៥. សុនក្ខត្តសុត្តវណ្ណនា

៥៥. ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ ញាតមរិយាទាយ បជាននតោ អញ្ញា, មគ្គបញ្ញា. តស្ស ផលភាវតោ អគ្គផលបញ្ញា, តំសហគតា សម្មាសង្កប្បាទយោ ច ‘‘អញ្ញា’’តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘អញ្ញាតិ អរហត្ត’’ន្តិ. ចតូហិ បទេហិ កថិតា, ‘‘បរិចិណ្ណា មេ ភគវា’’តិអាទីសុ វិយ ន ឯកបទេនេវ. ‘‘លោកុត្តរោ ធម្មោ អធិគតោ មយា’’តិ មញ្ញនាមត្តំ អធិមានោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘អប្បត្តេ បត្តសញ្ញិនោ’’តិអាទិមាហ.

៥៦. ឥទំ ឋានន្តិ ឥទំ ឱភាសាទិសម្មុតិហេតុភូតំ ឧឡារតរំ ឧទយព្ពយញាណំ. ឧឡារតរភាវេន ហិ តំ មគ្គផលបញ្ញាយ បច្ចយោ ហុត្វា យាថាវតោ ទុព្ពិញ្ញេយ្យតាយ វិបស្សកំ វិសំវាទេតិ. តេនាហ ‘‘អវិភូតំ អន្ធការ’’ន្តិ. ឥមំ បញ្ហន្តិ ឥមំ សុត្តំ គម្ភីរំ លោកុត្តរបដិសំយុត្តំ អត្តនា ញាតុំ ឥច្ឆិតំ អត្ថំ. ឧគ្គហេត្វាតិ កេវលំ បិដកសម្បាទនវសេនេវ ឧគ្គណ្ហិត្វា. តេនាហ ‘‘អជានិត្វា’’តិ. វិសេវមានាតិ កិលេសវិសេ អវមានេន្តា, សាសនស្ស វា អនុបការវិរូបបច្ចយេ សេវមានា. ឯវមស្សាតិ ឯវំ វុត្តនយេន តេសំ ករណហេតុ អស្ស ចិត្តស្ស ធម្មទេសនាវសេន បវត្តស្ស. អញ្ញថាភាវោ អទេសេតុកាមតា ហោតិ. តន្តិ យថាវុត្តមត្ថំ សន្ធាយ. ឯតន្តិ ‘‘តស្សបិ ហោតិ អញ្ញថត្ត’’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ.

៥៨. កិលេសេហិ អាមសីយតីតិ អាមិសំ, លោកេបរិយាបន្នំ អាមិសន្តិ ឥធ បញ្ច កាមគុណា អធិប្បេតាតិ តេសុ វដ្ដាមិសភាវេបិ លភិតេ កាមាមិសភាវោ សិទ្ធោតិ អាហ – ‘‘វដ្ដាមិសកាមាមិសលោកាមិសភូតេសូ’’តិ. កាមគុណា ហិ វដ្ដស្ស វឌ្ឍនតោ វដ្ដាមិសំ, កាមេតព្ពតោ កាមតណ្ហាយ អាមសិតព្ពតោ កាមាមិសំ, យេភូយ្យតោ សត្តលោកស្ស អាមិសភាវតោ លោកាមិសំ. កាមគុណសភាគាតិ កាមគុណានុលោមា កាមគុណបដិសំយុត្តា. អានេញ្ជសមាបត្តិបដិសំយុត្តាយាតិ កិលេសិញ្ជនរហិតតាយ ឥធ អានេញ្ជាតិ អធិប្បេតាហិ ហេដ្ឋិមាហិ អរូបសមាបត្តីហិ បដិសំយុត្តាយ. ឯវរូបោតិ លោកាមិសភូតេសុ បច្ចយេសុ អធិមុត្តោ តន្និន្នោ តគ្គរុកោ តប្បព្ភារោ. ឯត្តាវតាតិ ឯវំ សទ្ធានំ មនុស្សានំ ទស្សនេន តេសំ បវត្តិតាសយេន ច. សីសំ និក្ខន្តំ ហោតីតិ លាភាសាយ សីសំ ពហិ និក្ខន្តំ វិយ ហោតិ. ឧទរំ ផលិតន្តិ អតិពហុភណ្ឌំ បក្ខិបិយមានំ បសិព្ពកំ វិយ លទ្ធព្ពស្ស អតិបហូតភាវេន ឧទរំ ផីតំ ហោតិ.

៥៩. យថា បុរិមា ទ្វេ អរូបសមាបត្តិយោ អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសេហិ អនិញ្ជនតោ ‘‘អនិញ្ជា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ឥតរាបិ. តំ បវុត្តន្តិ លោកាមិសសំយោជនំ វិគតំ.

៦០. និឃំសន្តិ ‘‘ឯត្តកោ អយ’’ន្តិ បរិច្ឆេទន្តិ អត្ថោ. សិលេសេនាតិ ចម្មការសិលេសាទិសិលេសេន, វជិរលេបសិលេសេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តំ ភិន្នន្តិ អានេញ្ជសំយោជនំ ភិន្នំ វិធមិតំ សមតិក្កន្តំ តាសុ សមាបត្តីសុ អបេក្ខាភាវតោ. អជ្ឈាសយេន អសម្ពទ្ធត្តា វុត្តំ – ‘‘ទ្វេធាភិន្នា សេលា វិយ ហោតី’’តិ. តេនាហ – ‘‘តំ សមាបជ្ជិស្សាមីតិ ចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

៦១. វន្តន្តិ ឆឌ្ឌិតំ, វិស្សដ្ឋន្តិ អត្ថោ.

៦២. ឧបរិសមាបត្តិលាភិនោតិ ឯត្ថ ឧបរិសមាបត្តីតិ អរហត្តផលសមាបត្តិ អធិប្បេតា, អរហតោ ច មគ្គាធិគមេនេវ អនាគាមិផលសមាបត្តិ, សេក្ខានំ វិសយា ហេដ្ឋិមា ផលសមាបត្តិយោ បដិប្បស្សទ្ធា. លោកិយា បន និកន្តិប្បហានេន បដិនិស្សដ្ឋាតិ អាហ – ‘‘ហេដ្ឋា…បេ… ន ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

៦៣. ‘‘បញ្ច ខោ ឥមេ, សុនក្ខត្ត, កាមគុណា’’តិអាទិនា អារទ្ធទេសនា, ‘‘សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’’តិ អរហត្តកិត្តនេន និដ្ឋាបិតាតិ តតោ បរំ, ‘‘ឋានំ ខោ បនា’’តិអាទិកា ទេសនា, ‘‘បាដិយេក្កោ អនុសន្ធី’’តិ វុត្តា. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋា ហី’’តិអាទិ. តត្ថ យថា ខីណាសវស្ស សមាបត្តិលាភិនោតិ យោជនា, ឯវំ វា ខីណាសវស្ស សុក្ខវិបស្សកស្សាតិ យោជេតព្ពា. បដិក្ខិត្តំ អដ្ឋកថាយំ. តស្ស បដិក្ខេបស្ស ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘សមាបត្តិលាភិនោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា សុក្ខវិបស្សកោ អធិមានិកោ សមាបត្តិលាភិនោ សមានយោគក្ខមោ អប្បត្តេ បត្តសញ្ញិតាយ ភេទាភាវតោ, ឯវំ សុក្ខវិបស្សកោ ខីណាសវោ សមានយោគក្ខមោ ខីណាសវភាវេន វិសេសាភាវតោ, តស្មា ‘‘សមាបត្តិលាភិម្ហិ កថិតេ ឥតរោបិ កថិតោវ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនន្តិ សមាបត្តិលាភិនោ អធិមានិកស្ស ខីណាសវស្ស ច. តេនេវាហ ‘‘បុថុជ្ជនស្ស តាវា’’តិអាទិ.

យទគ្គេនាតិ យេន ភាគេន. យទិបិ ខីណាសវស្ស អសប្បាយារម្មណំ កិលេសានំ ឧប្បត្តិយា បច្ចយោ ន ហោតិ តេសំ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នត្តា. សន្តវិហារបរិបន្ថោ បន សិយា វិសភាគតោតិ វុត្តំ – ‘‘ខីណាសវស្សបិ អសប្បាយមេវា’’តិ. តេនាហ – ‘‘វិសំ នាម…បេ… វិសមេវា’’តិ. ឯតេន ‘‘យថា វិសជាននំ អប្បមាណំ, វិការុប្បាទនតោ បន តំ បរិហរិតព្ពំ, ឯវំ បរិញ្ញាតម្បិ វត្តុ អត្ថវិសេសាភាវេន ឯករូបមេវាតិ តំ បរិហរិតព្ពមេវា’’តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ន ហិ អសំវុតេន ភវិតព្ពំ អសារុប្បភាវតោ. យុត្តបយុត្តេនេវាតិ សភាគារម្មណស្ស អាលោកនាទីសុ យុត្តេនេវ ភវិតុំ វដ្ដតិ.

៦៤. យត្ថ សយំ និបតតិ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សន្តានស្ស វិប្បសន្នវសេន រុប្បនតោ, វិសសង្ខាតស្ស ទុក្ខស្ស មូលភាវតោ ច ‘‘អវិជ្ជាសង្ខាតោ វិសទោសោ’’តិ វុត្តំ. រុប្បតីតិ កត្តព្ពាទិមុច្ឆាបាទនេន វិការំ ឧប្បាទេតិ. អនុទ្ធំសេយ្យាតិ វិពាធេយ្យ. រាគោ ហិ ឧប្បជ្ជមានោវ កុសលចិត្តប្បវត្តិយា ឱកាសំ អទេន្តោ តំ វិពាធតិ; តថាភូតោ សទ្ធាសិនេហស្ស សមថវិបស្សនាភិវុឌ្ឍិយា វមនេន ច តំ វិសោសេតិ មិលាបេតិ. តេនាហ ‘‘សោសេយ្យ មិលាបេយ្យា’’តិ. សគហណសេសន្តិ គហេតព្ពវិសំ សាវសេសំ កត្វាតិ អត្ថោ. ន អលំ ន សមត្ថន្តិ អនលំ. សូកបរិយាយោ បាឡិយំ វុត្តោ សុក-សទ្ទោតិ អាហ – ‘‘វីហិសុកាទិ ច សូក’’ន្តិ.

សឧបាទានសល្លុទ្ធារោ វិយ អប្បហីនោ អវិជ្ជាវិសទោសោ ទដ្ឋព្ពោ មហានត្ថុប្បាទនតោ. អសប្បាយ…បេ… អសំវុតកាលោ ទដ្ឋព្ពោ អត្តភាវស្ស អបរិហរណភាវតោ. មរណំ វិយ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តនំ អធិសីលសង្ខាតស្ស អាយុនោ អបេតត្តា. មរណមត្តំ ទុក្ខំ វិយ អាបត្តិយា អាបជ្ជនំ យថាវុត្តស្ស អាយុនោ ឧបបីឡនកភាវតោ. ឥមិនាវ នយេន ឱបម្មសំសន្ទនន្តិ ឯត្ថ អនុបាទិសេសសល្លុទ្ធារោ វិយ បហីនោ អវិជ្ជាវិសទោសោ; សប្បាយ…បេ… សុសំវុតកាលោ, តទុភយេន វណេ បុថុត្តំ ន គតេ មរណាភាវោ វិយ សិក្ខាយ អបច្ចក្ខានំ, មរណមត្តទុក្ខាភាវោ វិយ អញ្ញតរាយ សំកិលិដ្ឋាយ អាបត្តិយា អនាបជ្ជនន្តិ យោជនា វេទិតព្ពា.

៦៥. សតិយាតិ ឯត្ថ យស្មា ‘‘អរិយាយា’’តិ ន វិសេសិតន្តិ អាហ – ‘‘សតិ បញ្ញាគតិកា’’តិអាទិ. បញ្ញា ចេត្ថ លោកិយា អធិប្បេតា, ន លោកុត្តរាតិ អាហ – ‘‘បរិសុទ្ធាយ វិបស្សនាបញ្ញាយា’’តិ.

ខីណាសវស្ស ពលន្តិ ឧឡារតមេសុ ទិព្ពសទិសេសុបិ អារម្មណេសុ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ អនុបនមនហេតុភូតំ សុសំវុតការិសង្ខាតំ ខីណាសវពលំ ទស្សេន្តោ, ‘‘សំវុតការី’’តិ វុត្តំ, ឧក្កំសគតសតិវេបុល្លត្តា យថា អសំវរស្ស អសំវរោ ហោតិ, ឯវំ សតិសម្បជញ្ញពលេន ចក្ខាទិទ្វារានិ សំវរិត្វា ទស្សនាទិកិច្ចការី. ឯវំ ជានិត្វាតិ ‘‘ឧបធិ ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិ ឯវំ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ជានិត្វា. ឧបធីយតិ ទុក្ខំ ឯតេហីតិ ឧបធី, កិលេសាតិ អាហ – ‘‘កិលេសុបធិបហានា និរុបធី’’តិ. តតោ ឯវ ឧបាទីយតិ ទុក្ខំ ឯតេហីតិ កិលេសា ‘‘ឧបាទានា’’តិបិ វុច្ចន្តីតិ អាហ – ‘‘និរុបាទានោតិ អត្ថោ’’តិ. ឧបធី សម្មទេវ ខីយន្តិ ឯត្តាតិ ឧបធិសង្ខយោ, និព្ពានន្តិ អាហ – ‘‘ឧបធីនំ សង្ខយភូតេ និព្ពានេ’’តិ. អារម្មណតោតិ អារម្មណំ កត្វា តទារម្មណាយ ផលវិមុត្តិយា វិមុត្តោ. កាមុបធិស្មិំ កាយំ ឧបសំហរិស្សតីតិ ‘‘កាមេសេវិស្សាមី’’តិ តត្ថ កាយំ ឧបនាមេស្សតិ; កាយូបសំហារោ តាវ តិដ្ឋតុ, តថា ចិត្តំ វា ឧប្បាទេស្សតីតិ ឯតំ ការណំ នត្ថីតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សុនក្ខត្តសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.