២. ឆព្ពិសោធនសុត្តវណ្ណនា

៩៨. ខីណា ជាតីតិ អត្តនោ ជាតិក្ខយំ បដិជានន្តេន អរហត្តំ ព្យាកតំ ហោតិ អរហតោ តទភាវតោ. តថា វុសិតំ ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយវាសោ មេ បរិយោសិតោតិ បដិជានន្តេនបិ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូហិ មគ្គេហិ ចតូសុ សច្ចេសុ បរិញ្ញាទិវសេន សោឡសវិធស្សបិ កិច្ចស្ស អត្តនា និដ្ឋាបិតភាវំ បដិជានន្តេនបិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ អាយតិំ បុនព្ភវាភាវំ, អាយតិំ វា បរិញ្ញាទិករណីយាភាវំ បដិជានន្តេនបីតិ អាហ – ‘‘ឯកេនបិ បទេន អញ្ញា ព្យាកតាវ ហោតី’’តិ. ទ្វិក្ខត្តុំ ពទ្ធំ បន សុពទ្ធំ វិយាតិ វុត្តំ. ឥធ បន អញ្ញាព្យាករណំ ចតូហិ បទេហិ អាគតំ, តស្មា វត្តព្ពមេវ ចេត្ថ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ចេតនាយ ទិដ្ឋវាទិតា នាម អរិយវោហារោ. សភាវោតិ បកតិអត្ថោ ហិ អយំ ធម្មសទ្ទោ, ‘‘ជាតិធម្មា ជរាធម្មា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៧៤-២៧៥) វិយ តស្មា, អនុធម្មោតិ អរិយភាវំ អនុគតា បកតីតិ អត្ថោ. បរមប្បិច្ឆតាយ អរិយា អត្តនោ គុណេ អនាវិករោន្តាបិ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវបវេទនត្ថញ្ចេវ សព្រហ្មចារីនំ សម្មាបដិបត្តិយំ ឧស្សាហជននត្ថញ្ច តាទិសានំ បរិនិព្ពានសមយេយេវ អាវិករោន្តីតិ អធិប្បាយេនាហ – ‘‘បរិនិព្ពុតស្ស…បេ… កាតព្ពោ’’តិ.

៩៩. ទុព្ពលន្តិ ផេគ្គុ វិយ សុភេជ្ជនីយំ ពលវិរហិតំ, អសារន្តិ អត្ថោ. វិរាគុតន្តិ បលុជ្ជនសភាវំ. វិគច្ឆនសភាវន្តិ វិនាសគមនសភាវំ. អនិច្ចទុក្ខវិបរិណាមត្តា អស្សាសលេសស្សបិ អភាវតោ អស្សាសវិរហិតំ. អារម្មណករណវសេន សមន្នាគមនវសេន ច យថារហំ ឧបេន្តិ ឧបគច្ឆន្តីតិ ឧបយា, ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ឧបាទិយន្តិ ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហន្តីតិ ឧបាទានា. អធិតិដ្ឋតិ ចេតសោ អភិនន្ទនភូតាតិ ចេតសោ អធិដ្ឋានំ. តាហីតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ. តន្តិ ចិត្តំ. អភិនិវិសតីតិ អភិរតិវសេន និវិសតិ, អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – សក្កាយធម្មេសុ ចិត្តំ អភិនិវិសតិ ‘‘ឯតំ មមំ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ ឯតាហិ អភិនិវេសាហិ, តថា សក្កាយធម្មេសុ ចិត្តំ អនុសេតិ ឯតាហីតិ អនុសយា, តណ្ហាទិដ្ឋិយោ. យទគ្គេន ហិ តេភូមកធម្មេសុ រាគាទយោ អនុសេន្តិ, តទគ្គេន តំសហគតធម្មា តត្ថ អនុសេន្តីតិ បរិយាយេន, ‘‘តំ អនុសេតី’’តិ វុត្តំ. ខយា វិរាគាតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនន្តិ ‘‘ខយេន វិរាគេនា’’តិ ហេតុម្ហិ ករណវសេន អត្ថោ វុត្តោ. វិរាគេនាតិ ច ឥតិសទ្ទោ អាទិ អត្ថោ. តេន ‘‘និរោធេនា’’តិ ឯវមាទិកំ គហិតំ ហោតិ. អញ្ញមញ្ញវេវចនានេវ ឧបយាទីនំ សមុច្ឆេទស្សេវ ពោធនតោ.

១០០. បតិដ្ឋាតិ ឯត្ថ សេសភូតត្តយំ ឧបាទារូបញ្ចាតិ បតិដ្ឋានា, និជ្ជីវដ្ឋេន ធាតុចាតិ បតិដ្ឋានធាតុ. ន្ហានីយចុណ្ណំ ពាហិរឧទកំ វិយ សេសភូតត្តយំ អាពន្ធតីតិ អាពន្ធនំ. បចនីយភត្តំ ពាហិរតេជោ វិយ សេសភូតត្តយំ បរិបាចេតីតិ បរិបាចនំ. ពាហិរវាតោ វិយ សេសភូតត្តយំ វិត្ថម្ភេតីតិ វិត្ថម្ភនំ. ធាតុសទ្ទត្ថោ វុត្តោយេវ. អសម្ផុដ្ឋធាតូតិ អសម្ផុសិតភាវោ តេសំ វិបរិមដ្ឋតាភាវតោ. វិជាននំ អារម្មណូបលទ្ធិ. អហំ អត្តាតិ អហំ, ‘‘រូបធម្មោ មេ អត្តា’’តិ អត្តកោដ្ឋាសេន អត្តភាវេន ន ឧបគមិំ ន គណ្ហិំ. និស្សិតនិស្សិតាបិ និស្សិតា ឯវ នាមាតិ អាហ ‘‘បថវីធាតុនិស្សិតាវា’’តិ. អត្តនា វា បន តន្និស្សិតាតិ ‘‘ឯកេន បរិយាយេនា’’តិ. ឧបាទារុបម្បិ កាមំ និស្សិតម្បិ ហោតិ. តថាបិ តំ និស្សិតំ ហោតិយេវាតិ តំ ន ឧទ្ធដំ. បរិច្ឆេទករត្តា បរិច្ឆេទាកាសស្ស ‘‘អវិនិព្ភោគវសេនា’’តិ វុត្តំ. តេន ច តថា បរិច្ឆិន្នត្តា សព្ពម្បិ ភូតុបាទារូបំ អាកាសធាតុនិស្សិតំ នាម. តំ និស្សាយ បវត្តិយា ឧបាទារូបំ វិយ ភូតរូបានិ, អរូបក្ខន្ធា វិយ ច វត្ថុរូបានិ, ‘‘តំនិស្សិតរូបវត្ថុកា អរូបក្ខន្ធា’’តិ វុត្តនយេន អាកាសធាតុនិស្សិតចក្ខាទិរូបធម្មវត្ថុកា វេទនាទយោ អរូបក្ខន្ធា អាកាសធាតុនិស្សិតា នាមាតិ ឥមមត្ថំ តថា-សទ្ទេន ឧបសំហរតិ. ឥធាបីតិ អាកាសធាតុនិស្សិតបទេបិ, ន បថវីធាតុនិស្សិតបទាទីសុ ឯវ. រូបារូបន្តិ សព្ពម្បិ រូបារូបំ គហិតមេវ ហោតិ, អគ្គហិតំ នត្ថិ. សហជាតា…បេ… និស្សិតន្តិ ឥទំ និប្បរិយាយសិទ្ធំ និស្សយត្តំ គហេត្វា វុត្តំ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេន បរិយាយសិទ្ធេ និស្សយត្តេ គយ្ហមានេ – ‘‘បច្ឆាជាតបច្ចយោតិ បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១១) វចនតោ សព្ពំ ចតុសមុដ្ឋានិករូបំ, ‘‘វិញ្ញាណធាតុនិស្សិត’’ន្តិ វត្តព្ពំ. តថា អនន្តរវិញ្ញាណធាតុបច្ចយា បវត្តនតោ, ‘‘វិញ្ញាណធាតុនិស្សិត’’ន្តិ វត្តព្ពំ.

១០១. រុប្បតិ វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ រូបន្តិ អយមត្ថោ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថគតេ រូបាយតនេ និប្បរិយាយតោ លព្ភតិ, ន អាបាថមនាគតេ. ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពភាវោ បន អាបាថមនាគតេបិ តស្មិំ លព្ភតេវ តំសភាវានតិវត្ថនតោ. រូបាយតនំ ទ្វិធា វិភជិត្វា. ថេរោ បន អាបាថំ អនាគតស្សាបិ រូបាយតនស្ស រូបភាវំ ន សក្កា បដិក្ខិបិតុន្តិ ទ្វិធាករណំ នានុជានន្តោ ឆន្នោវាទំ និទស្សេតិ, ‘‘ឧបរិ ឆន្នោវាទេ កិន្តិ ករិស្សថា’’តិ. តត្ថ ហិ ‘‘ចក្ខុំ, អាវុសោ ឆន្ន, ចក្ខុវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ’’តិ (ម. និ. ៣.៣៩១) អាគតំ, ន ចេត្ថ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថំ អាគតមេវ រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពបទេន គហិតំ, ន អាបាថំ អនាគតន្តិ សក្កា វិញ្ញាតុំ អវិសេសេនេវ រូបាយតនេន តណ្ហាមានទិដ្ឋិគាហាភាវស្ស ជោតិតត្តា. តេនាហ ‘‘ន យិទំ លព្ភតី’’តិ. រូបមេវាតិ រូបាយតនមេវ. យទិ ឯវំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសូ’’តិ បទំ កថំ នេតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តា បនា’’តិអាទិ. ចក្ខុវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ វិញ្ញាតព្ពេសូតិ យេន មនោវិញ្ញាណេន ចក្ខុវិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិអាទិនា ចក្ខុវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ តេន វិញ្ញាតព្ពេសុ តំសម្បយុត្តធម្មេសូតិ អត្ថោ. តណ្ហាឆន្ទោតិ តស្សនសភាវោ ឆន្ទោ, ន កត្តុកម្យតា ឆន្ទោយេវាតិ តណ្ហាឆន្ទោ. រជ្ជនវសេនាតិ វត្ថំ វិយ រង្គជាតំ ចិត្តស្ស អនុរញ្ជនវសេន. អភិនន្ទនវសេនាតិ អារម្មណេ អភិរមិត្វា នន្ទនវសេន. សប្បីតិកតណ្ហា ហិ នន្ទីតិ វុច្ចតិ. តណ្ហាយនវសេន តណ្ហា.

១០២. អហង្ការោតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១១២១, ១២៣៩; វិភ. ៨៣២, ៨៦៦; សំ. និ. ៤.១០៨; មហានិ. ២១, ១៧៨) អហំករណំ. យេន ហិ មមំ ករោតិ, ឯតំ មមង្ការោ. ស្វេវាតិ ‘‘អហង្ការោ’’តិ វុត្តមានោ. ឯវំ ចតុត្ថជ្ឈានេ និទ្ទិដ្ឋេ សព្ពាសុ លោកិយាភិញ្ញាសុ វុច្ចមានាសុ ហេដ្ឋា វិជ្ជាទ្វយំ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយេន, ‘‘បុព្ពេនិវាសំ ទិព្ពចក្ខុញ្ច អវត្វា កស្មា វុត្ត’’ន្តិ អាហ? ឥតរោ ឥធ សព្ពវារេសុបិ លោកុត្តរធម្មបុច្ឆា អធិកតា តស្មា ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ’’តិអាទិនា តតិយា វិជ្ជា កថិតាតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ភិក្ខូ លោកិយធម្មំ ន បុច្ឆន្តី’’តិអាទិមាហ. ឯកវិស្សជ្ជិតសុត្តំ នាមេតំ តតិយវិជ្ជាយ ឯវ អាគតត្តា. អរិយធម្មវសេនបិស្ស សមញ្ញា អត្ថេវាតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឆព្ពិសោធនន្តិបិស្ស នាម’’ន្តិ វត្វា តេសុ ធម្មេសុ ភេទំ ទស្សេតុំ, ‘‘ឯត្ថ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. វិសុទ្ធាតិ តស្សា ចោទនាយ សោធនវសេន វិសោធិតា. ឯកមេវ កត្វាតិ ឯកវារវសេនេវ បាឡិយំ ឯកជ្ឈំ អាគតត្តា ឯកមេវ កោដ្ឋាសំ កត្វា. យទិ ឯវំ កថំ វា ឆព្ពិសោធនតាតិ អាហ – ‘‘ចតូហិ អាហារេហិ សទ្ធិ’’ន្តិ កថំ បនេត្ថ ចត្តារោ អាហារា គហេតព្ពាតិ? កេចិ តាវ អាហុ – ‘‘សាធូតិ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧត្តរិ បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ’’តិ ហេដ្ឋា អាគតេន នយេន អាហារវារោ អាហរិត្វា វត្តព្ពោតិ. ‘‘ពហិទ្ធា សព្ពនិមិត្តេសូ’’តិ ឯត្ថ អាហារានម្បិ សង្គហិតត្តា អាហារា អត្ថតោ អាគតា ឯវាតិ អញ្ញេ. អបរេ បន រូបក្ខន្ធគ្គហណេន កពឡីការោ អាហារោ, សង្ខារក្ខន្ធគ្គហណេន ផស្សាហារោ, មនោសញ្ចេតនាហារគ្គហណេន វិញ្ញាណាហារោ សរូបតោបិ គហិតោតិ វទន្តិ.

‘‘ឆព្ពិសោធន’’ន្តិ ឥមស្ស សុត្តស្ស សមញ្ញាយ អន្វត្ថតំ ទស្សេត្វា អាយតិម្បិ តាទិសេន ព្យាករណេន ភិក្ខូនំ បដិបត្តិម្បិ ទស្សនត្ថំ, ‘‘ឥមេ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. វិនយនិទ្ទេសបរិយាយេនាតិ វិនយនិទ្ទេសេ អាគតេន ការណេន. វិនយេ វា អាគតនិទ្ទេសានុក្កមេន.

អធិគន្តព្ពតោ អធិគមោ, ឈានាទិអធិគមបុច្ឆា. តេនាហ – ‘‘ឈានវិមោក្ខាទីសូ’’តិអាទិ. ឧបាយបុច្ឆាតិ អធិគមោបាយបុច្ឆា. កិន្តីតិ កេន បការេន វិធិនាតិ អត្ថោ.

កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភីតិ ឥទំ បន បុព្ពេ ‘‘កិំ តេ អធិគត’’ន្តិ អនិទ្ធារិតភេទា ឈានាទិវិសេសា បុច្ឆិតាតិ ឥទានិ តេសំ និទ្ធារេត្វា បុច្ឆនាការទស្សនំ. តស្មាតិ យស្មា យថាវុត្តេហិ អាការេហិ អធិគមព្យាករណំ សោធេតព្ពំ, តស្មា. ឯត្តាវតាវាតិ ឯត្តកេន ព្យាករណមត្តេនេវ ន សក្ការោ កាតព្ពោ. ព្យាករណញ្ហិ ឯកច្ចស្ស អយាថាវតោបិ ហោតិ, យថា នាម ជាតរូបបតិរូបំ ជាតរូបំ វិយ ខាយតីតិ ជាតរូបំ និឃំសនតាបនឆេទនេហិ សោធេតព្ពំ ឯវមេវំ ឥមេសុ ឥទានេវ វុត្តេសុ ឆសុ ឋានេសុ បក្ខិបិត្វា សោធនត្ថំ វត្តព្ពោ វិមោក្ខាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន សមាធិ-សមាបត្តិ-ញាណទស្សន-មគ្គភាវនា-ផលសច្ឆិកិរិយា សង្គណ្ហាតិ.

បាកដោ ហោតិ អធិគតវិសេសស្ស សតិសម្មោសាភាវតោ. សេសបុច្ឆាសុបិ ‘‘បាកដោ ហោតី’’តិ បទេ ឯសេវ នយោ. ឧគ្គហបរិបុច្ឆាកុសលាតិ សជ្ឈាយមគ្គសំវណ្ណនាសុ និបុណា. យាយ បដិបទាយ យស្ស អរិយមគ្គោ អាគច្ឆតិ, សា បុព្ពភាគបដិបត្តិ អាគមនបដិបទា. សោធេតព្ពាតិ សុទ្ធា ឧទាហុ អសុទ្ធាតិ វិចារណវសេន សោធេតព្ពា. ន សុជ្ឈតីតិ តត្ថ តត្ថ បមាទបដិបត្តិភាវតោ. អបនេតព្ពោ អត្តនោ បដិញ្ញាយ. ‘‘សុជ្ឈតី’’តិ វត្វា សុជ្ឈនាការំ ទស្សេតុំ, ‘‘ទីឃរត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ញាយតីតិ ឯត្ថ ‘‘យទី’’តិ បទំ អានេត្វា យទិ សោ ភិក្ខុ តាយ បដិបទាយ យទិ បញ្ញាយតីតិ សម្ពន្ធោ. ខីណាសវបដិបត្តិសទិសា បដិបទា ហោតិ ទីឃរត្តំ វិក្ខម្ភិតកិលេសត្តា.

នទិយា សមុទ្ទំ បក្ខន្ទនដ្ឋានំ នទីមុខទ្វារំ. មទ្ទមានោតិ ពទរសាឡវំ សរសំ បត្តេ បក្ខិត្តោ ហុត្វា មទ្ទមានោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឆព្ពិសោធនសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.