៩. មហាបុណ្ណមសុត្តវណ្ណនា

៨៥. តស្មិំ អហូតិ តស្មិំ អហនីតិ អាហ ‘‘តស្មិំ ទិវសេ’’តិ. អនសនេនាតិ សព្ពសោ អាហារស្ស អភុញ្ជនេន សាសនិកសីលេន ពាហិរកអនសនេន ឧបេតា ហុត្វាតិ យោជនា. វា-សទ្ទេន ខីរបានមធុសាយនាទិវិធិំ សង្គណ្ហាតិ. ឧបេច្ច វសិតព្ពតោ ឧបោសថោ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. ឧបេតេន សមន្នាគតេន ហុត្វា វសិតព្ពតោ សន្តានេ វាសេតព្ពតោ ឧបោសថោ, សីលំ. អនសនាទិធម្មាទិំ វា ឧបេច្ច វសនំ ឧបវាសោ ឧបោសថោ. តថារូបេ ហត្ថិជាតិវិសេសេ ឧបោសថោតិ សមញ្ញាមត្តន្តិ អាហ – ‘‘ឧបោសថោ នាម នាគរាជាតិអាទីសុ បញ្ញត្តី’’តិ. វុត្តនយេន ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ, ទិវសោ. សោ បនេស ឧបោសថោ. មាសបុណ្ណតាយាតិ មាសស្ស បូរិតភាវេន. សម្បុណ្ណាតិ សព្ពសោ បុណ្ណា. តាយ ហិ រត្តិយា វសេន មាសោ អនវសេសតោ បុណ្ណោ ហោតិ. មាសទ្ធមាសាទិភេទំ កាលំ មាតិ មិនន្តោ វិយ ហោតីតិ ច ‘‘មា’’ឥតិ ចន្ទោ វុច្ចតិ. ឯត្ថាតិ ឯតិស្សា រត្តិយា. បុណ្ណោ បរិបុណ្ណកលោ ជាតោតិ បុណ្ណមា. តញ្ហិ ចន្ទបារិបូរិយា មាសបារិបូរិយា ឯវមាហ. ឯតេន តស្ស ឧបោសថភាវំ ទស្សេតិ.

ទិស្សតិ ផលំ សន្ទិស្សតីតិ ទេសោ, ហេតូតិ អាហ ‘‘ទេសន្តិ ការណ’’ន្តិ. សព្ពំ កថេន្តិ សព្ពំ អត្តនា បរិគ្គហិតប្បការំ កថេន្តិ. កថេតុំ ន សក្កោន្តិ អវិសយត្តា. បាសាទបរិវេណេតិ បាសាទស្ស បុរតោ វិវដង្គណេ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេនាតិ សេខសុត្តេ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២២) វុត្តនយេន វិត្ថារេតព្ពំ.

៨៦. ឥមេ នុ ខោតិ ឯត្ថ នូតិ សំសយជោតនោតិ អាហ – ‘‘វិមតិបុច្ឆា វិយ កថិតា’’តិ. ជានន្តេនាតិអាទិ បុច្ឆាវត្តទស្សនបរំ ទដ្ឋព្ពំ, ន បុច្ឆកស្ស សត្ថុ អត្តនោ អជាននភាវទីបនបរំ. ជានាតិ ហិ ភគវា. អជានន្តេន វិយ ហុត្វា បុច្ឆិតេ. យថាភូតសភាវំ ជានន្តោ វិយ បុច្ឆតិ កោហញ្ញេ ឋត្វា. តេនាហ – ‘‘ថេរោ ឯវរូបំ វចនំ កិំ ករិស្សតី’’តិ ការណស្ស សុប្បហីនត្តាតិ អធិប្បាយោ.

ឆន្ទមូលកាតិ តណ្ហាឆន្ទមូលកា. តណ្ហា ហិ ទុក្ខសមុទយោ. កុសលសញ្ញោ វា ថិរវិសទនិបុណសញ្ញោ វា, កុសលសង្ខារោ វា តិខិណថិរវិសទសង្ខារោ វា; សុវិសុទ្ធវិបុលោទារវិញ្ញាណោ វាតិ ឥមមត្ថំ ‘‘សញ្ញាទីសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា អតិទិសតិ. កស្មា បនេត្ថ អនាគតកាលវសេនេវ ទេសនា អាគតាតិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ.

ខន្ធានំ ខន្ធបណ្ណត្តីតិ ខន្ធសទ្ទាភិធេយ្យានំ រុប្បនានុភវនសញ្ជាននាភិសង្ខរវិជាននសភាវានំ អត្ថានំ ‘‘ខន្ធោ’’តិ អយំ សមញ្ញា. កិត្តកេនាតិ កិំបរិមាណេន អត្ថេន, រាសត្ថភាគត្ថាទីសុ កីទិសេនាតិ អធិប្បាយោ.

ហេតុហេតូតិ ហេតុបច្ចយភូតោ ហេតុ. យោ ហិ លោភាទីនំ សហជាតធម្មេសុ មូលដ្ឋេនុបការកភាវោ និប្បរិយាយេន ហេតុត្ថោ; សោ បថវីអាទីសុបិ បច្ចយភាវមត្តេន ហេតុបរិយាយទស្សនតោ ទុតិយេន ហេតុ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តោ ‘‘ហេតុហេតូ’’តិ. អវិជ្ជា បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ សាធារណបច្ចយត្តា សាធារណហេតុ, ‘‘អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ កម្មសមាទានានំ ឋានសោ ហេតុសោ វិបាក’’ន្តិ ឯត្ថ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ បច្ចយេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបាកនិយាមកត្តា កម្មំ តស្ស បធានការណន្តិ អាហ – ‘‘កុសលាកុសលំ អត្តនោ អត្តនោ វិបាកទានេ ឧត្តមហេតូ’’តិ. ‘‘មហាភូតា ហេតូ’’តិ អយមេវត្ថោ ‘‘មហាភូតា បច្ចយោ’’តិ ឥមិនាបិ វុត្តោតិ ហេតុសទ្ទបច្ចយសទ្ទានំ សមានត្ថត្តា បច្ចយោ ឯវ ហេតុ បច្ចយហេតុ, យោ ច រូបក្ខន្ធស្ស ហេតុ, សោ ឯវ តស្ស បញ្ញាបនាយ បច្ចយោតិ វុត្តោតិ អាហ – ‘‘ឥធ បច្ចយហេតុ អធិប្បេតោ’’តិ. យទគ្គេន បច្ចយធម្មោ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស ឧប្បាទាយ ឋិតិយា ច បច្ចយោ, តទគ្គេន តស្ស ភាវតោ សមញ្ញាតោ បញ្ញាបនាយបិ សោ បច្ចយោតិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ. បាឡិយំ អវិភាគេន វុត្តមត្ថំ វិភាគេន ទស្សេតុំ, ‘‘តត្ថ បថវីធាតូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បញ្ញាបនាយាតិ សហេតុអហេតុកន្តិអាទិអាការេហិ ពោធនាយ. តំ បន សព្ពោធនំ ញាណេន ទស្សនំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ទស្សនត្ថាយា’’តិ.

ផស្សោតិ ផស្សសមង្គីភាវោ. សោ ចេត្ថ សកិច្ចនិប្ផាទនសមត្ថស្ស ផស្សស្ស និព្ពត្តិ. និព្ពត្តោ ហិ ផស្សោ តថារូបាយ វេទនាយ បច្ចយោ ហោតីតិ. ឯតទត្ថមេវេត្ថ ភគវតា បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា កតា, តស្មា បច្ចុប្បន្នាតីតកាលវសេន ទ្វិកាលិកោ ផស្សសទ្ទោ វេទិតព្ពោ. ផស្សេ សតិ វេទេតិ ផស្សបច្ចយា វេទនាឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. យថេវ ហិ វេទនាយ ឯវំ សញ្ញាយ សង្ខារានម្បិ ផស្សោ វិសេសបច្ចយោ តស្មិំ អសតិ អភាវតោ. ចេតនាគ្គហណេន អាយូហនានុរូបតាយ តប្បធានត្តា សង្ខារក្ខន្ធធម្មា គហិតា. តថា ហិ សុត្តន្តភាជនីយេ សង្ខារក្ខន្ធភាជនីយេ (វិភ. ២១, ២២) ច ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា ចេតនា’’តិអាទិនា ចេតនាវ និទ្ទិដ្ឋា. វិញ្ញាណក្ខន្ធស្សាតិ ឯត្ថ ឯកស្មិំ ភវេ អាទិភូតវិញ្ញាណស្ស នាមរូបបច្ចយតំ ទស្សេតុំ, ‘‘បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន តាវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ គព្ភសេយ្យកស្ស សភាវកស្ស រូបបវត្តិំ សន្ធាយ ‘‘ឧបរិមបរិច្ឆេទេនា’’តិ វុត្តំ សមតិំសតោ ឧបរិ បដិសន្ធិក្ខណេ តស្ស រូបានំ អសម្ភវតោ. ឥទានិ បវត្តិវិញ្ញាណស្ស នាមរូបបច្ចយំ ទ្វារវសេន ទស្សេតុំ, ‘‘ចក្ខុទ្វារេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ននុ ច វិញ្ញាណស្សបិ ផស្សោ បច្ចយោ, កស្មា តយោ ឯវ ខន្ធា ផស្សបច្ចយា វុត្តាតិ? សច្ចមេតំ, យថា បន វិញ្ញាណសហិតោ ផស្សោ វេទនាទីនំ បច្ចយោ, ន ឯវំ វិញ្ញាណស្ស. តេនាហ ភគវា – ‘‘តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៤; ម. និ. ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៤, ៤៥; ២.៤.៦០) ផស្សោ វិយ នាមរូបំ វិញ្ញាណស្ស វិសេសបច្ចយោ យថា នាមរូបបច្ចយាបិ វិញ្ញាណន្តិ. តស្មា ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ នាមរូបស្សេវ វិញ្ញាណបច្ចយតា វុត្តា, ន ផស្សស្ស.

៨៧. យាវ សក្កាយទិដ្ឋិ សមុប្បជ្ជតិ, តាវ វដ្ដស្ស បរិយន្តោ នត្ថេវាតិ អប្បហីនសក្កាយទិដ្ឋិកោ វដ្ដេ បរិព្ភមតីតិ អាហ – ‘‘កថំ បន, ភន្តេតិ វដ្ដំ បុច្ឆន្តោ’’តិ. យថា ច សក្កាយទិដ្ឋិជោតនា វដ្ដបុច្ឆា, ឯវំ តព្ភេទនជោតនា វិវដ្ដបុច្ឆាតិ អាហ – ‘‘សក្កាយទិដ្ឋិ ន ហោតីតិ វិវដ្ដំ បុច្ឆន្តោ’’តិ.

៨៨. អយំ រូបេ អស្សាទោតិ យាថាវតោ ទស្សនំ បរិញ្ញាភិសមយោ, ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នញ្ច រូបន្តិ អាហ – ‘‘ឥមិនា បរិញ្ញាបដិវេធោ ចេវ ទុក្ខសច្ចញ្ច កថិត’’ន្តិ. ‘‘យំ រូបំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិវចនតោ អនិច្ចាទិភាវោ តត្ថ អាទីនវោ, សោ ចស្ស បច្ចយាធីនវុត្តិតាយ បច្ចយោ សមុទយសច្ចន្តិ សមុទយប្បហានេន អាទីនវសមតិក្កមោតិ អាទីនវគ្គហណេន សិទ្ធមត្ថមាហ – ‘‘បហានបដិវេធោ ចេវ សមុទយសច្ចញ្ចា’’តិ. សព្ពសង្ខតនិស្សរណំ និព្ពានញ្ច សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន បដិវិជ្ឈិតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘ឥមិនា សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ ចេវ និរោធសច្ចញ្ចា’’តិ. ឥមេសុ តីសុ ឋានេសូតិ យថាវុត្តេសុ ទុក្ខាទីសុ តីសុ អភិសមយដ្ឋានេសុ. យេ សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ ធម្មាតិ យេ អរិយមគ្គសញ្ញិតា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋ, សត្ត វា ធម្មា. ភាវនាបដិវេធោ មគ្គសច្ចន្តិ ភាវនាភិសមយវសេន បវត្តំ មគ្គសច្ចំ. សេសបទេសុបីតិ, ‘‘អយំ វេទនាយ អស្សាទោ’’តិអាទិបទេសុបិ.

៨៩. ឥមស្មិន្តិ អាសន្នបច្ចក្ខតាយ សកអត្តភាវោ គហិតោ, តទេវ អជ្ឈត្តា ខន្ធាតិ តប្បដិយោគិតាយ, ‘‘ពហិទ្ធាតិ បរស្ស សវិញ្ញាណកេ កាយេ’’តិ វុត្តំ. សព្ពនិមិត្តេសូតិ សព្ពេសុ រូបនិមិត្តាទីសុបិ. តានិ បន ឥន្ទ្រិយពទ្ធានិបិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធានិបិ តំសភាវានីតិ អាហ ‘‘អនិន្ទ្រិយពទ្ធម្បិ សង្គណ្ហាតី’’តិ. វិញ្ញាណគ្គហណេនេវេត្ថ វេទនាទយោបិ គហិតា អវិនាភាវតោតិ, ‘‘សវិញ្ញាណកេ កាយេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘កាយោ’’តិ វា ខន្ធសមូហោតិ អត្ថោ.

៩០. អនត្តនិ ឋត្វាតិ អត្តរហិតេ អនត្តសភាវេ ខន្ធកោដ្ឋាសេ ឋត្វា តំ អាធារំ កត្វា កតានិ កម្មានិ. កតរស្មិំ អត្តនិ ឋត្វាតិ កីទិសេ អត្តនិ និស្សយវិបាកំ ទស្សន្តិ វិបច្ចិស្សន្តិ. ឯតេន ការកវេទករហិតត្តា អត្តបក្ខកម្មកានិ ន យុជ្ជន្តីតិ ទស្សេតិ, ខន្ធានំ ខណិកត្តា ច កតនាសអកតព្ភាគមទោសោ ច អាបជ្ជតីតិ.

តត្រាយំ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៧៤; សារត្ថ. ដី. ១.៥) ចោទនាសោធនាវិធិ – បាណាតិបាតវសេន តាវ កម្មបថសម្ពន្ធវិភាវនា, ខណេ ខណេ ហិ និរុជ្ឈនសភាវេសុ សង្ខារេសុ កោ ហន្តិ, កោ វា ហញ្ញតិ, យទិ ចិត្តចេតសិកសន្តានោ, សោ អរូបត្តា ន ឆេទនភេទនាទិវសេន វិកោបនសមត្ថោ, នបិ វិកោបនីយោ. អថ រូបសន្តានោ, សោ អចេតនត្តា កដ្ឋកលិង្គរូបមោតិ ន តត្ថ ឆេទនាទិនា បាណាតិបាតាបុញ្ញំ បសវតិ យថា មតសរីរេ. បយោគោបិ បាណាតិបាតស្ស បហរណប្បហារាទិកោ អតីតេសុ វា សង្ខារេសុ ភវេយ្យ, អនាគតេសុ, បច្ចុប្បន្នេសុ វា, តត្ថ ន តាវ អតីតានាគតេសុ សម្ភវតិ តេសំ អភាវតោ, បច្ចុប្បន្នេសុ ច សង្ខារានំ ខណិកត្តា សរសេនេវ និរុជ្ឈនសភាវតាយ វិនាសាភិមុខេសុ និប្បយោជនោ បយោគោ សិយា, វិនាសស្ស ច ការណរហិតត្តា ន បហរណប្បហារាទិប្បយោគហេតុកំ មរណំ, និរីហកតាយ ច សង្ខារានំ កស្ស សោ បយោគោ? ខណិកត្តា វធាធិប្បាយសមកាលភិជ្ជនកស្ស កិរិយាបរិយោសានកាលានវដ្ឋានតោ កស្ស បាណាតិបាតកម្មពទ្ធោតិ?

វុច្ចតេយថាវុត្តវធកចេតនាសហិតោ សង្ខារបុញ្ជោ សត្តសង្ខាតោ ហន្តិ. តេន បវត្តិតវធប្បយោគនិមិត្តំ អបគតឧស្មាវិញ្ញាណជីវិតិន្ទ្រិយោ មតវោហារបវត្តិនិពន្ធនោ យថាវុត្តវប្បយោគករណេ ឧប្បជ្ជនារហោ រូបារូបធម្មសមូហោ ហញ្ញតិ, កេវលោ វា ចិត្តចេតសិកសន្តានោ. វធប្បយោគាវិសយភាវេបិ តស្ស បញ្ចវោការភវេ រូបសន្តានាធីនវុត្តិតាយ រូបសន្តានេ បរេន បយោជិតជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកបយោគវសេន តន្និព្ពត្តិតវិពន្ធកវិសទិរូបុប្បត្តិយា វិគតេ វិច្ឆេទោ ហោតីតិ ន បាណាតិបាតស្ស អសម្ភវោ; នាបិ អហេតុកោ បាណាតិបាតោ, ន ច បយោគោ និប្បយោជនោ បច្ចុប្បន្នេសុ សង្ខារេសុ កតប្បយោគវសេន តទនន្តរំ ឧប្បជ្ជនារហស្ស សង្ខារកលាបស្ស តថា អនុប្បត្តិតោ. ខណិកានំ សង្ខារានំ ខណិកមរណស្ស ឥធ មរណភាវេន អនធិប្បេតត្តា សន្តតិមរណស្ស ច យថាវុត្តនយេន សហេតុកភាវតោ ន អហេតុកំ មរណំ; ន ច កត្តុរហិតោ បាណាតិបាតប្បយោគោ និរីហកេសុបិ សង្ខារេសុ សន្និហិតតាមត្តេន ឧបការកេសុ អត្តនោ អត្តនោ អនុរូបផលុប្បាទនេ និយតេសុ ការណេសុ កត្តុវោហារសិទ្ធិតោ យថា – ‘‘បទីបោ បកាសេតិ, និសាករោ ចន្ទិមា’’តិ. ន ច កេវលស្ស វចាធិប្បាយសហភុនោ ចិត្តចេតសិកកលាបស្ស បាណាតិបាតោ ឥច្ឆិតោ សន្តានវសេន អវដ្ឋិតស្សេវ បដិជាននតោ; សន្តានវសេន បវត្តមានានញ្ច បទីបាទីនំ អត្ថកិរិយសិទ្ធិ ទិស្សតីតិ អត្ថេវ បាណាតិបាតេន កម្មុនា ពទ្ធោ; តតោ ឯវ យស្មិំ សន្តានេ បាណាតិបាតចេតនា បវត្តា; តត្ថេវ សន្តានេ បច្ចយន្តរសមវាយេន ភវន្តរេ និរយាទីសុ តស្សា ផលប្បវត្តីតិ នត្ថេវ កតវិនាសោ អកតព្ភាគមោ ច. ឥមិនា នយេន អទិន្នាទានាទីនញ្ច វសេន យថារហំ កម្មបថសម្ពន្ធវិភាវនា វេទិតព្ពាតិ.

សព្ពោ ទិដ្ឋិគ្គាហោ តណ្ហាវសគតស្សេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘តណ្ហាធិបតេយ្យេនា’’តិ. តេសុ តេសុ ធម្មេសូតិ មយា ទេសិយមានទស្សនធម្មេសុ. បកតិកម្មដ្ឋានន្តិ តស្ស ថេរស្ស សន្តិកេ គហេត្វា បរិហរិយមានកម្មដ្ឋានំ. អញ្ញំ នវកម្មដ្ឋានន្តិ ភគវតោ ទេសនានុសារេន គហិតំ អញ្ញំ នវំ កម្មដ្ឋានំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាបុណ្ណមសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.