៦. អានេញ្ជសប្បាយសុត្តវណ្ណនា

៦៦. ខណបភង្គុតាយ ន និច្ចា ន ធុវាតិ អនិច្ចា. តតោ ឯវ បណ្ឌិតេហិ ន ឥច្ចា ន ឧបគន្តព្ពាតិបិ អនិច្ចា. សោ ចាយំ អនិច្ចត្ថោ ឧទយវយបរិច្ឆិន្នតាយ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា’’តិ អាហ; ឧប្បជ្ជិត្វា វិនស្សនតោតិ អត្ថោ. អយញ្ច អនិច្ចតា វក្ខមានា ច តុច្ឆាទិតា ទ្វិន្នម្បិ កាមានំ សាធារណោតិ អាហ – ‘‘វត្ថុកាមាបិ កិលេសកាមាបី’’តិ. រិត្តា វិវិត្តា, តេសំ និច្ចសារាទីនំ អត្តនិ អភាវតោ តេហិ វិសុំភូតា. យថា បន សព្ពសោ សភាវរហិតមាកាសំ ‘‘តុច្ឆំ រិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន ឯវមេតេ. ឯតេ បន កេវលំ និច្ចសារាទិវិរហតោ ឯវ តុច្ឆា រិត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន បនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ន ហិ តុច្ឆមុដ្ឋិ នាម នត្ថី’’តិ ឥទំ លោកសមញ្ញាវសេន វុត្តំ, លោកសមញ្ញា លោកិយកថា ន លង្ឃិតព្ពា.

មុសាតិ ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានតាយ ន ទិស្សតីតិ អាហ ‘‘មុសាតិ នាសនកា’’តិ. វិសំវាទនដ្ឋេន វា មុសា. ឯតេ ហិ អសុភាទិសភាវាបិ ពាលានំ សុភាទិភាវេន ឧបដ្ឋហន្តា សុភាទិគ្គហណស្ស បច្ចក្ខភាវេន សត្តេ វិសំវាទេន្តិ. នស្សនសភាវាតិ ខណភង្គត្តា ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានតាយ ទិស្សមានា វិយបិ ហុត្វា អបញ្ញាយនកបកតិកា. តេនាហ ‘‘ខេត្តំ វិយា’’តិអាទិ. ធម្មសទ្ទោ ចេត្ថ ‘‘ជាតិធម្មាន’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៩៨) វិយ បកតិបរិយាយោ, តថា សភាវសទ្ទោ ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. មោសធម្មាតិ មោសនបកតិកា, កុសលភណ្ឌហរណសភាវាតិ អត្ថោ. មាយាកតន្តិ មាយាយ កតំ ឧទកាទិមណិអាទិអាការេន មាយាទិនា ឧបដ្ឋាបិតំ; មាយាកតំ វិយ មាយាកតំ អញ្ញសភាវា ហុត្វា អតថា ឧបដ្ឋហនតោ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. ចក្ខុបថេ ឯវ កតវិជ្ជាយ, ន តតោ បរន្តិ វុត្តំ – ‘‘ទស្សនូបចារេ ឋិតស្សេវ តថា បញ្ញាយតី’’តិ. តយិទំ សម្ពរវិជ្ជាវសេន វុត្តំ.

ឯវំ តាវកាលិកភាវេន កាមានំ មាយាកតភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តតោ អញ្ញេនបិ បការេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនិច្ចាទិសភាវានំ កាមានំ និច្ចាទិសភាវទស្សនំ វិបល្លាសសហគតតាយ វេទិតព្ពំ. ពាលានំ លាបនតោតិ អបរិញ្ញាតវត្ថុកានំ អន្ធពាលានំ បុគ្គលានំ វិបល្លាសហេតុតោ. មនុស្សលោកេ ឋត្វា មនុស្សានំ វា វសេន ភគវតា ភាសិតត្តា វុត្តំ – ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកា កាមាតិ មានុសកា បញ្ច កាមគុណា’’តិ. តតោ ឯវ ច ‘‘សម្បរាយិកាតិ តេ ឋបេត្វា អវសេសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មា បច្ចក្ខសភាវា អារម្មណភូតា ឯតាសំ អត្ថីតិ ទិដ្ឋធម្មិកា. សម្បរាយិកេ កាមេ អារព្ភ ឧប្បន្នសញ្ញា សម្បរាយិកា. តេ សមេច្ច ធីយតិ ឯត្ថ អាណាតិ ធេយ្យំ, អាណាបវត្តិដ្ឋានំ. មារស្ស ធេយ្យន្តិ មារធេយ្យំ តស្ស ឥស្សរិយបវត្តនត្តា. តេនាហ ‘‘យេហី’’តិអាទិ. គហិតន្តិ វិសយវិសយីភាវេន គហិតំ, អារម្មណវសេន អារម្មណករណវសេន ច គហិតន្តិ អត្ថោ. តត្ថ អារម្មណករណវសេន គហណំ នាម ‘‘ឥទំ មយ្ហ’’ន្តិ អវិភាគេន បរិគ្គហករណំ; អារម្មណវសេន បន គហណំ ភាគសោ អារម្មណានុភវនន្តិ វទន្តិ. ឧភយស្សបិ បន តណ្ហារាគវសេន គហណំ សន្ធាយ, ‘‘ឧភយមេតំ គហិត’’ន្តិ វុត្តំ. មារោតិ កិលេសមារោ. យទគ្គេន កិលេសមារោ, តទគ្គេន ទេវបុត្តមារោបិ តេ អត្តនោ វសំ វត្តេតិ. តំ សន្ធាយាតិ ធម្មមុខេន បុគ្គលគ្គហណំ សន្ធាយ.

អប្បហីនវិបល្លាសា ហិ បុគ្គលា កាមាធិមុត្តា មារស្ស ឥស្សរិយវត្តនដ្ឋានតាយ ‘‘មារធេយ្យ’’ន្តិ វុត្តា, តថា មារស្ស និវាបគោចរបរិយាយេហិបិ តេ ឯវំ វុត្តាតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘យថា ចោឡស្សា’’តិអាទិមាហ. និវបតីតិ និវាបោ, សោ ឯវ ពីជន្តិ និវាបពីជំ. តេតិ កាមគុណា. យត្ថាតិ យស្មិំ បទេសេ.

មនសិ ភវាតិ មានសាតិ អាហ ‘‘ចិត្តសម្ភូតា’’តិ. តេ បន អវិជ្ជាទយោ បាឡិយំ អាគតា. ឯវញ្ហិ លោហិតសន្និស្សយោ បុព្ពោ វិយ អនុរោធូបនិស្សយោ វិរោធោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘មមាយិតេ វត្ថុស្មិ’’ន្តិអាទិមាហ. តេធាតិ ឯត្ថ ឥធាតិ និបាតមត្តំ ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ភុត្តាវី អស្ស’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០) វិយ. កាមលោកន្តិ កាមគុណសង្ខាតំ សង្ខារលោកំ, យត្ថ វា លោកេ កាមគុណវន្តំ លោកំ. ចិត្តេន អធិដ្ឋហិត្វាតិ ឈានារម្មណំ បដិភាគនិមិត្តំ ភាវនាចិត្តេន ឧប្បាទេត្វា. បរិត្តំ នាម វិក្ខម្ភនអសមត្ថត្តា កិលេសេហិ បរិតោ ខណ្ឌិតំ វិយ ហោតិ. តស្ស បដិក្ខេបេនាតិ បរិត្តភាវបដិក្ខេបេន. បមាណន្តិបិ កាមាវចរមេវ បាបកានំ បមាណករណធម្មានំ វិក្ខម្ភនវសេន អប្បជហនតោ. តប្បដិក្ខេបវសេន អប្បមាណំ នាម មហគ្គតន្តិ អាហ – ‘‘រូបាវចរំ អរូបាវចរ’’ន្តិ. សមុច្ឆេទវសេន កិលេសានំ អប្បហានេន មហគ្គតជ្ឈានម្បិ សុភាវិតំ នាម ន ហោតិ, បគេវ បរិត្តជ្ឈានន្តិ អាហ – ‘‘សុភាវិតន្តិ…បេ… លោកុត្តរស្សេវេតំ នាម’’ន្តិ. ឯតស្ស វសេនាតិ ‘‘សុភាវិត’’ន្តិ បទស្ស វសេន.

តមេវ បដិបទន្តិ តមេវ អភិជ្ឈាទិបហានាវហំ ឈានបដិបទំ. អរហត្តេ តស្ស ឧបាយភូតាយ វិបស្សនាយ វា ចតុត្ថជ្ឈានេ តស្ស ឧបាយភូតេ ឧបចារេ វា សតិ ចិត្តំ បសន្នមេវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘អរហត្តំ វា…បេ… ឧបចារំ វា’’តិ. អធិមោក្ខសម្បសាទោតិ ‘‘អជ្ជេវ អរហត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វា វិបស្សនាយ វីថិបដិបន្នត្តា; ‘‘អជ្ជេវ ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេស្សាមី’’តិ វា ឧបចារសមាធិនា ចិត្តស្ស សមាហិតត្តា អធិមុច្ចនភូតោ សម្បសាទោ. បដិលាភសម្បសាទោតិ អរហត្តស្ស ចតុត្ថជ្ឈានស្ស វា អធិគមសង្ខាតោ សម្បសាទោ. បដិលាភោបិ ហិ កិលេសកាលុសិយាភិភវនតោ ចិត្តស្ស សុប្បសន្នភាវាវហត្តា ‘‘សម្បសាទោ’’តិ វុត្តោ. បច្ចយាតិ នាមរូបបច្ចយា អវិជ្ជាទយោ. សព្ពថាតិ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ និស្សរណតោតិ សព្ពប្បការេន. អាសាតិ អធិមុច្ចនវសេន អាសីសនា. តេនាហ – ‘‘អាសា សន្តិដ្ឋតិ, អធិមោក្ខំ បដិលភតី’’តិ.

បាទកន្តិ បទដ្ឋានំ. កិលេសា សន្និសីទន្តីតិ នីវរណសហគតា ឯវ កិលេសា វិក្ខម្ភនវសេន វូបសមន្តិ. សតីតិ ឧបចារជ្ឈានាវហា សតិ សន្តិដ្ឋតិ. សង្ខារគតន្តិ ភាវនាយ សមតាយ បវត្តមានត្តា, ឥមេ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ ឯករសា ហុត្វា បវត្តន្តីតិ, ភាវនាចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នំ សង្ខារគតំ វិភូតំ បាកដំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ចិត្តុប្បាទោតិ ភាវនាចិត្តុប្បាទោ. លេបបិណ្ឌេតិ សិលេសបិណ្ឌេ លគ្គមានោ វិយ អប្បិតោ វិយ ហោតិ. ឧបចារេន សមាធិយតិ ឧបចារជ្ឈានេន សមាធិយតិ. អយន្តិ អយំ ទុវិធោបិ អធិមុច្ចនាការោ អធិមោក្ខសម្បសាទោ នាម. តស្មិំ សម្បសាទេ សតីតិ ឯតស្មិំ វិបស្សនាលក្ខណេ, ឧបចារជ្ឈានេ វា អធិមោក្ខសម្បសាទេ សតិ. យោ បន អរហត្តំ វា បដិលភតិ ចតុត្ថជ្ឈានំ វា, តស្ស ចិត្តំ វិប្បសន្នំ ហោតិយេវ, អយំ និប្បរិយាយតោ បដិលាភសម្បសាទោ, ឯវំ សន្តេបិ ឥធាមិប្បេតមេវ ទស្សេតុំ, ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិបស្សនា ហីតិអាទិ វុត្តស្ស សមត្ថនំ. តត្ថ បញ្ញាយាតិ អរហត្តបញ្ញាយ. អធិមុច្ចនស្សាតិ សទ្ទហនំ ឧស្សុក្កាបជ្ជនស្ស. ឧបចារន្តិ ឧបចារជ្ឈានំ. អានេញ្ជសមាបត្តិយា អធិមុច្ចនស្ស ការណន្តិ យោជនា.

ឯតរហិ វាតិ ឥទានិមេវ. អានេញ្ជំ វាតិ ចតុត្ថជ្ឈានំ វា. សមាបជ្ជតីតិ អធិគច្ឆតិ. ឥទំ ហីតិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរតិ. អរហត្តសច្ឆិកិរិយា នាម អគ្គមគ្គភាវនាយ សតិ អត្ថតោ អាបន្នា ហោតិ, អគ្គមគ្គបញ្ញា ឯវ តទត្ថំ អធិមុច្ចិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘អថ វា’’តិ វិកប្បន្តរមាហ. តត្ថ យថា នាម បាសាទស្ស អត្ថាយ សមានីតទព្ពសម្ភារាវយវេ អប្បហោន្តេ កូដាគារំ កាតុំ ន បហោន្តិយេវ, ឯវំសម្បទមិទន្តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘តំ អនភិសម្ភុណន្តោ អានេញ្ជំ វា សមាបជ្ជតី’’តិ អាហ. ចតុសច្ចំ វា សច្ឆិករោតិ ហេដ្ឋិមមគ្គាធិគមនវសេន អានេញ្ជំ វា សមាបជ្ជតិ ឧភយស្សបិ ហេតុបរិគ្គហិតត្តា.

តត្រាតិ តស្មិំ ‘‘បញ្ញាយ វា អធិមុច្ចតិ, អានេញ្ជំ វា សមាបជ្ជតី’’តិ យថាវុត្តេ វិសេសាធិគមេ អយំ ឥទានិ វុច្ចមានោ យោជនានយោ. ឯវំ ហោតីតិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន ចិត្តាភិនីហារោ ហោតិ. កិច្ចន្តិ បព្ពជិតកិច្ចំ. តតោតិ អរហត្តាធិគមនតោ. ឱសក្កិតមានសោតិ សំកុចិតចិត្តោ. អន្តរា ន តិដ្ឋតីតិ អសមាហិតភូមិយំ ន តិដ្ឋតិ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យថា តស្ស បុរិសស្ស វនមហិំសំ គហេតុំ ឧស្សាហវតោ ឱសក្កន្តស្ស សសគោធាទិគ្គហណេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, ឯវំ ឥមស្សបិ ភិក្ខុនោ អរហត្តំ គហេតុំ ឧស្សាហវតោ តតោ ឱសក្កិត្វា ចតុត្ថជ្ឈានសមាបជ្ជនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. ឯសេវ នយោតិ យថាវុត្តំ ឧបមំ ឧបមាសំសន្ទនញ្ច មគ្គភាវនាយោជនាយំ ចតុសច្ចសច្ឆិកិរិយាយោជនាយញ្ច អតិទិសតិ.

ហេតុអត្ថជោតនោ យន្តិ និបាតោ, ករណេ វា ឯតំ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘យេន ការណេនា’’តិ. តស្ស សំវត្តនំ អរហតិ, តំ វា បយោជនំ ឯតស្សាតិ តំសំវត្តនិកំ. វិញ្ញាណន្តិ វិបាកវិញ្ញាណំ. អានេញ្ជសភាវំ ឧបគច្ឆតីតិ អានេញ្ជូបគំ. យថា កុសលំ អានេញ្ជសភាវំ, ឯវំ តំ វិបាកវិញ្ញាណម្បិ អានេញ្ជសភាវំ ឧបគតំ អស្ស ភវេយ្យ. តេនាហ – ‘‘កាទិសមេវ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ’’តិ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. កុសលវិញ្ញាណន្តិ វិបាកវិញ្ញាណម្បិ តំ កុសលំ វិយ វទន្តិ. តន្នាមកមេវាតិ កុសលំ វិយ អានេញ្ជនាមកមេវ សិយា. ឯត្ថ ច បុរិមវិកប្បេ ‘‘អានេញ្ជូបគ’’ន្តិ តំសទិសតា វុត្តា, ទុតិយវិកប្បេ តតោ ឯវ តំសមញ្ញតា. សោ បនាយមត្ថោតិ អានេញ្ជសទិសតាយ វិបាកកាលេបិ តំនាមកមេវ អស្សាតិ យថាវុត្តោ អត្ថោ. ឥមិនា នយេនាតិ ឥមិនា វុត្តនយេន. ឯត្ថ ហិ អានេញ្ជាភិសង្ខារហេតុវិបាកវិញ្ញាណំ ‘‘អានេញ្ជូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិ វុត្តត្តា តំនាមកមេវ កត្វា ទីបិតំ. អរហត្តស្សាបីតិ អបិសទ្ទេន អគ្គមគ្គភាវនាយបិ ហេដ្ឋិមមគ្គភាវនាយបីតិ អត្ថោ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. សមាធិវសេន ឱសក្កនា កថិតាតិ ‘‘វិបុលេន មហគ្គតេន ចេតសា វិហរេយ្យ’’ន្តិ សមថនយំ ទស្សេត្វា ទេសនា កថិតា.

៦៧. អយញ្ហិ ភិក្ខូតិ យំ ឧទ្ទិស្ស អយំ ទុតិយានេញ្ជសប្បាយទេសនាយ ភិក្ខុ វុត្តោ. បញ្ញវន្តតរោតិ វត្វា តំ ទស្សេតុំ, ‘‘ទ្វិន្នម្បិ កម្មដ្ឋានំ ឯកតោ កត្វា សម្មសតី’’តិ វុត្តំ. ហេដ្ឋិមស្ស ហិ ‘‘យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមា’’តិអាទិនា រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពានេវ រូបមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសោ កតោ, ឥមស្ស បន ‘‘យំ កិញ្ចិ រូប’’ន្តិអាទិនា សកលរូបធម្មវសេន. ភគវា ហិ កម្មដ្ឋានំ កថេន្តោ កម្មដ្ឋានិកស្ស ភិក្ខុនោ ការណពលានុរូបមេវ បឋមំ ភាវនាភិនិវេសំ ទស្សេតិ; សោ បច្ឆា ញាណេ វិបុលំ គច្ឆន្តេ អនវសេសតោ ធម្មំ បរិគ្គណ្ហាតិ. រូបបដិពាហនេនាតិ រូបវិរាគភាវនាយ សព្ពសោ សមតិក្កមេន. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ តតិយានេញ្ជាទីសុ.

បញ្ញវន្តតរោតិ បញ្ញុត្តរោ. តិណ្ណម្បិ កម្មដ្ឋានំ ឯកតោ កត្វាតិ កាមគុណា សព្ពរូបធម្មា កាមសញ្ញាតិ ឯវំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ កម្មដ្ឋានវសេន តិធា វុត្តេ សម្មសនូបគធម្មេ ឯកតោ កត្វា, ‘‘សព្ពមេតំ អនិច្ច’’ន្តិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា, សម្មសតិ យថា – ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២៩៨; សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៦; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤, ៧, ៨; តិស្សមេត្តេយ្យមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១០, ១១; បដិ. ម. ២.៣០). តេនាហ – ‘‘ឧភយមេតំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិ. កាមរូបសញ្ញាវសេន ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកភេទតោ អដ្ឋ ឯកេកកោដ្ឋាសាតិ ឯវំ កតំ ឧភយន្តិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋធម្មិក…បេ… វសេន សង្ខិបិត្វា ឧភយន្តិ វុត្ត’’ន្តិ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនាតិ តណ្ហាភិនន្ទនាវសេន ‘‘ឯតំ មមា’’តិ, ទិដ្ឋាភិនន្ទនាវសេន ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ឯវំ អភិនន្ទិតុំ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អភិនន្ទិតុំ អជ្ឈោសាយ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា ឋាតុន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. កាមបដិពាហនេនាតិ ឥទំ អាគមនបដិបទាទស្សនត្ថំ, វណ្ណភណនត្ថញ្ច វុត្តំ. រូបបដិពាហនំ ហិស្ស អាសន្នំ, តតោបិ អាកាសានញ្ចាយតនសមតិក្កមោ, តំសមតិក្កមេន សហេវ សព្ពេ តា វិបស្សនាវសេន ឱសក្កនា កថិតា ‘‘ឧភយមេតំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិវចនតោ.

៦៨. ឥធ អត្តនោ ចាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនកម្មដ្ឋានំ សន្ធាយាហ. និរុជ្ឈន្តិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគនិរោធេន, សមាបជ្ជនក្ខណេ បន អនុប្បាទនេនបិ. តេនាហ ‘‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ បត្វា’’តិ. អតប្បកដ្ឋេនាតិ ឧឡារតរភាវេន ឈានសមាបត្តិយា អតិត្តិករភាវេន. តមេវ បដិបទន្តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនភាវនមាហ. សមាធិវសេន ឱសក្កនា កថិតា តតិយារុប្បកម្មដ្ឋានស្ស វុត្តត្តា ‘‘យត្ថេតា’’តិអាទិនា.

ឥធ អត្តនោតិ ទ្វិកោដិកសុញ្ញតាមនសិការសង្ខាតំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ. ហេដ្ឋា វុត្តបដិបទន្តិ អនន្តរំ វុត្តអាកិញ្ចញ្ញាយតនកម្មដ្ឋានំ. សតិ សមថភាវនាយំ សុញ្ញតាមនសិការស្ស ឥធ សាតិសយត្តា វុត្តំ. ‘‘ទុតិយាកិញ្ចញ្ញាយតនេ វិបស្សនាវសេន ឱសក្កនា កថិតា’’តិ.

៧០. តតិយាកិញ្ចញ្ញាយតនេ អត្តនោតិ ចតុកោដិកសុញ្ញតាមនសិការសង្ខាតំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សុញ្ញតានុបស្សនាធិការេ. ក្វចីតិ កត្ថចិ ឋានេ, កាលេ, ធម្មេ វា. អថ វា ក្វចីតិ អជ្ឈត្តំ, ពហិទ្ធា វា. អត្តនោ អត្តានន្តិ សកត្តានំ. ‘‘អយំ ខោ, ភោ ព្រហ្មា…បេ… វសី បិតា ភូតភព្យាន’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៤២) បរបរិកប្បិតំ អត្តានញ្ច កស្សចិ កិញ្ចនភូតំ ន បស្សតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កស្សចី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរស្សាតិ ‘‘បរា បជា’’តិ ‘‘បរោ បុរិសោ’’តិ ច ឯវំ គហិតស្ស. ន ច មម ក្វចនីតិ ឯត្ថ មម-សទ្ទោ អដ្ឋានបយុត្តោតិ អាហ ‘‘មមសទ្ទំ តាវ ឋបេត្វា’’តិ. បរស្ស ចាតិ អត្តតោ អញ្ញស្ស, ‘‘បរោ បុរិសោ នាម អត្ថិ មមត្ថាយ សជិតោ, តស្ស វសេន មយ្ហំ សព្ពំ ឥជ្ឈតី’’តិ ឯវំ ឯកច្ចទិដ្ឋិគតិកបរិកប្បិតវសេន បរំ អត្តានំ, តញ្ច អត្តនោ កិញ្ចនភូតំ ន បស្សតីតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ន ច ក្វចនី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច នាហំ ក្វចនីតិ សកអត្តនោ អភាវំ បស្សតិ. ន កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិន្តិ សកអត្តនោ ឯវ កស្សចិ អនត្តនិយតំ បស្សតិ. ន ច, មមាតិ ឯតំ ទ្វយំ យថាសង្ខ្យំ សម្ពន្ធិតព្ពំ, អត្ថីតិ បច្ចេកំ. ‘‘ន ច ក្វចនិ បរស្ស អត្តា អត្ថី’’តិ បរស្ស អត្តនោ អភាវំ បស្សតិ, ‘‘តស្ស បរស្ស អត្តនោ មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនតា ន ចត្ថី’’តិ បរស្ស អត្តនោ អនត្តនិយតំ បស្សតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ច ខន្ធានំ អត្តត្តនិយសុញ្ញតា សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជតា ចតុកោដិកសុញ្ញតាបរិគ្គណ្ហនេន ទិដ្ឋា ហោតិ. ហេដ្ឋា វុត្តបដិបទន្តិ ឥធាបិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនកម្មដ្ឋានមេវ វទតិ. វិបស្សនាវសេនេវ ឱសក្កនា កថិតា ចតុកោដិកសុញ្ញតាទស្សនវិសេសភាវតោ, តប្បធានត្តា ចស្ស មនសិការស្ស.

ឥធ អត្តនោតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកម្មដ្ឋានមាហ. សព្ពសញ្ញាតិ រូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា នានត្តសញ្ញា ហេដ្ឋិមា តិស្សោ អរូបសញ្ញាតិ ឯវំ សព្ពសញ្ញា អនវសេសា និរុជ្ឈន្តីតិ វទន្តិ. ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តា’’តិ បន វិសេសិតត្តា ឥមស្មិំ អាគតា ចតុត្ថជ្ឈានសញ្ញាទយោ អបិ សញ្ញាតិ អបរេ. តន្តិ សម្មុតិមត្តំ កាមសញ្ញាបដិពាហនវសេនេវ តេសំ នានត្តសញ្ញាទិនិរោធស្ស អត្ថសិទ្ធត្តា. សមាធិវសេន ឱសក្កនា កថិតា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភាវនាយ សមថកម្មដ្ឋានភាវតោ.

៧១. បុព្ពេ បញ្ចវិធំ កម្មវដ្ដន្តិ បុរិមកម្មភវស្មិំ មោហោ អវិជ្ជា អាយូហនា សង្ខារា និកន្តិតណ្ហា ឧបគមនំ ឧបាទានំ ចេតនា ភវោតិ ឯវមាគតោ សបរិក្ខារោ កម្មប្បពន្ធោ. ន អាយូហិតំ អស្សាតិ ន ចេតិតំ បកប្បិតំ ភវេយ្យ. ឯតរហិ ឯវំ បញ្ចវិធំ វិបាកវដ្ដន្តិ វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនាសង្ខាតោ បច្ចុប្បន្នោ វិបាកប្បពន្ធោ នប្បវត្តេយ្យ ការណស្ស អនិប្ផន្នត្តា. សចេ អាយូហិតំ ន ភវិស្សតីតិ យទិ ចេតិតំ បកប្បិតំ ន សិយា. យំ អត្ថីតិ យំ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានកំ. តេនាហ ‘‘ភូត’’ន្តិ. តញ្ហិ បច្ចយនិព្ពត្តតាយ ‘‘ភូត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំ បជហាមីតិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន តតោ ឯវ អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនវសេន បជហាមិ បរិច្ចជាមិ.

បរិនិព្ពាយីតិ សហ បរិកប្បនេន អតីតត្ថេតិ អាហ ‘‘បរិនិព្ពាយេយ្យា’’តិ. បរិនិព្ពាយេយ្យ នុ ខោតិ វា បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. ន កិញ្ចិ កថិតន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន ញាណុត្តរស្សេវ វិសយភាវតោ សរូបតោ ន កិញ្ចិ កថិតំ, នយេន បនស្ស វិសេសំ ញាបេតុកាមត្តា. ភគវតោ កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមិស្សំយេវ បរិសតិ និសិន្នោ អានន្ទោ អនុសន្ធិកុសលតាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ បាទកំ កត្វា ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ បដិសន្ធិំ អរហត្តញ្ច សន្ធាយ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, ឥមិនា បុច្ឆានុសន្ធិនា តមត្ថំ ទេសេស្សាមី’’តិ. ឱសក្កនាយ ច ឥធាធិប្បេតត្តា ភិន្នរសទេសនា ហោតីតិ បុច្ឆានុសន្ធិ បុច្ឆិតា. តស្មិញ្ហិ អសតិ អនុសន្ធិភេទភិន្នេសា ទេសនា, ន ច ពុទ្ធាចិណ្ណា ភិន្នរសទេសនាតិ. វិបស្សនានិស្សិតន្តិ តន្និស្សិតំ. តស្ស ភិក្ខុនោ. ឧបាទិយតិ ឯតេនាតិ ច ឧបាទានំ. ន បរិនិព្ពាយតិ បហាតព្ពស្ស អប្បជហនតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ធម្មាបិ ខោ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពា, បគេវ អធម្មា’’តិ (ម. និ. ១.២៤០). ឧបាទានសេដ្ឋន្តិ ឥទំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភវស្ស សព្ពភវគ្គតាទស្សនបរំ, ន បន អរិយភវគ្គស្ស ឧបាទានសេដ្ឋតាបដិសេធបរំ.

៧៣. និស្សាយាតិ ភវបរិយាបន្នំ នាម ធម្មំ និស្សាយ តប្បរិយាបន្នំ នាម និស្សាយ ឱឃនិត្ថរណា ភគវតា អក្ខាតា; អហោ អច្ឆរិយមេតំ, អហោ អព្ភុតមេតន្តិ.

នវសុបិ ឋានេសុ សមថយានិកស្សេវ វសេន ទេសនាយ អាគតត្តា, ឥធ ច កស្សចិបិ បាទកជ្ឈានស្ស អនាមដ្ឋត្តា វុត្តំ – ‘‘អរិយសាវកោតិ សុក្ខវិបស្សកោ អរិយសាវកោ’’តិ. នវន្នម្បិ កម្មដ្ឋានំ ឯកតោ កត្វា សម្មសតីតិ ឥទំ ឈានធម្មេបិ អនុស្សវលទ្ធេ គហេត្វា សម្មសនំ សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ; តេភូមកសង្ខារគតំ ឥធ វុត្តន្តិ អនវសេសតោ បរិគ្គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘យាវតា សក្កាយោ’’តិ.

ឯតំ អមតន្តិ អមតំ និព្ពានំ អារព្ភ បវត្តិយា ឯតំ អរហត្តំ អមតរសំ. តេនាហ – ‘‘ឯតំ អមតំ សន្តំ, ឯតំ បណីត’’ន្តិ. ‘‘អនុបាទាយ កិញ្ចិបិ អគ្គហេត្វា ចិត្តំ វិមុច្ចី’’តិ វុត្តត្តាបិ អនុបាទា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោ និព្ពានំ អញ្ញត្ថ សុត្តេ វុច្ចតិ.

តិណ្ណំ ភិក្ខូនន្តិ អភិនិវេសភេទេន តិវិធានំ. បាទកំ កត្វា ឋិតស្ស ឱសក្កនាយ អភាវេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សមោធានេត្វាតិ សម្មទេវ ឱទហិត្វា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ អសង្ករតោ វវត្ថបេត្វា. សុកថិតំ នាម ហោតិ កថេតព្ពស្ស អនវសេសេត្វា កថិតត្តា.

អានេញ្ជសប្បាយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.