយុប្បន្នាទិនានាអត្ថេសុ. ធម្មេសូតិ ធម្មបដិសម្ភិទាវិសយេសុ បច្ចយាទិនានាធម្មេសុ. និរុត្តីសូតិ តេសំយេវ អត្ថធម្មានំ និទ្ធារណវចនសង្ខាតាសុ នានានិរុត្តីសុ. បដិភានេសូតិ ឯត្ថ អត្ថបដិសម្ភិទាទីសុ វិសយភូតេសុ, ‘‘ឥមានិ ឥទមត្ថជោតកានី’’តិ (វិភ. ៧២៥-៧៤៥) តថា តថា បដិភានតោ បដិភានានីតិ លទ្ធនាមេសុ ញាណេសុ. បុថុ នានាសីលក្ខន្ធេសូតិអាទីសុ សីលស្ស បុថុត្តំ នានត្តញ្ច វុត្តមេវ. ឥតរេសំ បន វុត្តនយានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យត្តា បាកដមេវ. យំ បន អភិន្នំ ឯកមេវ និព្ពានំ, តត្ថ ឧបចារវសេន បុថុត្តំ គហេតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘បុថុ នានាជនសាធារណេ ធម្មេ សមតិក្កម្មា’’តិ. តេនស្ស មទនិម្មទនាទិបរិយាយេន បុថុត្តំ បរិទីបិតំ ហោតិ.

ឯវំ វិសយវសេន បញ្ញាយ មហត្តំ បុថុត្តញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ សម្បយុត្តធម្មវសេន ហាសភាវំ, បវត្តិអាការវសេន ជវនភាវំ, កិច្ចវសេន តិក្ខាទិភាវញ្ច ទស្សេតុំ, ‘‘កតមា ហាសបញ្ញា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហាសពហុលោតិ បីតិពហុលោ. សេសបទានិ តស្សេវ វេវចនានិ. សីលំ បរិបូរេតីតិ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ឧទគ្គុទគ្គោ ហុត្វា បីតិសហគតាយ បញ្ញាយ. បីតិសោមនស្សសហគតា ហិ បញ្ញា អភិរតិវសេន អារម្មណេ ផុល្លា វិកសិតា វិយ បវត្តតិ; ន ឧបេក្ខាសហគតាតិ បាតិមោក្ខសីលំ ឋបេត្វា ហាសនីយំ បរំ តិវិធម្បិ សីលំ បរិបូរេតីតិ អត្ថោ. វិសុំ វុត្តត្តា បុន សីលក្ខន្ធមាហ. សមាធិក្ខន្ធន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

រូបំ អនិច្ចតោ ខិប្បំ ជវតីតិ រូបក្ខន្ធំ អនិច្ចន្តិ សីឃំ វេគេន បវត្តិយា បដិបក្ខទូរីភាវេន បុព្ពាភិសង្ខារស្ស សាតិសយត្តា ឥន្ទេន វិស្សដ្ឋវជិរំ វិយ លក្ខណំ បដិវិជ្ឈន្តី អទន្ធាយន្តី រូបក្ខន្ធេ អនិច្ចលក្ខណំ វេគសា បដិវិជ្ឈតិ, តស្មា សា ជវនបញ្ញា នាមាតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាវសេន ជវនបញ្ញំ ទស្សេត្វា ពលវវិបស្សនាវសេន ទស្សេតុំ, ‘‘រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ខយដ្ឋេនាតិ យត្ថ យត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជនតោ ខយសភាវត្តា. ភយដ្ឋេនាតិ ភយានកភាវតោ. អសារកដ្ឋេនាតិ អត្តសារវិរហតោ និច្ចសារាទិវិរហតោ ច. តុលយិត្វាតិ តុលាភូតាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ តុលេត្វា. តីរយិត្វាតិ តាយ ឯវ តីរណភូតាយ តីរេត្វា. វិភាវយិត្វាតិ យាថាវតោ បកាសេត្វា បញ្ចក្ខន្ធំ វិភូតំ កត្វា. រូបនិរោធេតិ រូបក្ខន្ធស្ស និរោធភូតេ និព្ពានេ និន្នបោណបព្ភារវសេន. ឥទានិ សិខាប្បត្តវិបស្សនាវសេន ជវនបញ្ញំ ទស្សេតុំ, បុន ‘‘រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាវសេនាតិ កេចិ.

ញាណស្ស តិក្ខភាវោ នាម សវិសេសំ បដិបក្ខសមុច្ឆិន្ទនេន វេទិតព្ពោតិ, ‘‘ខិប្បំ កិលេសេ ឆិន្ទតីតិ តិក្ខបញ្ញា’’តិ វត្វា តេ បន កិលេសេ វិភាគេន ទស្សេន្តោ, ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្ក’’ន្តិអាទិមាហ. តិក្ខបញ្ញោ ហិ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ, បដិបទា ចស្ស ន ចលតីតិ អាហ – ‘‘ឯកស្មិំ អាសនេ ចត្តារោ អរិយមគ្គា អធិគតា ហោន្តី’’តិអាទិ.

‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា និរោធធម្មា’’តិ យាថាវតោ ទស្សនេន សច្ចសម្បដិវេធោ ឥជ្ឈតិ, ន អញ្ញថាតិ ការណមុខេន និព្ពេធិកបញ្ញំ ទស្សេតុំ, ‘‘សព្ពសង្ខារេសុ ឧព្ពេគពហុលោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧព្ពេគពហុលោតិ វុត្តនយេន សព្ពសង្ខារេសុ អភិណ្ហំ បវត្តសំវេគោ. ឧត្តាសពហុលោតិ ញាណុត្រាសវសេន សព្ពសង្ខារេសុ ពហុសោ ឧត្រស្តមានសោ. តេន អាទីនវានុបស្សនមាហ. ឧក្កណ្ឋនពហុលោតិ បន ឥមិនា និព្ពិទានុបស្សនំ អាហ – អរតិពហុលោតិអាទិនា តស្សា ឯវ អបរាបរុប្បត្តិំ. ពហិមុខោតិ សព្ពសង្ខារតោ ពហិភូតំ និព្ពានំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តញាណមុខោ, តថា វា បវត្តិតវិមោក្ខមុខោ. និព្ពិជ្ឈនំ និព្ពេធោ, សោ ឯតិស្សា អត្ថិ, និព្ពិជ្ឈតីតិ វា និព្ពេធា, សាវ បញ្ញា និព្ពេធិកា. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បជ្ជតិ ឯតេន វិបស្សនាទិកោតិ បទំ, សមាបត្តិ, តស្មា អនុបទន្តិ អនុសមាបត្តិយោតិ អត្ថោ. បទំ វា សម្មសនុបគា ធម្មា វិបស្សនាយ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ. តេនាហ ‘‘សមាបត្តិវសេន វា’’តិ. ឈានង្គវសេន វាតិ ឈានង្គវសេនាតិ ច អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន កមត្ថោ ឥធ បទសទ្ទោ, តស្មា អនុបទំ អនុក្កមេនាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អនុបដិបាដិយា’’តិ. ធម្មវិបស្សនន្តិ តំតំសមាបត្តិចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានំ ធម្មានំ វិបស្សនំ. វិបស្សតីតិ សមាបត្តិយោ ឈានមុខេន តេ តេ ធម្មេ យាថាវតោ បរិគ្គហេត្វា, ‘‘ឥតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទិនា សម្មសតិ. អទ្ធមាសេន អរហត្តំ បត្តោ ឧក្កំសគតស្ស សាវកានំ សម្មសនចារស្ស និប្បទេសេន បវត្តិយមានត្តា, សាវកបារមីញាណស្ស ច តថា បដិបាទេតព្ពត្តា. ឯវំ សន្តេបីតិ យទិបិ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្តោ; ធម្មសេនាបតិ បន តតោ ចិរេន, ឯវំ សន្តេបិ យស្មា មោគ្គល្លានត្ថេរោបិ មហាបញ្ញោវ, តស្មា សារិបុត្តត្ថេរោវ មហាបញ្ញតរោតិ. ឥទានិ តមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ, ‘‘មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សម្មសនំ ចរតិ ឯត្ថាតិ សម្មសនចារោ, វិបស្សនាភូមិ, តំ សម្មសនចារំ. ឯកទេសមេវាតិ សកអត្តភាវេ សង្ខារេ អនវសេសតោ បរិគ្គហេតុញ្ច សម្មសិតុញ្ច អសក្កោន្តំ អត្តនោ អភិនីហារសមុទាគតញាណពលានុរូបំ ឯកទេសមេវ បរិគ្គហេត្វា សម្មសន្តោ. ននុ ច ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៦) វចនតោ វដ្ដទុក្ខតោ មុច្ចិតុកាមេន សព្ពំ បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានិតព្ពមេវ? សច្ចមេតំ, តញ្ច ខោ សម្មសនុបគធម្មវសេន វុត្តំ. តស្មា សសន្តានគតេ សព្ពធម្មេ, បរសន្តានគតេ ច តេសំ សន្តានវិភាគំ អកត្វា ពហិទ្ធាភាវសាមញ្ញតោ សម្មសនំ, អយំ សាវកានំ សម្មសនចារោ. ថេរោ បន ពហិទ្ធាធម្មេបិ សន្តានវិភាគេន កេចិ កេចិ ឧទ្ធរិត្វា សម្មសិ, តញ្ច ខោ ញាណេន ផុដ្ឋមត្តំ កត្វា. តេន វុត្តំ – ‘‘យដ្ឋិកោដិយា ឧប្បីឡេន្តោ វិយ ឯកទេសមេវ សម្មសន្តោ’’តិ. តត្ថ ញាណេន នាម យាវតា នេយ្យំ បវត្តិតព្ពំ, តថា អបវត្តនតោ ‘‘យដ្ឋិកោដិយា ឧប្បីឡេន្តោ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនុបទធម្មវិបស្សនាយ អភាវតោ ‘‘ឯកទេសមេវ សម្មសន្តោ’’តិ វុត្តំ.

ពុទ្ធានំ សម្មសនចារោ ទសសហស្សិលោកធាតុយំ សត្តសន្តានគតា, អនិន្ទ្រិយពទ្ធា ច សង្ខារាតិ វទន្តិ, កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសូតិ អបរេ. តថា ហិ អទ្ធត្តយវសេន បដិច្ចសមុប្បាទនយំ ឱសរិត្វា ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន ពុទ្ធានំ មហាវជិរញាណំ បវត្តំ. បច្ចេកពុទ្ធានំ សសន្តានគតេហិ សទ្ធិំ មជ្ឈិមទេសវាសិសត្តសន្តានគតា អនិន្ទ្រិយពទ្ធា ច សម្មសនចារោតិ វទន្តិ, ជម្ពុទីបវាសិសត្តសន្តានគតាតិ កេចិ. ធម្មសេនាបតិនោបិ យថាវុត្តសាវកានំ វិបស្សនាភូមិយេវ សម្មសនចារោ. តត្ថ បន ថេរោ សាតិសយំ និរវសេសំ អនុបទធម្មំ វិបស្សិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សាវកានំ សម្មសនចារំ និប្បទេសំ សម្មសី’’តិ.

តត្ថ ‘‘សាវកានំ វិបស្សនាភូមី’’តិ ឯត្ថ សុក្ខវិបស្សកា លោកិយាភិញ្ញប្បត្តា បកតិសាវកា អគ្គសាវកា បច្ចេកពុទ្ធា សម្មាសម្ពុទ្ធាតិ ឆសុ ជនេសុ សុក្ខវិបស្សកានំ ឈានាភិញ្ញាហិ អនធិគតបញ្ញានេបុញ្ញត្តា អន្ធានំ វិយ ឥច្ឆិតបទេសោក្កមនំ វិបស្សនាកាលេ ឥច្ឆិកិច្ឆិតធម្មវិបស្សនា នត្ថិ. តេ យថាបរិគ្គហិតធម្មមត្តេយេវ ឋត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តិ. លោកិយាភិញ្ញប្បត្តា បន បកតិសាវកា យេន មុខេន វិបស្សនំ អារភន្តិ; តតោ អញ្ញេន វិបស្សនំ វិត្ថារិកំ កាតុំ សក្កោន្តិ វិបុលញាណត្តា. មហាសាវកា អភិនីហារសម្បន្នត្តា តតោ សាតិសយំ វិបស្សនំ វិត្ថារិកំ កាតុំ សក្កោន្តិ. អគ្គសាវកេសុ ទុតិយោ អភិនីហារសម្បត្តិយា សមាធានស្ស សាតិសយត្តា វិបស្សនំ តតោបិ វិត្ថារិកំ ករោតិ. បឋមោ បន តតោ មហាបញ្ញតាយ សាវកេហិ អសាធារណំ វិត្ថារិកំ ករោតិ. បច្ចេកពុទ្ធោ តេហិបិ មហាភិនីហារតាយ អត្តនោ អភិនីហារានុរូបំ តតោបិ វិត្ថារិកវិបស្សនំ ករោន្តិ. ពុទ្ធានំ, សម្មទេវ, បរិបូរិតបញ្ញាបារមិបភាវិត-សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមនស្ស អនុរូបាយាតិ. យថា នាម កតវាលវេធបរិចយេន សរភង្គសទិសេន ធនុគ្គហេន ខិត្តោ សរោ អន្តរា រុក្ខលតាទីសុ អសជ្ជមានោ លក្ខណេយេវ បតតិ; ន សជ្ជតិ ន វិរជ្ឈតិ, ឯវំ អន្តរា អសជ្ជមានា អវិរជ្ឈមានា វិបស្សនា សម្មសនីយធម្មេសុ យាថាវតោ នានានយេហិ បវត្តតិ. យំ មហាញាណន្តិ វុច្ចតិ, តស្ស បវត្តិអាការភេទោ គណតោ វុត្តោយេវ.

ឯតេសុ ច សុក្ខវិបស្សកានំ វិបស្សនាចារោ ខជ្ជោតបភាសទិសោ, អភិញ្ញប្បត្តបកតិសាវកានំ ទីបបភាសទិសោ, មហាសាវកានំ ឱក្កាបភាសទិសោ, អគ្គសាវកានំ ឱសធិតារកាបភាសទិសោ, បច្ចេកពុទ្ធានំ ចន្ទបភាសទិសោ, សម្មាសម្ពុទ្ធានំ រស្មិសហស្សបដិមណ្ឌិតសរទសូរិយមណ្ឌលសទិសោ ឧបដ្ឋាសិ. តថា សុក្ខវិបស្សកានំ វិបស្សនាចារោ អន្ធានំ យដ្ឋិកោដិយា គមនសទិសោ, លោកិយាភិញ្ញប្បត្តបកតិសាវកានំ ទណ្ឌកសេតុគមនសទិសោ, មហាសាវកានំ ជង្ឃសេតុគមនសទិសោ, អគ្គសាវកានំ សកដសេតុគមនសទិសោ, បច្ចេកពុទ្ធានំ មហាជង្ឃមគ្គគមនសទិសោ, សម្មាសម្ពុទ្ធានំ មហាសកមគ្គគមនសទិសោតិ វេទិតព្ពោ.

អរហត្តញ្ច កិរ បត្វាតិ ឯត្ថ កិរ-សទ្ទោ អនុស្សវលទ្ធោយមត្ថោតិ ទីបេតុំ វុត្តោ. បត្វា អញ្ញាសិ អត្តនោ វិបស្សនាចារស្ស មហាវិសយត្តា តិក្ខវិសទសូរភាវស្ស ច សល្លក្ខណេន. កថំ បនាយំ មហាថេរោ ទន្ធំ អរហត្តំ បាបុណន្តោ សីឃំ អរហត្តំ បត្តតោ បញ្ញាយ អត្តានំ សាតិសយំ កត្វា អញ្ញាសីតិ អាហ – ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. មហាជដន្តិ មហាជាលសាខំ អតិវិយ សិព្ពិតជាលំ. យដ្ឋិំ បន សារំ វា ឧជុំ វា ន លភតិ វេណុគ្គហណេ អនុច្ចិនិត្វា វេណុស្ស គហិតត្តា. ឯវំសម្បទន្តិ យថា តេសុ បុរិសេសុ ឯកោ វេឡុគ្គហណេ អនុច្ចិនិត្វា វេឡុយដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, ឯកោ ឧច្ចិនិត្វា, ឯវំ និប្ផត្តិកំ. បធានន្តិ ភាវនានុយុញ្ជនំ.

សត្តសដ្ឋិ ញាណានីតិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៧៣ មាតិកា) អាគតេសុ តេសត្តតិយា ញាណេសុ ឋបេត្វា ឆ អសាធារណញាណានិ សុតមយញាណាទីនិ បដិភានបដិសម្ភិទាញាណបរិយោសានានិ សត្តសដ្ឋិ ញាណានិ. តានិ ហិ សាវកេហិ បវិចិតព្ពានិ, ន ឥតរានិ. សោឡសវិធំ បញ្ញន្តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.៣៧៩; សំ. និ. ដី. ៣.៥.៣៧៩) មហាបញ្ញាទិកា, នវានុបុព្ពវិហារសមាបត្តិបញ្ញាតិ ឥទំ សោឡសវិធំ បញ្ញំ.

តត្រាតិ តស្ស. ឥទំ ហោតីតិ ឥទំ ទានិ វុច្ចមានំ អនុបុព្ពសម្មសនំ ហោតិ. វិបស្សនាកោដ្ឋាសន្តិ វិតក្កាទិសម្មសិតព្ពធម្មវិភាគេន វិភត្តវិបស្សនាភាគំ.

៩៤. បឋមេ ឈានេតិ ឧបសិលេសេ ភុម្មំ, តស្មា យេ បឋមេ ឈានេ ធម្មាតិ យេ បឋមជ្ឈានសំសដ្ឋា ធម្មាតិ អត្ថោ. អន្តោសមាបត្តិយន្តិ ច សមាបត្តិសហគតេ ចិត្តុប្បាទេ សមាបត្តិសមញ្ញំ អារោបេត្វា វុត្តំ. វវត្ថិតាតិ កតវវត្ថនា និច្ឆិតា. បរិច្ឆិន្នាតិ ញាណេន បរិច្ឆិន្នា សលក្ខណតោ បរិច្ឆិជ្ជ ញាតា. ឱលោកេន្តោតិ ញាណចក្ខុនា បច្ចក្ខតោ បស្សន្តោ. អភិនិរោបនំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អារោបនំ. អនុមជ្ជនំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អនុវិចារណំ. ផរណំ បណីតរូបេហិ កាយស្ស ព្យាបនំ, វិប្ផារិកភាវោ វា. សាតន្តិ សាតមធុរតា. អធិក្ខេបោ វិក្ខេបស្ស បដិបក្ខភូតំ សមាធានំ. ផុសនំ ឥន្ទ្រិយវិសយវិញ្ញាណស្ស តតោ ឧប្បជ្ជិត្វា អារម្មណេ ផុសនាការេន វិយ បវត្តិ. វេទយិតំ អារម្មណានុភវនំ. សញ្ជាននំ នីលាទិវសេន អារម្មណស្ស សល្លក្ខណំ. ចេតយិតំ ចេតសោ ព្យាបារោ. វិជាននំ អារម្មណូបលទ្ធិ. កត្តុកម្យតា ចិត្តស្ស អារម្មណេន អត្ថិកតា. តស្មិំ អារម្មណេ អធិមុច្ចនំ, សន្និដ្ឋានំ វា អធិមោក្ខោ. កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា ចិត្តស្ស បគ្គណ្ហនំ បគ្គាហោ, អធិគ្គហោតិ អត្ថោ. អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ, អនិស្សជ្ជនំ វា ឧបដ្ឋានំ. សមប្បវត្តេសុ អស្សេសុ សារថិ វិយ សកិច្ចបសុតេសុ សម្បយុត្តេសុ អជ្ឈុបេក្ខនំ មជ្ឈត្តតា. សម្បយុត្តធម្មានំ អារម្មណេ អនុនយនំ សំចរណំ អនុនយោ. សភាវតោតិ យថាភូតសភាវតោ. សោឡសន្នំ ឯវ ចេត្ថ ធម្មានំ គហណំ តេសំយេវ ថេរេន វវត្ថាបិតភាវតោ, តេ ឯវស្ស តទា ឧបដ្ឋហិំសុ, ន ឥតរេតិ វទន្តិ. វីរិយសតិគ្គហណេន ចេត្ថ ឥន្ទ្រិយភាវសាមញ្ញតោ សទ្ធាបញ្ញា; សតិគ្គហណេនេវ ឯកន្តានវជ្ជភាវសាមញ្ញតោ បស្សទ្ធិអាទយោ ឆ យុគឡា; អលោភាទោសា ច សង្គហិតា ឈានចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នត្តា តេសំ ធម្មានំ. ថេរេន ច ធម្មា វវត្ថានសាមញ្ញតោ អារទ្ធា. តេ ន ឧបដ្ឋហិំសូតិ ន សក្កា វត្តុន្តិ អបរេ.

វិទិតា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឧប្បាទេបិ នេសំ វេទនានំ បជាននំ ហោតិយេវាតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តំ ជានាតីតិ តំញាណោ, តស្ស ភាវោ តំញាណតា, ញាណស្ស អត្តសំវេទនន្តិ អត្ថោ. តំសមានយោគក្ខមាហិ សម្បយុត្តធម្មា. ញាណពហុតាតិ ញាណស្ស ពហុភាវោ, ឯកចិត្តុប្បាទេ អនេកញាណតាតិ អត្ថោ. ឥទានិ តមេវត្ថំ វិវរិតុំ, ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ន សក្កា ជានិតុំ អារម្មណករណស្ស អភាវតោ. អសម្មោហាវពោធោ ច ឦទិសស្ស ញាណស្ស នត្ថិ. ឯកេកមេវ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ តស្មិំ ខណេ ឯកស្សេវ អាវជ្ជនស្ស ឧប្បជ្ជនតោ, ន ច អាវជ្ជនេន វិនា ចិត្តុប្បត្តិ អត្ថិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ចុល្លាសីតិសហស្សានិ, កប្បា តិដ្ឋន្តិ យេ មរូ;

ន ត្វេវ តេបិ ជីវន្តិ, ទ្វីហិ ចិត្តេហិ សំយុតា’’តិ. (មហានិ. ១០, ៣៩) ច,

‘‘នត្ថិ ចិត្តេ យុគា គហី’’តិ ច –

វត្ថារម្មណានំ បរិគ្គហិតតាយាតិ យស្មិញ្ច អារម្មណេ យេ ឈានធម្មា បវត្តន្តិ, តេសំ វត្ថារម្មណានំ បគេវ ញាណេន បរិច្ឆិជ្ជ គហិតត្តា. យថា នាម មិគសូករាទីនំ អាសយេបរិគ្គហិតេ តត្រ ឋិតា មិគា វា សូករា វា តតោ ឧដ្ឋានតោបិ អាគមនតោបិ នេសាទស្ស សុខគ្គហណា ហោន្តិ, ឯវំសម្បទមិទំ. តេនាហ ‘‘ថេរេន ហី’’តិអាទិ. តេនាតិ វត្ថារម្មណានំ បរិគ្គហិតភាវេន. អស្សាតិ ថេរស្ស. តេសំ ធម្មានន្តិ ឈានចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានំ ធម្មានំ. ឧប្បាទំ អាវជ្ជន្តស្សាតិអាទិនា ឧប្បាទាទីសុ យំ យទេវ អារព្ភ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ; តស្មិំ តស្មិំ ខណេ តស្ស តស្សេវ ចស្ស បាកដភាវោ ទីបិតោ. ន ហិ អាវជ្ជនេន វិនា ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. អហុត្វា សម្ភោន្តីតិ បុព្ពេ អវិជ្ជមានា ហុត្វា សម្ភវន្តិ, អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ឧទយំ បស្សតិ តេសំ ធម្មានំ, ‘‘អហុត្វា សម្ភោន្តី’’តិ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិភាវទស្សនតោ. បុព្ពេ អភាវពោធកោ ហិ អត្តលាភោ ធម្មានំ ឧទយោ. ហុត្វាតិ ឧប្បជ្ជិត្វា. បដិវេន្តីតិ បដិ ខណេ ខណេ វិនស្សន្តិ. វយំ បស្សតិ, ‘‘ហុត្វា បដិវេន្តី’’តិ តេសំ ធម្មានំ ភង្គក្ខណសមង្គិភាវទស្សនតោ. វិទ្ធំសភាវពោធកោ ហិ ធម្មានំ វិជ្ជមានតោ វយោ.

តេសុ ធម្មេសុ នត្ថិ ឯតស្ស ឧបយោ រាគវសេន ឧបគមនន្តិ អនុបយោ, អននុរោធោ. ហុត្វា វិហរតីតិ យោជនា. តថា នត្ថិ ឯតស្ស អបាយោ បដិឃវសេន អបគមនន្តិ អនបាយោ, អវិរោធោ. ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្ថា’’តិ តស្ស តណ្ហាទិដ្ឋិអភិនិវេសាភាវតោ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយេហិ អនិស្សិតោ. អប្បដិពទ្ធោតិ អនុបយានិស្សិតភាវតោ វិបស្សនាយ បរិពន្ធវសេន ឆន្ទរាគេន ន បដិពទ្ធោ ន វិពន្ធិតោ. វិប្បមុត្តោតិ តតោ ឯវ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិវសេន កាមរាគតោ វិមុត្តោ. វិសំយុត្តោ វិក្ខម្ភនវសេនេវ បដិបក្ខធម្មេហិ វិសំយុត្តោ.

កិលេសមរិយាទា តេន កតា ភវេយ្យាតិ អន្តោសមាបត្តិយំ បវត្តេ សោឡស ធម្មេ អារព្ភ បវត្តមានំ វិបស្សនាវីថិំ ភិន្ទិត្វា សចេ រាគាទយោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ; តស្ស វិបស្សនាវីថិយា កិលេសមរិយាទា តេន ចិត្តេន, ចិត្តសមង្គិនា វា កតា ភវេយ្យ. តេសូតិ តេសុ ធម្មេសុ. អស្សាតិ ថេរស្ស. ឯកោបីតិ រាគាទីសុ ឯកោបីតិ ច វទន្តិ. វុត្តាការេន ឯកច្ចានំ អនាបាថគមនេ សតិ វិបស្សនា ន តេសុ ធម្មេសុ និរន្តរប្បវត្តាតិ អារម្មណមរិយាទា ភវេយ្យ. វិក្ខម្ភិតបច្ចនីកត្តាតិ វិបស្សនាយ បដិបក្ខធម្មានំ បគេវ វិក្ខម្ភិតត្តា ឥទានិបិ វិក្ខម្ភេតព្ពា កិលេសា នត្ថីតិ វុត្តំ.

ឥតោតិ បឋមជ្ឈានតោ. អនន្តរោតិ ឧបរិមោ ឈានាទិវិសេសោ. តស្ស បជាននស្សាតិ, ‘‘អត្ថិ ឧត្តរិ និស្សរណ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តជាននស្ស. ពហុលីករណេនាតិ បុនប្បុនំ ឧប្បាទនេន.

សម្បសាទនដ្ឋេនាតិ កិលេសកាលុសិយាបគមនេន, តស្ស វិចារក្ខោភវិគមេន វា ចេតសោ សម្មទេវ បាសាទិកភាវេន.

វីរិយំ សតិ ឧបេក្ខាតិ អាគតដ្ឋានេ បារិសុទ្ធិឧបេក្ខា, អទុក្ខមសុខាវេទនាតិ ឯត្ថ ឈានុបេក្ខាតិ, ‘‘សុខដ្ឋានេ វេទនុបេក្ខាវា’’តិ វុត្តំ. សុខដ្ឋានេតិ ច បឋមជ្ឈានាទីសុ សុខស្ស វុត្តដ្ឋានេ. បស្សទ្ធត្តាតិ សមធុរចេតយិតភាវេន អារម្មណេ វិសដវិត្ថតភាវតោ យោ សោ ចេតសោ អាភោគោ វុត្តោ. សាមញ្ញផលាទីសុ សតិយា បារិសុទ្ធិ, សា ថន អត្ថតោ សតិវិនិមុត្តា នត្ថីតិ អាហ ‘‘បរិសុទ្ធាសតិយេវា’’តិ. បារិសុទ្ធិឧបេក្ខា, ន ឈានុបេក្ខាទយោ.

៩៥. ឦទិសេសុ ឋានេសុ សតិយា ន កទាចិបិ ញាណវិរហោ អត្ថីតិ អាហ – ‘‘ញាណេន សម្បជានោ ហុត្វា’’តិ. តថា ហិ តតិយជ្ឈានេ, ‘‘សតិមា សុខវិហារី’’តិ ឯត្ថ សម្បជានោតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ឯវ ហោតិ. ន សាវកានំ អនុបទធម្មវិបស្សនា ហោតិ សង្ខារាវសេសសុខុមប្បវត្តិយា ទុវិញ្ញេយ្យត្តា វិនិព្ភុជិត្វា គហេតុំ អសក្កុណេយ្យភាវតោ. តេនាហ – ‘‘កលាបវិបស្សនំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហា’’តិ.

៩៦. បញ្ញាយ ចស្សទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តីតិ ទស្សនសមកាលំ ខីយមានា អាសវា, ‘‘ទិស្វា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ វុត្តា. សមានកាលេបិ ហិ ឯទិសោ សទ្ទប្បយោគោ ទិស្សតិ –

‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; ២.៤.៦០; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧).

‘‘និហន្ត្វា តិមិរំ សព្ពំ, ឧគ្គតេជោ សមុគ្គតោ;

វេរោចនោ រស្មិមាលី, លោកចក្ខុបភង្ករោ’’តិ. (បដ្ឋា. អនុដី. ១.២៥-៣៤; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៥៨០) ច –

ឯវមាទីសុ. ហេតុអត្ថោ វា អយំ ទិស្វាសទ្ទោ អសមានកត្តុកោ យថា – ‘‘ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ហោតិ, សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៨០២). ទស្សនហេតុកោ ហិ អាសវានំ បរិក្ខយោ បរិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយេ សតិ បហានាភិសមយស្ស លព្ភនតោ. យុគនទ្ធំ អាហរិត្វាតិ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ ឈានធម្មេ សម្មសន្តោ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ. ឯវំ យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ សម្មសន្តោ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ កត្វា យថា ថេរោ អរហត្តំ បាបុណិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អរហត្តំ បត្តវារោ ឥធ គហិតោ’’តិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ទីឃនខសុត្តទេសនាយ (ម. និ. ២.២០៥-២០៦) ហិ ថេរោ អរហត្តំ បត្តោ. តទា ច អនាគាមី ហុត្វា និរោធំ សមាបជ្ជតីតិ វចនអវសរោ នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘អរហត្តំ បត្តវារោ ឥធ គហិតោ’’តិ. យទិ ឯវំ – ‘‘សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ? ថេរេ វិជ្ជមានេ បណ្ឌិតគុណេ អនវសេសតោ ទស្សេត្វា អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេតុំ. និរោធសមាបជ្ជនំ បន ថេរស្ស អាចិណ្ណសមាចិណ្ណំ. តេនាហ ‘‘និរោធំ បន…បេ… វទន្តី’’តិ. តេន ផលសមាបត្តិម្បិ អន្តរា សមាបជ្ជតិយេវាតិ ទស្សេតិ.

វោមិស្សំ វិវរិតុំ ‘‘តត្ថស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘និរោធំ សមាបជ្ជិស្សាមី’’តិ អាភោគេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ អាហរិត្វា ឋិតស្ស និរោធសមាបត្តិ សីសំ នាម ហោតិ, តស្ស អាភោគវសេន និរោធស្ស វារោ អាគច្ឆតិ. ផលសមាបត្តិ គូឡ្ហោ ហោតិ, ‘‘ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិស្សាមី’’តិ អាភោគស្ស អភាវតោ. ផលសមាបត្តិ សីសំ ហោតីតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯតេន អាភោគបដិពទ្ធមេតេសំ អាគមនន្តិ ទីបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ជម្ពុទីបវាសិនោ ថេរា បនាតិអាទិ អដ្ឋកថារុឡ្ហមេវ តំ វចនំ. អន្តោសមាបត្តិយន្តិ និរោធំ សមាបន្នកាលេ. តិសមុដ្ឋានិករូបធម្មេតិ ឧតុកម្មាហារវសេន តិសមុដ្ឋានិករូបធម្មេ.

៩៧. ចិណ្ណវសិតន្តិ បដិបក្ខទូរិភាវេន សុភាវិតវសីភាវំ. និប្ផត្តិំ បត្តោតិ ឧក្កំសបរិនិប្ផត្តិំ បត្តោ. ឧរេ វាយាមជនិតាយ ឱរសោ. បភាវិតន្តិ ឧប្បាទិតំ. ធម្មេនាតិ អរិយមគ្គធម្មេន. តស្ស ហិ អធិគមេន អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ និព្ពត្តោតិ កត្វា, ‘‘ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ’’តិ វុច្ចតិ. ធម្មទាយស្សាតិ នវវិធស្ស លោកុត្តរធម្មទាយស្ស. អាទិយនតោតិ គណ្ហនតោ, សសន្តានេ ឧប្បាទនតោតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អនុបទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.