១. ទេវទហវគ្គោ

១. ទេវទហសុត្តវណ្ណនា

១. ទិព្ពន្តិ កាមគុណេហិ កីឡន្តិ, លឡន្តិ, តេសុ វា វិហរន្តិ, វិជយសមត្ថតាយោគេន បច្ចត្ថិកេ វិជេតុំ ឥច្ឆន្តិ; ឥស្សរិយដ្ឋានាទិសក្ការទានគ្គហណំ តំតំអត្ថានុសាសនញ្ច ករោន្តា វោហរន្តិ, បុញ្ញានុភាវប្បត្តាយ ជុតិយា ជោតេន្តិ វាតិ ទេវា វុច្ចន្តិ រាជានោ. តថា ហិ តេ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ ជនំ រញ្ជយន្តា សយំ យថាវុត្តេហិ វិសេសេហិ រាជន្តិ ទិព្ពន្តិ សោភន្តីតិ ច, ‘‘រាជានោ’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្ថាតិ តស្មិំ និគមទេសេ. សាតិ បោក្ខរណី. តន្តិ តំ, ‘‘ទេវទហ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ បោក្ខរណិំ ឧបាទាយ, តស្ស អទូរភវត្តាតិ កេចិ. សព្ពំ សុខាទិភេទំ វេទយិតំ. បុព្ពេតិ បុរិមជាតិយំ. កតកម្មបច្ចយាតិ កតស្ស កម្មស្ស បច្ចយភាវតោ ជាតំ កម្មំ បដិច្ច. តេន សព្ពាបិ វេទនា កម្មផលភូតា ឯវ អនុភវិតព្ពាតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិ. អនិយមេត្វា វុត្តន្តិ, ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ’’តិ ឯវំ ឥមេ នាមាតិ អវិសេសេត្វា វុត្តមត្ថំ. និយមេត្វាតិ, ‘‘ឯវំវាទិនោ, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋា’’តិ ឯវំ វិសេសេត្វា ទស្សេតិ.

កលិសាសនន្តិ បរាជយំ. កលីតិ ហិ អនត្ថោ វុច្ចតិ, កលីតិ សសតិ វិប្ផរតីតិ កលិសាសនំ, បរាជយោ. កលីតិ វា កោធមានាទិកិលេសជាតិ, តាយ បន អយុត្តវាទិតា កលិសាសនំ. តំ អារោបេតុកាមោ វិភាវេតុកាមោ. យេ កម្មំ កតំ អកតំ វាតិ ន ជានន្តិ, តេ កថំ តំ ឯទិសន្តិ ជានិស្សន្តិ. យេ ច កម្មំ បភេទតោ ន ជានន្តិ, តេ កថំ តស្ស វិបាកំ ជានិស្សន្តិ; វិបាកបរិយោសិតភាវំ ជានិស្សន្តិ, យេ ច បាបស្ស កម្មស្ស បដិបក្ខមេវ ន ជានន្តិ; តេ កថំ តស្ស បហានំ កុសលកម្មស្ស ច សម្បាទនវិធិំ ជានិស្សន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឧត្តរិ បុច្ឆាយបិ ឯសេវ នយោ’’តិ អាហ.

២. កិញ្ចាបិ ចូឡទុក្ខក្ខន្ធេបិ, (ម. និ. ១.១៨០) ‘‘ឯវំ សន្តេ’’តិ ឥមិនា តេសំ និគណ្ឋានំ អជាននភាវោ ឯវ ឧជុកំ បកាសិតោ ហេដ្ឋា ទេសនាយ តថា បវត្តត្តា. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៨០) វុត្តំ – ‘‘ឯវំ សន្តេតិ តុម្ហាកំ ឯវំ អជាននភាវេ សតី’’តិ, តថាបិ តត្ថ ឧបរិទេសនាយ សម្ពទ្ធោ ឯវមត្ថោ វុច្ចមានោ យុជ្ជតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សេតុំ ឥធ, ‘‘មហានិគណ្ឋស្ស វចនេ សច្ចេ សន្តេតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. ឯត្តកស្ស ឋានស្សាតិ យថាវុត្តស្ស បញ្ចបរិមាណស្ស ការណស្ស.

៣. អនេកវារំ វិសរញ្ជនំ ឥធ គាឡ្ហាបលេបនំ, ន សាដកស្ស វិយ លិត្តតាតិ អាហ – ‘‘ពហលូប…បេ… លិត្តេន វិយា’’តិ. វុត្តមេវ, ន បុន វត្តព្ពំ, តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

ឥមេសំ និគណ្ឋានំ តាទិសស្ស តេសំ អភាវតោ, ‘‘ជាននកាលោ សិយា’’តិ បរិកប្បវសេន វទតិ. តេន ឯវំ ជានិតុំ តេហិ សក្កា សិយា, តេសញ្ច ទស្សនំ សច្ចំ សិយា. យស្មា តេសំ ទស្សនំ អសច្ចំ, តស្មា តេ ន ជានិំសូតិ ទស្សេតិ. ចតូសុ កាលេសូតិ វណមុខស្ស បរិកន្តនកាលោ, សល្លស្ស ឯសនកាលោ, អព្ពុហនកាលោ, វណមុខេ អគទង្គារឱទហនកាលោតិ ឥមេសុ ចតូសុ កាលេសុ. សុទ្ធន្តេតិ សុទ្ធកោដ្ឋាសេ, ទុក្ខស្ស អនវសេសតោ និជ្ជីរណដ្ឋេន និទ្ទុក្ខភាវេតិ អត្ថោ. ឯកាយ ឧបមាយាតិ, ‘‘សល្លេន វិទ្ធស្ស ហិ វិទ្ធកាលេ វេទនាយ បាកដកាលោ វិយា’’តិ ឥមាយ ឯកាយ ឧបមាយ. តយោ អត្ថាតិ បុព្ពេ អហុវម្ហា វា នោ វា, បាបកម្មំ អករិម្ហា វា នោ វា, ឯវរូបំ វា បាបកម្មំ អករិម្ហាតិ ឥមេ តយោ អត្ថា. ចតូហិ ឧបមាហីតិ វណមុខបរិកន្តនាទីហិ ចតូហិ ឧបមាហិ. ឯកោ អត្ថោតិ, ‘‘ឯត្តកំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណ’’ន្តិអាទិនា វុត្តោ ឯកោ អត្ថោ. សោ ហិ ទុក្ខនិជ្ជីរណភាវសាមញ្ញា ឯកោ អត្ថោតិ វុត្តោ.

៤. ឥមេ បន និគណ្ឋា. អាសង្កាយ វិទ្ធោស្មីតិ សញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា. បច្ចាហរិតុន្តិ បច្ចាវត្តិតុំ, បរិហរិតុន្តិ អត្ថោ.

៥. អតីតវាទំ សទ្ទហន្តានន្តិ, ‘‘អត្ថិ ខោ, ភោ, និគណ្ឋា បុព្ពេ បាបកម្មំ កត’’ន្តិ ឯវំ អតីតំសំ អារព្ភ បវត្តំ មហានិគណ្ឋស្ស វាទំ សទ្ទហន្តានំ. ភូតត្តាតិ យថាភូតត្តា កិំ អវិបរីតមេវ អត្ថំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តាតិ បុច្ឆតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សហ ធម្មេនាតិ សហធម្មោ, សោ ឯវ សហធម្មិកោ យថា ‘‘វេនយិកោ’’តិ (អ. និ. ៨.១១; បារា. ៨). ‘‘ធម្មោ’’តិ ឯត្ថ ការណំ អធិប្បេតន្តិ អាហ – ‘‘សហេតុកំ សការណ’’ន្តិ. បដិហរតិ បដិវត្តេតីតិ បដិហារោ, វាទោ ឯវ បដិហារោ វាទបដិហារោ; តំ, ឧត្តរន្តិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘បច្ចាគមនកវាទ’’ន្តិ, ចោទនំ បរិវត្តេត្វា បដិបាកតិកករណន្តិ អត្ថោ. តេសន្តិ ឥទំ អាវុត្តិវសេន គហេតព្ពំ, ‘‘តេសំ សទ្ធាឆេទកវាទំ នាម តេសំ ទស្សេតី’’តិ.

៦. អវិជ្ជា អញ្ញាណា សម្មោហាតិ បរិយាយវចនមេតំ. អវិជ្ជាតិ វា អវិជ្ជាយ ករណភូតាយ. អញ្ញាណេនាតិ អជាននេន. សម្មោហេនាតិ សម្មុយ្ហនេន មហាមុឡ្ហតាយ. សាមំយេវ ឱបក្កមិកា ឯតរហិ អត្តនោ ឧបក្កមហេតុ ទុក្ខវេទនំ វេទិយមានំ – ‘‘យំកិញ្ចាយំ…បេ… បុព្ពេកតហេតូ’’តិ វិបរីតតោ សទ្ទហថ. បុព្ពេកតហេតុវាទសញ្ញិតំ វិបល្លាសគ្គាហំ គណ្ហថ.

៧. ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខភូតោ, តត្ថ វេទិតព្ពំ ផលំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. តេនាហ – ‘‘ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកទាយក’’ន្តិ. បយោគេនាតិ កាយិកេន បយោគេន វា វាចសិកេន វា បយោគេន. បធានេនាតិ បទហនេន ចេតសិកេន ឧស្សាហនេន. អាសន្នេ ភវន្តរេ វិបាចេតុំ ន សក្កា, បគេវ ទូរេតិ ទស្សេតុំ, ‘‘ទុតិយេ វា តតិយេ វា អត្តភាវេ’’តិ វុត្តំ. និព្ពត្តកភាវតោ សុខវេទនាយ ហិតន្តិ សុខវេទនីយំ. សា បន វិបាកវេទនាភាវតោ ឯកន្តតោ ឥដ្ឋារម្មណា ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណវិបាកទាយក’’ន្តិ. វិបរីតន្តិ អនិដ្ឋារម្មណវិបាកទាយកំ. និប្ផន្នេតិ សទ្ធិំ អញ្ញេន កម្មេន និព្ពត្តេ. សម្បរាយវេទនីយស្សាតិ ឧបបជ្ជវេទនីយស្ស អបរាបរិយវេទនីយស្ស. ឯវំ សន្តេបីតិ កាមំ បរិបក្កវេទនីយន្តិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយមេវ វុច្ចតិ, តថាបិ អត្ថេត្ថ អតិសយោ ទិដ្ឋធម្មវិសេសភាវតោ បរិបក្កវេទនីយស្សាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘អយមេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មិំ ទិវសេ កតំ, តតោ សត្តទិវសព្ភន្តរេ.

តត្រាតិ តស្មិំ បរិបក្កវេទនីយកម្មស្ស សត្តទិវសព្ភន្តរេ វិបាកទានេ. ឯកវារំ កសិត្វា និសីទិ ឆាតជ្ឈត្តោ ហុត្វា. អាគច្ឆន្តី អាហ – ‘‘ឧស្សូរេ ភត្តំ អាហរីយិត្ថា’’តិ ទោមនស្សំ អនុប្បាទេត្វា យថា កតបុញ្ញំ អនុមោទតិ. វិជ្ជោតមានំ ទិស្វា, ‘‘កិំ នុ ខោ ឥទម្បិ តប្បការោ, មម ចិត្តវិកប្បមត្តំ, ឧទាហុ សុវណ្ណមេវា’’តិ វីមំសន្តោ យដ្ឋិយា បហរិត្វា.

វាឡយក្ខសញ្ចរណត្តា រាជគហូបចារស្ស នគរេ សហស្សភណ្ឌិកំ ចារេសុំ. ឧប្បន្នរាគោ ចូឡាយ ឌំសិ. រញ្ញោ អាចិក្ខិត្វាតិ តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អាចិក្ខិត្វា. មល្លិកាយ វត្ថុ ធម្មបទវត្ថុម្ហិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.មល្លិកាទេវីវត្ថុ) អាគតេន នយេន កថេតព្ពំ.

មរណសន្តិកេបិ កតំ, បគេវ តតោ បុរេតរំ អតីតត្តភាវេសុ ច កតំ. ឥធ និព្ពត្តិតវិបាកោតិ វុត្តោ អវស្សំភាវិភាវតោ. សម្បរាយវេទនីយមេវ ភវន្តរេ វិបាកទាយកភាវតោ. ឥធ និព្ពត្តិតគុណោត្វេវ វុត្តោ, ន ឥធ និព្ពត្តិតវិបាកោតិ វិមុត្តិភាវតោ. បរិបក្កវេទនីយន្តិ វេទិតព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តបរិបក្កវេទនីយលក្ខណានតិវត្តនតោ. សព្ពលហុំ ផលទាយិកាតិ ឯតេន ផលុប្បាទនសមត្ថតាយោគេន កម្មស្ស បរិបក្កវេទនីយតាតិ ទស្សេតិ.

ចតុប្បញ្ចក្ខន្ធផលតាយ សញ្ញាភវូបគំ កម្មំ ពហុវេទនីយន្តិ វុត្តំ. ឯកខន្ធផលត្តា អសញ្ញាភវូបគំ កម្មំ អប្បវេទនីយំ. កេចិ បន, ‘‘អរូបាវចរកម្មំ ពហុកាលំ វេទិតព្ពផលត្តា ពហុវេទនីយំ, ឥតរំ អប្បវេទនីយំ. រូបារូបាវចរកម្មំ វា ពហុវេទនីយំ, បរិត្តកម្មំ អប្បវេទនីយ’’ន្តិ វទន្តិ. សវិបាកំ កម្មន្តិ បច្ចយន្តរសមវាយេ វិបាកុប្បាទនសមត្ថំ, ន អារទ្ធវិបាកមេវ. អវិបាកំ កម្មន្តិ បច្ចយវេកល្លេន វិបច្ចិតុំ អសមត្ថំ អហោសិកម្មាទិភេទំ.

៨. ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទីនន្តិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទីនំ ទសន្នំ កម្មានំ ឧបក្កមេន កម្មានំ អញ្ញាថាភាវស្ស អនាបាទនីយត្តា យថាសភាវេនេវ កម្មានិ តិដ្ឋន្តិ. តត្ថ និគណ្ឋានំ ឧបក្កមោ និប្បយោជនោតិ អាហ ‘‘អផលោ’’តិ. និគណ្ឋានំ បទហនស្ស មិច្ឆាវាយាមស្ស និប្ផលភាវប្បវេទនោ បធានច្ឆេទកវាទោ. បរេហិ វុត្តការណេហីតិ យេហិ ការណេហិ និគណ្ឋានំ វាទេសុ ទោសំ ទស្សេន្តិ. តេហិ បរេហិ វុត្តការណេហិ. ន ហិ លក្ខណយុត្តេន ហេតុនា វិនា បរវាទេសុ ទោសំ ទស្សេតុំ សក្កា. តេនាហ ‘‘សការណា ហុត្វា’’តិ. និគណ្ឋានំ វាទា ច អនុវាទា ចាតិ និគណ្ឋេហិ វុច្ចមានា សកសកសមយប្បវេទិកា វាទាចេវ សាវកេហិ វុច្ចមានា តេសំ អនុវាទា ច. វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពំ ការណំ អាគច្ឆន្តីតិ, ‘‘អយមេត្ថ ទោសោ’’តិ តត្ថ តត្ថ វិញ្ញូហិ បណ្ឌិតេហិ គរហារហំ ការណំ ឧបគច្ឆន្តិ, បាបុណន្តីតិ អត្ថោ. តស្សត្ថោតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ, ‘‘វុត្តនយេន បរេហិ វុត្តេន ការណេន សការណា ហុត្វា ទោសទស្សនវសេន និគណ្ឋានំ វាទា អនុប្បត្តា, តតោ ឯវ តំ វាទំ អប្បសាទនីយភាវទស្សនេន សោសេន្តា ហេតុសម្បត្តិវោហារសុក្ខនេន មិលាបេន្តា ទុក្កដកម្មការិនោតិអាទយោ ទស គារយ្ហាបទេសា ឧបគច្ឆន្តី’’តិ.

៩. សង្គតិភាវហេតូតិ តត្ថ តត្ថ យទិច្ឆាយ សមុដ្ឋិតសង្គតិនិមិត្តំ. សា បន សង្គតិ និយតិលក្ខណាតិ អាហ ‘‘និយតិភាវការណា’’តិ. អច្ឆេជ្ជសុត្តាវុតអភេជ្ជមណិ វិយ ហិ បដិនិយតតា និយតិបវត្តីតិ. ឆឡភិជាតិហេតូតិ កណ្ហាភិជាតិ នីលាភិជាតិ លោហិតាភិជាតិ ហលិទ្ទាភិជាតិ សុក្កាភិជាតិ បរមសុក្កាភិជាតីតិ ឥមាសុ អភិជាតីសុ ជាតិនិមិត្តំ. បាបសង្គតិកាតិ និហីនសង្គតិកា.

១០. អនទ្ធភូតន្តិ ឯត្ថ អធិ-សទ្ទេន សមានត្ថោ អទ្ធ-សទ្ទោតិ អាហ – ‘‘អនទ្ធភូតន្តិ អនធិភូត’’ន្តិ. យថា អាបាយិកោ អត្តភាវោ មហតា ទុក្ខេន អភិភុយ្យតិ, ន តថា អយន្តិ អាហ – ‘‘ទុក្ខេន អនធិភូតោ នាម មនុស្សត្តភាវោ វុច្ចតី’’តិ. ‘‘អចេលកោ ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៣៩៤) វុត្តាយ នានប្បការាយ ទុក្ករការិកាយ កិលមថេន. យទិ ឯវំ កថំ ធុតង្គធរាតិ អាហ ‘‘យេ បនា’’តិអាទិ. និយ្យានិកសាសនស្មិញ្ហិ វីរិយន្តិ វិវដ្ដសន្និស្សិតំ កត្វា បវត្តិយមានំ វីរិយំ សរីរំ ខេទន្តម្បិ សម្មាវាយាមោ នាម ហោតិ ញាយារទ្ធភាវតោ.

ថេរោតិ ឯត្ថ អាគតមហារក្ខិតត្ថេរោ. តិស្សោ សម្បត្តិយោ មនុស្សទេវនិព្ពានសម្បត្តិយោ, សីលសមាធិបញ្ញាសម្បត្តិយោ វា. ខុរគ្គេយេវាតិ ខុរេ សីសគ្គេ ឯវ, ខុរេ សីសគ្គតោ អបនីតេ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. អយន្តិ, ‘‘ឥស្សរកុលេ និព្ពត្តោ’’តិអាទិនា វុត្តោ. ន សព្ពេ ឯវ សក្ការបុព្ពកំ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណន្តីតិ អាហ ‘‘យោ ទាសិកុច្ឆិយ’’ន្តិអាទិ. រជតមុទ្ទិកន្តិ រជតមយំ អង្គុលិមុទ្ទិកំ. គោរកបិយង្គុមត្តេនបីតិ កបិត្ថឆល្លិកង្គុបុប្ផគន្ធមត្តេនបិ.

ធម្មេន ញាយេន អាគតសុខំ ធម្មសុខន្តិ អាហ – ‘‘សង្ឃតោ វា…បេ… បច្ចយសុខ’’ន្តិ. អមុច្ឆិតោតិ អនជ្ឈាបន្នោ. ឥទានិ តំ អនជ្ឈាបន្នតំ តស្ស ច ផលំ ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មិកំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមស្សាតិ សមុទយស្ស. សោ ហិ បញ្ចក្ខន្ធស្ស ទុក្ខស្ស ការណភូតត្តា អាសន្នោ បច្ចក្ខោ កត្វា វុត្តោ. តេនាហ ‘‘បច្ចុប្បន្នាន’’ន្តិអាទិ. សង្ខារន្តិ យថារទ្ធាយ សាតិសយំ ករណតោ សង្ខារន្តិ លទ្ធនាមំ ពលវវីរិយំ ឧស្សោឡ្ហិំ. បទហតោតិ បយុញ្ជន្តស្ស បវត្តេន្តស្ស. មគ្គេន វិរាគោ ហោតីតិ អរិយមគ្គេន ទុក្ខនិទានស្ស វិរជ្ជនា ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’’តិ. ឥមិនា សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា កថិតា អកសិរេនេវ សីឃតរំ មគ្គបជានតាយ ពោធិតត្តា. មជ្ឈត្តតាការោតិ វីរិយូបេក្ខមាហ. សង្ខារំ តត្ថ បទហតីតិ បធានសង្ខារំ តត្ថ ទុក្ខនិទានស្ស វិរជ្ជននិមិត្តំ វិរជ្ជនត្ថំ បទហតិ. កថំ? មគ្គប្បធានេន ចតុកិច្ចប្បធានេ អរិយមគ្គេ វាយាមេន បទហតិ វាយមតិ. អជ្ឈុបេក្ខតោតិ វីរិយស្ស អនច្ចារទ្ធនាតិសិថិលតាយ វីរិយសមតាយោជនេ ព្យាបារាករណេន អជ្ឈុបេក្ខតោ. តេនាហ ‘‘ឧបេក្ខំ ភាវេន្តស្សា’’តិ. ឧបេក្ខាភាវនា ច នាមេត្ថ តថាបវត្តា អរិយមគ្គភាវនា ឯវាតិ អាហ – ‘‘មគ្គភាវនាយ ភាវេតី’’តិ.

ឯត្ថ ច ឯវំ បាឡិយា បទយោជនា វេទិតព្ពា, – ‘‘សោ ឯវំ បជានាតិ. កថំ? សង្ខារំ មេ បទហតោ សង្ខារបទហនា ឥមស្ស ទុក្ខនិទានស្ស វិរាគោ ហោតិ, អជ្ឈុបេក្ខតោ មេ ឧបេក្ខនា ឥមស្ស ទុក្ខនិទានស្ស វិរាគោ ហោតី’’តិ. បដិបជ្ជមានស្ស ចាយំ បុព្ពភាគវីមំសស្សាតិ គហេតព្ពំ. តត្ថ សង្ខារប្បធានាតិ សម្មសនបទេន សុខេនេវ ខិប្បតរំ ភាវនាឧស្សុក្កាបនវីរិយំ ទស្សិតន្តិ សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា ទស្សិតា. អជ្ឈុបេក្ខតោតិ ឯត្ថ កស្សចិ នាតិទឡ្ហំ កត្វា បវត្តិតវីរិយេនបិ ទុក្ខនិទានស្ស វិរាគោ ហោតិ វិបស្សនមនុយុញ្ជតីតិ ទស្សិតំ. ឧភយត្ថាបិ ចតុត្ថីយេវ បដិបទា វិភាវិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥទានិ, ‘‘យស្ស ហិ ខ្វាស្ស…បេ… ឧបេក្ខំ តត្ថ ភាវេតី’’តិ វារេហិ តាសំយេវ បដិបទានំ វសេន តេសំ បុគ្គលានំ បដិបត្តិ ទស្សិតា. វដ្ដទុក្ខនិទានស្ស បរិជិណ្ណំ ឥមេហិ វារេហិ ទុក្ខក្ខយោ វិភាវិតោ.

១១. ពទ្ធចិត្តោតិ សម្ពទ្ធចិត្តោ. ពហលច្ឆន្ទោតិ ពហលតណ្ហាឆន្ទោ. អតិចរិត្វាតិ អតិក្កមិត្វា. នដសត្ថវិធិនា នច្ចនកា នដា, នច្ចកា ឥតរេ. សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, ‘‘ឦទិសំ នាម ឥត្ថិំ បរិច្ចជិ’’ន្តិ. ឆិជ្ជាតិ ទ្វិធា ហោតុ. ភិជ្ជាតិ ភិជ្ជតុ. ‘‘ឆិជ្ជ វា ភិជ្ជវា’’តិ បទទ្វយេនបិ វិនាសមេវ វទតិ. ញត្វាតិ បុព្ពភាគញាណេន ជានិត្វា. តទុភយន្តិ សង្ខារបទហនឧបេក្ខាភាវនំ.

១២. បេសេន្តស្សាតិ វាយមន្តស្ស. តំ សន្ធាយាតិ ទុក្ខាយ បដិបទាយ និយ្យានតំ សន្ធាយ.

ឧសុការោ វិយ យោគី តេជនស្ស វិយ ចិត្តស្ស ឧជុករណតោ. គោមុត្តវង្កំ, ចន្ទលេខាកុដិលំ, នង្គលកោដិជិម្ហំ ចិត្តំ. អលាតា វិយ វីរិយំ អាតាបន-បរិតាបនតោ. កញ្ចិកតេលំ វិយ សទ្ធា សិនេហនតោ. នមនទណ្ឌកោ វិយ លោកុត្តរមគ្គោ និព្ពានារម្មណេ ចិត្តស្ស នាមនតោ. លោកុត្តរមគ្គេន ចិត្តស្ស ឧជុករណំ ភាវនាភិសមយតោ ទដ្ឋព្ពំ. អន្តទ្វយវជ្ជិតា មជ្ឈិមា បដិបត្តីតិ កត្វា កិលេសគណវិជ្ឈនំ បហានាភិសមយោ. ឥតរា បន បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ ឥមាសុ ទ្វីសុ យថាវុត្តាសុ ខិប្បាភិញ្ញាសុ កថិតាសុ, ឥតរាបិ កថិតាវ ហោន្តិ លក្ខណហារនយេន បដិបទាសាមញ្ញតោ. សហាគមនីយាបិ វា បដិបទា កថិតាវ, ‘‘ន ហេវ អនទ្ធភូតំ អត្ថាន’’ន្តិអាទិនា បុព្ពភាគបដិបទាយ កថិតត្តា. ‘‘អាគមនីយបដិបទា បន ន កថិតា’’តិ ឥទំ សវិសេសំ អជ្ឈុបេក្ខស្ស អកថិតតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. និក្ខមនទេសនន្តិ និក្ខមនុបាយំ ទេសនំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទេវទហសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. បញ្ចត្តយសុត្តវណ្ណនា

២១. ឯកេតិ ឯត្ថ ឯក-សទ្ទោ អញ្ញត្ថោ, ន គណនាទិអត្ថោតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកច្ចេ’’តិ អាហ. យំ បន បាឡិយំ ‘‘សន្តី’’តិ វុត្តំ. តេន តេសំ ទិដ្ឋិគតិកានំ វិជ្ជមានតាយ អវិច្ឆិន្នតា; តតោ ច នេសំ មិច្ឆាគហណតោ សិថិលករណវិវេចនេហិ អត្តនោ ទេសនាយ កិច្ចការិតា អវិតថតា ច ទីបិតា ហោតិ. បរមត្ថសមណព្រាហ្មណេសុ អបរន្តកប្បិកតាយ លេសោបិ នត្ថីតិ អាហ ‘‘បរិព្ពជុបគតភាវេនា’’តិអាទិ. សស្សតាទិវសេន អបរន្តំ កប្បេន្តីតិ អបរន្តកប្បិនោ, តេ ឯវ អបរន្តកប្បិកា. យស្មា តេហិ អបរន្តំ បុរិមតរសិទ្ធេហិ តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បេហិ កប្បេត្វា អាសេវនពលវតាយ ច វិកប្បេត្វា អបរភាគសិទ្ធេហិ អភិនិវេសភូតេហិ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហេហិ គណ្ហន្តិ អភិនិវិសន្តិ បរាមសន្តិ; តស្មា វុត្តំ – ‘‘អបរន្តំ កប្បេត្វា វិកប្បេត្វា គណ្ហន្តី’’តិ. តណ្ហុបាទានវសេន កប្បនគហណានិ វេទិតព្ពានិ. តណ្ហាបច្ចយា ហិ ឧបាទានំ. វុត្តម្បិ ចេតំ មហានិទ្ទេសេ ឧទ្ទានតោ សង្ខេបតោ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនាតិ តណ្ហាយ ទិដ្ឋិយា ច វសេន. ទិដ្ដិយា វា ឧបនិស្សយភូតាយ សហជាតាយ អភិនន្ទនកាយ ច តណ្ហាយ សស្សតាទិអាការេន អភិនិវិសន្តស្ស មិច្ឆាគាហស្ស ច វសេន. អនាគតធម្មវិសយាយ អធិប្បេតត្តា អនាគតកាលវាចកោ ឥធ អបរ-សទ្ទោ. រូបាទិខន្ធវិនិមុត្តស្ស កប្បនវត្ថុនោ អភាវា អន្ត-សទ្ទោ ភាគវាចកោតិ អាហ – ‘‘អនាគតំ ខន្ធកោដ្ឋាស’’ន្តិ. កប្បេត្វាតិ ច តស្មិំ អបរន្តេ តណ្ហាយ នាភិនិវេសានំ សមត្តនំ បរិនិដ្ឋាបនមាហ. ឋិតាតិ តស្សា លទ្ធិយា អវិជហនំ.

អនុគតាតិ អារម្មណករណវសេន អនុ អនុ គតា អបរន្តេ បវត្តា. អារព្ភាតិ អាលម្ពិត្វា. វិសយោ ហិ តស្សា ទិដ្ឋិយា អបរន្តោ. វិសយភាវតោ ឯវ ហិ សោ តស្សា អាគមនដ្ឋានំ អារម្មណបច្ចយោ ចាតិ វុត្តំ ‘‘អាគម្ម បដិច្ចា’’តិ. អធិវចនបទានីតិ បញ្ញត្តិបទានិ, ទាសាទីសុ សិរិវឌ្ឍកាទិសទ្ទោ វិយ វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តិយា អធិវចនំ បញ្ញត្តិ. អថ វា អធិ-សទ្ទោ ឧបរិភាវេ, វុច្ចតីតិ វចនំ, ឧបរិ វចនំ អធិវចនំ, ឧបាទានភូតរូបាទីនំ ឧបរិ បញ្ញាបិយមានា ឧបាទាបញ្ញត្តីតិ អត្ថោ, តស្មា បញ្ញត្តិទីបកបទានីតិ អត្ថោ. បញ្ញត្តិមត្តញ្ហេតំ វុច្ចតិ, យទិទំ, ‘‘អត្តា លោកោ’’តិ ច, ន រូបវេទនាទយោ វិយ បរមត្ថោ. អធិកវុត្តិតាយ វា អធិមុត្តិយោតិ ទិដ្ឋិយោ វុច្ចន្តិ. អធិកញ្ហិ សភាវធម្មេសុ សស្សតាទិំ បកតិអាទិំ ទ្រព្យាទិំ ជីវាទិំ កាយាទិញ្ច អភូតមត្ថំ អជ្ឈារោបេត្វា ទិដ្ឋិយោ បវត្តន្តីតិ. អភិវទន្តីតិ, ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិសិត្វា វទន្តិ, ‘‘អយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ’’តិអាទិនា វិវទន្តិ. អភិវទនកិរិយាយ អជ្ជាបិ អវិច្ឆេទភាវទស្សនត្ថំ វត្តមានកាលវចនំ.

សញ្ញា ឯតស្ស អត្ថីតិ សញ្ញីតិ អាហ ‘‘សញ្ញាសមង្គី’’តិ. នត្ថិ ឯតស្ស រោគោ ភង្គោតិ អរោគោតិ អរោគសទ្ទស្ស និច្ចបរិយាយតា វេទិតព្ពា. រោគរហិតតាសីសេន វា និព្ពិការតាយ និច្ចតំ បដិជានាតិ ទិដ្ឋិគតិកោតិ អាហ ‘‘អរោគោតិ និច្ចោ’’តិ. ឥមិនាតិ, ‘‘សញ្ញី អត្តា អរោគោ បរំ មរណា’’តិ ឥមិនា វចនេន. សោឡស សញ្ញីវាទាតិ – រូបីចតុក្កំ, អរូបីចតុក្កំ, អន្តវាចតុក្កំ, ឯកន្តសុខីចតុក្កន្តិ – ឥមេសំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេន សោឡស សញ្ញីវាទា កថិតា. ឥមេសុយេវ បុរិមានំ ទ្វិន្នំ ចតុក្កានំ វសេន អដ្ឋ សញ្ញីវាទា អដ្ឋ ច នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា វេទិតព្ពា. សត្ត ឧច្ឆេទវាទាតិ មនុស្សត្តភាវេ កាមាវចរទេវត្តភាវេ រូបាវចរទេវត្តភាវេ ចតុព្ពិធារុប្បត្តភាវេ ចវិត្វា សត្តស្ស ឧច្ឆេទបញ្ញាបនវសេន សត្ត ឧច្ឆេទវាទា កថិតា. អសតោ វិនាសាសម្ភវតោ អត្ថិភាវនិពន្ធនោ ឧច្ឆេទវាទោតិ វុត្តំ ‘‘សតោតិ វិជ្ជមានស្សា’’តិ. យាវាយំ អត្តា ន ឧច្ឆិជ្ជតិ, តាវ វិជ្ជតិ ឯវាតិ គហណតោ និរុទយវិនាសោ ឥធ ឧច្ឆេទោតិ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ឧបច្ឆេទ’’ន្តិ. វិសេសេន នាសោ វិនាសោ, អភាវោ, សោ បន មំសចក្ខុ-បញ្ញាចក្ខុ-ទស្សនបថាតិក្កមោវាតិ អាហ ‘‘អទស្សន’’ន្តិ. អទស្សនេ ហិ នាស-សទ្ទោ លោកេ និរុឡ្ហោ. ភវវិគមន្តិ សភាវាបគមនំ យោ ហិ និរុទយវិនាសវសេន ឧច្ឆិជ្ជតិ, ន សោ អត្តនោ សភាវេនេវ តិដ្ឋតិ.

បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ បញ្ចកាមគុណសុខមនុភោគវសេន ចតុព្ពិធរូបជ្ឈានសុខបរិភោគវសេន ច ទិដ្ឋធម្មេ និព្ពានប្បត្តិបញ្ញាបនវាទា. ទិដ្ឋធម្មោតិ ទស្សនភូតេន ញាណេន ឧបលទ្ធធម្មោ. តត្ថ យោ អនិន្ទ្រិយវិសយោ, សោបិ សុបាកដភាវេន ឥន្ទ្រិយវិសយោ វិយ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខធម្មោ វុច្ចតី’’តិ. តេនេវ ច, ‘‘តត្ថ តត្ថ បដិលទ្ធអត្តភាវស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ. សញ្ញីតិ អាទិវសេន តីហាការេហិ សន្តន្តិ សញ្ញី អសញ្ញី នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ ឥមេហិ អាការេហិ វិជ្ជមានំ, សទា ឧបលព្ភមានំ សស្សតន្តិ អត្ថោ. សញ្ញី អត្តាតិអាទីនិ តីណិ ទស្សនានិ. សន្តអត្ថវសេន ឯកន្តិ សស្សតស្ស អត្តនោ វសេន ឯកំ ទស្សនំ. ឥតរានិ ទ្វេតិ ឧច្ឆេទវាទ-ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទសញ្ញិតានិ ទ្វេ ទស្សនានិ. តីណិ ហុត្វា បញ្ច ហោន្តីតិ ឥទំ, ‘‘សន្តអត្ថវសេន ឯក’’ន្តិ សង្គហវសេន វុត្តស្ស សញ្ញីតិ អាទិវិភាគវសេន វុត្តត្តា សុវិញ្ញេយ្យន្តិ អដ្ឋកថាយំ ន ឧទ្ធដំ.

២២. រូបីំ វាតិ ឯត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.៧៦-៧៧) យទិ រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបីតិ អយមត្ថោ អធិប្បេតោ. ឯវំ សតិ រូបវិនិមុត្តេន អត្តនា ភវិតព្ពំ សញ្ញាយ វិយ រូបស្សបិ អត្តនិយត្តា. ន ហិ សញ្ញី អត្តាតិ ឯត្ថ សញ្ញា អត្តា. តថា ហិ វុត្តំ សុមង្គលវិលាសិនិយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧៦-៧៧) ‘‘តត្ថ បវត្តសញ្ញញ្ចស្ស សញ្ញាតិ គហេត្វាតិ វុត្ត’’ន្តិ. ឯវំ សន្តេ, ‘‘កសិណរូបំ អត្តាតិ គណ្ហាតី’’តិ ឥទំ កថន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ – ‘‘រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបី’’តិ, អថ ខោ ‘‘រុប្បនសីលោ រូបី’’តិ. រុប្បនញ្ចេត្ថ រូបសរិក្ខតាយ កសិណរូបស្ស វឌ្ឍិតាវឌ្ឍិតកាលវសេន វិសេសាបត្តិ, សា ច នត្ថីតិ ន សក្កា វត្តុំ បរិត្តវិបុលតាទិវិសេសសព្ភាវតោ. យទិ ឯវំ ឥមស្ស វាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ ន យុជ្ជតីតិ? នោ ន យុជ្ជតិ កាយភេទតោ ឧទ្ធំ អត្តនោ និព្ពិការតាយ តេន អធិប្បេតត្តា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អរោគោ បរំ មរណា’’តិ. អថ វា ‘‘រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបី’’តិ វុច្ចមានេបិ ន ទោសោ. កប្បនាសិទ្ធេនបិ ហិ ភេទេន សាមិនិទ្ទេសទស្សនតោ យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ. រុប្បនំ វា រុប្បនសភាវោ រូបំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ រូបី, អត្តា ‘‘រូបិនោ ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១១ ទុកមាតិកា) វិយ. ឯវញ្ច កត្វា រូបសភាវត្តា អត្តនោ ‘‘រូបំ អត្តា’’តិ វចនំ ញាយាគតមេវាតិ ‘‘កសិណរូបំ អត្តាតិ គណ្ហាតី’’តិ វុត្តំ. អរូបិន្តិ ឯត្តាបិ វុត្តនយានុសារេន យថារហំ អត្ថោ វត្តព្ពោ. សន្តសុខុមំ មុញ្ចិត្វា តព្ពិបរីតស្ស គហណេ ការណំ នត្ថីតិ លាភី, ‘‘កសិណរូបំ អត្តា’’តិ គណ្ហាតីតិ លាភិតក្កិនោ ឋបេត្វា, សេសតក្កី លាភិគ្គហណេនេវ គហិតា. អនុស្សុតិតក្កិកោបិ សុទ្ធតក្កិកោបិ វា និរង្កុសត្តា តក្កនស្ស កសិណរូបម្បិ អត្តាតិ កទាចិបិ គណ្ហេយ្យាតិ វុត្តំ – ‘‘ឧភោបិ រូបានិ គណ្ហាតិយេវា’’តិ. សុទ្ធតក្កិកស្ស ឧភយគ្គហណំ ន កតំ, តស្មា សាសង្កវចនំ.

កសិណុគ្ឃាដិមាកាស-បឋមារុប្បវិញ្ញាណ-នត្ថិភាវអាកិញ្ចញ្ញាយតនានិ អរូបសមាបត្តិនិមិត្តំ. ឋបេត្វា សញ្ញាក្ខន្ធន្តិ ឥទំ សញ្ញាយ អត្តនិយតំ ហទយេ កត្វា វុត្តំ. ‘‘រូបិំ វា’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន បន អត្ថេ វុច្ចមានេ សញ្ញាក្ខន្ធំ ពហិទ្ធា អកត្វា ‘‘អរូបធម្មេ’’ឥច្ចេវ វត្តព្ពំ សិយា. មិស្សកគ្គាហវសេនាតិ រូបារូបសមាបត្តីនំ និមិត្តានិ ឯកជ្ឈំ កត្វា, ‘‘ឯកោ អត្តា’’តិ, តត្ថ បវត្តសញ្ញញ្ចស្ស, ‘‘សញ្ញា’’តិ គហណវសេន. អយញ្ហិ ទិដ្ឋិគតិកោ រូបារូបសមាបត្តិលាភិតាយ តំនិមិត្តំ រូបភាវេន អរូបភាវេន ច គហេត្វា ឧបតិដ្ឋតិ, តស្មា, ‘‘រូបី អរូបី ចា’’តិ អភិនិវេសំ ជនេតិ អជ្ឈត្តវាទិនោ វិយ តក្កមត្តេនេវ វា រូបារូបធម្មេ មិស្សកវសេន គហេត្វា, ‘‘រូបី ច អរូបីច អត្តា ហោតី’’តិ. តក្កគាហេនេវាតិ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តធម្មា វិយ ច អច្ចន្តសុខុមភាវបត្តិយា សកិច្ចសាធនាសមត្ថតាយ ថម្ភកុដ្ដហត្ថបាទានំ សង្ឃាតោ វិយ នេវ រូបី, រូបសភាវានតិវត្តនតោ ន អរូបីតិ ឯវំ បវត្តតក្កគាហេន. លាភិវសេនបិ វា អន្តានន្តិកចតុត្ថវាទេ វក្ខមាននយេន អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កេវលំ បន តត្ថ ទេសកាលភេទវសេន តតិយចតុត្ថវាទា ឥច្ឆិតា; ឥធ កាលវត្ថុ ភេទវសេនាតិ អយមេវ វិសេសោ. កាលភេទវសេន ចេត្ថ តតិយវាទស្ស បវត្តិ រូបារូបនិមិត្តានំ សហ អនុបដ្ឋានតោ; ចតុត្ថវាទស្ស បន វត្ថុភេទវសេន បវត្តិ រូបារូបធម្មានំ សមូហតោ, ‘‘ឯកោ អត្តា’’តិ តក្កវសេនាតិ តត្ថ វក្ខមាននយានុសារេន វេទិតព្ពំ.

យទិបិ អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ ទិដ្ឋិគតិកស្ស វសេន សមាបត្តិភេទេន សញ្ញានានត្តសម្ភវតោ ទុតិយទិដ្ឋិបិ សមាបន្នកវសេន លព្ភតិ; តថាបិ សមាបត្តិយំ ឯករូបេនេវ សញ្ញាយ ឧបដ្ឋានតោ, ‘‘បឋមទិដ្ឋិ សមាបន្នកវារេន កថិតា’’តិ អាហ. តេនេវេត្ថ សមាបន្នកគ្គហណំ កតំ. ឯកសមាបត្តិលាភិនោ ឯវ វា វសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សមាបត្តិ ភេទេន សញ្ញាភេទសម្ភវេបិ ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ សញ្ញានានត្តេន ឱឡារិកេន នានត្តសញ្ញីតិ, ‘‘ទុតិយទិដ្ឋិ អសមាបន្នកវារេនា’’តិ អាហ. អវឌ្ឍិតកសិណវសេន បរិត្តសញ្ញិតំ, វឌ្ឍិតកសិណវសេន អប្បមាណសញ្ញិតំ ទស្សេតុំ, ‘‘តតិយទិដ្ឋិ សុប្បមត្តេន វា សរាវមត្តេន វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អង្គុដ្ឋប្បមាណោ វា អត្តា យវប្បមាណោ, អណុមត្តោ វា អត្តា’’តិអាទិទស្សនវសេន (ឧទា. អដ្ឋ. ៥៤; ទី. និ. ដី. ១.៧៦-៧៧) បរិត្តោ សញ្ញីតិ បរិត្តសញ្ញី. កបិលកណាទាទយោ (វិភ. អនុដី. ១៨៩) វិយ អត្តនោ សព្ពគតភាវបដិជាននវសេន អប្បមាណោ សញ្ញីតិ អប្បមាណសញ្ញីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯតន្តិ, ‘‘រូបិំ វា’’តិអាទិនា យថាវុត្តអត្តវាទំ. ឯកេសន្តិ ឯកច្ចានំ. ឧបាតិវត្តតន្តិ អតិក្កមន្តានំ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. វិញ្ញាណកសិណមេកេ អភិវទន្តីតិ យោជនា. តេនាហ – ‘‘សញ្ញំ…បេ… អភិវទន្តី’’តិ. តត្ថ ‘‘សញ្ញំ ឋបេត្វា សេសានិ តីណី’’តិ ឥទំ សញ្ញាយ ចតុក្កម្បិ បរិបុណ្ណមេវ គហេត្វា, អបរេ អដ្ឋកន្តិ វទន្តិ. តទុភយន្តិ តំ សញ្ញាអដ្ឋកន្តិ វុត្តំ ឧភយំ. បរតោ អាវិ ភវិស្សតីតិ, ‘‘ចតស្សោ រូបសញ្ញី’’តិអាទិនា ឧបរិ បកាសេស្សតិ. វក្ខតិ ហិ – ‘‘កោដ្ឋាសតោ អដ្ឋ, អត្ថតោ បន សត្ត សញ្ញា ហោន្តី’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.២២). ឯត្ថាតិ, ‘‘ឯតំ វា បនា’’តិ ឯតស្មិំ វាក្យេ. សមតិក្កមិតុំ សក្កោន្តិ តត្ថ អាទីនវទស្សនេន តទុទ្ធំ អានិសំសទស្សនេន ច ព្រូហិតសទ្ធាទិ គុណត្តា, វិបរិយាយេន អសក្កុណនំ វេទិតព្ពំ. យេ សក្កោន្តិ, តេវ គហិតា តេសំយេវ វសេន វក្ខមានស្ស វិសេសស្ស វត្តុំ សក្កុណេយ្យត្តា. សក្កោន្តានញ្ច នេសំ ឧបាតិវត្តនំ អត្តនោ ញាណពលានុរូបន្តិ ឥមមត្ថំ ឧបមាយ ទស្សេតុំ, ‘‘តេសំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អប្បមាណន្តិ អប្បមាណារម្មណោ, អប្បមាណារម្មណតា ចស្ស អាគមនវសេន វេទិតព្ពា អនន្តារម្មណតោ វា. ន ហិ អារម្មណេ អនន្តន្តិ បរមានន្តស្ស បមាណំ វា គណ្ហាតិ. សុខទុក្ខេហិ អនិញ្ជនតោ រូបវិរាគភាវនាវិសេសតាយ ច អានេញ្ជំ បត្វា តិដ្ឋតិ, អយំ នោ អត្តាតិ អភិវទន្តា តិដ្ឋន្តិ. វិញ្ញាណកសិណមេកេតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឯកេ ទិដ្ឋិគតិកា អត្តាតិ វទន្តិ. តេនាហ – ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ តាវ ទស្សេតុ’’ន្តិ. តស្ស បន អារម្មណភូតំ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តវិញ្ញាណន្តិ អបរេ. តញ្ហិ កសិណំ មនសិការវសេន, ‘‘វិញ្ញាណកសិណ’’ន្តិ, វិញ្ញាណញ្ច តំ អារម្មណដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ, ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតន’’ន្តិ ច វុច្ចតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនមេកេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

តយិទន្តិ យ-ការោ បទសន្ធិករោតិ អាហ ‘‘តំ ឥទ’’ន្តិ. ទិដ្ឋិគតន្តិ យថា វុត្តំ ‘‘សញ្ញី អត្តា’’តិ ឯវំ វុត្តំ ទិដ្ឋិំ. ទិដ្ឋិយេវ ហិ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘មុត្តគតំ (ម. និ. ២.១១៩; អ. និ. ៩.១១), សង្ខារគត’’ន្តិអាទីសុ (មហានិ. ៤១) វិយ. គន្តព្ពាភាវតោ វា ទិដ្ឋិយា គតមត្តំ ទិដ្ឋិគតំ, ទិដ្ឋិយា គហណមត្តន្តិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិបការោ វា ទិដ្ឋិគតំ. លោកិយា ហិ វិធយុត្តគតបការសទ្ទេ សមានត្ថេ ឥច្ឆន្តិ. ទិដ្ឋិបច្ចយោ ទិដ្ឋិការណំ, អវិជ្ជាទិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. តត្ថ អវិជ្ជាបិ ហិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ ឧបនិស្សយាទិភាវតោ. យថាហ – ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ១០០៧). ផស្សោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថាហ ‘‘តទបិ ផស្សបច្ចយា’’តិ (ទី. និ. ១.១១៨-១២៤). សញ្ញាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថាហ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិ (សុ. និ. ៨៨០; មហានិ. ១០៩). វិតក្កោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថាហ – ‘‘តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ (សុ. និ. ៨៩២; មហានិ. ១២១). អយោនិសោមនសិការោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថាហ – ‘‘តស្សេវំ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, អត្ថិ មេ អត្តាតិ តស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.១៩). ទិដ្ឋារម្មណន្តិ ទិដ្ឋិអារម្មណភូតំ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ. តេនាហ – ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិ (បដិ. ម. ១.១៣០). រូបវេទនាទិវិនិមុត្តស្ស ទិដ្ឋិយា អារម្មណស្ស អភាវតោ អនាទិយិត្វា ឥទមេវ ទស្សេតិ – ‘‘ឥមិនា បច្ចយេន ឥទំ នាម ទស្សនំ គហិត’’ន្តិ. ឥមិនា បច្ចយេនាតិ វា ឯត្ថ បច្ចយគ្គហណេន អារម្មណម្បិ គហិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តទេវាតិ ទិដ្ឋិគតញ្ចេវ ទិដ្ឋិបច្ចយញ្ច. រូបសញ្ញានន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. ឯវំ-សទ្ទោ បការត្ថោ, ‘‘យទិ រូបសញ្ញាន’’ន្តិអាទិនា បការេន វុត្តសញ្ញានន្តិ អត្ថោ. និរុបក្កិលេសា នីវរណាទិ ឧបក្កិលេសវិមុត្តិតោ. ឧត្តមា បណីតភាវប្បត្តិតោ, តតោ ឯវ សេដ្ឋា, សេដ្ឋត្តា ឯវ ឧត្តរិតរាភាវតោ អនុត្តរិយា. អក្ខាយតីតិ ឧបដ្ឋាតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ វិសុំ វុច្ចមានត្តា ចតុត្ថារុប្បសញ្ញាយ ច ឥមស្មិំ សញ្ញីវាទេ អនោតរណតោ, ‘‘យទិ អារុប្បសញ្ញានន្តិ ឥមិនា អាកាសានញ្ចាយតន-វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ឥតរេហិ បន ទ្វីហីតិ, ‘‘យទិ ឯកត្តសញ្ញានំ, យទិ នានត្តសញ្ញាន’’ន្តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ. សមាបន្នកវារោ ច តថា ឥធ កថិតោតិ អធិប្បាយោ. កោដ្ឋាសតោ អដ្ឋ សញ្ញា ចតុក្កទ្វយសង្គហតោ. ឯកត្តសញ្ញីបទំ ឋបេត្វា អត្ថតោ បន សត្ត សញ្ញា ហោន្តិ អគ្គហិតគ្គហណេនាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ – ‘‘សមាបន្នក…បេ… សង្គហិតោយេវា’’តិ.

សញ្ញាគតន្តិ សញ្ញាវសេន គតំ, សញ្ញាសង្គហំ គតំ វា. តស្ស បន អទិដ្ឋិគតស្សបិ ឧបលព្ភមានត្តា, ‘‘សទ្ធិំ ទិដ្ឋិគតេនា’’តិ វុត្តំ. បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតន្តិ សហ ការណភូតេហិ បច្ចយេហិ តេនេវ សហ ការណភាវេន សមាគន្ត្វា និព្ពត្តិតំ; បដិច្ចសមុប្បន្នន្តិ អត្ថោ. សង្ខតត្តា ឱឡារិកំ ឧប្បាទវយញ្ញថត្តសព្ភាវតោ. យស្ស ហិ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ, តំ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវតោ បស្សន្តស្ស បាកដភូតវិការំ ឱឡារិកំ សិយា. ន ចេត្ថ មគ្គផលធម្មា និទស្សេតព្ពា តេសំ តថា អននុបស្សិតព្ពតោ; តេសម្បិ សង្ខតភាវេន ឥតរេហិ សមានយោគក្ខមតាយ ទុន្និវារយភាវតោ. តថា ហិ ‘‘អសេសវិរាគនិរោធា’’តិ (ឧទា. ៣) វចនតោ មគ្គស្សបិ និស្សរណភាវេន ‘‘អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ’’តិ និព្ពានមេវេត្ថ បដិយោគភាវេន ឧទ្ធដំ ‘‘និរុជ្ឈន្តិ ឯត្ថា’’តិ កត្វា. និរោធសង្ខាតំ និព្ពានំ នាម អត្ថីតិ ឯត្ថ, – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អសង្ខត’’ន្តិ សុត្តបទំ (ឧទា. ៧៣) អានេត្វា វត្តព្ពំ. និព្ពានទស្សីតិ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន និព្ពានទស្សី, តតោ ឯវ ឥតរាភិសមយត្ថសិទ្ធិយា តំ សង្ខតំ អតិក្កន្តោ.

២៣. អដ្ឋសុ អសញ្ញីវាទេសូតិ ឥទំ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៧៨-៨០) អាគតនយេន វុត្តមេវ ហិ សន្ធាយ ហេដ្ឋា, ‘‘សញ្ញីតិ ឥមិនា អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា កថិតា’’តិ វុត្តំ. ឥធ បន ចត្តារោ វាទា ឯវ ឧទ្ធដា. តេនាហ ‘‘អសញ្ញី’’តិអាទិ. ឯស នយោ បរតោ ‘‘អដ្ឋសុ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទេសូ’’តិ ឯត្ថាបិ. សញ្ញាយ សតិ តាយ វេទនាគាហសព្ភាវតោ ‘‘អាពាធនដ្ឋេន សញ្ញា រោគោ’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខតាសូលយោគតោ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតោ ឧប្បាទជរាភង្គេហិ ឧទ្ធុមាតបក្កបភិជ្ជនតោ ច សញ្ញា គណ្ឌោ; ស្វាយមត្ថោ ទោសទុដ្ឋតាយ ឯវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘សទោសដ្ឋេន គណ្ឌោ’’តិ. បីឡាជននតោ អន្តោតុទនតោ ទុរុទ្ធរណតោ ច សញ្ញា សល្លំ; ស្វាយមត្ថោ អត្តភាវំ អនុបវិសិត្វា អវដ្ឋានេនាតិ អាហ ‘‘អនុបវិដ្ឋដ្ឋេន សល្ល’’ន្តិ. បដិសន្ធិគ្គហណេ វិញ្ញាណំ កុតោចិ អាគតំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បដិសន្ធិវសេន អាគតិ’’ន្តិ. គតិន្តិ បវត្តិំ. សា បន តាសុ តាសុ គតីសុ វុត្តិ ហោតីតិ វុត្តំ – ‘‘ចុតិវសេន គតិ’’ន្តិ; វឌ្ឍនវសេន ឃនបពន្ធវសេនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អបរាបរ’’ន្តិ. អបរាបរញ្ហិ បពន្ធវសេន បវត្តមានំ វិញ្ញាណំ នន្ទូបសេចនំ; ឥតរំ ខន្ធត្តយំ វា និស្សាយ អភិវុទ្ធិំ បតិដ្ឋំ មហន្តញ្ច បាបុណាតីតិ. បវឌ្ឍវសេន វា គតិំ, និក្ខេបវសេន ចុតិំ, តតោ អបរាបរញ្ច រូបបវត្តនវសេន ឧបបត្តិំ, ឥន្ទ្រិយបរិបាកវសេន វុឌ្ឍិំ តស្ស តស្ស កម្មស្ស កតូបចិតភាវេន វិរុឡ្ហិំ; តស្ស កម្មស្ស ផលនិព្ពត្តិយា វេបុល្លន្តិ យោជេតព្ពំ.

កាមញ្ចាតិអាទិនា ‘‘អញ្ញត្រ រូបា’’តិអាទិកា ចោទនា លក្ខណវសេន វុត្តាតិ ទស្សេត្វា អយញ្ច នយោ ចោទនាយ អវិសិដ្ឋវិសយតាយ សិយា; វិសិដ្ឋវិសយា បនាយំ ចោទនាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘អយំ បន បញ្ហោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្តកេ ខន្ធេតិ យថាវុត្តេ រូបវេទនាទិកេ ចត្តារោ ខន្ធេ. អញ្ញត្រ រូបាតិ ឥមិនា យត្ថ កត្ថចិ រូបេន វិនា វិញ្ញាណស្ស បវត្តិ នត្ថីតិ ទីបិតំ ហោតិ. ភវវិសេសចោទនាយ សភាវតោ ឯវ វិញ្ញាណេន វិនា រូបស្សបិ បវត្តិ នត្ថីតិ ទីបិតំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘អរូបភវេបិ រូបំ, អសញ្ញាភវេ ច វិញ្ញាណំ អត្ថី’’តិ. និរោធសមាបន្នស្សាតិ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្សបិ វិញ្ញាណំ អត្ថិ. ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ ចេ អត្ថំ បដិពាហសីតិ យទិ សទ្ទត្ថមេវ គហេត្វា អធិប្បាយំ ន គណ្ហសិ នេយ្យត្ថំ សុត្តន្តិ. ឯត្ថ ច អសញ្ញភវេ និព្ពត្តសត្តវសេន បឋមវាទោ; សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឯត្ថ វុត្តនយេន សញ្ញំយេវ អត្តាតិ គហេត្វា តស្ស កិញ្ចនភាវេន ឋិតាយ អញ្ញាយ សញ្ញាយ អភាវតោ អសញ្ញីតិ បវត្តោ ទុតិយវាទោ; តថា សញ្ញាយ សហ រូបធម្មេ សព្ពេ ឯវ វា រូបារូបធម្មេ អត្តាតិ គហេត្វា បវត្តោ តតិយវាទោ; តក្កគ្គាហវសេនេវ បវត្តោ ចតុត្ថវាទោ. តេសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទេបិ អសញ្ញភវេ និព្ពត្តស្ស សត្តស្ស ចុតិបដិសន្ធីសុ; សព្ពត្ថ វា បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថាយ សុខុមាយ សញ្ញាយ អត្ថិភាវបដិជាននវសេន បឋមវាទោ; អសញ្ញីវាទេ វុត្តនយេន សុខុមាយ សញ្ញាយ វសេន សញ្ជាននសភាវតាបដិជាននវសេន ច ទុតិយវាទាទយោ បវត្តាតិ. ឯវមេត្ថ ឯតេសំ វាទានំ សព្ភាវោ វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

២៤. យត្ថ ន សញ្ញា, តត្ថ ញាណស្ស សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ អាហ – ‘‘អសញ្ញា សម្មោហោ’’តិ, អសញ្ញភាវោ នាម សម្មោហប្បវត្តីតិ អត្ថោ. យថា និយ្យន្តីតិ និយ្យានិយាតិ ពហុលំ វចនតោ កត្តុសាធនោ និយ្យានិយសទ្ទោ, ឯវំ ឥធ វិញ្ញាតព្ពសទ្ទោតិ អាហ – ‘‘វិជានាតីតិ វិញ្ញាតព្ព’’ន្តិ, វិជាននំ វិញ្ញាណន្តិ អត្ថោ. តេន ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពមត្តេនាតិ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាណប្បមាណេនាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ – ‘‘បញ្ចទ្វារិកសញ្ញាបវត្តិមត្តេនា’’តិ, និព្ពិកប្បភាវតោ បញ្ចទ្វារិកសញ្ញាបវត្តិសមេន ភាវនាភិនីហារេនាតិ អត្ថោ. ឱឡារិកសង្ខារប្បវត្តិមត្តេនាតិ ឱឡារិកានំ សង្ខារានំ បវត្តិយា. ឱឡារិកសង្ខារាតិ ចេត្ថ អាកិញ្ចញ្ញាយតនបរិយោសានា សមាបត្តិធម្មា អធិប្បេតា. ឧបសម្បទន្តិ យេ សញ្ញាយ, អសញ្ញិភាវេ ច ទោសំ ទិស្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ វណ្ណេន្តាបិ រូបជ្ឈានបដិលាភមត្តេន តស្ស សម្បាទនំ បដិលាភំ អធិគមំ បញ្ញបេន្តិ, តេសំ តស្ស ព្យសនំ អក្ខាយតិ អនុបាយភាវតោ. តេនាហ ‘‘វិនាសោ’’តិអាទិ. វុដ្ឋានន្តិ សទិសសមាបជ្ជនបុព្ពកំ បរិវុដ្ឋានំ. សមាបត្តិ ឯវ តេសំ នត្ថិ អនធិគតត្តា. ឱឡារិកសង្ខារប្បវត្តិយា អន្តមសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសង្ខារប្បវត្តិយាបិ បត្តព្ពន្តិ ន អក្ខាយតិ តេបិ សមតិក្កមិត្វា បត្តព្ពតោ. សង្ខារានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. អវសេសាតិ ឥតោ បរំ សុខុមភាវោ នាម នត្ថីតិ សុខុមភាវាបត្តិយា អវសេសា. តេនាហ – ‘‘ភាវនាវសេន សព្ពសុខុមភាវំ បត្តា សង្ខារា’’តិ. ឯតន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ, បត្តព្ពំ នាម ហោតិ តាទិសសង្ខារប្បត្តិយំ តព្ពោហារតោ. សង្ខតំ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតត្តា.

២៥. ‘‘យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.២៥) វក្ខមានត្តា សពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា, ‘‘តត្រា’’តិ ភគវតា វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘តត្រាតិ សត្តសុ ឧច្ឆេទវាទេសុ ភុម្ម’’ន្តិ. ឧទ្ធំ សរន្តិ ឧទ្ធំ គតំ សរន្តាតិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧទ្ធំ វុច្ចតី’’តិអាទិ. សរន្តាតិ យត្ថ បត្ថេន្តិ ន លភន្តិ, តំ ជានន្តា. អាសត្តិន្តិ អាសីសនំ. បេច្ចាតិ បរលោកេ. វាណិជូបមា វិយាតិ ភវបរិយាបន្នផលវិសេសាបេក្ខាយ បដិបជ្ជនតោ. សក្កាយស្ស ភយាតិ សន្តោ កាយោតិ សក្កាយោ, បរមត្ថតោ វិជ្ជមានោ ធម្មសមូហោតិ កត្វា ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ, តតោ ភាយនេន. មា ខីយិ មា បរិក្ខយំ អគមាសិ. មា ឱសីទិ មា ហេដ្ឋា ភស្សិ. អព្ភន្តិ អាកាសំ មា ឧន្ទ្រិយិ មា ភិជ្ជិត្វា បតិ. គទ្ទុលេន ពទ្ធោ គទ្ទុលពទ្ធោ. ទឡ្ហថម្ភោ វិយ ខីលោ វិយ ច សក្កាយោ ទុម្មោចនីយតោ. សា វិយ ទិដ្ឋិគតិកោ តស្ស អនុបរិវត្តនតោ. ទណ្ឌកោ វិយ ទិដ្ឋិ ឆេទនករណាយ អសមត្ថភាវករណតោ. រជ្ជុ វិយ តណ្ហា ពន្ធនតោ ច, អារម្មណករណវសេន សមន្នាគមនវសេន ច សម្ពទ្ធភាវតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទិដ្ឋិទណ្ឌកេ បវេសិតាយ តណ្ហារជ្ជុយា’’តិ.

២៦. ភគវា អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន (ចតុចត្តារីស អបរន្តកប្បិកវាទា តត្ថ តត្ថ អន្តោគធាតិ) ឧទ្ទេសវសេន បញ្ចេវ សង្គហេត្វា យថុទ្ទេសំ និគមេន្តោ, ‘‘ឥមានេវ បញ្ចាយតនានី’’តិ អាហ. តត្ថ ទុក្ខស្ស និមិត្តភាវតោ ទិដ្ឋិគតានំ ការណដ្ឋេន អាយតនត្ថោតិ វុត្តំ – ‘‘ឥមានេវ បញ្ច ការណានី’’តិ. សញ្ញីអាទិវសេន តីណិ ឧច្ឆេទវាទោតិ ចត្តារិ ភាជិតានិ. ឥតរំ បន ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ កុហិំ បវិដ្ឋំ? សរូបតោ អភាជិតត្តា យថាភាជិតេសុ វាទេសុ កត្ថ អន្តោគធន្តិ បុច្ឆតិ. ឧទ្ទេសេ បន សរូបតោ គហិតមេវ, ‘‘ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ វា បនេកេ អភិវទន្តី’’តិ. ឥតរោ ឯកត្តសញ្ញីវាទេ នានត្តសញ្ញីវាទេ អន្តោគធន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកត្ត…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ អាហ យថាសុខញ្ចេតំ វុត្តំ. បឋមោ ហិ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទោ នានត្តសញ្ញីវាទេ អន្តោគធោ, ឥតរេ ចត្តារោ ឯកត្តសញ្ញីវាទេ.

២៧. អតីតកោដ្ឋាសសង្ខាតន្តិ អតីតំ ខន្ធកោដ្ឋាសសង្ខាតំ បុព្ពន្តំ. បុព្ពេ និវុត្ថធម្មវិសយា កប្បនា ឥធាធិប្បេតា, តស្មា អតីតកាលវាចកោ ឥធ បុព្ពសទ្ទោ, រូបាទិខន្ធវិនិមុត្តញ្ច កប្បនាវត្ថុ នត្ថិ, អន្តសទ្ទោ ច កោដ្ឋាសវាចកោ. តេន វុត្តំ ‘‘អតីតកោដ្ឋាសសង្ខាតំ បុព្ពន្តំ កប្បេត្វា’’តិ. ‘‘កប្បេត្វា’’តិ ច តស្មិំ បុព្ពន្តេ តណ្ហាយនាភិនិវិសានំ សមត្ថនំ បរិនិដ្ឋាបនំ វទតិ. សេសម្បីតិ ‘‘បុព្ពន្តានុទិដ្ឋី’’តិ ឯវមាទិកំ. បុព្ពេ វុត្តប្បការន្តិ ‘‘អបរន្តានុទិដ្ឋិនោ’’តិអាទីសុ វុត្តប្បការំ. ឯកេកស្មិញ្ច អត្តាតិ អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ កត្វា, លោកោតិ លោកិយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញបាបានិ តព្ពិបាកា ចាតិ កត្វា, តំ តំ គហណវិសេសំ ឧបាទាយ បញ្ញាបនំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហេត្វា’’តិ. សព្ពទាភាវេន សស្សតោ. អមរោ និច្ចោ ធុវោតិ តស្សេវ វេវចនានិ. មរណាភាវេន អមរោ, ឧប្បាទាភាវេន សព្ពកាលំ វត្តនតោ និច្ចោ, ថិរដ្ឋេន វិការាភាវេន ធុវោ, យថាហាតិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ និទ្ទេសបដិសម្ភិទាបាឡីហិ វិភាវេតិ. អយញ្ច អត្ថោ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១៣០-១៣១) ឥមិស្សា បញ្ចវិធាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា វសេន វុត្តោ. ‘‘រូបវន្ត’’ន្តិអាទិកាយ (បដិ. ម. ១.១៣០-១៣១) បន បញ្ចទសវិធាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា វសេន ចត្តារោ ចត្តារោ ខន្ធេ, ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តទញ្ញំ – ‘‘លោកោ’’តិ បញ្ញបេន្តីតិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតិ, តថា ឯកំ ខន្ធំ, ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តទញ្ញេ ‘‘លោកោ’’តិ បញ្ញបេន្តីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា យថា ‘‘រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហេត្វា សស្សតោ…បេ… ធុវោ’’តិ អត្ថោ វុត្តោ; ឯវំ អសស្សតោ អនិច្ចោ អធុវោ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ ន ហោតិ បរំ មរណា; និច្ចោ ច អនិច្ចោ ច នេវនិច្ចោ នានិច្ចោតិ ឯវមាទិមត្ថំ អតិទិសតិ.

ចត្តារោ សស្សតវាទាតិ លាភីវសេន តយោ, តក្កីវសេន ឯកោតិ ឯវំ ចត្តារោ. បុព្ពេនិវាសញាណលាភី តិត្ថិយោ មន្ទបញ្ញោ អនេកជាតិសតសហស្សមត្តំ អនុស្សរតិ, មជ្ឈិមបញ្ញោ ទស សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បានិ, តិក្ខបញ្ញោ ចត្តារីស សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បានិ, ន តតោ បរំ. សោ ឯវំ អនុស្សរន្តោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ អភិវទតិ. តក្កី បន តក្កបរិយាហតំ វីមំសានុចរិតំ សយំបដិភានំ សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ អភិវទតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘លាភីវសេន តយោ, តក្កីវសេន ឯកោតិ ឯវំ ចត្តារោ សស្សតវាទា’’តិ. ឯតេនេវ ច អធិច្ចសមុប្បត្តិកវាទោ វិយ សស្សតវាទោ កស្មា ទុវិធេន ន វិភត្តោតិ ចេ? បដិក្ខិត្តត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯត្ថ ច, ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ វាទេ អយមយុត្តតាវិភាវនា – យទិ ហិ បរេន បរិកប្បិតោ អត្តា, លោកោ វា សស្សតោ សិយា, តស្ស និព្ពិការតាយ បុរិមរូបាវិជហនតោ កស្សចិ វិសេសាធានស្ស កាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អហិតតោ និវត្តនត្ថំ ហិតេ ច បដិបត្តិអត្ថំ ឧបទេសោ ឯវ និប្បយោជនោ សិយា សស្សតវាទិនោ. កថំ វា សោ ឧបទេសោ បវត្តីយតិ វិការាភាវតោ; ឯវញ្ច អត្តនោ អជដាកាសស្ស វិយ ទានាទិកិរិយា ហិំសាទិកិរិយា ច ន សម្ភវតិ; តថា សុខស្ស ទុក្ខស្ស ច អនុភវននិពន្ធោ ឯវ សស្សតវាទិនោ ន យុជ្ជតិ កម្មពទ្ធាភាវតោ, ជាតិអាទីនំ អសម្ភវតោ កុតោ វិមោក្ខោ. អថ បន ធម្មមត្តំ តស្ស ឧប្បជ្ជតិ ចេវ វិនស្សតិ ច, យស្ស វសេនាយំ កិរិយាទិវោហារោតិ វទេយ្យ. ឯវម្បិ បុរិមរូបាវិជហនេន អវដ្ឋិតស្ស អត្តនោ ធម្មមត្តន្តិ ន សក្កា សម្ភាវេតុំ; តេ វា បនស្ស ធម្មា អវត្ថាភូតា តតោ អញ្ញេ វា សិយុំ អនញ្ញេ វា, យទិ អញ្ញេ, ន តាហិ តស្ស ឧប្បន្នាហិបិ កោចិ វិសេសោ អត្ថិ. យោ ហិ ករោតិ បដិសំវេទេតិ ចវតិ ឧបបជ្ជតិ ចាតិ ឥច្ឆិតំ. តស្មា តទវត្ថោ ឯវ យថាវុត្តទោសោ, កិញ្ច ធម្មកប្បនាបិ និរត្ថកា សិយា. អថ អនញ្ញេ, ឧប្បាទវិនាសវន្តីហិ អវត្ថាហិ អនញ្ញស្ស អត្តនោ តាសំ វិយ ឧប្បាទវិនាសសម្ភវាបត្តិតោ កុតោ និច្ចតាវកាសោ. តាសម្បិ វា អត្តនោ វិយ និច្ចតាតិ ពន្ធនវិមោក្ខានំ អសម្ភវោ ឯវាតិ ន យុជ្ជតិ ឯវ សស្សតវាទោ; ន ចេត្ថ កោចិ វាទី ធម្មានំ សស្សតភាវេ បរិសុទ្ធំ យុត្តិំ វត្តុំ សមត្ថោ អត្ថិ; យុត្តិរហិតញ្ច វចនំ ន បណ្ឌិតានំ ចិត្តមារាធេតីតិ វិញ្ញូហិ ឆឌ្ឌិតោ ឯវាយំ សស្សតវាទោតិ.

សត្ត ឧច្ឆេទវាទាតិ ឯត្ថ តេ សរូបមត្តតោ ហេដ្ឋា ទស្សិតា ឯវ, តត្ថ ទ្វេ ជនា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហន្តិ លាភី ច អលាភី ច. តត្ថ លាភី នាម ទិព្ពចក្ខុញាណលាភី ទិព្ពេន ចក្ខុនា អរហតោ ចុតិំ ទិស្វា ឧបបត្តិំ អបស្សន្តោ. យោ វា បុថុជ្ជនានម្បិ ចុតិមត្តមេវ ទដ្ឋុំ សក្កោតិ, បុព្ពយោគាភាវេន បរិកម្មាករណេន វា ឧបបាតំ ទដ្ឋុំ ន សក្កោតិ. សោ ‘‘តត្ថ តត្ថេវ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. អលាភី – ‘‘កោ បរលោកំ ជានាតិ, ឯត្តកោ ជីវវិសយោ, យាវ ឥន្ទ្រិយគោចរោ’’តិ អត្តនោ ធីតុយា ហត្ថគ្គណ្ហនករាជា វិយ កាមសុខគិទ្ធតាយ វា, ‘‘យថា រុក្ខបណ្ណានិ រុក្ខតោ បតិតានិ ន បដិសន្ធិយន្តិ, ឯវំ សព្ពេបិ សត្តា អប្បដិសន្ធិកមរណមេវ គច្ឆន្តិ, ជលពុព្ពុឡកូបមា សត្តា’’តិ តក្កមត្តវសេន វា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. តត្ថ យំ ហេដ្ឋា វុត្តំ – ‘‘មនុស្សត្តភាវេ កាមាវចរទេវត្តភាវេ រូបាវចរទេវត្តភាវេ ចតុព្ពិធអរូបត្តភាវេ ចវិត្វា សត្តស្ស ឧច្ឆេទបញ្ញាបនវសេន សត្ត ឧច្ឆេទវាទា កថិតា’’តិ. តត្ថ យុត្តំ តាវ បុរិមេសុ តីសុ វាទេសុ ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិ វុត្តំ; បញ្ចវោការភវបរិយាបន្នំ អត្តភាវំ អារព្ភ បវត្តត្តា តេសំ វាទានំ, ន យុត្តំ ចតុវោការភវបរិយាបន្នំ អត្តភាវំ និស្សាយ បវត្តេសុ ចតុត្ថាទីសុ ចតូសុ វាទេសុ, ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិ វុត្តំ. ន ហិ អរូបីនំ កាយោ អត្ថីតិ? សច្ចមេតំ, រូបភវេ បវត្តវោហារេនេវ ទិដ្ឋិគតិកោ អរូបភវេបិ កាយវោហារមារោបេត្វា អាហ ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិ. យថា ទិដ្ឋិគតិកេហិ ទិដ្ឋិយោ បញ្ញត្តា, តថេវ ភគវា ទស្សេសីតិ. អរូបកាយភាវតោ វា ផស្សាទិធម្មសមូហភូតេ អរូបត្តភាវេ កាយនិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯត្ថាហ – ‘‘កាមាវចរទេវត្តភាវាទិនិរវសេសវិភវបតិដ្ឋាបកានំ ទុតិយវាទាទីនំ យុត្តោ អបរន្តកប្បិកភាវោ អនាគតទ្ធវិសយត្តា តេសំ វាទានំ; ន បន ទិដ្ឋិគតិក-បច្ចក្ខភូត-មនុស្សត្តភាវ-សមុច្ឆេទបតិដ្ឋាបកស្ស បឋមវាទស្ស បច្ចុប្បន្នវិសយត្តា’’តិ. យទិ ឯវំ យថា ហិ ទុតិយាទិវាទានំ, បុរិមបុរិមវាទសង្គហិតស្សេវ អត្តនោ ឧត្តរុត្តរភវោបបត្តិយា សមុច្ឆេទនតោ យុជ្ជតិ អបរន្តកប្បិកតា, តថា ច ‘‘នោ ច ខោ, ភោ, អយំ អត្តា ឯត្តាវតា សម្មា សមុច្ឆិន្នោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ អនាគតស្សេវ មនុស្សត្តភាវសមុច្ឆេទស្ស អធិប្បេតត្តា បឋមវាទស្សបិ អបរន្តកប្បិកតា យុជ្ជតិ. ឯវំ សព្ពស្សបិ បុព្ពន្តតោ អាគតស្ស ឧច្ឆេទបញ្ញាបនវសេន ឥធ បុព្ពន្តកប្បិកេសុ ទេសនា គតា. ឯតេ ឧច្ឆេទវាទា ហេដ្ឋា អបរន្តកប្បិកេសុ ទេសនា គតា. ឯតេ ឧច្ឆេទវាទា ហេដ្ឋា អបរន្តកប្បិកេសុ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជតិ, ន តតោ ឧទ្ធំ បវត្តិ អត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តា. ជលពុព្ពុឡកូបមា ហិ សត្តាតិ តស្ស លទ្ធិ.

ឥធាតិ បុព្ពន្តកប្បិកេសុ. ឥធេវ មនុស្សត្តភាវាទិកេ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនដ្ឋវិនាសវសេន. ឯវំ អនាគតេ អនុប្បត្តិទស្សនបរានំ ឧច្ឆេទវាទានំ អបរន្តកប្បិកេសុ គហណំ; បុព្ពន្តតោ បន អាគតស្ស អត្តនោ ឥធេវ ឧច្ឆេទទស្សនបរានំ បុព្ពន្តកប្បិកេសុ គហណំ. ឥតោ បរំ ន គច្ឆតីតិ បន ឥទំ អត្ថតោ អាបន្នស្ស អត្ថស្ស ទស្សនំ. សត្តេសុ សង្ខារេសុ ច ឯកច្ចសស្សតន្តិ បវត្តោ ឯកច្ចសស្សតវាទោ. សោ បន ព្រហ្មកាយិក-ខិឌ្ឌាបទោសិក-មនោបទោសិកត្តភាវតោ ចវិត្វា ឥធាគតានំ តក្កិនោ ច ឧប្បជ្ជនវសេន ចតុព្ពិធោតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតវាទា’’តិ. ‘‘សង្ខារេកច្ចសស្សតិកា’’តិ ឥទំ តេហិ សស្សតភាវេន គយ្ហមានានំ ធម្មានំ យថាសភាវទស្សនវសេន វុត្តំ, ន បនេកច្ចសស្សតិកមតទស្សនវសេន. តស្ស ហិ សស្សតាភិមតំ អសង្ខតមេវាតិ លទ្ធិ. តថា ហិ វុត្តំ (ទី. និ. ១.៤៩) ព្រហ្មជាលេ – ‘‘ចិត្តន្តិ វា មនោតិ វា វិញ្ញាណន្តិ វា អយំ អត្តា និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ. ន ហិ យស្ស ភាវស្ស បច្ចយេហិ អភិសង្ខតភាវំ បដិជានាតិ; តស្សេវ និច្ចធុវាទិភាវោ អនុម្មត្តកេន ន សក្កា បដិញ្ញាតុំ. ឯតេន, ‘‘ឧប្បាទវយធុវតាយុត្តភាវា សិយា និច្ចា, សិយា អនិច្ចា, សិយា ន វត្តព្ពា’’តិអាទិនា បវត្តស្ស សត្តភង្គវាទស្ស អយុត្តតា វិភាវិតា ហោតិ.

តត្ថាយំ (ទី. និ. ដី. ១.៣៨) អយុត្តតាវិភាវនា – យទិ, ‘‘យេន សភាវេន យោ ធម្មោ អត្ថីតិ វុច្ចតិ, តេនេវ សភាវេន សោ ធម្មោ នត្ថី’’តិអាទិនា វុច្ចេយ្យ, សិយា អនេកន្តវាទោ; អថ អញ្ញេន, សិយា ន អនេកន្តវាទោ; ន ចេត្ថ ទេសន្តរាទិសម្ពទ្ធភាវោ យុត្តោ វត្តុំ តស្ស សព្ពលោកសិទ្ធត្តា វិវាទាភាវតោ. យេ បន វទន្តិ – ‘‘យថា សុវណ្ណឃដេ មកុដេ កតេ ឃដភាវោ នស្សតិ, មកុដភាវោ ឧប្បជ្ជតិ, សុវណ្ណភាវោ តិដ្ឋតិយេវ, ឯវំ សព្ពភាវានំ កោចិ ធម្មោ នស្សតិ, កោចិ ឧប្បជ្ជតិ, សភាវោ បន តិដ្ឋតី’’តិ. តេ វត្តព្ពា – កិំ តំ សុវណ្ណំ, យំ ឃដេ មកុដេ ច អវដ្ឋិតំ? យទិ រូបាទិ, សោ សទ្ទោ វិយ អនិច្ចោ, អថ រូបាទិសមូហោ, សមូហោ នាម សម្មុតិមត្តំ. តស្ស វោហារមត្តស្ស អត្ថិតា នត្ថិតា និច្ចតា វា ន វត្តព្ពា. តស្ស បរមត្ថសភាវេន អនុបលព្ភនតោតិ អនេកន្តវាទោ ន សិយា. ធម្មា ច ធម្មិតោ អញ្ញេ វា សិយុំ អនញ្ញេ វា. យទិ អញ្ញេ, ន តេសំ អនិច្ចតាយ ធម្មី អនិច្ចោ អញ្ញត្តា. ន ហិ រូបា ចក្ខុវិញ្ញាណំ អញ្ញត្តា, ន ច រូបេ ចក្ខុវិញ្ញាណសទ្ទោ ហោតិ; កិញ្ច ធម្មកប្បនាបិ និរត្ថិកា សិយា ធម្មិនោ និច្ចានិច្ចតាយ អសិជ្ឈនតោ អថ អនញ្ញេ; ឧប្បាទវិនាសវន្តេហិ អនញ្ញស្ស ធម្មិនោ តេសំ វិយ ឧប្បាទវិនាសសព្ភាវតោ កុតោ និច្ចតាវកាសោ, តេសម្បិ វា ធម្មិនោ វិយ និច្ចតាបត្តិ សិយា. អបិច និច្ចានិច្ចនវត្តព្ពរូបោ អត្តា ច លោកោ ច បរមត្ថតោ វិជ្ជមានតាបដិជាននតោ យថា និច្ចាទីនំ អញ្ញតរំ រូបំ, យថា វា ទីបាទយោ. ន ហិ ទីបាទីនំ ឧទយព្ពយសភាវានំ និច្ចានិច្ចនវត្តព្ពសភាវតា សក្កា វត្តុំ ជីវស្ស និច្ចាទីសុ អញ្ញតរំ រូបំ វិយាតិ ឯវំ សត្តភង្គស្ស វិយ សេសភង្គានម្បិ អសម្ភវោយេវាតិ សត្តភង្គវាទស្ស អយុត្តតា វេទិតព្ពាតិ.

ឯត្ថ ច, ‘‘ឥស្សរោ និច្ចោ, អញ្ញេ សត្តា អនិច្ចា’’តិ ឯវំ បវត្តវាទា សត្តេកច្ចសស្សតវាទា; សេយ្យថាបិ ឥស្សរវាទាទយោ. ‘‘បរមាណវោ និច្ចា ធុវា, ទ្វិអណុកាទយោ អនិច្ចា’’តិ ឯវំ បវត្តវាទា សង្ខារេកច្ចសស្សតវាទា; សេយ្យថាបិ កណាទវាទាទយោ. ននុ ច ‘‘ឯកច្ចេ ធម្មា សស្សតា, ឯកច្ចេ អសស្សតា’’តិ; ឯតស្មិំ វាទេ ចក្ខាទីនំ អសស្សតតាសន្និដ្ឋានំ យថាសភាវាវពោធោ ឯវ, តយិទំ កថំ មិច្ឆាទស្សនន្តិ, កោ ឯវមាហ – ‘‘ចក្ខាទីនំ អសស្សតភាវសន្និដ្ឋានំ មិច្ឆាទស្សន’’ន្តិ? អសស្សតេសុយេវ បន កេសញ្ចិ ធម្មានំ សស្សតភាវាភិនិវេសោ ឥធ មិច្ឆាទស្សនំ; តេន បន ឯកវារេ បវត្តមានេន ចក្ខាទីនំ អសស្សតភាវាវពោធោ វិទូសិតោ សំសដ្ឋភាវតោ; វិសសំសដ្ឋោ វិយ សប្បិមណ្ឌោ សកិច្ចការណាសមត្តតាយ សម្មាទស្សនបក្ខេ ឋបេតព្ពតំ នារហតិ. អថ វា អសស្សតភាវេន និច្ឆិតាបិ ចក្ខុអាទយោ សមារោបិតជីវសភាវា ឯវ ទិដ្ឋិគតិ កេហិ គយ្ហន្តីតិ តទវពោធស្ស មិច្ឆាទស្សនភាវោ ន សក្កា និវារេតុំ. តថា ហិ វុត្តំ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៤៩) – ‘‘ចក្ខុន្តិ វា…បេ… កាយោតិ វា អយំ មេ អត្តា’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វា អសង្ខតាយ សង្ខតាយ ច ធាតុយា វសេន យថាក្កមំ ឯកច្ចេ ធម្មា សស្សតា; ឯកច្ចេ អសស្សតាតិ ឯវំ បវត្តោ វិភជ្ជវាទោបិ ឯកច្ចសស្សតវាទោ អាបជ្ជតីតិ ឯវំបការា ចោទនា អនោកាសា ហោតិ អវិបរីតធម្មសភាវសម្បដិបត្តិភាវតោ.

ន មរតីតិ អមរា. កា សា? ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៦២) នយេន បរិយន្តរហិតា ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទិដ្ឋិ ច វាចា ច, អមរាយ ទិដ្ឋិយា វាចាយ វិវិធោ ខេបោតិ អមរាវិក្ខេបោ. សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អមរាវិក្ខេបោ. អថ វា អមរាតិ ឯកា មច្ឆជាតិ, សា ឧម្មុជ្ជននិម្មុជ្ជនាទិវសេន ឧទកេ សន្ធាវមានា គាហំ ន គច្ឆតិ; ឯវមេវំ អយម្បិ វាទោ ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវតិ, គាហំ នាគច្ឆតីតិ អមរាវិក្ខេបោ, សោ ឯវ អមរាវិក្ខេបិកោ. ស្វាយំ វាទោ មុសាវាទអនុយោគឆន្ទរាគមោហហេតុកតាយ ចតុធា បវត្តោតិ អាហ – ‘‘ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា វុត្តា’’តិ. ននុ ចេត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.៦៥-៦៦) ចតុព្ពិធោបិ អមរាវិក្ខេបិកោ កុសលាទិកេ ធម្មេ បរលោកត្តិកាទីនិ ច យថាភូតំ អនវពុជ្ឈមានោ, តត្ថ តត្ថ បញ្ហំ បុដ្ឋោ បុច្ឆាយ វិក្ខេបនមត្តំ អាបជ្ជតីតិ តស្ស កថំ ទិដ្ឋិគតិកភាវោ. ន ហិ អវត្តុកាមស្ស វិយ បុច្ឆិតមត្ថំ អជានន្តស្ស វិក្ខេបករណមត្តេន ទិដ្ឋិគតិកតា យុត្តាតិ? ន ហេវំ បុច្ឆាវិក្ខេបករណមត្តេន តស្ស ទិដ្ឋិគតិកតា ឥច្ឆិតា, អថ ខោ មិច្ឆាភិនិវេសេន. សស្សតវសេន មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋោយេវ ហិ មន្ទពុទ្ធិតាយ កុសលាទិធម្មេ បរលោកត្តិកាទីនិ ច, យាថាវតោ អប្បដិបជ្ជមានោ អត្តនា អវិញ្ញាតស្ស អត្ថស្ស បរំ វិញ្ញាបេតុំ អសមត្ថតាយ មុសាវាទាទិភយេន ច វិក្ខេបំ អាបជ្ជតីតិ. តថា ហិស្ស វាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ វុត្តោ. អថ វា បុញ្ញបាបានំ, តព្ពិបាកានញ្ច អនវពោធេន, អសទ្ទហនេន ច, ‘‘តព្ពិសយាយ បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណំយេវ យុត្តំ សុន្ទរញ្ចា’’តិ, ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អភិនិវិសន្តស្ស ឧប្បន្នា វិសុំយេវេកា ឯសា ទិដ្ឋិ សត្តភង្គទិដ្ឋិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពា. តថា ចេវ វុត្តំ – ‘‘បរិយន្តរហិតា ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទិដ្ឋិ ចេវ វាចា ចា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦១). កថំ បនស្សា សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ? ឧច្ឆេទវសេន អនភិនិវេសតោ. ‘‘នត្ថិ កោចិ ធម្មានំ យថាភូតវេទី វិវាទពហុលត្តា លោកស្ស; ‘ឯវមេវ’ន្តិ បន សទ្ទន្តរេន ធម្មេ និជ្ឈាននា អនាទិកាលិកា លោកេ’’តិ គាហវសេន សស្សតលេសោបេត្ថ លព្ភតិយេវ.

អមតិ គច្ឆតិ ឯត្ថ សភាវោ ឱសានន្តិ អន្តោ, មរិយាទោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អន្តវា. តេនាហ ‘‘សបរិយន្តោ’’តិ. អវឌ្ឍិតកសិណស្ស បុគ្គលស្ស ឯវំ ហោតីតិ យោជនា. ទុតិយវាទោ ‘‘អនន្តវា លោកោ’’តិ វាទោ. តតិយវាទោ ‘‘អន្តវា ច អនន្តវា ចា’’តិ វាទោ. ចតុត្ថវាទោ ‘‘នេវន្តវា នានន្តវា’’តិ វាទោ. ឯតេ ឯវ ចត្តារោ វាទិនោ សន្ធាយ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៥៣) – ‘‘អន្តានន្តិកា អន្តានន្តំ លោកស្ស បញ្ញបេន្តិ ចតូហិ វត្ថូហី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.៥៣) យុត្តំ តាវ បុរិមានំ តិណ្ណំ វាទីនំ អន្តត្តញ្ច អនន្តត្តញ្ច អន្តានន្តត្តញ្ច អារព្ភ បវត្តវាទត្តា អន្តានន្តិកត្តំ. បច្ឆិមស្ស បន តទុភយបដិសេធវសេន បវត្តវាទត្តា កថមន្តានន្តិកត្តន្តិ? តទុភយបដិសេធវសេន បវត្តវាទត្តា ឯវ. យស្មា បដិសេធវាទោបិ អន្តានន្តវិសយោ ឯវ តំ អារព្ភ បវត្តត្តា. អបរេ អាហុ – ‘‘យថា តតិយវាទេ សម្ភេទវសេន ឯតស្សេវ អន្តវន្តតា អនន្តតា ច សម្ភវតិ, ឯវំ តក្កីវាទេបិ កាលភេទវសេន ឧភយសម្ភវតោ អញ្ញមញ្ញបដិសេធេន ឧភយញ្ញេវ វុច្ចតិ. កថំ? អន្តវន្តតាបដិសេធេន ហិ អនន្តតា វុច្ចតិ, អនន្តតាបដិសេធេន ច អន្តវន្តតា, អន្តានន្តានញ្ច តតិយវាទភាវោ កាលភេទស្ស អធិប្បេតត្តា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ យស្មា អយំ លោកសញ្ញិតោ អត្តា ឈាយីហិ អធិគតវិសេសេហិ អនន្តោ កទាចិ សក្ខិ ទិដ្ឋោ អនុសុយ្យតិ; តស្មា នេវន្តវា. យស្មា បន តេហិ ឯវ កទាចិ អន្តវា សក្ខិ ទិដ្ឋោ អនុសុយ្យតិ, តស្មា ន បន អនន្តវា’’តិ. យថា ច អនុស្សុតិតក្កីវសេន, ឯវំ ជាតិស្សរតក្កិអាទីនញ្ច វសេន យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ. អយញ្ហិ តក្កិកោ អវឌ្ឍិតភាវបុព្ពកត្តា បដិភាគនិមិត្តានំ វឌ្ឍិតភាវស្ស វឌ្ឍិតកាលវសេន អបច្ចក្ខការិតាយ អនុស្សវាទិមត្តេ ឋត្វា – ‘‘នេវន្តវា’’តិ បដិក្ខិបតិ, អវឌ្ឍិតកាលវសេន បន ‘‘នានន្តោ’’តិ. ន បន អន្តវន្តតានន្តតានំ អច្ចន្តមភាវេន យថា តំ ‘‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី’’តិ, អវស្សញ្ច ឯតំ ឯវំ វិញ្ញាតព្ពំ, អញ្ញថា វិក្ខេបបក្ខំយេវ ភជេយ្យ ចតុត្ថវាទោ. ន ហិ អន្តវន្តតានន្តតាតទុភយវិនិមុត្តោ អត្តនោ បការោ អត្ថិ, តក្កីវាទី ច យុត្តិមគ្គកោ, កាលភេទវសេន ច តទុភយម្បិ ឯកស្មិំ ន ន យុជ្ជតីតិ. អនន្តរចតុក្កន្តិ ឯកត្តសញ្ញីតិ អាគតសញ្ញីចតុក្កំ.

ឯកន្តសុខីតិ ឯកន្តេនេវ សុខី. តំ បនស្ស សុខំ ទុក្ខេន អវោមិស្សំ ហោតីតិ អាហ ‘‘និរន្តរសុខី’’តិ. ឯកន្តសុខមេវាតិ ឥទំ សុខពហុលតំ សន្ធាយ វុត្តំ. អតីតាសុ សត្តសុ ជាតីសូតិ ឥទំ តតោ បរំ ជាតិស្សរញាណេន អនុស្សរិតុំ ន សក្កាតិ កត្វា វុត្តំ. តាទិសមេវាតិ សុខសមង្គិមេវ អត្តភាវំ. ‘‘ឯវំ សុខសមង្គី’’តិ តំ អនុស្សរន្តស្ស ជាតិស្សរស្ស អតីតជាតិយម្បិ ឥធ វិយ ទុក្ខផុដ្ឋស្ស តំ អនុស្សរន្តស្ស.

សព្ពេសម្បីតិ លាភីនំ តក្កីនម្បិ. តថាតិ ឥមិនា ‘‘សព្ពេសម្បី’’តិ ឥទំ បទំ អាកឌ្ឍតិ. កាមាវចរំ នាម អទុក្ខមសុខំ អនុឡារំ អវិភូតន្តិ អាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានវសេនា’’តិ. ចតុត្ថជ្ឈានំ ការណភូតំ ឯតស្ស អត្ថិ, តេន វា និព្ពត្តន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ. មជ្ឈត្តស្សាតិ មជ្ឈត្តភូតស្ស មជ្ឈត្តវេទនាពហុលស្ស. មជ្ឈត្តភូតដ្ឋានមេវ អត្តនោ មជ្ឈត្តតាបត្តមេវ ភូតបុព្ពំ អនុស្សរន្តស្ស. ឯកច្ចសស្សតិកាតិ ឯកច្ចសស្សតវាទិនោ វុត្តា. បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ហិ ឯកច្ចសស្សតិកា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អធិច្ចសមុប្បន្នវាទោ សស្សតវាទសមុទ្ទិដ្ឋោតិ កត្វា ‘‘ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា’’តិ ច វុត្តំ.

២៨. ទិដ្ឋុទ្ធារន្តិ យថាវុត្តានំ ទិដ្ឋីនំ អនិយ្យានិកភាវទស្សនវសេន បទុទ្ធរណំ. បច្ចត្តំយេវ ញាណន្តិ អបរប្បច្ចយំ អត្តនិយេវ ញាណំ. តំ បន អត្តបច្ចក្ខំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បច្ចក្ខញាណ’’ន្តិ. សុវណ្ណស្ស វិយ ទោសាបគមេន ឧបក្កិលេសវិគមេន ញាណស្ស វិសុទ្ធន្តិ អាហ ‘‘បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេស’’ន្តិ. កិលេសន្ធការវិគមតោ សប្បភាសមុជ្ជលមេវ ហោតីតិ វុត្តំ – ‘‘បរិយោទាតន្តិ បភស្សរ’’ន្តិ ពាហិរសមយស្មិម្បិ ហោន្តិ ឈានស្ស សមិជ្ឈនតោ. មយមិទំ ជានាមាតិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ច មិច្ឆាគាហវសេន អញ្ញាណភាគមេវ បរិព្រូហេត្វា តតោ ឯវ យថាគហិតំ គាហំ សន្ធាយ – ‘‘មយមិទំ អត្ថំ តត្ថ ជានាមា’’តិ ឯវំ តត្ថ មិច្ឆាគាហេ អវិជ្ជមានំ ញាណកោដ្ឋាសំ ឱតារេន្តិយេវ អនុប្បវេសេន្តិយេវ. ន តំ ញាណំ, មិច្ឆាទស្សនំ នាមេតំ, កិំ បន តំ មិច្ឆាទស្សនំ នាម? សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិអាទិនា មិច្ឆាភិនិវេសភាវតោ. តេនាហ ‘‘តទបិ…បេ… អត្ថោ’’តិ. យំ តំ ទិដ្ឋិយា ឧបនិស្សយភូតំ ញាណំ, តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ជាននមត្តលក្ខណត្តា ញាណភាគមត្តមេវា’’តិ. ញាណម្បិ ហិ ទិដ្ឋិយា ឧបនិស្សយោ ហោតិយេវ លាភិនោ ឥតរស្ស ច តថា តថា មិច្ឆាភិនិវេសតោ. អនុបាតិវត្តនតោ អនតិក្កមនតោ. អសាធារណតោ ន ឧបាតិវត្តន្តិ ឯតេនាតិ អនុបាតិវត្តនំ, តតោ. ឧបាទានបច្ចយតោតិ ឧបាទានស្ស បច្ចយភាវតោ. ឯតេន ផលូបចារេនេវ ឧបាទានមាហ. យទិ ព្រហ្មជាលេ អាគតា សព្ពាបិ ទិដ្ឋិយោ ឥធ កថិតា ហោន្តិ, ឯវំ សន្តេ ឥទំ សុត្តំ ព្រហ្មជាលសុត្តេន ឯកសទិសន្តិ អាហ – ‘‘ព្រហ្មជាលេ បនា’’តិអាទិ. ‘‘អញ្ញត្រ រូបំ អញ្ញត្រ វេទនា សក្កាយំយេវ អនុបរិធាវន្តី’’តិ វចនតោ ឥធ សក្កាយទិដ្ឋិ អាគតា. ព្រហ្មជាលំ កថិតមេវ ហោតិ តត្ថ អាគតានំ ទ្វាសដ្ឋិយាបិ ទិដ្ឋីនំ ឥធាគតត្តា. សស្សតុច្ឆេទាភិនិវេសោ អត្តាភិនិវេសបុព្ពកោ, ‘‘អត្តា សស្សតោ អត្តា ឧច្ឆេទោ’’តិ បវត្តនតោ.

៣០. ទ្វាសដ្ឋិ…បេ… ទស្សេតុន្តិ កថំ បនាយមត្ថោ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ’’តិអាទិបាឡិយា ទស្សិតោ ហោតីតិ? អប្បហីនសក្កាយទិដ្ឋិកស្ស បុព្ពន្តាបរន្តទិដ្ឋិឧបាទិយនជោតនតោ. បរិច្ចាគេនាតិ វិក្ខម្ភនេន. ចតុត្ថជ្ឈាននិរោធា តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឯត្ថ ន បរិហីនចតុត្ថជ្ឈានស្ស តតិយជ្ឈានំ ភវតិ, តតិយជ្ឈានា វុដ្ឋិតស្ស បន ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋិតស្ស ច តតិយំ បដិលោមនយេន សម្ភវតិ. តេនាហ ‘‘អយំ បនេត្ថា’’តិអាទិ. ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពន្តិ ‘‘បវិវេកា បីតិ និរុជ្ឈតី’’តិ ឥទំ, ‘‘និរាមិសសុខស្សនិរោធា’’តិ ឯត្ថ វិយ វុដ្ឋាននិរោធវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ហីនជ្ឈានបរិយាទានកទោមនស្សន្តិ នីវរណសហគតទោមនស្សមាហ. តញ្ហិ ឈានបរិយាទានករំ. កម្មនីយភាវោតិ សមាបត្តិំ បត្តោ វិយ សមាបត្តិសមាបជ្ជនភាវេ កម្មក្ខមភាវោ. សោមនស្សវិធុរត្តា ទោមនស្សំ វិយាតិ ទោមនស្សន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឧប្បជ្ជតិ បវិវេកា បីតី’’តិ បុន វុត្តា បីតិ ឈានទ្វយបីតិ. យំ ឋានំ ឆាយា ជហតីតិ យំ បទេសំ អាតបេន អភិភុយ្យមានំ ឆាយា ជហតិ. តត្ថ អាតបេ ឆាយាតិ បទេសេន អាតបសញ្ញិតានំ ភូតសង្ខតានំ បហានដ្ឋានមាហ. តេនាហ ‘‘យស្មិំ ឋានេ’’តិអាទិ.

៣១. និរាមិសំ សុខន្តិ តតិយជ្ឈានសុខំ ទូរសមុស្សារិតកាមាមិសត្តា.

៣២. អទុក្ខមសុខន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានវេទនំ, ន យំ កិញ្ចិ ឧបេក្ខាវេទនំ.

៣៣. និគ្គហណោតិ មមំការភាវេន កិញ្ចិបិ អគណ្ហន្តោ. និព្ពានស្ស សប្បាយន្តិ និព្ពានាធិគមស្ស, និព្ពានស្សេវ វា អវិលោមវសេន ឯកន្តិកុបាយតាយ សប្បាយំ. តេនាហ ‘‘ឧបការភូត’’ន្តិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ តេភូមកធម្មេសុ. ឯតន្តិ ឯតំ យថាវុត្តសមថភាវនាយ កិលេសានំ វិក្ខម្ភនំ. សព្ពត្ថ និកន្តិយា អសុក្ខាបិតត្តា កថំ និព្ពានស្ស ឧបការបដិបទា នាម ជាតំ? ន ជាយតេ វាត្យធិប្បាយោ. សព្ពត្ថាតិ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិអាទិកេ សព្ពស្មិំ. អគ្គណ្ហនវសេនាតិ តណ្ហាគាហេន អគ្គហណវសេន. យត្ថ ហិ តណ្ហាគាហោ វិមោចិតោ, តត្ថ ទិដ្ឋិមានគ្គាហា សុក្ខា វិយ ហោន្តិ តទេកដ្ឋភាវតោ. តាទិសស្ស និព្ពានគាមិនី បដិបទា ឯវ អាសន្នេ, ន ទូរេ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧបការបដិបទា នាម ជាត’’ន្តិ. តាទិសស្ស ច សន្តោហមស្មីតិអាទិកា សមនុបស្សនា អធិមានបក្ខេ តិដ្ឋតីតិ អាហ – ‘‘អភិវទតីតិ អភិមានេន ឧបវទតី’’តិ. ឥទមេវ ឧបាទិយតីតិ និយមាភាវតោ ‘‘អដ្ឋារសវិធម្បី’’តិ វុត្តំ. សេសបទេបិ ឯសេវ នយោ. ទិដ្ឋុបាទានេ សតិ សេសឧបាទានសម្ភវោ អវុត្តសិទ្ធោតិ តទេវ ឧទ្ធដំ.

សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេតិ និរោធស្ស ការណំ និព្ពានំ វេទិតព្ពំ. ទ្វិន្នំ អាយតនានន្តិ ចក្ខាយតនាទីនំ ទ្វិន្នំ អាយតនានំ. បដិក្ខេបេន និព្ពានំ ទស្សិតំ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន.

ន គាធតីតិ ន បតិដ្ឋាតិ. អតោតិ អស្មា និព្ពានា. សរាតិ តណ្ហា. សង្ខារបដិក្ខេបេនាតិ សង្ខារេកទេសភូតានំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ បដិក្ខេបេន.

វិញ្ញាណន្តិ វិសិដ្ឋេន ញាណេន ជានិតព្ពំ. តតោ ឯវ អនិទស្សនំ អចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ អនិន្ទ្រិយគោចរំ. អនន្តន្តិ អន្តរហិតំ, និច្ចន្តិ អត្ថោ. សព្ពតោ បភន្តិ កិលេសន្ធការាភាវតោ ច សមន្តតោ បភស្សរំ. ‘‘សព្ពតោ បប’’ន្តិ វា បាឋោ, សព្ពតោ បតតិត្ថន្តិ អត្ថោ. ចត្តារីសកម្មដ្ឋានសង្ខាតេហិ តិត្ថេហិ ឱតរិត្វា អនុបវិសិតព្ពំ អមតសរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អនុបាទា កញ្ចិ ធម្មំ អគ្គហេត្វា វិមុច្ចន្តិ ឯត្ថាតិ អនុបាទាវិមោក្ខោ, និព្ពានំ. អនុបាទា វិមុច្ចតិ ឯតេនាតិ អនុបាទាវិមោក្ខោ, អគ្គមគ្គោ. អនុបាទាវិមោក្ខន្តិកតាយ បន អរហត្តផលំ អនុបាទាវិមោក្ខោតិ វុត្តំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បញ្ចត្តយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. កិន្តិសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ភវោតិ បរិត្តោ. អភវោតិ មហន្តោ. វុទ្ធិអត្ថោ ហិ អយំ អ-ការោ, ‘‘សំវរាសំវរោ, ផលាផល’’ន្តិអាទីសុ វិយ, តស្មា ភវាភវហេតូតិ ខុទ្ទកស្ស មហន្តស្ស វា ភវស្ស ហេតុ, តំ បច្ចាសីសមានោតិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘តស្មិំ តស្មិំ ភវេ សុខំ វេទិស្សាមី’’តិអាទិ.

៣៥. លោកុត្តរពោធិបក្ខិយធម្មេ ឧទ្ទិស្ស បុថុជ្ជនានំ វិវាទោ សម្ភវតីតិ អាហ – ‘‘លោកិយលោកុត្តរាវ កថិតា’’តិ. លោកិយាបិ ហិ ពោធិបក្ខិយធម្មា លោកុត្តរធម្មាធិគមស្ស អាសន្នការណត្តា វិសេសការណន្តិ យាវ អញ្ញេហិ លោកិយធម្មេហិ អភិវិសិដ្ឋោតិ កត្វា, ‘‘ឥមេសុ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មេសូ’’តិ អវិសេសេន វុត្តំ. អត្ថតោ នានំ ហោតីតិ អត្ថតោ ភេទោ ហោតិ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ សមធិគតត្តា. ន ហិ កាយាទយោ ភាវេតព្ពា, សតិយេវ បន ភាវេតព្ពាតិ. ព្យញ្ជនតោ នានំ ភេទំ. ឥមិនាបិ ការណេនាតិ ឥមាយបិ យុត្តិយា. ឥទានិ តំ យុត្តិំ ទស្សេន្តោ – ‘‘អត្ថញ្ច ព្យញ្ជនញ្ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សមានេត្វាតិ សុត្តន្តរតោ សមានេត្វា, សុត្តន្តរបទេហិ ច សមានេត្វា. អញ្ញថាតិ អញ្ញតោ, ភូតតោ អបគតំ កត្វាតិ អត្ថោ. មិច្ឆា រោបិតភាវោតិ អយាថាវតោ ឋបិតភាវោ. អត្ថញ្ច ព្យញ្ជនញ្ច វិញ្ញាបនការណមេវាតិ អវិបរីតត្ថស្ស សទ្ទស្ស ច ពុជ្ឈនហេតុតាយ.

៣៧. ឥធ ធម្មវិនយដ្ឋានេ សតិយេវ សតិបដ្ឋានន្តិ គហិតា, អត្ថតោ សមេតិ នាម យាថាវតោ អត្ថស្ស គហិតត្តា. អសភាវនិរុត្តិភាវតោ ព្យញ្ជនតោ នានត្តន្តិ តំ លិង្គភេទេន វចនភេទេន ច ទស្សេន្តោ, ‘‘សតិបដ្ឋានោតិ វា សតិបដ្ឋានាតិ វា មិច្ឆា រោបេថា’’តិ អាហ. អប្បមត្តកន្តិ អណុមត្តំ សល្លហុកំ, ន គរុតរំ អធនិតំ កត្វា វត្តព្ពម្បិ ធនិតំ ឃោសវន្តំ កត្វា រោបិតេ វុត្តទោសាភាវតោតិ តេនាហ – ‘‘និព្ពុតិំ បត្តុំ សក្កា ហោតី’’តិ.

ព្យញ្ជនស្ស មិច្ឆារោបនំ ន វិសេសន្តរាយករំ ហោតីតិ ញាបនត្ថំ, ចតុសុ មគ្គេសុ បញ្ហំ កថេត្វាវ បរិនិព្ពុតោ. សុត្តន្តព្យញ្ជនំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘អប្បមត្តកំ ខោ បនា’’តិ.

៣៨. អថ ចតុត្ថវារេ វិវាទោ កស្មា ជាតោ? យាវតា នេសំ វចនំ អត្ថតោ ចេវ សមេតិ ព្យញ្ជនតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. សញ្ញាយ វិវាទោតិ កិញ្ចាបិ សមេតិ អត្ថតោ ចេវ ព្យញ្ជនតោ ច, សញ្ញា បន នេសំ អវិសុទ្ធា, តាយ សញ្ញាយ វសេន វិវាទោ ជាតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អហ’’ន្តិអាទិមាហ. អហំ សតិបដ្ឋានន្តិ វទាមិ, អយំ សតិបដ្ឋានោតិ វទតីតិ ឯវំ តេសំ ញាណំ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ, ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា អតិទិសតិ.

៣៩. ន ចោទនត្ថាយ វេគាយិតព្ពន្តិ សីឃំ សីឃំ ន ចោទនា កាតព្ពាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា ឯកច្ចោ កោធនភាវេន ឯវំ បដិប្ផរិ, តស្មា. អនាទានទិដ្ឋីតិ អាទិយិត្វា អនភិនិវិសនតោ អនាទានទិដ្ឋី អទឡ្ហគ្គាហី. បក្ខិបន្តោ វិយាតិ គិលិត្វា បក្ខិបន្តោ វិយ.

ឧបឃាតោតិ ចិត្តប្បឃាតោ ផរសុបឃាតោ វិយ. វណឃដ្ដិតស្ស វិយាតិ វណេ ឃដ្ដិតស្ស វិយ ទុក្ខុប្បត្តិ ចិត្តទុក្ខុប្បត្តិ. ទ្វេ វារេ វត្វាបិ វិសជ្ជេតីតិ សុប្បដិនិស្សគ្គី ឯវំ បគេវ ចោទិតមត្តេ វិស្សជ្ជេតិ ចេតិ អធិប្បាយោ. កថនវសេន ច កាយចិត្តកិលមថោ. ឯវរូបោតិ សហសា អវិស្សជ្ជេន្តេន ចោទកស្ស វិហេសាវាទោ ហុត្វាបិ អក្កោធនាទិសភាវោ.

ឧបេក្ខាតិ សកេន កម្មេន បញ្ញាយិស្សតីតិ តស្មិំ បុគ្គលេ អជ្ឈុបេក្ខណា. ឧបេក្ខំ អតិមញ្ញតិ នាម តស្ស អនាចារស្ស អនជ្ឈុបេក្ខណតោ.

៤០. វចនសញ្ចារោតិ បេសុញ្ញវសេន អញ្ញថាវចនុបសំហារោ. ទិដ្ឋិបឡាសោតិ យុគគ្គាហវសេន លទ្ធិ. សា បន ចិត្តស្ស អនារាធនិយភាវោ សត្ថុចិត្តស្ស អនារាធកភាវោ. កលហោតិ អធិករណុប្បាទវសេន បវត្តោ វិគ្គហោ ភណ្ឌនស្ស បុព្ពភាគោ.

យេន ការណេនាតិ យេន ធម្មេន សត្ថុសាសនេន. តមេវ ហិ សន្ធាយ វទតិ – ‘‘ធម្មោតិ សារណីយធម្មោ អធិប្បេតោ’’តិ. ឯត្ថាតិ ‘‘ធម្មស្ស ចានុធម្ម’’ន្តិ ឯត្ថ. ធម្មោតិ សម្ពុទ្ធស្ស តស្ស តថា បវត្តំ ព្យាករណំ យថា វិវាទាបន្នា សញ្ញត្តិំ គច្ឆន្តិ. តេនាហ – ‘‘តេសំ ភិក្ខូនំ សញ្ញត្តិករណ’’ន្តិ. តទេវ ព្យាករណំ អនុធម្មោតិ ភិក្ខុនា វុច្ចមានោ អនុបវត្តោ ធម្មោ. តេនាហ – ‘‘តទេវ ព្យាករោតិ នាមា’’តិ. កោចីតិ យោ កោចិ. សហធម្មិកោ សការណោ. អញ្ញត្ថោ អយំ កិំ សទ្ទោតិ អាហ ‘‘អញ្ញោ’’តិ. អស្សាតិ វុត្តនយេន បដិបន្នភិក្ខុនោ, តស្ស បដិបត្តិ ន កេនចិ គរហណីយា ហោតីតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

កិន្តិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. សាមគាមសុត្តវណ្ណនា

៤១. ទ្វេធិកជាតាតិ ជាតទ្វេធិកា សញ្ជាតភេទា. ទ្វេជ្ឈជាតាតិ ទុវិធភាវំ បត្តា. ភណ្ឌន្តិ បរិភាសន្តិ ឯតេនាតិ ភណ្ឌនំ, វិរុទ្ធចិត្តតា. តន្តិ ភណ្ឌនំ. ធម្មវិនយន្តិ បាវចនំ. វិតុជ្ជន្តា មុខសត្តីហិ. សហិតំ មេតិ មយ្ហំ វចនំ សហិតំ សិលិដ្ឋំ បុព្ពាបរសម្ពន្ធំ អត្ថយុត្តំ. តេនាហ ‘‘អត្ថសំហិត’’ន្តិ. អធិចិណ្ណន្តិ អាចិណ្ណំ. វិបរាវត្តន្តិ វិរោធទស្សនវសេន បរាវត្តិតំ, បរាវត្តំ ទូសិតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘ចិរកាលវសេន…បេ… និវត្ត’’ន្តិ. បរិយេសមានោ ចរ, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា សិក្ខាហីតិ អត្ថោ. សចេ សក្កោសិ, ឥទានិមេវ មយា វេឋិតទោសំ និព្ពេឋេហិ. មរណមេវាតិ អញ្ញមញ្ញឃាតវសេន មរណមេវ.

នាដបុត្តស្ស ឥមេតិ នាដបុត្តិយា. តេ បន តស្ស សិស្សាតិ អាហ ‘‘អន្តេវាសិកេសូ’’តិ. បុរិមបដិបត្តិតោ បដិនិវត្តនំ បដិវានំ, តំ រូបំ សភាវោ ឯតេសន្តិ បដិវានរូបា. តេនាហ ‘‘និវត្តនសភាវា’’តិ. កថនំ អត្ថស្ស អាចិក្ខនំ. បវេទនំ តស្ស ហេតុទាហរណានិ អាហរិត្វា ពោធនំ. ន ឧបសមាយ សំវត្តតីតិ អនុបសមសំវត្តនំ, តទេវ អនុបសមសំវត្តនិកំ, តស្មិំ. សមុស្សិតំ ហុត្វា បតិដ្ឋាហេតុភាវតោ ថូបំ បតិដ្ឋាតិ អាហ – ‘‘ភិន្នថូបេតិ ភិន្នបតិដ្ឋេ’’តិ. ថូបោតិ វា ធម្មស្ស និយ្យានភាវោ វេទិតព្ពោ, អញ្ញធម្មេ អភិភុយ្យ សមុស្សិតដ្ឋេន. សោ និគណ្ឋស្ស សមយេ កេហិចិ អភិន្នសម្មតោបិ ភិន្នោ វិនដ្ឋោយេវ សព្ពេន សព្ពំ អភាវតោតិ ភិន្នថូបោ. សោ ឯវ និយ្យានភាវោ វដ្ដទុក្ខតោ មុច្ចិតុកាមានំ បដិសរណំ, តំ ឯត្ថ នត្ថីតិ អប្បដិសរណោ, តស្មិំ ភិន្នថូបេ អប្បដិសរណេតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អាចរិយប្បមាណន្តិ អាចរិយមុដ្ឋិ ហុត្វា បមាណភូតំ. នានានីហារេនាតិ នានាការេន. ‘‘វិវាទោ ន ឧប្បជ្ជី’’តិ វត្វា តស្ស អនុប្បត្តិការណំ ទស្សេន្តោ, ‘‘សត្ថា ហិ…បេ… អវិវាទការណំ កត្វាវ បរិនិព្ពាយី’’តិ វត្វា តំ វិវរិតុំ ‘‘ភគវតា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បតិដ្ឋា ច អវស្សយោ ច, ‘‘អយំ ធម្មោ អយំ វិនយោ ឥទំ សត្ថុសាសន’’ន្តិ វិនិច្ឆយនេ មហាបទេសា, បញ្ហព្យាករណានិ ច, យស្មា តេសុ បតិដ្ឋាយ តេ អវស្សាយ ធម្មវិនយធរា ច និច្ឆយំ គច្ឆន្តិ. តថា ហិ សុត្តន្តមហាបទេសតោ វិនយេ កេនចិ បុច្ឆិតោ អត្ថោ ចតុន្នំ បញ្ហព្យាករណានំ វសេន សុវិនិច្ឆិតរូបោ, តស្មា ធម្មវិនយោ ឥធ សត្ថុ កិច្ចំ កាតុំ សក្កោតីតិ អាហ – ‘‘តេនេវា’’តិអាទិ, តស្មា ឧឡារាយ ទេសនាយ ភាជនន្តិ អធិប្បាយោ.

៤២. បដិបវិដ្ឋំ កត្វា អាហរិតព្ពតោ, សច្ចំ ការិតព្ពតោ បាភតំ មូលន្តិ អាហ – ‘‘កថាបាភត’’ន្តិ, ធម្មកថាយ មូលការណន្តិ អត្ថោ. យេសំ វសេន វិវាទោ ឧប្បន្នោ, តេយេវ អធម្មវាទិនោ, តេសំ តាវ សោ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតុ, តតោ អញ្ញេសំ ទេវមនុស្សានំ កថន្តិ, ចោទនា បរម្បរាយ សំកិលេសវត្ថុភាវតោតិ បរិហារោ. តេនាហ – ‘‘កោសម្ពកក្ខន្ធកេ វិយា’’តិអាទិ.

៤៣. អភិញ្ញា ទេសិតាតិ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ ជានិត្វា ពោធិតា. បតិស្សយមានរូបាតិ អបទិស្ស បតិស្សយមានា គរុកវសេន និស្សយមានសភាវា. តេនាហ – ‘‘ឧបនិស្សាយ វិហរន្តី’’តិ, គរុតរំ និស្សយំ កត្វា វិហរន្តីតិ អត្ថោ. បរិវារេ បញ្ញត្តានីតិ, ‘‘អាជីវហេតុ អាជីវការណា’’តិ, ឯវំ និទ្ធារេត្វា បរិវារបាឡិយំ (បរិ. ៣៣៦) អាសង្ករវសេន ឋបិតានិ. ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យា’’តិ (បារា. ៣៩, ៤២, ៤៣) វិភង្គបាឋវសេនេវ ហិ តានិ ភគវតា បញ្ញត្តានិ. តានិ ឋបេត្វា សេសានិ សព្ពសិក្ខាបទានិ អធិបាតិមោក្ខំ នាមាតិ, ឥទំ គោពលីពទ្ទញាយេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ តេសម្បិ អធិបាតិមោក្ខភាវតោ.

តត្រាយំ នយោតិ តស្មិំ សុប្បជហនាយ អប្បមត្តកភាវេ អយំ វក្ខមានោ. តានីតិ បណីតភោជនានិ. យោ កោចីតិ ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា. ទុក្កដវត្ថុកន្តិ យំ កិញ្ចិ ទុក្កដាបត្តិវត្ថុកំ. តេនាតិ សុប្បជហនភាវេន មូលាបត្តិវីតិក្កមស្ស អណុមត្តតាយ.

បុព្ពភាគមគ្គន្តិ លោកិយមគ្គំ. តត្រាតិ តស្មិំ បុព្ពភាគមគ្គំ និស្សាយ វិវាទុប្បាទេ. ឱភាសញាណន្តិ ឱភាសស្ស ឧប្បត្តិហេតុភូតំ ញាណំ. តត្ថ បន សោ មគ្គសញ្ញិភាវេន មគ្គោ ច ចតុព្ពិធោតិ សុតត្តា, ‘‘បដ្ឋមមគ្គោ នាមា’’តិអាទិមាហ. ឯវន្តិ ឯវំ អសន្ទិទ្ធំ អបរិសង្កិតំ បរិច្ចត្តំ កត្វា កម្មដ្ឋានំ កថេតុំ ន សក្កោតិ.

ចេតិយំ ន ទិដ្ឋន្តិ តស្ស កតំ ថូបំ វទតិ. និន្ទិយេ បុថុជ្ជនភាវេ ឋិតំ បាសំសំ អរិយភាវំ អារោបេត្វា តំ មិច្ឆាលទ្ធិំ អភិនិវិស្ស បគ្គយ្ហ វោហរណតោ សគ្គោបិ មគ្គោបិ វារិតោយេវាតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យោ និន្ទិយំ បសំសតិ, តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោ;

វិចិនាតិ មុខេន សោ កលិំ, កលិនា តេន សុខំ ន វិន្ទតី’’តិ. (សុ. និ. ៦៦៣; សំ. និ. ១.១៨០-១៨១; អ. និ. ៤.៣; នេត្តិ. ៩២);

‘‘ខណេនេវ អរហត្តំ បាបុណិតុំ សមត្ថកម្មដ្ឋានកថំ អាចិក្ខិស្សាមី’’តិ ហិ ឥមិនា តត្ថ កោហញ្ញម្បិ ទិស្សតិ; ឥតរេសុ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ឧប្បាដេត្វាតិ ឧទ្ធរិត្វា. ‘‘អថ តេ ភិក្ខូ’’តិអាទិ សេសំ នាម. ‘‘អមតំ តេ បរិភុញ្ជន្តិ, យេ កាយគតាសតិំ បរិភុញ្ជន្តី’’តិ (អ. និ. ១.៦០០) វចនំ ទុគ្គហិតំ គណ្ហាបេត្វា, ‘‘ឯត្តាវតា វោ អមតំ បរិភុត្តំ នាម ភវិស្សតី’’តិ អាហ.

៤៤. ឯវន្តិ អាការលក្ខណមេតំ, ន អាការនិយមនំ. តេន ឥមិនាវ ការណេន ច យោ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. គរុស្មិំ គរូតិ បវត្តំ ចិត្តំ គរុវិសយត្តា តំសហចរិតត្តា គរុ, តស្ស ភាវោ គារវំ, គរុករណំ, តំ ឯត្ថ នត្ថីតិ អគារវោ. តេនាហ ‘‘គារវវិរហិតោ’’តិ. គរុស្ស គារវវសេន បតិស្សយនំ បតិស្សោតិ វុច្ចតិ នីចវុត្តិតា, តប្បដិបក្ខតោ អប្បតិស្សោតិ អាហ – ‘‘អប្បតិស្សយោ អនីចវុត្តី’’តិ. ឯត្ថ យថាយំ បុគ្គលោ សត្ថរិ អគារវោ នាម ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ, ‘‘ឯត្ថ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តីសុកាលេសុ ឧបដ្ឋានំ ន យាតីតិអាទិ សមុទាយកិត្តនអនវសេសទស្សនំ, អវយវតោ បន អគារវសិទ្ធិ យថា តំ សាមញ្ញតោ សិក្ខាបទសមាទានំ តព្ពិសេសោ ភេទោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

សក្កច្ចំ ន គច្ឆតីតិ អាទរវសេន ន គច្ឆតិ. សង្ឃេ កតោយេវ ហោតិ សង្ឃបរិយាបន្នត្តា តស្ស, យថា សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទិន្នំ ឯកេន ភិក្ខុនា បដិគ្គហិតំ សង្ឃស្ស ទិន្នមេវ ហោតិ. អបរិបូរយមានោវ សិក្ខាយ អគារវោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘សិក្ខាយ ន បរិបូរការី’’តិ (ម. និ. ២.១៣៥). អត្តនោ បរិសាយ ឧប្បន្នំ វិវាទមូលំ វិសេសតោ អត្តនា វូបសមេតព្ពតោ អត្តនោ ច អនត្ថាវហតោ ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្ត្វេវ វុត្តំ. ឯស នយោ ពហិទ្ធាតិ ឯត្ថាបិ.

៤៦. ឆឋានានីតិ ឆមូលានិ. យថា សមនវសេន សមថានំ វិវាទាទីសុ អធិកត្តុភាវោ, ឯវំ វិវាទាទីនំ តេហិ អធិកត្តព្ពតាបីតិ អាហ – ‘‘វូបសមនត្ថាយ…បេ… អធិករណានី’’តិ. តេន អធិករណសទ្ទស្ស កម្មត្ថតំ អាហ. សមថា វា សមនវសេន អធិករីយន្តិ ឯត្ថាតិ អធិករណានិ, វិវាទាទយោ.

វិវាទោ ឧប្បន្នមត្តោវ ហុត្វា បរតោ កក្ខឡត្ថាយ សំវត្តនតោ យំ វត្ថុំ និស្សាយ បឋមំ ឧប្បន្នោ វិវាទានុសារេន មូលកំ វិយ អនុពន្ធរោគោ តមេវ តទញ្ញំ វា វត្ថុំ កត្វា បវឌ្ឍន្តោ វិវាទាធិករណំ បត្វា ឧបរិ វឌ្ឍតិ នាម, អនុវាទាបត្តិកិច្ចាធិករណំ បត្វា វិវាទស្ស ច វឌ្ឍនំ បាកដមេវ. តេន វុត្តំ – ‘‘ចត្តារិ អធិករណានិ បត្វា ឧបរិ វឌ្ឍន្តោ សោ វិវាទោ’’តិ. ឧប្បន្នានំ ឧប្បន្នានន្តិ (ទី. និ. ដី. ៣.៣៣១) ឧដ្ឋិតានំ ឧដ្ឋិតានំ. សមថត្ថន្តិ សមនត្ថំ.

អដ្ឋារសហិ វត្ថូហីតិ លក្ខណវចនមេតំ យថា ‘‘យទិ មេ ព្យាធី ទាហេយ្យុំ. ទាតព្ពមិទមោសធ’’ន្តិ (សំ. និ. ដី. ២.៣.៣៩-៤២; កង្ខា. អភិ. ដី. អធិករណសមថវណ្ណនា), តស្មា តេសុ អញ្ញតរេន វិវទន្តា, ‘‘អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ វិវទន្តី’’តិ វុច្ចន្តិ. ឧបវទនាតិ អក្កោសោ. ចោទនាតិ អនុយោគោ.

អធិករណស្ស សម្មុខាវ វិនយនតោ សម្មុខាវិនយោ. សន្និបតិតបរិសាយ ធម្មវាទីនំ យេភុយ្យតាយ យេភុយ្យសិកកម្មស្ស ករណំ យេភុយ្យសិកា. ការកសង្ឃស្ស សាមគ្គិវសេន សម្មុខីភាវោ, ន យថា តថា ការកបុគ្គលានំ សម្មុខតាមត្តំ. ភូតតាតិ តច្ឆតា. សច្ចបរិយាយោ ហិ ឥធ ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘ធម្មវាទី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៩) វិយ. វិនេតិ ឯតេនាតិ វិនយោ, តស្ស តស្ស អធិករណស្ស វូបសមាយ ភគវតា វុត្តវិធិ, តស្ស វិនយស្ស សម្មុខតា វិនយសម្មុខតា. វិវាទវត្ថុសង្ខាតេ អត្ថេ បច្ចត្ថិកា អត្ថបច្ចត្ថិកា, តេសំ អត្ថបច្ចត្ថិកានំ. សង្ឃសម្មុខតា បរិហាយតិ សម្មតបុគ្គលេហេវ វូបសមនតោ.

នន្តិ វិវាទាធិករណំ. ‘‘ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតី’’តិអាទិនា (បរិ. ៣៨៣) វុត្តំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ. គុឡ្ហកាទីសុ អលជ្ជុស្សន្នាយ បរិសាយ គុឡ្ហកោ សលាកគ្គាហោ កាតព្ពោ; លជ្ជុស្សន្នាយ វិវដកោ, ពាលុស្សន្នាយ សកណ្ណជប្បកោ. យស្សា កិរិយាយ ធម្មវាទិនោ ពហុតរា, សា យេភុយ្យសិកាតិ អាហ – ‘‘ធម្មវាទីនំ យេភុយ្យតាយា’’តិអាទិ.

ឯវំ វិនិច្ឆិតន្តិ អាបត្តិំ ទស្សេត្វា រោបនវសេន វិនិច្ឆិតំ, បដិកម្មំ បន អាបត្តាធិករណសមថេ បរតោ អាគមិស្សតិ. ន សមណសារុប្បំ អស្សាមណកំ, សមណេហិ អកាតព្ពំ, តស្មិំ. អជ្ឈាចារេ វីតិក្កមេសតិ. បដិចរតោតិ បដិច្ឆាទេន្តស្ស. បាបុស្សន្នតាយ បាបិយោ, បុគ្គលោ, តស្ស កាតព្ពកម្មំ តស្សបាបិយសិកំ.

សម្មុខាវិនយេនេវ វូបសមោ នត្ថិ បដិញ្ញាយ, តថារូបាយ ខន្តិយា វា វិនា អវូបសមនតោ. ឯត្ថាតិ អាបត្តិទេសនាយំ. បដិញ្ញាតេ អាបន្នភាវាទិកេ ករណកិរិយា, ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ, បរិវាសទានាទិវសេន ច បវត្តំ វចីកម្មំ បដិញ្ញាតករណំ.

យថានុរូបន្តិ ‘‘ទ្វីហិ ចតូហិ តិហិ ឯកេនា’’តិ ឯវំ វុត្តនយេន យថានុរូបំ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ, ឯតស្មិំ វា សមថវិចារេ. វិនិច្ឆយនយោតិ វិនិច្ឆយេ នយមត្តំ. តេនាហ ‘‘វិត្ថារោ បនា’’តិអាទិ.

៤៧. សង្ខេបតោវ វុត្តោ, ន សមថក្ខន្ធកេ វិយ វិត្ថារតោ. តថាតិ ឥមិនា ‘‘ធម្មា’’តិ បទំ អាកឌ្ឍតិ, ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, ឯវមាទិនា ឥមិនា បការេនាតិ វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ពោធិបក្ខិយធម្មានំ ឯកន្តានវជ្ជភាវតោ នត្ថិ អធម្មភាវោ, ភគវតោ ទេសិតាការំ ហាបេត្វា វឌ្ឍេត្វា វា កថនំ យថាធម្មំ អកតន្តិ កត្វា អធម្មភាវោតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘តយោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិ.

និយ្យានិកន្តិ សបាដិហីរំ អប្បដិវានំ ហុត្វា បវត្តតិ. តថេវាតិ ឥមិនា ‘‘ឯវំ អម្ហាក’’ន្តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ អាកឌ្ឍតិ. ភូតេន…បេ… កាតព្ពកម្មំ ធម្មោ នាម យថាធម្មំ ករណតោ, វុត្តវិបរិយាយតោ ឥតោ បរំ អធម្មោ. អយំ វិនយោ នាម រាគាទីនំ សំវរណតោ បហានតោ បដិសង្ខានតោ ច. អយំ អវិនយោ នាម រាគាទីនំ អវិនយនតោ. អយំ វិនយោ នាម យថាវិនយករណតោ, វុត្តវិបរិយាយេន ឥតរោ អវិនយោ. វត្ថុសម្បត្តិអាទិនា ឯវ សព្ពេសំ វិនយកម្មានំ អកុប្បតាតិ អាហ – ‘‘វត្ថុសម្បត្តិ…បេ… អយំ វិនយោ នាមា’’តិ, តប្បដិបក្ខតោ អវិនយោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘វត្ថុវិបត្តី’’តិអាទិ.

សម្មាបដិបត្តិយា នយនដ្ឋេន យថាវុត្តោ ធម្មោ ឯវ នេត្តិ, តតោ ឯវ សត្តស្ស វិយ រជ្ជុ អសិថិលបវត្តិហេតុតាយ ធម្មរជ្ជូតិ អត្ថោ វុត្តោ. សុត្តន្តបរិយាយេន តាវ ទស កុសលកម្មបថា ធម្មោតិ ឯវំ វុត្តា. សា ឯវ វា ហោតុ ធម្មនេត្តិ, យោ ឥធ ឥមិស្សា វណ្ណនាយ, ‘‘ឆត្តិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា’’តិអាទិនា ធម្មេន ច វិនយេន ច វុត្តោ, សោ ឯវ វា ធម្មនេត្តិ ហោតូតិ អានេត្វា យោជនា. តាយ ធម្មនេត្តិយា សមេតិ តាយ យថាវុត្តាយ ធម្មនេត្តិយា សំសន្ទតិ, ឯកលក្ខណមេវ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ វិវាទវត្ថុភូតោ ធម្មោ ចេ ‘‘ធម្មោ’’តិ, អធម្មោ ចេ ‘‘អធម្មោ’’តិ, វិនយោ ចេ ‘‘វិនយោ’’តិ, អវិនយោ ចេ ‘‘អវិនយោ’’តិ និច្ឆិនន្តេន ឯកច្ចានំ វិវាទាធិករណមេវ ទស្សិតំ តស្ស វូបសមធម្មានំ អបរិយោសាបិតត្តា.

៤៨. តំ បនេតន្តិ វិវាទាធិករណំ បច្ចាមសតិ. វារេ អត្ថសំវណ្ណនាវសេន បត្តេបិ. ទ្វីហីតិ យស្មិំ អាវាសេ វិវាទាធិករណំ ឧប្បន្នំ, តត្ថ វាសីហិ ទ្វីហិបិ ភិក្ខូហិ អតិរេកតរា.

៤៩. ខន្ធសាមន្តន្តិ អាបត្តិក្ខន្ធភាវេន សមីបំ. អាបត្តិសាមន្តំ នាម បុព្ពភាគា អាបជ្ជិតព្ពអាបត្តិ. មេថុនរាគវសេន កាយសំសគ្គេ ទុក្កដស្ស វត្ថូតិ អាហ – ‘‘បឋមបារាជិកស្ស បុព្ពភាគេ ទុក្កដ’’ន្តិ. សេសានំ តិណ្ណំ បារាជិកានំ បុព្ពភាគេ ថុល្លច្ចយមេវ.

៥០. បរិក្កមិត្វា ឧបក្កមិត្វា. អាបត្តាធិករណំ ទស្សិតំ តត្ថេវ វិសេសតោ បដិញ្ញាយ ការេតព្ពតាយ ឥច្ឆិតព្ពត្តា.

៥២. កម្មស្ស វត្ថុ ទស្សិតំ ន សមថោតិ អធិប្បាយោ. ននុ ចាយំ សមថាធិការោតិ? សច្ចំ, សមថស្ស បន ការណេ ទស្សិតេ សមថោ ទស្សិតោវ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវរូបស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៥៣. ឥទំ កម្មន្តិ ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ ភណ្ឌនជាតាន’’ន្តិអាទិនា វុត្តកម្មំ. តិណវត្ថារកសទិសត្តាតិ តំសទិសតាយ តព្ពោហារោតិ ទស្សេតិ យថា – ‘‘ឯស ព្រហ្មទត្តោ’’តិ. អាការមត្តមេវ តិណវត្ថារកកម្មំ នាម, ន បន តស្ស សព្ពសោ ករណវិធានំ. តេនាហ ‘‘ខន្ធកេ’’តិអាទិ. គិហីនំ ហីនេន ខុំសនវម្ភនំ យថា ‘‘តិលសំគុឡិកា នត្ថី’’តិ. ធម្មិកបដិស្សវេសុ វិសំវាទនវសេន អាបន្នា អាបត្តិ. អស្សាតិ កិច្ចាធិករណស្ស. សម្មុខាវិនយេនេវ វូបសមោ សង្ឃសម្មុខតាទិនាវ វូបសមនតោ.

៥៤. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយវចនតោ កោសម្ពិយសុត្តេ (ម. និ. ១.៤៩២) សោតាបត្តិមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ កថិតា, ឥធ បន ‘‘ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតិ’’ច្ចេវ វុត្តត្តា, ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ សោតាបត្តិផលសម្មាទិដ្ឋិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ. បាបកម្មស្ស អប្បតា មហន្តតា សាវជ្ជភាវស្ស មុទុតិក្ខភាវេន វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘អណុន្តិ អប្បសាវជ្ជំ. ថូលន្តិ មហាសាវជ្ជ’’ន្តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សាមគាមសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៥. សុនក្ខត្តសុត្តវណ្ណនា

៥៥. ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ ញាតមរិយាទាយ បជាននតោ អញ្ញា, មគ្គបញ្ញា. តស្ស ផលភាវតោ អគ្គផលបញ្ញា, តំសហគតា សម្មាសង្កប្បាទយោ ច ‘‘អញ្ញា’’តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘អញ្ញាតិ អរហត្ត’’ន្តិ. ចតូហិ បទេហិ កថិតា, ‘‘បរិចិណ្ណា មេ ភគវា’’តិអាទីសុ វិយ ន ឯកបទេនេវ. ‘‘លោកុត្តរោ ធម្មោ អធិគតោ មយា’’តិ មញ្ញនាមត្តំ អធិមានោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘អប្បត្តេ បត្តសញ្ញិនោ’’តិអាទិមាហ.

៥៦. ឥទំ ឋានន្តិ ឥទំ ឱភាសាទិសម្មុតិហេតុភូតំ ឧឡារតរំ ឧទយព្ពយញាណំ. ឧឡារតរភាវេន ហិ តំ មគ្គផលបញ្ញាយ បច្ចយោ ហុត្វា យាថាវតោ ទុព្ពិញ្ញេយ្យតាយ វិបស្សកំ វិសំវាទេតិ. តេនាហ ‘‘អវិភូតំ អន្ធការ’’ន្តិ. ឥមំ បញ្ហន្តិ ឥមំ សុត្តំ គម្ភីរំ លោកុត្តរបដិសំយុត្តំ អត្តនា ញាតុំ ឥច្ឆិតំ អត្ថំ. ឧគ្គហេត្វាតិ កេវលំ បិដកសម្បាទនវសេនេវ ឧគ្គណ្ហិត្វា. តេនាហ ‘‘អជានិត្វា’’តិ. វិសេវមានាតិ កិលេសវិសេ អវមានេន្តា, សាសនស្ស វា អនុបការវិរូបបច្ចយេ សេវមានា. ឯវមស្សាតិ ឯវំ វុត្តនយេន តេសំ ករណហេតុ អស្ស ចិត្តស្ស ធម្មទេសនាវសេន បវត្តស្ស. អញ្ញថាភាវោ អទេសេតុកាមតា ហោតិ. តន្តិ យថាវុត្តមត្ថំ សន្ធាយ. ឯតន្តិ ‘‘តស្សបិ ហោតិ អញ្ញថត្ត’’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ.

៥៨. កិលេសេហិ អាមសីយតីតិ អាមិសំ, លោកេបរិយាបន្នំ អាមិសន្តិ ឥធ បញ្ច កាមគុណា អធិប្បេតាតិ តេសុ វដ្ដាមិសភាវេបិ លភិតេ កាមាមិសភាវោ សិទ្ធោតិ អាហ – ‘‘វដ្ដាមិសកាមាមិសលោកាមិសភូតេសូ’’តិ. កាមគុណា ហិ វដ្ដស្ស វឌ្ឍនតោ វដ្ដាមិសំ, កាមេតព្ពតោ កាមតណ្ហាយ អាមសិតព្ពតោ កាមាមិសំ, យេភូយ្យតោ សត្តលោកស្ស អាមិសភាវតោ លោកាមិសំ. កាមគុណសភាគាតិ កាមគុណានុលោមា កាមគុណបដិសំយុត្តា. អានេញ្ជសមាបត្តិបដិសំយុត្តាយាតិ កិលេសិញ្ជនរហិតតាយ ឥធ អានេញ្ជាតិ អធិប្បេតាហិ ហេដ្ឋិមាហិ អរូបសមាបត្តីហិ បដិសំយុត្តាយ. ឯវរូបោតិ លោកាមិសភូតេសុ បច្ចយេសុ អធិមុត្តោ តន្និន្នោ តគ្គរុកោ តប្បព្ភារោ. ឯត្តាវតាតិ ឯវំ សទ្ធានំ មនុស្សានំ ទស្សនេន តេសំ បវត្តិតាសយេន ច. សីសំ និក្ខន្តំ ហោតីតិ លាភាសាយ សីសំ ពហិ និក្ខន្តំ វិយ ហោតិ. ឧទរំ ផលិតន្តិ អតិពហុភណ្ឌំ បក្ខិបិយមានំ បសិព្ពកំ វិយ លទ្ធព្ពស្ស អតិបហូតភាវេន ឧទរំ ផីតំ ហោតិ.

៥៩. យថា បុរិមា ទ្វេ អរូបសមាបត្តិយោ អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសេហិ អនិញ្ជនតោ ‘‘អនិញ្ជា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ឥតរាបិ. តំ បវុត្តន្តិ លោកាមិសសំយោជនំ វិគតំ.

៦០. និឃំសន្តិ ‘‘ឯត្តកោ អយ’’ន្តិ បរិច្ឆេទន្តិ អត្ថោ. សិលេសេនាតិ ចម្មការសិលេសាទិសិលេសេន, វជិរលេបសិលេសេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តំ ភិន្នន្តិ អានេញ្ជសំយោជនំ ភិន្នំ វិធមិតំ សមតិក្កន្តំ តាសុ សមាបត្តីសុ អបេក្ខាភាវតោ. អជ្ឈាសយេន អសម្ពទ្ធត្តា វុត្តំ – ‘‘ទ្វេធាភិន្នា សេលា វិយ ហោតី’’តិ. តេនាហ – ‘‘តំ សមាបជ្ជិស្សាមីតិ ចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

៦១. វន្តន្តិ ឆឌ្ឌិតំ, វិស្សដ្ឋន្តិ អត្ថោ.

៦២. ឧបរិសមាបត្តិលាភិនោតិ ឯត្ថ ឧបរិសមាបត្តីតិ អរហត្តផលសមាបត្តិ អធិប្បេតា, អរហតោ ច មគ្គាធិគមេនេវ អនាគាមិផលសមាបត្តិ, សេក្ខានំ វិសយា ហេដ្ឋិមា ផលសមាបត្តិយោ បដិប្បស្សទ្ធា. លោកិយា បន និកន្តិប្បហានេន បដិនិស្សដ្ឋាតិ អាហ – ‘‘ហេដ្ឋា…បេ… ន ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

៦៣. ‘‘បញ្ច ខោ ឥមេ, សុនក្ខត្ត, កាមគុណា’’តិអាទិនា អារទ្ធទេសនា, ‘‘សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’’តិ អរហត្តកិត្តនេន និដ្ឋាបិតាតិ តតោ បរំ, ‘‘ឋានំ ខោ បនា’’តិអាទិកា ទេសនា, ‘‘បាដិយេក្កោ អនុសន្ធី’’តិ វុត្តា. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋា ហី’’តិអាទិ. តត្ថ យថា ខីណាសវស្ស សមាបត្តិលាភិនោតិ យោជនា, ឯវំ វា ខីណាសវស្ស សុក្ខវិបស្សកស្សាតិ យោជេតព្ពា. បដិក្ខិត្តំ អដ្ឋកថាយំ. តស្ស បដិក្ខេបស្ស ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘សមាបត្តិលាភិនោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា សុក្ខវិបស្សកោ អធិមានិកោ សមាបត្តិលាភិនោ សមានយោគក្ខមោ អប្បត្តេ បត្តសញ្ញិតាយ ភេទាភាវតោ, ឯវំ សុក្ខវិបស្សកោ ខីណាសវោ សមានយោគក្ខមោ ខីណាសវភាវេន វិសេសាភាវតោ, តស្មា ‘‘សមាបត្តិលាភិម្ហិ កថិតេ ឥតរោបិ កថិតោវ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនន្តិ សមាបត្តិលាភិនោ អធិមានិកស្ស ខីណាសវស្ស ច. តេនេវាហ ‘‘បុថុជ្ជនស្ស តាវា’’តិអាទិ.

យទគ្គេនាតិ យេន ភាគេន. យទិបិ ខីណាសវស្ស អសប្បាយារម្មណំ កិលេសានំ ឧប្បត្តិយា បច្ចយោ ន ហោតិ តេសំ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នត្តា. សន្តវិហារបរិបន្ថោ បន សិយា វិសភាគតោតិ វុត្តំ – ‘‘ខីណាសវស្សបិ អសប្បាយមេវា’’តិ. តេនាហ – ‘‘វិសំ នាម…បេ… វិសមេវា’’តិ. ឯតេន ‘‘យថា វិសជាននំ អប្បមាណំ, វិការុប្បាទនតោ បន តំ បរិហរិតព្ពំ, ឯវំ បរិញ្ញាតម្បិ វត្តុ អត្ថវិសេសាភាវេន ឯករូបមេវាតិ តំ បរិហរិតព្ពមេវា’’តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ន ហិ អសំវុតេន ភវិតព្ពំ អសារុប្បភាវតោ. យុត្តបយុត្តេនេវាតិ សភាគារម្មណស្ស អាលោកនាទីសុ យុត្តេនេវ ភវិតុំ វដ្ដតិ.

៦៤. យត្ថ សយំ និបតតិ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សន្តានស្ស វិប្បសន្នវសេន រុប្បនតោ, វិសសង្ខាតស្ស ទុក្ខស្ស មូលភាវតោ ច ‘‘អវិជ្ជាសង្ខាតោ វិសទោសោ’’តិ វុត្តំ. រុប្បតីតិ កត្តព្ពាទិមុច្ឆាបាទនេន វិការំ ឧប្បាទេតិ. អនុទ្ធំសេយ្យាតិ វិពាធេយ្យ. រាគោ ហិ ឧប្បជ្ជមានោវ កុសលចិត្តប្បវត្តិយា ឱកាសំ អទេន្តោ តំ វិពាធតិ; តថាភូតោ សទ្ធាសិនេហស្ស សមថវិបស្សនាភិវុឌ្ឍិយា វមនេន ច តំ វិសោសេតិ មិលាបេតិ. តេនាហ ‘‘សោសេយ្យ មិលាបេយ្យា’’តិ. សគហណសេសន្តិ គហេតព្ពវិសំ សាវសេសំ កត្វាតិ អត្ថោ. ន អលំ ន សមត្ថន្តិ អនលំ. សូកបរិយាយោ បាឡិយំ វុត្តោ សុក-សទ្ទោតិ អាហ – ‘‘វីហិសុកាទិ ច សូក’’ន្តិ.

សឧបាទានសល្លុទ្ធារោ វិយ អប្បហីនោ អវិជ្ជាវិសទោសោ ទដ្ឋព្ពោ មហានត្ថុប្បាទនតោ. អសប្បាយ…បេ… អសំវុតកាលោ ទដ្ឋព្ពោ អត្តភាវស្ស អបរិហរណភាវតោ. មរណំ វិយ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តនំ អធិសីលសង្ខាតស្ស អាយុនោ អបេតត្តា. មរណមត្តំ ទុក្ខំ វិយ អាបត្តិយា អាបជ្ជនំ យថាវុត្តស្ស អាយុនោ ឧបបីឡនកភាវតោ. ឥមិនាវ នយេន ឱបម្មសំសន្ទនន្តិ ឯត្ថ អនុបាទិសេសសល្លុទ្ធារោ វិយ បហីនោ អវិជ្ជាវិសទោសោ; សប្បាយ…បេ… សុសំវុតកាលោ, តទុភយេន វណេ បុថុត្តំ ន គតេ មរណាភាវោ វិយ សិក្ខាយ អបច្ចក្ខានំ, មរណមត្តទុក្ខាភាវោ វិយ អញ្ញតរាយ សំកិលិដ្ឋាយ អាបត្តិយា អនាបជ្ជនន្តិ យោជនា វេទិតព្ពា.

៦៥. សតិយាតិ ឯត្ថ យស្មា ‘‘អរិយាយា’’តិ ន វិសេសិតន្តិ អាហ – ‘‘សតិ បញ្ញាគតិកា’’តិអាទិ. បញ្ញា ចេត្ថ លោកិយា អធិប្បេតា, ន លោកុត្តរាតិ អាហ – ‘‘បរិសុទ្ធាយ វិបស្សនាបញ្ញាយា’’តិ.

ខីណាសវស្ស ពលន្តិ ឧឡារតមេសុ ទិព្ពសទិសេសុបិ អារម្មណេសុ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ អនុបនមនហេតុភូតំ សុសំវុតការិសង្ខាតំ ខីណាសវពលំ ទស្សេន្តោ, ‘‘សំវុតការី’’តិ វុត្តំ, ឧក្កំសគតសតិវេបុល្លត្តា យថា អសំវរស្ស អសំវរោ ហោតិ, ឯវំ សតិសម្បជញ្ញពលេន ចក្ខាទិទ្វារានិ សំវរិត្វា ទស្សនាទិកិច្ចការី. ឯវំ ជានិត្វាតិ ‘‘ឧបធិ ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិ ឯវំ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ជានិត្វា. ឧបធីយតិ ទុក្ខំ ឯតេហីតិ ឧបធី, កិលេសាតិ អាហ – ‘‘កិលេសុបធិបហានា និរុបធី’’តិ. តតោ ឯវ ឧបាទីយតិ ទុក្ខំ ឯតេហីតិ កិលេសា ‘‘ឧបាទានា’’តិបិ វុច្ចន្តីតិ អាហ – ‘‘និរុបាទានោតិ អត្ថោ’’តិ. ឧបធី សម្មទេវ ខីយន្តិ ឯត្តាតិ ឧបធិសង្ខយោ, និព្ពានន្តិ អាហ – ‘‘ឧបធីនំ សង្ខយភូតេ និព្ពានេ’’តិ. អារម្មណតោតិ អារម្មណំ កត្វា តទារម្មណាយ ផលវិមុត្តិយា វិមុត្តោ. កាមុបធិស្មិំ កាយំ ឧបសំហរិស្សតីតិ ‘‘កាមេសេវិស្សាមី’’តិ តត្ថ កាយំ ឧបនាមេស្សតិ; កាយូបសំហារោ តាវ តិដ្ឋតុ, តថា ចិត្តំ វា ឧប្បាទេស្សតីតិ ឯតំ ការណំ នត្ថីតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សុនក្ខត្តសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. អានេញ្ជសប្បាយសុត្តវណ្ណនា

៦៦. ខណបភង្គុតាយ ន និច្ចា ន ធុវាតិ អនិច្ចា. តតោ ឯវ បណ្ឌិតេហិ ន ឥច្ចា ន ឧបគន្តព្ពាតិបិ អនិច្ចា. សោ ចាយំ អនិច្ចត្ថោ ឧទយវយបរិច្ឆិន្នតាយ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា’’តិ អាហ; ឧប្បជ្ជិត្វា វិនស្សនតោតិ អត្ថោ. អយញ្ច អនិច្ចតា វក្ខមានា ច តុច្ឆាទិតា ទ្វិន្នម្បិ កាមានំ សាធារណោតិ អាហ – ‘‘វត្ថុកាមាបិ កិលេសកាមាបី’’តិ. រិត្តា វិវិត្តា, តេសំ និច្ចសារាទីនំ អត្តនិ អភាវតោ តេហិ វិសុំភូតា. យថា បន សព្ពសោ សភាវរហិតមាកាសំ ‘‘តុច្ឆំ រិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន ឯវមេតេ. ឯតេ បន កេវលំ និច្ចសារាទិវិរហតោ ឯវ តុច្ឆា រិត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន បនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ន ហិ តុច្ឆមុដ្ឋិ នាម នត្ថី’’តិ ឥទំ លោកសមញ្ញាវសេន វុត្តំ, លោកសមញ្ញា លោកិយកថា ន លង្ឃិតព្ពា.

មុសាតិ ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានតាយ ន ទិស្សតីតិ អាហ ‘‘មុសាតិ នាសនកា’’តិ. វិសំវាទនដ្ឋេន វា មុសា. ឯតេ ហិ អសុភាទិសភាវាបិ ពាលានំ សុភាទិភាវេន ឧបដ្ឋហន្តា សុភាទិគ្គហណស្ស បច្ចក្ខភាវេន សត្តេ វិសំវាទេន្តិ. នស្សនសភាវាតិ ខណភង្គត្តា ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានតាយ ទិស្សមានា វិយបិ ហុត្វា អបញ្ញាយនកបកតិកា. តេនាហ ‘‘ខេត្តំ វិយា’’តិអាទិ. ធម្មសទ្ទោ ចេត្ថ ‘‘ជាតិធម្មាន’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៩៨) វិយ បកតិបរិយាយោ, តថា សភាវសទ្ទោ ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. មោសធម្មាតិ មោសនបកតិកា, កុសលភណ្ឌហរណសភាវាតិ អត្ថោ. មាយាកតន្តិ មាយាយ កតំ ឧទកាទិមណិអាទិអាការេន មាយាទិនា ឧបដ្ឋាបិតំ; មាយាកតំ វិយ មាយាកតំ អញ្ញសភាវា ហុត្វា អតថា ឧបដ្ឋហនតោ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. ចក្ខុបថេ ឯវ កតវិជ្ជាយ, ន តតោ បរន្តិ វុត្តំ – ‘‘ទស្សនូបចារេ ឋិតស្សេវ តថា បញ្ញាយតី’’តិ. តយិទំ សម្ពរវិជ្ជាវសេន វុត្តំ.

ឯវំ តាវកាលិកភាវេន កាមានំ មាយាកតភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តតោ អញ្ញេនបិ បការេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនិច្ចាទិសភាវានំ កាមានំ និច្ចាទិសភាវទស្សនំ វិបល្លាសសហគតតាយ វេទិតព្ពំ. ពាលានំ លាបនតោតិ អបរិញ្ញាតវត្ថុកានំ អន្ធពាលានំ បុគ្គលានំ វិបល្លាសហេតុតោ. មនុស្សលោកេ ឋត្វា មនុស្សានំ វា វសេន ភគវតា ភាសិតត្តា វុត្តំ – ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកា កាមាតិ មានុសកា បញ្ច កាមគុណា’’តិ. តតោ ឯវ ច ‘‘សម្បរាយិកាតិ តេ ឋបេត្វា អវសេសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មា បច្ចក្ខសភាវា អារម្មណភូតា ឯតាសំ អត្ថីតិ ទិដ្ឋធម្មិកា. សម្បរាយិកេ កាមេ អារព្ភ ឧប្បន្នសញ្ញា សម្បរាយិកា. តេ សមេច្ច ធីយតិ ឯត្ថ អាណាតិ ធេយ្យំ, អាណាបវត្តិដ្ឋានំ. មារស្ស ធេយ្យន្តិ មារធេយ្យំ តស្ស ឥស្សរិយបវត្តនត្តា. តេនាហ ‘‘យេហី’’តិអាទិ. គហិតន្តិ វិសយវិសយីភាវេន គហិតំ, អារម្មណវសេន អារម្មណករណវសេន ច គហិតន្តិ អត្ថោ. តត្ថ អារម្មណករណវសេន គហណំ នាម ‘‘ឥទំ មយ្ហ’’ន្តិ អវិភាគេន បរិគ្គហករណំ; អារម្មណវសេន បន គហណំ ភាគសោ អារម្មណានុភវនន្តិ វទន្តិ. ឧភយស្សបិ បន តណ្ហារាគវសេន គហណំ សន្ធាយ, ‘‘ឧភយមេតំ គហិត’’ន្តិ វុត្តំ. មារោតិ កិលេសមារោ. យទគ្គេន កិលេសមារោ, តទគ្គេន ទេវបុត្តមារោបិ តេ អត្តនោ វសំ វត្តេតិ. តំ សន្ធាយាតិ ធម្មមុខេន បុគ្គលគ្គហណំ សន្ធាយ.

អប្បហីនវិបល្លាសា ហិ បុគ្គលា កាមាធិមុត្តា មារស្ស ឥស្សរិយវត្តនដ្ឋានតាយ ‘‘មារធេយ្យ’’ន្តិ វុត្តា, តថា មារស្ស និវាបគោចរបរិយាយេហិបិ តេ ឯវំ វុត្តាតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘យថា ចោឡស្សា’’តិអាទិមាហ. និវបតីតិ និវាបោ, សោ ឯវ ពីជន្តិ និវាបពីជំ. តេតិ កាមគុណា. យត្ថាតិ យស្មិំ បទេសេ.

មនសិ ភវាតិ មានសាតិ អាហ ‘‘ចិត្តសម្ភូតា’’តិ. តេ បន អវិជ្ជាទយោ បាឡិយំ អាគតា. ឯវញ្ហិ លោហិតសន្និស្សយោ បុព្ពោ វិយ អនុរោធូបនិស្សយោ វិរោធោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘មមាយិតេ វត្ថុស្មិ’’ន្តិអាទិមាហ. តេធាតិ ឯត្ថ ឥធាតិ និបាតមត្តំ ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ភុត្តាវី អស្ស’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០) វិយ. កាមលោកន្តិ កាមគុណសង្ខាតំ សង្ខារលោកំ, យត្ថ វា លោកេ កាមគុណវន្តំ លោកំ. ចិត្តេន អធិដ្ឋហិត្វាតិ ឈានារម្មណំ បដិភាគនិមិត្តំ ភាវនាចិត្តេន ឧប្បាទេត្វា. បរិត្តំ នាម វិក្ខម្ភនអសមត្ថត្តា កិលេសេហិ បរិតោ ខណ្ឌិតំ វិយ ហោតិ. តស្ស បដិក្ខេបេនាតិ បរិត្តភាវបដិក្ខេបេន. បមាណន្តិបិ កាមាវចរមេវ បាបកានំ បមាណករណធម្មានំ វិក្ខម្ភនវសេន អប្បជហនតោ. តប្បដិក្ខេបវសេន អប្បមាណំ នាម មហគ្គតន្តិ អាហ – ‘‘រូបាវចរំ អរូបាវចរ’’ន្តិ. សមុច្ឆេទវសេន កិលេសានំ អប្បហានេន មហគ្គតជ្ឈានម្បិ សុភាវិតំ នាម ន ហោតិ, បគេវ បរិត្តជ្ឈានន្តិ អាហ – ‘‘សុភាវិតន្តិ…បេ… លោកុត្តរស្សេវេតំ នាម’’ន្តិ. ឯតស្ស វសេនាតិ ‘‘សុភាវិត’’ន្តិ បទស្ស វសេន.

តមេវ បដិបទន្តិ តមេវ អភិជ្ឈាទិបហានាវហំ ឈានបដិបទំ. អរហត្តេ តស្ស ឧបាយភូតាយ វិបស្សនាយ វា ចតុត្ថជ្ឈានេ តស្ស ឧបាយភូតេ ឧបចារេ វា សតិ ចិត្តំ បសន្នមេវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘អរហត្តំ វា…បេ… ឧបចារំ វា’’តិ. អធិមោក្ខសម្បសាទោតិ ‘‘អជ្ជេវ អរហត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វា វិបស្សនាយ វីថិបដិបន្នត្តា; ‘‘អជ្ជេវ ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេស្សាមី’’តិ វា ឧបចារសមាធិនា ចិត្តស្ស សមាហិតត្តា អធិមុច្ចនភូតោ សម្បសាទោ. បដិលាភសម្បសាទោតិ អរហត្តស្ស ចតុត្ថជ្ឈានស្ស វា អធិគមសង្ខាតោ សម្បសាទោ. បដិលាភោបិ ហិ កិលេសកាលុសិយាភិភវនតោ ចិត្តស្ស សុប្បសន្នភាវាវហត្តា ‘‘សម្បសាទោ’’តិ វុត្តោ. បច្ចយាតិ នាមរូបបច្ចយា អវិជ្ជាទយោ. សព្ពថាតិ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ និស្សរណតោតិ សព្ពប្បការេន. អាសាតិ អធិមុច្ចនវសេន អាសីសនា. តេនាហ – ‘‘អាសា សន្តិដ្ឋតិ, អធិមោក្ខំ បដិលភតី’’តិ.

បាទកន្តិ បទដ្ឋានំ. កិលេសា សន្និសីទន្តីតិ នីវរណសហគតា ឯវ កិលេសា វិក្ខម្ភនវសេន វូបសមន្តិ. សតីតិ ឧបចារជ្ឈានាវហា សតិ សន្តិដ្ឋតិ. សង្ខារគតន្តិ ភាវនាយ សមតាយ បវត្តមានត្តា, ឥមេ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ ឯករសា ហុត្វា បវត្តន្តីតិ, ភាវនាចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នំ សង្ខារគតំ វិភូតំ បាកដំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ចិត្តុប្បាទោតិ ភាវនាចិត្តុប្បាទោ. លេបបិណ្ឌេតិ សិលេសបិណ្ឌេ លគ្គមានោ វិយ អប្បិតោ វិយ ហោតិ. ឧបចារេន សមាធិយតិ ឧបចារជ្ឈានេន សមាធិយតិ. អយន្តិ អយំ ទុវិធោបិ អធិមុច្ចនាការោ អធិមោក្ខសម្បសាទោ នាម. តស្មិំ សម្បសាទេ សតីតិ ឯតស្មិំ វិបស្សនាលក្ខណេ, ឧបចារជ្ឈានេ វា អធិមោក្ខសម្បសាទេ សតិ. យោ បន អរហត្តំ វា បដិលភតិ ចតុត្ថជ្ឈានំ វា, តស្ស ចិត្តំ វិប្បសន្នំ ហោតិយេវ, អយំ និប្បរិយាយតោ បដិលាភសម្បសាទោ, ឯវំ សន្តេបិ ឥធាមិប្បេតមេវ ទស្សេតុំ, ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិបស្សនា ហីតិអាទិ វុត្តស្ស សមត្ថនំ. តត្ថ បញ្ញាយាតិ អរហត្តបញ្ញាយ. អធិមុច្ចនស្សាតិ សទ្ទហនំ ឧស្សុក្កាបជ្ជនស្ស. ឧបចារន្តិ ឧបចារជ្ឈានំ. អានេញ្ជសមាបត្តិយា អធិមុច្ចនស្ស ការណន្តិ យោជនា.

ឯតរហិ វាតិ ឥទានិមេវ. អានេញ្ជំ វាតិ ចតុត្ថជ្ឈានំ វា. សមាបជ្ជតីតិ អធិគច្ឆតិ. ឥទំ ហីតិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរតិ. អរហត្តសច្ឆិកិរិយា នាម អគ្គមគ្គភាវនាយ សតិ អត្ថតោ អាបន្នា ហោតិ, អគ្គមគ្គបញ្ញា ឯវ តទត្ថំ អធិមុច្ចិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘អថ វា’’តិ វិកប្បន្តរមាហ. តត្ថ យថា នាម បាសាទស្ស អត្ថាយ សមានីតទព្ពសម្ភារាវយវេ អប្បហោន្តេ កូដាគារំ កាតុំ ន បហោន្តិយេវ, ឯវំសម្បទមិទន្តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘តំ អនភិសម្ភុណន្តោ អានេញ្ជំ វា សមាបជ្ជតី’’តិ អាហ. ចតុសច្ចំ វា សច្ឆិករោតិ ហេដ្ឋិមមគ្គាធិគមនវសេន អានេញ្ជំ វា សមាបជ្ជតិ ឧភយស្សបិ ហេតុបរិគ្គហិតត្តា.

តត្រាតិ តស្មិំ ‘‘បញ្ញាយ វា អធិមុច្ចតិ, អានេញ្ជំ វា សមាបជ្ជតី’’តិ យថាវុត្តេ វិសេសាធិគមេ អយំ ឥទានិ វុច្ចមានោ យោជនានយោ. ឯវំ ហោតីតិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន ចិត្តាភិនីហារោ ហោតិ. កិច្ចន្តិ បព្ពជិតកិច្ចំ. តតោតិ អរហត្តាធិគមនតោ. ឱសក្កិតមានសោតិ សំកុចិតចិត្តោ. អន្តរា ន តិដ្ឋតីតិ អសមាហិតភូមិយំ ន តិដ្ឋតិ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យថា តស្ស បុរិសស្ស វនមហិំសំ គហេតុំ ឧស្សាហវតោ ឱសក្កន្តស្ស សសគោធាទិគ្គហណេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, ឯវំ ឥមស្សបិ ភិក្ខុនោ អរហត្តំ គហេតុំ ឧស្សាហវតោ តតោ ឱសក្កិត្វា ចតុត្ថជ្ឈានសមាបជ្ជនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. ឯសេវ នយោតិ យថាវុត្តំ ឧបមំ ឧបមាសំសន្ទនញ្ច មគ្គភាវនាយោជនាយំ ចតុសច្ចសច្ឆិកិរិយាយោជនាយញ្ច អតិទិសតិ.

ហេតុអត្ថជោតនោ យន្តិ និបាតោ, ករណេ វា ឯតំ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘យេន ការណេនា’’តិ. តស្ស សំវត្តនំ អរហតិ, តំ វា បយោជនំ ឯតស្សាតិ តំសំវត្តនិកំ. វិញ្ញាណន្តិ វិបាកវិញ្ញាណំ. អានេញ្ជសភាវំ ឧបគច្ឆតីតិ អានេញ្ជូបគំ. យថា កុសលំ អានេញ្ជសភាវំ, ឯវំ តំ វិបាកវិញ្ញាណម្បិ អានេញ្ជសភាវំ ឧបគតំ អស្ស ភវេយ្យ. តេនាហ – ‘‘កាទិសមេវ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ’’តិ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. កុសលវិញ្ញាណន្តិ វិបាកវិញ្ញាណម្បិ តំ កុសលំ វិយ វទន្តិ. តន្នាមកមេវាតិ កុសលំ វិយ អានេញ្ជនាមកមេវ សិយា. ឯត្ថ ច បុរិមវិកប្បេ ‘‘អានេញ្ជូបគ’’ន្តិ តំសទិសតា វុត្តា, ទុតិយវិកប្បេ តតោ ឯវ តំសមញ្ញតា. សោ បនាយមត្ថោតិ អានេញ្ជសទិសតាយ វិបាកកាលេបិ តំនាមកមេវ អស្សាតិ យថាវុត្តោ អត្ថោ. ឥមិនា នយេនាតិ ឥមិនា វុត្តនយេន. ឯត្ថ ហិ អានេញ្ជាភិសង្ខារហេតុវិបាកវិញ្ញាណំ ‘‘អានេញ្ជូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិ វុត្តត្តា តំនាមកមេវ កត្វា ទីបិតំ. អរហត្តស្សាបីតិ អបិសទ្ទេន អគ្គមគ្គភាវនាយបិ ហេដ្ឋិមមគ្គភាវនាយបីតិ អត្ថោ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. សមាធិវសេន ឱសក្កនា កថិតាតិ ‘‘វិបុលេន មហគ្គតេន ចេតសា វិហរេយ្យ’’ន្តិ សមថនយំ ទស្សេត្វា ទេសនា កថិតា.

៦៧. អយញ្ហិ ភិក្ខូតិ យំ ឧទ្ទិស្ស អយំ ទុតិយានេញ្ជសប្បាយទេសនាយ ភិក្ខុ វុត្តោ. បញ្ញវន្តតរោតិ វត្វា តំ ទស្សេតុំ, ‘‘ទ្វិន្នម្បិ កម្មដ្ឋានំ ឯកតោ កត្វា សម្មសតី’’តិ វុត្តំ. ហេដ្ឋិមស្ស ហិ ‘‘យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមា’’តិអាទិនា រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពានេវ រូបមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសោ កតោ, ឥមស្ស បន ‘‘យំ កិញ្ចិ រូប’’ន្តិអាទិនា សកលរូបធម្មវសេន. ភគវា ហិ កម្មដ្ឋានំ កថេន្តោ កម្មដ្ឋានិកស្ស ភិក្ខុនោ ការណពលានុរូបមេវ បឋមំ ភាវនាភិនិវេសំ ទស្សេតិ; សោ បច្ឆា ញាណេ វិបុលំ គច្ឆន្តេ អនវសេសតោ ធម្មំ បរិគ្គណ្ហាតិ. រូបបដិពាហនេនាតិ រូបវិរាគភាវនាយ សព្ពសោ សមតិក្កមេន. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ តតិយានេញ្ជាទីសុ.

បញ្ញវន្តតរោតិ បញ្ញុត្តរោ. តិណ្ណម្បិ កម្មដ្ឋានំ ឯកតោ កត្វាតិ កាមគុណា សព្ពរូបធម្មា កាមសញ្ញាតិ ឯវំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ កម្មដ្ឋានវសេន តិធា វុត្តេ សម្មសនូបគធម្មេ ឯកតោ កត្វា, ‘‘សព្ពមេតំ អនិច្ច’’ន្តិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា, សម្មសតិ យថា – ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២៩៨; សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៦; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤, ៧, ៨; តិស្សមេត្តេយ្យមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១០, ១១; បដិ. ម. ២.៣០). តេនាហ – ‘‘ឧភយមេតំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិ. កាមរូបសញ្ញាវសេន ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកភេទតោ អដ្ឋ ឯកេកកោដ្ឋាសាតិ ឯវំ កតំ ឧភយន្តិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋធម្មិក…បេ… វសេន សង្ខិបិត្វា ឧភយន្តិ វុត្ត’’ន្តិ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនាតិ តណ្ហាភិនន្ទនាវសេន ‘‘ឯតំ មមា’’តិ, ទិដ្ឋាភិនន្ទនាវសេន ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ឯវំ អភិនន្ទិតុំ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អភិនន្ទិតុំ អជ្ឈោសាយ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា ឋាតុន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. កាមបដិពាហនេនាតិ ឥទំ អាគមនបដិបទាទស្សនត្ថំ, វណ្ណភណនត្ថញ្ច វុត្តំ. រូបបដិពាហនំ ហិស្ស អាសន្នំ, តតោបិ អាកាសានញ្ចាយតនសមតិក្កមោ, តំសមតិក្កមេន សហេវ សព្ពេ តា វិបស្សនាវសេន ឱសក្កនា កថិតា ‘‘ឧភយមេតំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិវចនតោ.

៦៨. ឥធ អត្តនោ ចាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនកម្មដ្ឋានំ សន្ធាយាហ. និរុជ្ឈន្តិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគនិរោធេន, សមាបជ្ជនក្ខណេ បន អនុប្បាទនេនបិ. តេនាហ ‘‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ បត្វា’’តិ. អតប្បកដ្ឋេនាតិ ឧឡារតរភាវេន ឈានសមាបត្តិយា អតិត្តិករភាវេន. តមេវ បដិបទន្តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនភាវនមាហ. សមាធិវសេន ឱសក្កនា កថិតា តតិយារុប្បកម្មដ្ឋានស្ស វុត្តត្តា ‘‘យត្ថេតា’’តិអាទិនា.

ឥធ អត្តនោតិ ទ្វិកោដិកសុញ្ញតាមនសិការសង្ខាតំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ. ហេដ្ឋា វុត្តបដិបទន្តិ អនន្តរំ វុត្តអាកិញ្ចញ្ញាយតនកម្មដ្ឋានំ. សតិ សមថភាវនាយំ សុញ្ញតាមនសិការស្ស ឥធ សាតិសយត្តា វុត្តំ. ‘‘ទុតិយាកិញ្ចញ្ញាយតនេ វិបស្សនាវសេន ឱសក្កនា កថិតា’’តិ.

៧០. តតិយាកិញ្ចញ្ញាយតនេ អត្តនោតិ ចតុកោដិកសុញ្ញតាមនសិការសង្ខាតំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សុញ្ញតានុបស្សនាធិការេ. ក្វចីតិ កត្ថចិ ឋានេ, កាលេ, ធម្មេ វា. អថ វា ក្វចីតិ អជ្ឈត្តំ, ពហិទ្ធា វា. អត្តនោ អត្តានន្តិ សកត្តានំ. ‘‘អយំ ខោ, ភោ ព្រហ្មា…បេ… វសី បិតា ភូតភព្យាន’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៤២) បរបរិកប្បិតំ អត្តានញ្ច កស្សចិ កិញ្ចនភូតំ ន បស្សតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កស្សចី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរស្សាតិ ‘‘បរា បជា’’តិ ‘‘បរោ បុរិសោ’’តិ ច ឯវំ គហិតស្ស. ន ច មម ក្វចនីតិ ឯត្ថ មម-សទ្ទោ អដ្ឋានបយុត្តោតិ អាហ ‘‘មមសទ្ទំ តាវ ឋបេត្វា’’តិ. បរស្ស ចាតិ អត្តតោ អញ្ញស្ស, ‘‘បរោ បុរិសោ នាម អត្ថិ មមត្ថាយ សជិតោ, តស្ស វសេន មយ្ហំ សព្ពំ ឥជ្ឈតី’’តិ ឯវំ ឯកច្ចទិដ្ឋិគតិកបរិកប្បិតវសេន បរំ អត្តានំ, តញ្ច អត្តនោ កិញ្ចនភូតំ ន បស្សតីតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ន ច ក្វចនី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច នាហំ ក្វចនីតិ សកអត្តនោ អភាវំ បស្សតិ. ន កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិន្តិ សកអត្តនោ ឯវ កស្សចិ អនត្តនិយតំ បស្សតិ. ន ច, មមាតិ ឯតំ ទ្វយំ យថាសង្ខ្យំ សម្ពន្ធិតព្ពំ, អត្ថីតិ បច្ចេកំ. ‘‘ន ច ក្វចនិ បរស្ស អត្តា អត្ថី’’តិ បរស្ស អត្តនោ អភាវំ បស្សតិ, ‘‘តស្ស បរស្ស អត្តនោ មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនតា ន ចត្ថី’’តិ បរស្ស អត្តនោ អនត្តនិយតំ បស្សតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ច ខន្ធានំ អត្តត្តនិយសុញ្ញតា សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជតា ចតុកោដិកសុញ្ញតាបរិគ្គណ្ហនេន ទិដ្ឋា ហោតិ. ហេដ្ឋា វុត្តបដិបទន្តិ ឥធាបិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនកម្មដ្ឋានមេវ វទតិ. វិបស្សនាវសេនេវ ឱសក្កនា កថិតា ចតុកោដិកសុញ្ញតាទស្សនវិសេសភាវតោ, តប្បធានត្តា ចស្ស មនសិការស្ស.

ឥធ អត្តនោតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកម្មដ្ឋានមាហ. សព្ពសញ្ញាតិ រូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា នានត្តសញ្ញា ហេដ្ឋិមា តិស្សោ អរូបសញ្ញាតិ ឯវំ សព្ពសញ្ញា អនវសេសា និរុជ្ឈន្តីតិ វទន្តិ. ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តា’’តិ បន វិសេសិតត្តា ឥមស្មិំ អាគតា ចតុត្ថជ្ឈានសញ្ញាទយោ អបិ សញ្ញាតិ អបរេ. តន្តិ សម្មុតិមត្តំ កាមសញ្ញាបដិពាហនវសេនេវ តេសំ នានត្តសញ្ញាទិនិរោធស្ស អត្ថសិទ្ធត្តា. សមាធិវសេន ឱសក្កនា កថិតា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភាវនាយ សមថកម្មដ្ឋានភាវតោ.

៧១. បុព្ពេ បញ្ចវិធំ កម្មវដ្ដន្តិ បុរិមកម្មភវស្មិំ មោហោ អវិជ្ជា អាយូហនា សង្ខារា និកន្តិតណ្ហា ឧបគមនំ ឧបាទានំ ចេតនា ភវោតិ ឯវមាគតោ សបរិក្ខារោ កម្មប្បពន្ធោ. ន អាយូហិតំ អស្សាតិ ន ចេតិតំ បកប្បិតំ ភវេយ្យ. ឯតរហិ ឯវំ បញ្ចវិធំ វិបាកវដ្ដន្តិ វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនាសង្ខាតោ បច្ចុប្បន្នោ វិបាកប្បពន្ធោ នប្បវត្តេយ្យ ការណស្ស អនិប្ផន្នត្តា. សចេ អាយូហិតំ ន ភវិស្សតីតិ យទិ ចេតិតំ បកប្បិតំ ន សិយា. យំ អត្ថីតិ យំ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានកំ. តេនាហ ‘‘ភូត’’ន្តិ. តញ្ហិ បច្ចយនិព្ពត្តតាយ ‘‘ភូត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំ បជហាមីតិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន តតោ ឯវ អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនវសេន បជហាមិ បរិច្ចជាមិ.

បរិនិព្ពាយីតិ សហ បរិកប្បនេន អតីតត្ថេតិ អាហ ‘‘បរិនិព្ពាយេយ្យា’’តិ. បរិនិព្ពាយេយ្យ នុ ខោតិ វា បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. ន កិញ្ចិ កថិតន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន ញាណុត្តរស្សេវ វិសយភាវតោ សរូបតោ ន កិញ្ចិ កថិតំ, នយេន បនស្ស វិសេសំ ញាបេតុកាមត្តា. ភគវតោ កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមិស្សំយេវ បរិសតិ និសិន្នោ អានន្ទោ អនុសន្ធិកុសលតាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ បាទកំ កត្វា ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ បដិសន្ធិំ អរហត្តញ្ច សន្ធាយ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, ឥមិនា បុច្ឆានុសន្ធិនា តមត្ថំ ទេសេស្សាមី’’តិ. ឱសក្កនាយ ច ឥធាធិប្បេតត្តា ភិន្នរសទេសនា ហោតីតិ បុច្ឆានុសន្ធិ បុច្ឆិតា. តស្មិញ្ហិ អសតិ អនុសន្ធិភេទភិន្នេសា ទេសនា, ន ច ពុទ្ធាចិណ្ណា ភិន្នរសទេសនាតិ. វិបស្សនានិស្សិតន្តិ តន្និស្សិតំ. តស្ស ភិក្ខុនោ. ឧបាទិយតិ ឯតេនាតិ ច ឧបាទានំ. ន បរិនិព្ពាយតិ បហាតព្ពស្ស អប្បជហនតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ធម្មាបិ ខោ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពា, បគេវ អធម្មា’’តិ (ម. និ. ១.២៤០). ឧបាទានសេដ្ឋន្តិ ឥទំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភវស្ស សព្ពភវគ្គតាទស្សនបរំ, ន បន អរិយភវគ្គស្ស ឧបាទានសេដ្ឋតាបដិសេធបរំ.

៧៣. និស្សាយាតិ ភវបរិយាបន្នំ នាម ធម្មំ និស្សាយ តប្បរិយាបន្នំ នាម និស្សាយ ឱឃនិត្ថរណា ភគវតា អក្ខាតា; អហោ អច្ឆរិយមេតំ, អហោ អព្ភុតមេតន្តិ.

នវសុបិ ឋានេសុ សមថយានិកស្សេវ វសេន ទេសនាយ អាគតត្តា, ឥធ ច កស្សចិបិ បាទកជ្ឈានស្ស អនាមដ្ឋត្តា វុត្តំ – ‘‘អរិយសាវកោតិ សុក្ខវិបស្សកោ អរិយសាវកោ’’តិ. នវន្នម្បិ កម្មដ្ឋានំ ឯកតោ កត្វា សម្មសតីតិ ឥទំ ឈានធម្មេបិ អនុស្សវលទ្ធេ គហេត្វា សម្មសនំ សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ; តេភូមកសង្ខារគតំ ឥធ វុត្តន្តិ អនវសេសតោ បរិគ្គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘យាវតា សក្កាយោ’’តិ.

ឯតំ អមតន្តិ អមតំ និព្ពានំ អារព្ភ បវត្តិយា ឯតំ អរហត្តំ អមតរសំ. តេនាហ – ‘‘ឯតំ អមតំ សន្តំ, ឯតំ បណីត’’ន្តិ. ‘‘អនុបាទាយ កិញ្ចិបិ អគ្គហេត្វា ចិត្តំ វិមុច្ចី’’តិ វុត្តត្តាបិ អនុបាទា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោ និព្ពានំ អញ្ញត្ថ សុត្តេ វុច្ចតិ.

តិណ្ណំ ភិក្ខូនន្តិ អភិនិវេសភេទេន តិវិធានំ. បាទកំ កត្វា ឋិតស្ស ឱសក្កនាយ អភាវេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សមោធានេត្វាតិ សម្មទេវ ឱទហិត្វា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ អសង្ករតោ វវត្ថបេត្វា. សុកថិតំ នាម ហោតិ កថេតព្ពស្ស អនវសេសេត្វា កថិតត្តា.

អានេញ្ជសប្បាយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៧. គណកមោគ្គល្លានសុត្តវណ្ណនា

៧៤. យថា ហេដ្ឋិមសោបានផលកំ ឱរោហន្តស្ស បច្ឆិមំ នាម ហោតិ, ឯវំ អារោហន្តស្ស បឋមំ នាម ហោតីតិ វុត្តំ – ‘‘យាវ បច្ឆិមសោបានកឡេវរាតិ យាវ បឋមសោបានផលកា’’តិ. វត្ថុំ សោធេត្វាតិ វត្ថុវិជ្ជាចរិយេន វុត្តវិធិនា បាសាទវត្ថុនោ សោធនវិធិំ កត្វា. ឯត្ថាតិ បាសាទករណេ. សត្តធា ភិន្នស្ស វាលគ្គស្ស អំសុកោដិវេធកោ វាលវេធិ នាម. ឋានសម្បាទនន្តិ វេសាខមណ្ឌលាទីនំ សម្បាទនំ. មុដ្ឋិករណាទីហីតិ ឧសុមុដ្ឋិករណជិយាគាហជិយាវិជ្ឈាទីហិ. ឯវំ គណាបេមាតិ ឯកំ នាម ឯកមេវ, ទ្វេ ទុកា ចត្តារិ, តីណិ តិកានិ នវ, ចត្តារិ ចតុក្កានិ សោឡសាតិអាទិនា ឯវំ គណនំ សិក្ខាបេម.

៧៥. កេរាដិកា ហោន្តីតិ សមយស្ស អនុបក្កិលិដ្ឋករណមាយាសាឋេយ្យេន សមន្នាគតា ហោន្តិ. តំ ទមនំ ជីវិតហេតុបិ នាតិក្កមតិ, អយមស្ស ជាតិទោសាភាវោ.

៧៦. សតិសម្បជញ្ញាហិ សមង្គិភាវត្ថាយាតិ សតតវិហារិភាវសាធនេហិ សតិសម្បជញ្ញេហិ សមន្នាគមត្ថាយ. ននុ ច ខីណាសវា សតិវេបុល្លប្បត្តា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តា ច, កថំ តស្ស សតិសម្បជញ្ញំ បយោគសាធនីយំ បវត្តន្តិ អាហ ‘‘ទ្វេ ហី’’តិអាទិ. សតតវិហារីតិ សតតំ សមាបត្តិវិហារិពហុលា, តស្មា តេ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តិ. វុត្តវិបរិយាយេន នោសតតវិហារិនោ ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. អប្បេតុំ ន សក្កោតិ អនាចិណ្ណភាវតោ.