២. បញ្ចត្តយសុត្តវណ្ណនា

២១. ឯកេតិ ឯត្ថ ឯក-សទ្ទោ អញ្ញត្ថោ, ន គណនាទិអត្ថោតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកច្ចេ’’តិ អាហ. យំ បន បាឡិយំ ‘‘សន្តី’’តិ វុត្តំ. តេន តេសំ ទិដ្ឋិគតិកានំ វិជ្ជមានតាយ អវិច្ឆិន្នតា; តតោ ច នេសំ មិច្ឆាគហណតោ សិថិលករណវិវេចនេហិ អត្តនោ ទេសនាយ កិច្ចការិតា អវិតថតា ច ទីបិតា ហោតិ. បរមត្ថសមណព្រាហ្មណេសុ អបរន្តកប្បិកតាយ លេសោបិ នត្ថីតិ អាហ ‘‘បរិព្ពជុបគតភាវេនា’’តិអាទិ. សស្សតាទិវសេន អបរន្តំ កប្បេន្តីតិ អបរន្តកប្បិនោ, តេ ឯវ អបរន្តកប្បិកា. យស្មា តេហិ អបរន្តំ បុរិមតរសិទ្ធេហិ តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បេហិ កប្បេត្វា អាសេវនពលវតាយ ច វិកប្បេត្វា អបរភាគសិទ្ធេហិ អភិនិវេសភូតេហិ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហេហិ គណ្ហន្តិ អភិនិវិសន្តិ បរាមសន្តិ; តស្មា វុត្តំ – ‘‘អបរន្តំ កប្បេត្វា វិកប្បេត្វា គណ្ហន្តី’’តិ. តណ្ហុបាទានវសេន កប្បនគហណានិ វេទិតព្ពានិ. តណ្ហាបច្ចយា ហិ ឧបាទានំ. វុត្តម្បិ ចេតំ មហានិទ្ទេសេ ឧទ្ទានតោ សង្ខេបតោ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនាតិ តណ្ហាយ ទិដ្ឋិយា ច វសេន. ទិដ្ដិយា វា ឧបនិស្សយភូតាយ សហជាតាយ អភិនន្ទនកាយ ច តណ្ហាយ សស្សតាទិអាការេន អភិនិវិសន្តស្ស មិច្ឆាគាហស្ស ច វសេន. អនាគតធម្មវិសយាយ អធិប្បេតត្តា អនាគតកាលវាចកោ ឥធ អបរ-សទ្ទោ. រូបាទិខន្ធវិនិមុត្តស្ស កប្បនវត្ថុនោ អភាវា អន្ត-សទ្ទោ ភាគវាចកោតិ អាហ – ‘‘អនាគតំ ខន្ធកោដ្ឋាស’’ន្តិ. កប្បេត្វាតិ ច តស្មិំ អបរន្តេ តណ្ហាយ នាភិនិវេសានំ សមត្តនំ បរិនិដ្ឋាបនមាហ. ឋិតាតិ តស្សា លទ្ធិយា អវិជហនំ.

អនុគតាតិ អារម្មណករណវសេន អនុ អនុ គតា អបរន្តេ បវត្តា. អារព្ភាតិ អាលម្ពិត្វា. វិសយោ ហិ តស្សា ទិដ្ឋិយា អបរន្តោ. វិសយភាវតោ ឯវ ហិ សោ តស្សា អាគមនដ្ឋានំ អារម្មណបច្ចយោ ចាតិ វុត្តំ ‘‘អាគម្ម បដិច្ចា’’តិ. អធិវចនបទានីតិ បញ្ញត្តិបទានិ, ទាសាទីសុ សិរិវឌ្ឍកាទិសទ្ទោ វិយ វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តិយា អធិវចនំ បញ្ញត្តិ. អថ វា អធិ-សទ្ទោ ឧបរិភាវេ, វុច្ចតីតិ វចនំ, ឧបរិ វចនំ អធិវចនំ, ឧបាទានភូតរូបាទីនំ ឧបរិ បញ្ញាបិយមានា ឧបាទាបញ្ញត្តីតិ អត្ថោ, តស្មា បញ្ញត្តិទីបកបទានីតិ អត្ថោ. បញ្ញត្តិមត្តញ្ហេតំ វុច្ចតិ, យទិទំ, ‘‘អត្តា លោកោ’’តិ ច, ន រូបវេទនាទយោ វិយ បរមត្ថោ. អធិកវុត្តិតាយ វា អធិមុត្តិយោតិ ទិដ្ឋិយោ វុច្ចន្តិ. អធិកញ្ហិ សភាវធម្មេសុ សស្សតាទិំ បកតិអាទិំ ទ្រព្យាទិំ ជីវាទិំ កាយាទិញ្ច អភូតមត្ថំ អជ្ឈារោបេត្វា ទិដ្ឋិយោ បវត្តន្តីតិ. អភិវទន្តីតិ, ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិសិត្វា វទន្តិ, ‘‘អយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ’’តិអាទិនា វិវទន្តិ. អភិវទនកិរិយាយ អជ្ជាបិ អវិច្ឆេទភាវទស្សនត្ថំ វត្តមានកាលវចនំ.

សញ្ញា ឯតស្ស អត្ថីតិ សញ្ញីតិ អាហ ‘‘សញ្ញាសមង្គី’’តិ. នត្ថិ ឯតស្ស រោគោ ភង្គោតិ អរោគោតិ អរោគសទ្ទស្ស និច្ចបរិយាយតា វេទិតព្ពា. រោគរហិតតាសីសេន វា និព្ពិការតាយ និច្ចតំ បដិជានាតិ ទិដ្ឋិគតិកោតិ អាហ ‘‘អរោគោតិ និច្ចោ’’តិ. ឥមិនាតិ, ‘‘សញ្ញី អត្តា អរោគោ បរំ មរណា’’តិ ឥមិនា វចនេន. សោឡស សញ្ញីវាទាតិ – រូបីចតុក្កំ, អរូបីចតុក្កំ, អន្តវាចតុក្កំ, ឯកន្តសុខីចតុក្កន្តិ – ឥមេសំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេន សោឡស សញ្ញីវាទា កថិតា. ឥមេសុយេវ បុរិមានំ ទ្វិន្នំ ចតុក្កានំ វសេន អដ្ឋ សញ្ញីវាទា អដ្ឋ ច នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា វេទិតព្ពា. សត្ត ឧច្ឆេទវាទាតិ មនុស្សត្តភាវេ កាមាវចរទេវត្តភាវេ រូបាវចរទេវត្តភាវេ ចតុព្ពិធារុប្បត្តភាវេ ចវិត្វា សត្តស្ស ឧច្ឆេទបញ្ញាបនវសេន សត្ត ឧច្ឆេទវាទា កថិតា. អសតោ វិនាសាសម្ភវតោ អត្ថិភាវនិពន្ធនោ ឧច្ឆេទវាទោតិ វុត្តំ ‘‘សតោតិ វិជ្ជមានស្សា’’តិ. យាវាយំ អត្តា ន ឧច្ឆិជ្ជតិ, តាវ វិជ្ជតិ ឯវាតិ គហណតោ និរុទយវិនាសោ ឥធ ឧច្ឆេទោតិ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ឧបច្ឆេទ’’ន្តិ. វិសេសេន នាសោ វិនាសោ, អភាវោ, សោ បន មំសចក្ខុ-បញ្ញាចក្ខុ-ទស្សនបថាតិក្កមោវាតិ អាហ ‘‘អទស្សន’’ន្តិ. អទស្សនេ ហិ នាស-សទ្ទោ លោកេ និរុឡ្ហោ. ភវវិគមន្តិ សភាវាបគមនំ យោ ហិ និរុទយវិនាសវសេន ឧច្ឆិជ្ជតិ, ន សោ អត្តនោ សភាវេនេវ តិដ្ឋតិ.

បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ បញ្ចកាមគុណសុខមនុភោគវសេន ចតុព្ពិធរូបជ្ឈានសុខបរិភោគវសេន ច ទិដ្ឋធម្មេ និព្ពានប្បត្តិបញ្ញាបនវាទា. ទិដ្ឋធម្មោតិ ទស្សនភូតេន ញាណេន ឧបលទ្ធធម្មោ. តត្ថ យោ អនិន្ទ្រិយវិសយោ, សោបិ សុបាកដភាវេន ឥន្ទ្រិយវិសយោ វិយ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខធម្មោ វុច្ចតី’’តិ. តេនេវ ច, ‘‘តត្ថ តត្ថ បដិលទ្ធអត្តភាវស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ. សញ្ញីតិ អាទិវសេន តីហាការេហិ សន្តន្តិ សញ្ញី អសញ្ញី នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ ឥមេហិ អាការេហិ វិជ្ជមានំ, សទា ឧបលព្ភមានំ សស្សតន្តិ អត្ថោ. សញ្ញី អត្តាតិអាទីនិ តីណិ ទស្សនានិ. សន្តអត្ថវសេន ឯកន្តិ សស្សតស្ស អត្តនោ វសេន ឯកំ ទស្សនំ. ឥតរានិ ទ្វេតិ ឧច្ឆេទវាទ-ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទសញ្ញិតានិ ទ្វេ ទស្សនានិ. តីណិ ហុត្វា បញ្ច ហោន្តីតិ ឥទំ, ‘‘សន្តអត្ថវសេន ឯក’’ន្តិ សង្គហវសេន វុត្តស្ស សញ្ញីតិ អាទិវិភាគវសេន វុត្តត្តា សុវិញ្ញេយ្យន្តិ អដ្ឋកថាយំ ន ឧទ្ធដំ.

២២. រូបីំ វាតិ ឯត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.៧៦-៧៧) យទិ រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបីតិ អយមត្ថោ អធិប្បេតោ. ឯវំ សតិ រូបវិនិមុត្តេន អត្តនា ភវិតព្ពំ សញ្ញាយ វិយ រូបស្សបិ អត្តនិយត្តា. ន ហិ សញ្ញី អត្តាតិ ឯត្ថ សញ្ញា អត្តា. តថា ហិ វុត្តំ សុមង្គលវិលាសិនិយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧៦-៧៧) ‘‘តត្ថ បវត្តសញ្ញញ្ចស្ស សញ្ញាតិ គហេត្វាតិ វុត្ត’’ន្តិ. ឯវំ សន្តេ, ‘‘កសិណរូបំ អត្តាតិ គណ្ហាតី’’តិ ឥទំ កថន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ – ‘‘រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបី’’តិ, អថ ខោ ‘‘រុប្បនសីលោ រូបី’’តិ. រុប្បនញ្ចេត្ថ រូបសរិក្ខតាយ កសិណរូបស្ស វឌ្ឍិតាវឌ្ឍិតកាលវសេន វិសេសាបត្តិ, សា ច នត្ថីតិ ន សក្កា វត្តុំ បរិត្តវិបុលតាទិវិសេសសព្ភាវតោ. យទិ ឯវំ ឥមស្ស វាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ ន យុជ្ជតីតិ? នោ ន យុជ្ជតិ កាយភេទតោ ឧទ្ធំ អត្តនោ និព្ពិការតាយ តេន អធិប្បេតត្តា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អរោគោ បរំ មរណា’’តិ. អថ វា ‘‘រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបី’’តិ វុច្ចមានេបិ ន ទោសោ. កប្បនាសិទ្ធេនបិ ហិ ភេទេន សាមិនិទ្ទេសទស្សនតោ យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ. រុប្បនំ វា រុប្បនសភាវោ រូបំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ រូបី, អត្តា ‘‘រូបិនោ ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១១ ទុកមាតិកា) វិយ. ឯវញ្ច កត្វា រូបសភាវត្តា អត្តនោ ‘‘រូបំ អត្តា’’តិ វចនំ ញាយាគតមេវាតិ ‘‘កសិណរូបំ អត្តាតិ គណ្ហាតី’’តិ វុត្តំ. អរូបិន្តិ ឯត្តាបិ វុត្តនយានុសារេន យថារហំ អត្ថោ វត្តព្ពោ. សន្តសុខុមំ មុញ្ចិត្វា តព្ពិបរីតស្ស គហណេ ការណំ នត្ថីតិ លាភី, ‘‘កសិណរូបំ អត្តា’’តិ គណ្ហាតីតិ លាភិតក្កិនោ ឋបេត្វា, សេសតក្កី លាភិគ្គហណេនេវ គហិតា. អនុស្សុតិតក្កិកោបិ សុទ្ធតក្កិកោបិ វា និរង្កុសត្តា តក្កនស្ស កសិណរូបម្បិ អត្តាតិ កទាចិបិ គណ្ហេយ្យាតិ វុត្តំ – ‘‘ឧភោបិ រូបានិ គណ្ហាតិយេវា’’តិ. សុទ្ធតក្កិកស្ស ឧភយគ្គហណំ ន កតំ, តស្មា សាសង្កវចនំ.

កសិណុគ្ឃាដិមាកាស-បឋមារុប្បវិញ្ញាណ-នត្ថិភាវអាកិញ្ចញ្ញាយតនានិ អរូបសមាបត្តិនិមិត្តំ. ឋបេត្វា សញ្ញាក្ខន្ធន្តិ ឥទំ សញ្ញាយ អត្តនិយតំ ហទយេ កត្វា វុត្តំ. ‘‘រូបិំ វា’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន បន អត្ថេ វុច្ចមានេ សញ្ញាក្ខន្ធំ ពហិទ្ធា អកត្វា ‘‘អរូបធម្មេ’’ឥច្ចេវ វត្តព្ពំ សិយា. មិស្សកគ្គាហវសេនាតិ រូបារូបសមាបត្តីនំ និមិត្តានិ ឯកជ្ឈំ កត្វា, ‘‘ឯកោ អត្តា’’តិ, តត្ថ បវត្តសញ្ញញ្ចស្ស, ‘‘សញ្ញា’’តិ គហណវសេន. អយញ្ហិ ទិដ្ឋិគតិកោ រូបារូបសមាបត្តិលាភិតាយ តំនិមិត្តំ រូបភាវេន អរូបភាវេន ច គហេត្វា ឧបតិដ្ឋតិ, តស្មា, ‘‘រូបី អរូបី ចា’’តិ អភិនិវេសំ ជនេតិ អជ្ឈត្តវាទិនោ វិយ តក្កមត្តេនេវ វា រូបារូបធម្មេ មិស្សកវសេន គហេត្វា, ‘‘រូបី ច អរូបីច អត្តា ហោតី’’តិ. តក្កគាហេនេវាតិ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តធម្មា វិយ ច អច្ចន្តសុខុមភាវបត្តិយា សកិច្ចសាធនាសមត្ថតាយ ថម្ភកុដ្ដហត្ថបាទានំ សង្ឃាតោ វិយ នេវ រូបី, រូបសភាវានតិវត្តនតោ ន អរូបីតិ ឯវំ បវត្តតក្កគាហេន. លាភិវសេនបិ វា អន្តានន្តិកចតុត្ថវាទេ វក្ខមាននយេន អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កេវលំ បន តត្ថ ទេសកាលភេទវសេន តតិយចតុត្ថវាទា ឥច្ឆិតា; ឥធ កាលវត្ថុ ភេទវសេនាតិ អយមេវ វិសេសោ. កាលភេទវសេន ចេត្ថ តតិយវាទស្ស បវត្តិ រូបារូបនិមិត្តានំ សហ អនុបដ្ឋានតោ; ចតុត្ថវាទស្ស បន វត្ថុភេទវសេន បវត្តិ រូបារូបធម្មានំ សមូហតោ, ‘‘ឯកោ អត្តា’’តិ តក្កវសេនាតិ តត្ថ វក្ខមាននយានុសារេន វេទិតព្ពំ.

យទិបិ អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ ទិដ្ឋិគតិកស្ស វសេន សមាបត្តិភេទេន សញ្ញានានត្តសម្ភវតោ ទុតិយទិដ្ឋិបិ សមាបន្នកវសេន លព្ភតិ; តថាបិ សមាបត្តិយំ ឯករូបេនេវ សញ្ញាយ ឧបដ្ឋានតោ, ‘‘បឋមទិដ្ឋិ សមាបន្នកវារេន កថិតា’’តិ អាហ. តេនេវេត្ថ សមាបន្នកគ្គហណំ កតំ. ឯកសមាបត្តិលាភិនោ ឯវ វា វសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សមាបត្តិ ភេទេន សញ្ញាភេទសម្ភវេបិ ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ សញ្ញានានត្តេន ឱឡារិកេន នានត្តសញ្ញីតិ, ‘‘ទុតិយទិដ្ឋិ អសមាបន្នកវារេនា’’តិ អាហ. អវឌ្ឍិតកសិណវសេន បរិត្តសញ្ញិតំ, វឌ្ឍិតកសិណវសេន អប្បមាណសញ្ញិតំ ទស្សេតុំ, ‘‘តតិយទិដ្ឋិ សុប្បមត្តេន វា សរាវមត្តេន វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អង្គុដ្ឋប្បមាណោ វា អត្តា យវប្បមាណោ, អណុមត្តោ វា អត្តា’’តិអាទិទស្សនវសេន (ឧទា. អដ្ឋ. ៥៤; ទី. និ. ដី. ១.៧៦-៧៧) បរិត្តោ សញ្ញីតិ បរិត្តសញ្ញី. កបិលកណាទាទយោ (វិភ. អនុដី. ១៨៩) វិយ អត្តនោ សព្ពគតភាវបដិជាននវសេន អប្បមាណោ សញ្ញីតិ អប្បមាណសញ្ញីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯតន្តិ, ‘‘រូបិំ វា’’តិអាទិនា យថាវុត្តអត្តវាទំ. ឯកេសន្តិ ឯកច្ចានំ. ឧបាតិវត្តតន្តិ អតិក្កមន្តានំ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. វិញ្ញាណកសិណមេកេ អភិវទន្តីតិ យោជនា. តេនាហ – ‘‘សញ្ញំ…បេ… អភិវទន្តី’’តិ. តត្ថ ‘‘សញ្ញំ ឋបេត្វា សេសានិ តីណី’’តិ ឥទំ សញ្ញាយ ចតុក្កម្បិ បរិបុណ្ណមេវ គហេត្វា, អបរេ អដ្ឋកន្តិ វទន្តិ. តទុភយន្តិ តំ សញ្ញាអដ្ឋកន្តិ វុត្តំ ឧភយំ. បរតោ អាវិ ភវិស្សតីតិ, ‘‘ចតស្សោ រូបសញ្ញី’’តិអាទិនា ឧបរិ បកាសេស្សតិ. វក្ខតិ ហិ – ‘‘កោដ្ឋាសតោ អដ្ឋ, អត្ថតោ បន សត្ត សញ្ញា ហោន្តី’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.២២). ឯត្ថាតិ, ‘‘ឯតំ វា បនា’’តិ ឯតស្មិំ វាក្យេ. សមតិក្កមិតុំ សក្កោន្តិ តត្ថ អាទីនវទស្សនេន តទុទ្ធំ អានិសំសទស្សនេន ច ព្រូហិតសទ្ធាទិ គុណត្តា, វិបរិយាយេន អសក្កុណនំ វេទិតព្ពំ. យេ សក្កោន្តិ, តេវ គហិតា តេសំយេវ វសេន វក្ខមានស្ស វិសេសស្ស វត្តុំ សក្កុណេយ្យត្តា. សក្កោន្តានញ្ច នេសំ ឧបាតិវត្តនំ អត្តនោ ញាណពលានុរូបន្តិ ឥមមត្ថំ ឧបមាយ ទស្សេតុំ, ‘‘តេសំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អប្បមាណន្តិ អប្បមាណារម្មណោ, អប្បមាណារម្មណតា ចស្ស អាគមនវសេន វេទិតព្ពា អនន្តារម្មណតោ វា. ន ហិ អារម្មណេ អនន្តន្តិ បរមានន្តស្ស បមាណំ វា គណ្ហាតិ. សុខទុក្ខេហិ អនិញ្ជនតោ រូបវិរាគភាវនាវិសេសតាយ ច អានេញ្ជំ បត្វា តិដ្ឋតិ, អយំ នោ អត្តាតិ អភិវទន្តា តិដ្ឋន្តិ. វិញ្ញាណកសិណមេកេតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឯកេ ទិដ្ឋិគតិកា អត្តាតិ វទន្តិ. តេនាហ – ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ តាវ ទស្សេតុ’’ន្តិ. តស្ស បន អារម្មណភូតំ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តវិញ្ញាណន្តិ អបរេ. តញ្ហិ កសិណំ មនសិការវសេន, ‘‘វិញ្ញាណកសិណ’’ន្តិ, វិញ្ញាណញ្ច តំ អារម្មណដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ, ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតន’’ន្តិ ច វុច្ចតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនមេកេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

តយិទន្តិ យ-ការោ បទសន្ធិករោតិ អាហ ‘‘តំ ឥទ’’ន្តិ. ទិដ្ឋិគតន្តិ យថា វុត្តំ ‘‘សញ្ញី អត្តា’’តិ ឯវំ វុត្តំ ទិដ្ឋិំ. ទិដ្ឋិយេវ ហិ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘មុត្តគតំ (ម. និ. ២.១១៩; អ. និ. ៩.១១), សង្ខារគត’’ន្តិអាទីសុ (មហានិ. ៤១) វិយ. គន្តព្ពាភាវតោ វា ទិដ្ឋិយា គតមត្តំ ទិដ្ឋិគតំ, ទិដ្ឋិយា គហណមត្តន្តិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិបការោ វា ទិដ្ឋិគតំ. លោកិយា ហិ វិធយុត្តគតបការសទ្ទេ សមានត្ថេ ឥច្ឆន្តិ. ទិដ្ឋិបច្ចយោ ទិដ្ឋិការណំ, អវិជ្ជាទិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. តត្ថ អវិជ្ជាបិ ហិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ ឧបនិស្សយាទិភាវតោ. យថាហ – ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ១០០៧). ផស្សោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថាហ ‘‘តទបិ ផស្សបច្ចយា’’តិ (ទី. និ. ១.១១៨-១២៤). សញ្ញាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថាហ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិ (សុ. និ. ៨៨០; មហានិ. ១០៩). វិតក្កោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថាហ – ‘‘តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ (សុ. និ. ៨៩២; មហានិ. ១២១). អយោនិសោមនសិការោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថាហ – ‘‘តស្សេវំ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, អត្ថិ មេ អត្តាតិ តស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.១៩). ទិដ្ឋារម្មណន្តិ ទិដ្ឋិអារម្មណភូតំ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ. តេនាហ – ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិ (បដិ. ម. ១.១៣០). រូបវេទនាទិវិនិមុត្តស្ស ទិដ្ឋិយា អារម្មណស្ស អភាវតោ អនាទិយិត្វា ឥទមេវ ទស្សេតិ – ‘‘ឥមិនា បច្ចយេន ឥទំ នាម ទស្សនំ គហិត’’ន្តិ. ឥមិនា បច្ចយេនាតិ វា ឯត្ថ បច្ចយគ្គហណេន អារម្មណម្បិ គហិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តទេវាតិ ទិដ្ឋិគតញ្ចេវ ទិដ្ឋិបច្ចយញ្ច. រូបសញ្ញានន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. ឯវំ-សទ្ទោ បការត្ថោ, ‘‘យទិ រូបសញ្ញាន’’ន្តិអាទិនា បការេន វុត្តសញ្ញានន្តិ អត្ថោ. និរុបក្កិលេសា នីវរណាទិ ឧបក្កិលេសវិមុត្តិតោ. ឧត្តមា បណីតភាវប្បត្តិតោ, តតោ ឯវ សេដ្ឋា, សេដ្ឋត្តា ឯវ ឧត្តរិតរាភាវតោ អនុត្តរិយា. អក្ខាយតីតិ ឧបដ្ឋាតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ វិសុំ វុច្ចមានត្តា ចតុត្ថារុប្បសញ្ញាយ ច ឥមស្មិំ សញ្ញីវាទេ អនោតរណតោ, ‘‘យទិ អារុប្បសញ្ញានន្តិ ឥមិនា អាកាសានញ្ចាយតន-វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ឥតរេហិ បន ទ្វីហីតិ, ‘‘យទិ ឯកត្តសញ្ញានំ, យទិ នានត្តសញ្ញាន’’ន្តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ. សមាបន្នកវារោ ច តថា ឥធ កថិតោតិ អធិប្បាយោ. កោដ្ឋាសតោ អដ្ឋ សញ្ញា ចតុក្កទ្វយសង្គហតោ. ឯកត្តសញ្ញីបទំ ឋបេត្វា អត្ថតោ បន សត្ត សញ្ញា ហោន្តិ អគ្គហិតគ្គហណេនាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ – ‘‘សមាបន្នក…បេ… សង្គហិតោយេវា’’តិ.

សញ្ញាគតន្តិ សញ្ញាវសេន គតំ, សញ្ញាសង្គហំ គតំ វា. តស្ស បន អទិដ្ឋិគតស្សបិ ឧបលព្ភមានត្តា, ‘‘សទ្ធិំ ទិដ្ឋិគតេនា’’តិ វុត្តំ. បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតន្តិ សហ ការណភូតេហិ បច្ចយេហិ តេនេវ សហ ការណភាវេន សមាគន្ត្វា និព្ពត្តិតំ; បដិច្ចសមុប្បន្នន្តិ អត្ថោ. សង្ខតត្តា ឱឡារិកំ ឧប្បាទវយញ្ញថត្តសព្ភាវតោ. យស្ស ហិ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ, តំ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវតោ បស្សន្តស្ស បាកដភូតវិការំ ឱឡារិកំ សិយា. ន ចេត្ថ មគ្គផលធម្មា និទស្សេតព្ពា តេសំ តថា អននុបស្សិតព្ពតោ; តេសម្បិ សង្ខតភាវេន ឥតរេហិ សមានយោគក្ខមតាយ ទុន្និវារយភាវតោ. តថា ហិ ‘‘អសេសវិរាគនិរោធា’’តិ (ឧទា. ៣) វចនតោ មគ្គស្សបិ និស្សរណភាវេន ‘‘អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ’’តិ និព្ពានមេវេត្ថ បដិយោគភាវេន ឧទ្ធដំ ‘‘និរុជ្ឈន្តិ ឯត្ថា’’តិ កត្វា. និរោធសង្ខាតំ និព្ពានំ នាម អត្ថីតិ ឯត្ថ, – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អសង្ខត’’ន្តិ សុត្តបទំ (ឧទា. ៧៣) អានេត្វា វត្តព្ពំ. និព្ពានទស្សីតិ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន និព្ពានទស្សី, តតោ ឯវ ឥតរាភិសមយត្ថសិទ្ធិយា តំ សង្ខតំ អតិក្កន្តោ.

២៣. អដ្ឋសុ អសញ្ញីវាទេសូតិ ឥទំ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៧៨-៨០) អាគតនយេន វុត្តមេវ ហិ សន្ធាយ ហេដ្ឋា, ‘‘សញ្ញីតិ ឥមិនា អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា កថិតា’’តិ វុត្តំ. ឥធ បន ចត្តារោ វាទា ឯវ ឧទ្ធដា. តេនាហ ‘‘អសញ្ញី’’តិអាទិ. ឯស នយោ បរតោ ‘‘អដ្ឋសុ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទេសូ’’តិ ឯត្ថាបិ. សញ្ញាយ សតិ តាយ វេទនាគាហសព្ភាវតោ ‘‘អាពាធនដ្ឋេន សញ្ញា រោគោ’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខតាសូលយោគតោ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតោ ឧប្បាទជរាភង្គេហិ ឧទ្ធុមាតបក្កបភិជ្ជនតោ ច សញ្ញា គណ្ឌោ; ស្វាយមត្ថោ ទោសទុដ្ឋតាយ ឯវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘សទោសដ្ឋេន គណ្ឌោ’’តិ. បីឡាជននតោ អន្តោតុទនតោ ទុរុទ្ធរណតោ ច សញ្ញា សល្លំ; ស្វាយមត្ថោ អត្តភាវំ អនុបវិសិត្វា អវដ្ឋានេនាតិ អាហ ‘‘អនុបវិដ្ឋដ្ឋេន សល្ល’’ន្តិ. បដិសន្ធិគ្គហណេ វិញ្ញាណំ កុតោចិ អាគតំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បដិសន្ធិវសេន អាគតិ’’ន្តិ. គតិន្តិ បវត្តិំ. សា បន តាសុ តាសុ គតីសុ វុត្តិ ហោតីតិ វុត្តំ – ‘‘ចុតិវសេន គតិ’’ន្តិ; វឌ្ឍនវសេន ឃនបពន្ធវសេនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អបរាបរ’’ន្តិ. អបរាបរញ្ហិ បពន្ធវសេន បវត្តមានំ វិញ្ញាណំ នន្ទូបសេចនំ; ឥតរំ ខន្ធត្តយំ វា និស្សាយ អភិវុទ្ធិំ បតិដ្ឋំ មហន្តញ្ច បាបុណាតីតិ. បវឌ្ឍវសេន វា គតិំ, និក្ខេបវសេន ចុតិំ, តតោ អបរាបរញ្ច រូបបវត្តនវសេន ឧបបត្តិំ, ឥន្ទ្រិយបរិបាកវសេន វុឌ្ឍិំ តស្ស តស្ស កម្មស្ស កតូបចិតភាវេន វិរុឡ្ហិំ; តស្ស កម្មស្ស ផលនិព្ពត្តិយា វេបុល្លន្តិ យោជេតព្ពំ.

កាមញ្ចាតិអាទិនា ‘‘អញ្ញត្រ រូបា’’តិអាទិកា ចោទនា លក្ខណវសេន វុត្តាតិ ទស្សេត្វា អយញ្ច នយោ ចោទនាយ អវិសិដ្ឋវិសយតាយ សិយា; វិសិដ្ឋវិសយា បនាយំ ចោទនាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘អយំ បន បញ្ហោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្តកេ ខន្ធេតិ យថាវុត្តេ រូបវេទនាទិកេ ចត្តារោ ខន្ធេ. អញ្ញត្រ រូបាតិ ឥមិនា យត្ថ កត្ថចិ រូបេន វិនា វិញ្ញាណស្ស បវត្តិ នត្ថីតិ ទីបិតំ ហោតិ. ភវវិសេសចោទនាយ សភាវតោ ឯវ វិញ្ញាណេន វិនា រូបស្សបិ បវត្តិ នត្ថីតិ ទីបិតំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘អរូបភវេបិ រូបំ, អសញ្ញាភវេ ច វិញ្ញាណំ អត្ថី’’តិ. និរោធសមាបន្នស្សាតិ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្សបិ វិញ្ញាណំ អត្ថិ. ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ ចេ អត្ថំ បដិពាហសីតិ យទិ សទ្ទត្ថមេវ គហេត្វា អធិប្បាយំ ន គណ្ហសិ នេយ្យត្ថំ សុត្តន្តិ. ឯត្ថ ច អសញ្ញភវេ និព្ពត្តសត្តវសេន បឋមវាទោ; សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឯត្ថ វុត្តនយេន សញ្ញំយេវ អត្តាតិ គហេត្វា តស្ស កិញ្ចនភាវេន ឋិតាយ អញ្ញាយ សញ្ញាយ អភាវតោ អសញ្ញីតិ បវត្តោ ទុតិយវាទោ; តថា សញ្ញាយ សហ រូបធម្មេ សព្ពេ ឯវ វា រូបារូបធម្មេ អត្តាតិ គហេត្វា បវត្តោ តតិយវាទោ; តក្កគ្គាហវសេនេវ បវត្តោ ចតុត្ថវាទោ. តេសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទេបិ អសញ្ញភវេ និព្ពត្តស្ស សត្តស្ស ចុតិបដិសន្ធីសុ; សព្ពត្ថ វា បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថាយ សុខុមាយ សញ្ញាយ អត្ថិភាវបដិជាននវសេន បឋមវាទោ; អសញ្ញីវាទេ វុត្តនយេន សុខុមាយ សញ្ញាយ វសេន សញ្ជាននសភាវតាបដិជាននវសេន ច ទុតិយវាទាទយោ បវត្តាតិ. ឯវមេត្ថ ឯតេសំ វាទានំ សព្ភាវោ វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

២៤. យត្ថ ន សញ្ញា, តត្ថ ញាណស្ស សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ អាហ – ‘‘អសញ្ញា សម្មោហោ’’តិ, អសញ្ញភាវោ នាម សម្មោហប្បវត្តីតិ អត្ថោ. យថា និយ្យន្តីតិ និយ្យានិយាតិ ពហុលំ វចនតោ កត្តុសាធនោ និយ្យានិយសទ្ទោ, ឯវំ ឥធ វិញ្ញាតព្ពសទ្ទោតិ អាហ – ‘‘វិជានាតីតិ វិញ្ញាតព្ព’’ន្តិ, វិជាននំ វិញ្ញាណន្តិ អត្ថោ. តេន ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពមត្តេនាតិ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាណប្បមាណេនាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ – ‘‘បញ្ចទ្វារិកសញ្ញាបវត្តិមត្តេនា’’តិ, និព្ពិកប្បភាវតោ បញ្ចទ្វារិកសញ្ញាបវត្តិសមេន ភាវនាភិនីហារេនាតិ អត្ថោ. ឱឡារិកសង្ខារប្បវត្តិមត្តេនាតិ ឱឡារិកានំ សង្ខារានំ បវត្តិយា. ឱឡារិកសង្ខារាតិ ចេត្ថ អាកិញ្ចញ្ញាយតនបរិយោសានា សមាបត្តិធម្មា អធិប្បេតា. ឧបសម្បទន្តិ យេ សញ្ញាយ, អសញ្ញិភាវេ ច ទោសំ ទិស្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ វណ្ណេន្តាបិ រូបជ្ឈានបដិលាភមត្តេន តស្ស សម្បាទនំ បដិលាភំ អធិគមំ បញ្ញបេន្តិ, តេសំ តស្ស ព្យសនំ អក្ខាយតិ អនុបាយភាវតោ. តេនាហ ‘‘វិនាសោ’’តិអាទិ. វុដ្ឋានន្តិ សទិសសមាបជ្ជនបុព្ពកំ បរិវុដ្ឋានំ. សមាបត្តិ ឯវ តេសំ នត្ថិ អនធិគតត្តា. ឱឡារិកសង្ខារប្បវត្តិយា អន្តមសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសង្ខារប្បវត្តិយាបិ បត្តព្ពន្តិ ន អក្ខាយតិ តេបិ សមតិក្កមិត្វា បត្តព្ពតោ. សង្ខារានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. អវសេសាតិ ឥតោ បរំ សុខុមភាវោ នាម នត្ថីតិ សុខុមភាវាបត្តិយា អវសេសា. តេនាហ – ‘‘ភាវនាវសេន សព្ពសុខុមភាវំ បត្តា សង្ខារា’’តិ. ឯតន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ, បត្តព្ពំ នាម ហោតិ តាទិសសង្ខារប្បត្តិយំ តព្ពោហារតោ. សង្ខតំ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតត្តា.

២៥. ‘‘យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.២៥) វក្ខមានត្តា សពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា, ‘‘តត្រា’’តិ ភគវតា វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘តត្រាតិ សត្តសុ ឧច្ឆេទវាទេសុ ភុម្ម’’ន្តិ. ឧទ្ធំ សរន្តិ ឧទ្ធំ គតំ សរន្តាតិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧទ្ធំ វុច្ចតី’’តិអាទិ. សរន្តាតិ យត្ថ បត្ថេន្តិ ន លភន្តិ, តំ ជានន្តា. អាសត្តិន្តិ អាសីសនំ. បេច្ចាតិ បរលោកេ. វាណិជូបមា វិយាតិ ភវបរិយាបន្នផលវិសេសាបេក្ខាយ បដិបជ្ជនតោ. សក្កាយស្ស ភយាតិ សន្តោ កាយោតិ សក្កាយោ, បរមត្ថតោ វិជ្ជមានោ ធម្មសមូហោតិ កត្វា ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ, តតោ ភាយនេន. មា ខីយិ មា បរិក្ខយំ អគមាសិ. មា ឱសីទិ មា ហេដ្ឋា ភស្សិ. អព្ភន្តិ អាកាសំ មា ឧន្ទ្រិយិ មា ភិជ្ជិត្វា បតិ. គទ្ទុលេន ពទ្ធោ គទ្ទុលពទ្ធោ. ទឡ្ហថម្ភោ វិយ ខីលោ វិយ ច សក្កាយោ ទុម្មោចនីយតោ. សា វិយ ទិដ្ឋិគតិកោ តស្ស អនុបរិវត្តនតោ. ទណ្ឌកោ វិយ ទិដ្ឋិ ឆេទនករណាយ អសមត្ថភាវករណតោ. រជ្ជុ វិយ តណ្ហា ពន្ធនតោ ច, អារម្មណករណវសេន សមន្នាគមនវសេន ច សម្ពទ្ធភាវតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទិដ្ឋិទណ្ឌកេ បវេសិតាយ តណ្ហារជ្ជុយា’’តិ.

២៦. ភគវា អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន (ចតុចត្តារីស អបរន្តកប្បិកវាទា តត្ថ តត្ថ អន្តោគធាតិ) ឧទ្ទេសវសេន បញ្ចេវ សង្គហេត្វា យថុទ្ទេសំ និគមេន្តោ, ‘‘ឥមានេវ បញ្ចាយតនានី’’តិ អាហ. តត្ថ ទុក្ខស្ស និមិត្តភាវតោ ទិដ្ឋិគតានំ ការណដ្ឋេន អាយតនត្ថោតិ វុត្តំ – ‘‘ឥមានេវ បញ្ច ការណានី’’តិ. សញ្ញីអាទិវសេន តីណិ ឧច្ឆេទវាទោតិ ចត្តារិ ភាជិតានិ. ឥតរំ បន ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ កុហិំ បវិដ្ឋំ? សរូបតោ អភាជិតត្តា យថាភាជិតេសុ វាទេសុ កត្ថ អន្តោគធន្តិ បុច្ឆតិ. ឧទ្ទេសេ បន សរូបតោ គហិតមេវ, ‘‘ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ វា បនេកេ អភិវទន្តី’’តិ. ឥតរោ ឯកត្តសញ្ញីវាទេ នានត្តសញ្ញីវាទេ អន្តោគធន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកត្ត…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ អាហ យថាសុខញ្ចេតំ វុត្តំ. បឋមោ ហិ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទោ នានត្តសញ្ញីវាទេ អន្តោគធោ, ឥតរេ ចត្តារោ ឯកត្តសញ្ញីវាទេ.

២៧. អតីតកោដ្ឋាសសង្ខាតន្តិ អតីតំ ខន្ធកោដ្ឋាសសង្ខាតំ បុព្ពន្តំ. បុព្ពេ និវុត្ថធម្មវិសយា កប្បនា ឥធាធិប្បេតា, តស្មា អតីតកាលវាចកោ ឥធ បុព្ពសទ្ទោ, រូបាទិខន្ធវិនិមុត្តញ្ច កប្បនាវត្ថុ នត្ថិ, អន្តសទ្ទោ ច កោដ្ឋាសវាចកោ. តេន វុត្តំ ‘‘អតីតកោដ្ឋាសសង្ខាតំ បុព្ពន្តំ កប្បេត្វា’’តិ. ‘‘កប្បេត្វា’’តិ ច តស្មិំ បុព្ពន្តេ តណ្ហាយនាភិនិវិសានំ សមត្ថនំ បរិនិដ្ឋាបនំ វទតិ. សេសម្បីតិ ‘‘បុព្ពន្តានុទិដ្ឋី’’តិ ឯវមាទិកំ. បុព្ពេ វុត្តប្បការន្តិ ‘‘អបរន្តានុទិដ្ឋិនោ’’តិអាទីសុ វុត្តប្បការំ. ឯកេកស្មិញ្ច អត្តាតិ អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ កត្វា, លោកោតិ លោកិយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញបាបានិ តព្ពិបាកា ចាតិ កត្វា, តំ តំ គហណវិសេសំ ឧបាទាយ បញ្ញាបនំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហេត្វា’’តិ. សព្ពទាភាវេន សស្សតោ. អមរោ និច្ចោ ធុវោតិ តស្សេវ វេវចនានិ. មរណាភាវេន អមរោ, ឧប្បាទាភាវេន សព្ពកាលំ វត្តនតោ និច្ចោ, ថិរដ្ឋេន វិការាភាវេន ធុវោ, យថាហាតិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ និទ្ទេសបដិសម្ភិទាបាឡីហិ វិភាវេតិ. អយញ្ច អត្ថោ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១៣០-១៣១) ឥមិស្សា បញ្ចវិធាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា វសេន វុត្តោ. ‘‘រូបវន្ត’’ន្តិអាទិកាយ (បដិ. ម. ១.១៣០-១៣១) បន បញ្ចទសវិធាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា វសេន ចត្តារោ ចត្តារោ ខន្ធេ, ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តទញ្ញំ – ‘‘លោកោ’’តិ បញ្ញបេន្តីតិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតិ, តថា ឯកំ ខន្ធំ, ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តទញ្ញេ ‘‘លោកោ’’តិ បញ្ញបេន្តីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា យថា ‘‘រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហេត្វា សស្សតោ…បេ… ធុវោ’’តិ អត្ថោ វុត្តោ; ឯវំ អសស្សតោ អនិច្ចោ អធុវោ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ ន ហោតិ បរំ មរណា; និច្ចោ ច អនិច្ចោ ច នេវនិច្ចោ នានិច្ចោតិ ឯវមាទិមត្ថំ អតិទិសតិ.

ចត្តារោ សស្សតវាទាតិ លាភីវសេន តយោ, តក្កីវសេន ឯកោតិ ឯវំ ចត្តារោ. បុព្ពេនិវាសញាណលាភី តិត្ថិយោ មន្ទបញ្ញោ អនេកជាតិសតសហស្សមត្តំ អនុស្សរតិ, មជ្ឈិមបញ្ញោ ទស សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បានិ, តិក្ខបញ្ញោ ចត្តារីស សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បានិ, ន តតោ បរំ. សោ ឯវំ អនុស្សរន្តោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ អភិវទតិ. តក្កី បន តក្កបរិយាហតំ វីមំសានុចរិតំ សយំបដិភានំ សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ អភិវទតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘លាភីវសេន តយោ, តក្កីវសេន ឯកោតិ ឯវំ ចត្តារោ សស្សតវាទា’’តិ. ឯតេនេវ ច អធិច្ចសមុប្បត្តិកវាទោ វិយ សស្សតវាទោ កស្មា ទុវិធេន ន វិភត្តោតិ ចេ? បដិក្ខិត្តត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯត្ថ ច, ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ វាទេ អយមយុត្តតាវិភាវនា – យទិ ហិ បរេន បរិកប្បិតោ អត្តា, លោកោ វា សស្សតោ សិយា, តស្ស និព្ពិការតាយ បុរិមរូបាវិជហនតោ កស្សចិ វិសេសាធានស្ស កាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អហិតតោ និវត្តនត្ថំ ហិតេ ច បដិបត្តិអត្ថំ ឧបទេសោ ឯវ និប្បយោជនោ សិយា សស្សតវាទិនោ. កថំ វា សោ ឧបទេសោ បវត្តីយតិ វិការាភាវតោ; ឯវញ្ច អត្តនោ អជដាកាសស្ស វិយ ទានាទិកិរិយា ហិំសាទិកិរិយា ច ន សម្ភវតិ; តថា សុខស្ស ទុក្ខស្ស ច អនុភវននិពន្ធោ ឯវ សស្សតវាទិនោ ន យុជ្ជតិ កម្មពទ្ធាភាវតោ, ជាតិអាទីនំ អសម្ភវតោ កុតោ វិមោក្ខោ. អថ បន ធម្មមត្តំ តស្ស ឧប្បជ្ជតិ ចេវ វិនស្សតិ ច, យស្ស វសេនាយំ កិរិយាទិវោហារោតិ វទេយ្យ. ឯវម្បិ បុរិមរូបាវិជហនេន អវដ្ឋិតស្ស អត្តនោ ធម្មមត្តន្តិ ន សក្កា សម្ភាវេតុំ; តេ វា បនស្ស ធម្មា អវត្ថាភូតា តតោ អញ្ញេ វា សិយុំ អនញ្ញេ វា, យទិ អញ្ញេ, ន តាហិ តស្ស ឧប្បន្នាហិបិ កោចិ វិសេសោ អត្ថិ. យោ ហិ ករោតិ បដិសំវេទេតិ ចវតិ ឧបបជ្ជតិ ចាតិ ឥច្ឆិតំ. តស្មា តទវត្ថោ ឯវ យថាវុត្តទោសោ, កិញ្ច ធម្មកប្បនាបិ និរត្ថកា សិយា. អថ អនញ្ញេ, ឧប្បាទវិនាសវន្តីហិ អវត្ថាហិ អនញ្ញស្ស អត្តនោ តាសំ វិយ ឧប្បាទវិនាសសម្ភវាបត្តិតោ កុតោ និច្ចតាវកាសោ. តាសម្បិ វា អត្តនោ វិយ និច្ចតាតិ ពន្ធនវិមោក្ខានំ អសម្ភវោ ឯវាតិ ន យុជ្ជតិ ឯវ សស្សតវាទោ; ន ចេត្ថ កោចិ វាទី ធម្មានំ សស្សតភាវេ បរិសុទ្ធំ យុត្តិំ វត្តុំ សមត្ថោ អត្ថិ; យុត្តិរហិតញ្ច វចនំ ន បណ្ឌិតានំ ចិត្តមារាធេតីតិ វិញ្ញូហិ ឆឌ្ឌិតោ ឯវាយំ សស្សតវាទោតិ.

សត្ត ឧច្ឆេទវាទាតិ ឯត្ថ តេ សរូបមត្តតោ ហេដ្ឋា ទស្សិតា ឯវ, តត្ថ ទ្វេ ជនា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហន្តិ លាភី ច អលាភី ច. តត្ថ លាភី នាម ទិព្ពចក្ខុញាណលាភី ទិព្ពេន ចក្ខុនា អរហតោ ចុតិំ ទិស្វា ឧបបត្តិំ អបស្សន្តោ. យោ វា បុថុជ្ជនានម្បិ ចុតិមត្តមេវ ទដ្ឋុំ សក្កោតិ, បុព្ពយោគាភាវេន បរិកម្មាករណេន វា ឧបបាតំ ទដ្ឋុំ ន សក្កោតិ. សោ ‘‘តត្ថ តត្ថេវ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. អលាភី – ‘‘កោ បរលោកំ ជានាតិ, ឯត្តកោ ជីវវិសយោ, យាវ ឥន្ទ្រិយគោចរោ’’តិ អត្តនោ ធីតុយា ហត្ថគ្គណ្ហនករាជា វិយ កាមសុខគិទ្ធតាយ វា, ‘‘យថា រុក្ខបណ្ណានិ រុក្ខតោ បតិតានិ ន បដិសន្ធិយន្តិ, ឯវំ សព្ពេបិ សត្តា អប្បដិសន្ធិកមរណមេវ គច្ឆន្តិ, ជលពុព្ពុឡកូបមា សត្តា’’តិ តក្កមត្តវសេន វា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. តត្ថ យំ ហេដ្ឋា វុត្តំ – ‘‘មនុស្សត្តភាវេ កាមាវចរទេវត្តភាវេ រូបាវចរទេវត្តភាវេ ចតុព្ពិធអរូបត្តភាវេ ចវិត្វា សត្តស្ស ឧច្ឆេទបញ្ញាបនវសេន សត្ត ឧច្ឆេទវាទា កថិតា’’តិ. តត្ថ យុត្តំ តាវ បុរិមេសុ តីសុ វាទេសុ ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិ វុត្តំ; បញ្ចវោការភវបរិយាបន្នំ អត្តភាវំ អារព្ភ បវត្តត្តា តេសំ វាទានំ, ន យុត្តំ ចតុវោការភវបរិយាបន្នំ អត្តភាវំ និស្សាយ បវត្តេសុ ចតុត្ថាទីសុ ចតូសុ វាទេសុ, ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិ វុត្តំ. ន ហិ អរូបីនំ កាយោ អត្ថីតិ? សច្ចមេតំ, រូបភវេ បវត្តវោហារេនេវ ទិដ្ឋិគតិកោ អរូបភវេបិ កាយវោហារមារោបេត្វា អាហ ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិ. យថា ទិដ្ឋិគតិកេហិ ទិដ្ឋិយោ បញ្ញត្តា, តថេវ ភគវា ទស្សេសីតិ. អរូបកាយភាវតោ វា ផស្សាទិធម្មសមូហភូតេ អរូបត្តភាវេ កាយនិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯត្ថាហ – ‘‘កាមាវចរទេវត្តភាវាទិនិរវសេសវិភវបតិដ្ឋាបកានំ ទុតិយវាទាទីនំ យុត្តោ អបរន្តកប្បិកភាវោ អនាគតទ្ធវិសយត្តា តេសំ វាទានំ; ន បន ទិដ្ឋិគតិក-បច្ចក្ខភូត-មនុស្សត្តភាវ-សមុច្ឆេទបតិដ្ឋាបកស្ស បឋមវាទស្ស បច្ចុប្បន្នវិសយត្តា’’តិ. យទិ ឯវំ យថា ហិ ទុតិយាទិវាទានំ, បុរិមបុរិមវាទសង្គហិតស្សេវ អត្តនោ ឧត្តរុត្តរភវោបបត្តិយា សមុច្ឆេទនតោ យុជ្ជតិ អបរន្តកប្បិកតា, តថា ច ‘‘នោ ច ខោ, ភោ, អយំ អត្តា ឯត្តាវតា សម្មា សមុច្ឆិន្នោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ អនាគតស្សេវ មនុស្សត្តភាវសមុច្ឆេទស្ស អធិប្បេតត្តា បឋមវាទស្សបិ អបរន្តកប្បិកតា យុជ្ជតិ. ឯវំ សព្ពស្សបិ បុព្ពន្តតោ អាគតស្ស ឧច្ឆេទបញ្ញាបនវសេន ឥធ បុព្ពន្តកប្បិកេសុ ទេសនា គតា. ឯតេ ឧច្ឆេទវាទា ហេដ្ឋា អបរន្តកប្បិកេសុ ទេសនា គតា. ឯតេ ឧច្ឆេទវាទា ហេដ្ឋា អបរន្តកប្បិកេសុ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជតិ, ន តតោ ឧទ្ធំ បវត្តិ អត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តា. ជលពុព្ពុឡកូបមា ហិ សត្តាតិ តស្ស លទ្ធិ.

ឥធាតិ បុព្ពន្តកប្បិកេសុ. ឥធេវ មនុស្សត្តភាវាទិកេ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនដ្ឋវិនាសវសេន. ឯវំ អនាគតេ អនុប្បត្តិទស្សនបរានំ ឧច្ឆេទវាទានំ អបរន្តកប្បិកេសុ គហណំ; បុព្ពន្តតោ បន អាគតស្ស អត្តនោ ឥធេវ ឧច្ឆេទទស្សនបរានំ បុព្ពន្តកប្បិកេសុ គហណំ. ឥតោ បរំ ន គច្ឆតីតិ បន ឥទំ អត្ថតោ អាបន្នស្ស អត្ថស្ស ទស្សនំ. សត្តេសុ សង្ខារេសុ ច ឯកច្ចសស្សតន្តិ បវត្តោ ឯកច្ចសស្សតវាទោ. សោ បន ព្រហ្មកាយិក-ខិឌ្ឌាបទោសិក-មនោបទោសិកត្តភាវតោ ចវិត្វា ឥធាគតានំ តក្កិនោ ច ឧប្បជ្ជនវសេន ចតុព្ពិធោតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតវាទា’’តិ. ‘‘សង្ខារេកច្ចសស្សតិកា’’តិ ឥទំ តេហិ សស្សតភាវេន គយ្ហមានានំ ធម្មានំ យថាសភាវទស្សនវសេន វុត្តំ, ន បនេកច្ចសស្សតិកមតទស្សនវសេន. តស្ស ហិ សស្សតាភិមតំ អសង្ខតមេវាតិ លទ្ធិ. តថា ហិ វុត្តំ (ទី. និ. ១.៤៩) ព្រហ្មជាលេ – ‘‘ចិត្តន្តិ វា មនោតិ វា វិញ្ញាណន្តិ វា អយំ អត្តា និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ. ន ហិ យស្ស ភាវស្ស បច្ចយេហិ អភិសង្ខតភាវំ បដិជានាតិ; តស្សេវ និច្ចធុវាទិភាវោ អនុម្មត្តកេន ន សក្កា បដិញ្ញាតុំ. ឯតេន, ‘‘ឧប្បាទវយធុវតាយុត្តភាវា សិយា និច្ចា, សិយា អនិច្ចា, សិយា ន វត្តព្ពា’’តិអាទិនា បវត្តស្ស សត្តភង្គវាទស្ស អយុត្តតា វិភាវិតា ហោតិ.

តត្ថាយំ (ទី. និ. ដី. ១.៣៨) អយុត្តតាវិភាវនា – យទិ, ‘‘យេន សភាវេន យោ ធម្មោ អត្ថីតិ វុច្ចតិ, តេនេវ សភាវេន សោ ធម្មោ នត្ថី’’តិអាទិនា វុច្ចេយ្យ, សិយា អនេកន្តវាទោ; អថ អញ្ញេន, សិយា ន អនេកន្តវាទោ; ន ចេត្ថ ទេសន្តរាទិសម្ពទ្ធភាវោ យុត្តោ វត្តុំ តស្ស សព្ពលោកសិទ្ធត្តា វិវាទាភាវតោ. យេ បន វទន្តិ – ‘‘យថា សុវណ្ណឃដេ មកុដេ កតេ ឃដភាវោ នស្សតិ, មកុដភាវោ ឧប្បជ្ជតិ, សុវណ្ណភាវោ តិដ្ឋតិយេវ, ឯវំ សព្ពភាវានំ កោចិ ធម្មោ នស្សតិ, កោចិ ឧប្បជ្ជតិ, សភាវោ បន តិដ្ឋតី’’តិ. តេ វត្តព្ពា – កិំ តំ សុវណ្ណំ, យំ ឃដេ មកុដេ ច អវដ្ឋិតំ? យទិ រូបាទិ, សោ សទ្ទោ វិយ អនិច្ចោ, អថ រូបាទិសមូហោ, សមូហោ នាម សម្មុតិមត្តំ. តស្ស វោហារមត្តស្ស អត្ថិតា នត្ថិតា និច្ចតា វា ន វត្តព្ពា. តស្ស បរមត្ថសភាវេន អនុបលព្ភនតោតិ អនេកន្តវាទោ ន សិយា. ធម្មា ច ធម្មិតោ អញ្ញេ វា សិយុំ អនញ្ញេ វា. យទិ អញ្ញេ, ន តេសំ អនិច្ចតាយ ធម្មី អនិច្ចោ អញ្ញត្តា. ន ហិ រូបា ចក្ខុវិញ្ញាណំ អញ្ញត្តា, ន ច រូបេ ចក្ខុវិញ្ញាណសទ្ទោ ហោតិ; កិញ្ច ធម្មកប្បនាបិ និរត្ថិកា សិយា ធម្មិនោ និច្ចានិច្ចតាយ អសិជ្ឈនតោ អថ អនញ្ញេ; ឧប្បាទវិនាសវន្តេហិ អនញ្ញស្ស ធម្មិនោ តេសំ វិយ ឧប្បាទវិនាសសព្ភាវតោ កុតោ និច្ចតាវកាសោ, តេសម្បិ វា ធម្មិនោ វិយ និច្ចតាបត្តិ សិយា. អបិច និច្ចានិច្ចនវត្តព្ពរូបោ អត្តា ច លោកោ ច បរមត្ថតោ វិជ្ជមានតាបដិជាននតោ យថា និច្ចាទីនំ អញ្ញតរំ រូបំ, យថា វា ទីបាទយោ. ន ហិ ទីបាទីនំ ឧទយព្ពយសភាវានំ និច្ចានិច្ចនវត្តព្ពសភាវតា សក្កា វត្តុំ ជីវស្ស និច្ចាទីសុ អញ្ញតរំ រូបំ វិយាតិ ឯវំ សត្តភង្គស្ស វិយ សេសភង្គានម្បិ អសម្ភវោយេវាតិ សត្តភង្គវាទស្ស អយុត្តតា វេទិតព្ពាតិ.

ឯត្ថ ច, ‘‘ឥស្សរោ និច្ចោ, អញ្ញេ សត្តា អនិច្ចា’’តិ ឯវំ បវត្តវាទា សត្តេកច្ចសស្សតវាទា; សេយ្យថាបិ ឥស្សរវាទាទយោ. ‘‘បរមាណវោ និច្ចា ធុវា, ទ្វិអណុកាទយោ អនិច្ចា’’តិ ឯវំ បវត្តវាទា សង្ខារេកច្ចសស្សតវាទា; សេយ្យថាបិ កណាទវាទាទយោ. ននុ ច ‘‘ឯកច្ចេ ធម្មា សស្សតា, ឯកច្ចេ អសស្សតា’’តិ; ឯតស្មិំ វាទេ ចក្ខាទីនំ អសស្សតតាសន្និដ្ឋានំ យថាសភាវាវពោធោ ឯវ, តយិទំ កថំ មិច្ឆាទស្សនន្តិ, កោ ឯវមាហ – ‘‘ចក្ខាទីនំ អសស្សតភាវសន្និដ្ឋានំ មិច្ឆាទស្សន’’ន្តិ? អសស្សតេសុយេវ បន កេសញ្ចិ ធម្មានំ សស្សតភាវាភិនិវេសោ ឥធ មិច្ឆាទស្សនំ; តេន បន ឯកវារេ បវត្តមានេន ចក្ខាទីនំ អសស្សតភាវាវពោធោ វិទូសិតោ សំសដ្ឋភាវតោ; វិសសំសដ្ឋោ វិយ សប្បិមណ្ឌោ សកិច្ចការណាសមត្តតាយ សម្មាទស្សនបក្ខេ ឋបេតព្ពតំ នារហតិ. អថ វា អសស្សតភាវេន និច្ឆិតាបិ ចក្ខុអាទយោ សមារោបិតជីវសភាវា ឯវ ទិដ្ឋិគតិ កេហិ គយ្ហន្តីតិ តទវពោធស្ស មិច្ឆាទស្សនភាវោ ន សក្កា និវារេតុំ. តថា ហិ វុត្តំ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៤៩) – ‘‘ចក្ខុន្តិ វា…បេ… កាយោតិ វា អយំ មេ អត្តា’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វា អសង្ខតាយ សង្ខតាយ ច ធាតុយា វសេន យថាក្កមំ ឯកច្ចេ ធម្មា សស្សតា; ឯកច្ចេ អសស្សតាតិ ឯវំ បវត្តោ វិភជ្ជវាទោបិ ឯកច្ចសស្សតវាទោ អាបជ្ជតីតិ ឯវំបការា ចោទនា អនោកាសា ហោតិ អវិបរីតធម្មសភាវសម្បដិបត្តិភាវតោ.

ន មរតីតិ អមរា. កា សា? ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៦២) នយេន បរិយន្តរហិតា ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទិដ្ឋិ ច វាចា ច, អមរាយ ទិដ្ឋិយា វាចាយ វិវិធោ ខេបោតិ អមរាវិក្ខេបោ. សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អមរាវិក្ខេបោ. អថ វា អមរាតិ ឯកា មច្ឆជាតិ, សា ឧម្មុជ្ជននិម្មុជ្ជនាទិវសេន ឧទកេ សន្ធាវមានា គាហំ ន គច្ឆតិ; ឯវមេវំ អយម្បិ វាទោ ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវតិ, គាហំ នាគច្ឆតីតិ អមរាវិក្ខេបោ, សោ ឯវ អមរាវិក្ខេបិកោ. ស្វាយំ វាទោ មុសាវាទអនុយោគឆន្ទរាគមោហហេតុកតាយ ចតុធា បវត្តោតិ អាហ – ‘‘ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា វុត្តា’’តិ. ននុ ចេត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.៦៥-៦៦) ចតុព្ពិធោបិ អមរាវិក្ខេបិកោ កុសលាទិកេ ធម្មេ បរលោកត្តិកាទីនិ ច យថាភូតំ អនវពុជ្ឈមានោ, តត្ថ តត្ថ បញ្ហំ បុដ្ឋោ បុច្ឆាយ វិក្ខេបនមត្តំ អាបជ្ជតីតិ តស្ស កថំ ទិដ្ឋិគតិកភាវោ. ន ហិ អវត្តុកាមស្ស វិយ បុច្ឆិតមត្ថំ អជានន្តស្ស វិក្ខេបករណមត្តេន ទិដ្ឋិគតិកតា យុត្តាតិ? ន ហេវំ បុច្ឆាវិក្ខេបករណមត្តេន តស្ស ទិដ្ឋិគតិកតា ឥច្ឆិតា, អថ ខោ មិច្ឆាភិនិវេសេន. សស្សតវសេន មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋោយេវ ហិ មន្ទពុទ្ធិតាយ កុសលាទិធម្មេ បរលោកត្តិកាទីនិ ច, យាថាវតោ អប្បដិបជ្ជមានោ អត្តនា អវិញ្ញាតស្ស អត្ថស្ស បរំ វិញ្ញាបេតុំ អសមត្ថតាយ មុសាវាទាទិភយេន ច វិក្ខេបំ អាបជ្ជតីតិ. តថា ហិស្ស វាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ វុត្តោ. អថ វា បុញ្ញបាបានំ, តព្ពិបាកានញ្ច អនវពោធេន, អសទ្ទហនេន ច, ‘‘តព្ពិសយាយ បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណំយេវ យុត្តំ សុន្ទរញ្ចា’’តិ, ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អភិនិវិសន្តស្ស ឧប្បន្នា វិសុំយេវេកា ឯសា ទិដ្ឋិ សត្តភង្គទិដ្ឋិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពា. តថា ចេវ វុត្តំ – ‘‘បរិយន្តរហិតា ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទិដ្ឋិ ចេវ វាចា ចា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦១). កថំ បនស្សា សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ? ឧច្ឆេទវសេន អនភិនិវេសតោ. ‘‘នត្ថិ កោចិ ធម្មានំ យថាភូតវេទី វិវាទពហុលត្តា លោកស្ស; ‘ឯវមេវ’ន្តិ បន សទ្ទន្តរេន ធម្មេ និជ្ឈាននា អនាទិកាលិកា លោកេ’’តិ គាហវសេន សស្សតលេសោបេត្ថ លព្ភតិយេវ.

អមតិ គច្ឆតិ ឯត្ថ សភាវោ ឱសានន្តិ អន្តោ, មរិយាទោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អន្តវា. តេនាហ ‘‘សបរិយន្តោ’’តិ. អវឌ្ឍិតកសិណស្ស បុគ្គលស្ស ឯវំ ហោតីតិ យោជនា. ទុតិយវាទោ ‘‘អនន្តវា លោកោ’’តិ វាទោ. តតិយវាទោ ‘‘អន្តវា ច អនន្តវា ចា’’តិ វាទោ. ចតុត្ថវាទោ ‘‘នេវន្តវា នានន្តវា’’តិ វាទោ. ឯតេ ឯវ ចត្តារោ វាទិនោ សន្ធាយ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៥៣) – ‘‘អន្តានន្តិកា អន្តានន្តំ លោកស្ស បញ្ញបេន្តិ ចតូហិ វត្ថូហី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.៥៣) យុត្តំ តាវ បុរិមានំ តិណ្ណំ វាទីនំ អន្តត្តញ្ច អនន្តត្តញ្ច អន្តានន្តត្តញ្ច អារព្ភ បវត្តវាទត្តា អន្តានន្តិកត្តំ. បច្ឆិមស្ស បន តទុភយបដិសេធវសេន បវត្តវាទត្តា កថមន្តានន្តិកត្តន្តិ? តទុភយបដិសេធវសេន បវត្តវាទត្តា ឯវ. យស្មា បដិសេធវាទោបិ អន្តានន្តវិសយោ ឯវ តំ អារព្ភ បវត្តត្តា. អបរេ អាហុ – ‘‘យថា តតិយវាទេ សម្ភេទវសេន ឯតស្សេវ អន្តវន្តតា អនន្តតា ច សម្ភវតិ, ឯវំ តក្កីវាទេបិ កាលភេទវសេន ឧភយសម្ភវតោ អញ្ញមញ្ញបដិសេធេន ឧភយញ្ញេវ វុច្ចតិ. កថំ? អន្តវន្តតាបដិសេធេន ហិ អនន្តតា វុច្ចតិ, អនន្តតាបដិសេធេន ច អន្តវន្តតា, អន្តានន្តានញ្ច តតិយវាទភាវោ កាលភេទស្ស អធិប្បេតត្តា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ យស្មា អយំ លោកសញ្ញិតោ អត្តា ឈាយីហិ អធិគតវិសេសេហិ អនន្តោ កទាចិ សក្ខិ ទិដ្ឋោ អនុសុយ្យតិ; តស្មា នេវន្តវា. យស្មា បន តេហិ ឯវ កទាចិ អន្តវា សក្ខិ ទិដ្ឋោ អនុសុយ្យតិ, តស្មា ន បន អនន្តវា’’តិ. យថា ច អនុស្សុតិតក្កីវសេន, ឯវំ ជាតិស្សរតក្កិអាទីនញ្ច វសេន យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ. អយញ្ហិ តក្កិកោ អវឌ្ឍិតភាវបុព្ពកត្តា បដិភាគនិមិត្តានំ វឌ្ឍិតភាវស្ស វឌ្ឍិតកាលវសេន អបច្ចក្ខការិតាយ អនុស្សវាទិមត្តេ ឋត្វា – ‘‘នេវន្តវា’’តិ បដិក្ខិបតិ, អវឌ្ឍិតកាលវសេន បន ‘‘នានន្តោ’’តិ. ន បន អន្តវន្តតានន្តតានំ អច្ចន្តមភាវេន យថា តំ ‘‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី’’តិ, អវស្សញ្ច ឯតំ ឯវំ វិញ្ញាតព្ពំ, អញ្ញថា វិក្ខេបបក្ខំយេវ ភជេយ្យ ចតុត្ថវាទោ. ន ហិ អន្តវន្តតានន្តតាតទុភយវិនិមុត្តោ អត្តនោ បការោ អត្ថិ, តក្កីវាទី ច យុត្តិមគ្គកោ, កាលភេទវសេន ច តទុភយម្បិ ឯកស្មិំ ន ន យុជ្ជតីតិ. អនន្តរចតុក្កន្តិ ឯកត្តសញ្ញីតិ អាគតសញ្ញីចតុក្កំ.

ឯកន្តសុខីតិ ឯកន្តេនេវ សុខី. តំ បនស្ស សុខំ ទុក្ខេន អវោមិស្សំ ហោតីតិ អាហ ‘‘និរន្តរសុខី’’តិ. ឯកន្តសុខមេវាតិ ឥទំ សុខពហុលតំ សន្ធាយ វុត្តំ. អតីតាសុ សត្តសុ ជាតីសូតិ ឥទំ តតោ បរំ ជាតិស្សរញាណេន អនុស្សរិតុំ ន សក្កាតិ កត្វា វុត្តំ. តាទិសមេវាតិ សុខសមង្គិមេវ អត្តភាវំ. ‘‘ឯវំ សុខសមង្គី’’តិ តំ អនុស្សរន្តស្ស ជាតិស្សរស្ស អតីតជាតិយម្បិ ឥធ វិយ ទុក្ខផុដ្ឋស្ស តំ អនុស្សរន្តស្ស.

សព្ពេសម្បីតិ លាភីនំ តក្កីនម្បិ. តថាតិ ឥមិនា ‘‘សព្ពេសម្បី’’តិ ឥទំ បទំ អាកឌ្ឍតិ. កាមាវចរំ នាម អទុក្ខមសុខំ អនុឡារំ អវិភូតន្តិ អាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានវសេនា’’តិ. ចតុត្ថជ្ឈានំ ការណភូតំ ឯតស្ស អត្ថិ, តេន វា និព្ពត្តន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ. មជ្ឈត្តស្សាតិ មជ្ឈត្តភូតស្ស មជ្ឈត្តវេទនាពហុលស្ស. មជ្ឈត្តភូតដ្ឋានមេវ អត្តនោ មជ្ឈត្តតាបត្តមេវ ភូតបុព្ពំ អនុស្សរន្តស្ស. ឯកច្ចសស្សតិកាតិ ឯកច្ចសស្សតវាទិនោ វុត្តា. បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ហិ ឯកច្ចសស្សតិកា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អធិច្ចសមុប្បន្នវាទោ សស្សតវាទសមុទ្ទិដ្ឋោតិ កត្វា ‘‘ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា’’តិ ច វុត្តំ.

២៨. ទិដ្ឋុទ្ធារន្តិ យថាវុត្តានំ ទិដ្ឋីនំ អនិយ្យានិកភាវទស្សនវសេន បទុទ្ធរណំ. បច្ចត្តំយេវ ញាណន្តិ អបរប្បច្ចយំ អត្តនិយេវ ញាណំ. តំ បន អត្តបច្ចក្ខំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បច្ចក្ខញាណ’’ន្តិ. សុវណ្ណស្ស វិយ ទោសាបគមេន ឧបក្កិលេសវិគមេន ញាណស្ស វិសុទ្ធន្តិ អាហ ‘‘បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេស’’ន្តិ. កិលេសន្ធការវិគមតោ សប្បភាសមុជ្ជលមេវ ហោតីតិ វុត្តំ – ‘‘បរិយោទាតន្តិ បភស្សរ’’ន្តិ ពាហិរសមយស្មិម្បិ ហោន្តិ ឈានស្ស សមិជ្ឈនតោ. មយមិទំ ជានាមាតិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ច មិច្ឆាគាហវសេន អញ្ញាណភាគមេវ បរិព្រូហេត្វា តតោ ឯវ យថាគហិតំ គាហំ សន្ធាយ – ‘‘មយមិទំ អត្ថំ តត្ថ ជានាមា’’តិ ឯវំ តត្ថ មិច្ឆាគាហេ អវិជ្ជមានំ ញាណកោដ្ឋាសំ ឱតារេន្តិយេវ អនុប្បវេសេន្តិយេវ. ន តំ ញាណំ, មិច្ឆាទស្សនំ នាមេតំ, កិំ បន តំ មិច្ឆាទស្សនំ នាម? សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិអាទិនា មិច្ឆាភិនិវេសភាវតោ. តេនាហ ‘‘តទបិ…បេ… អត្ថោ’’តិ. យំ តំ ទិដ្ឋិយា ឧបនិស្សយភូតំ ញាណំ, តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ជាននមត្តលក្ខណត្តា ញាណភាគមត្តមេវា’’តិ. ញាណម្បិ ហិ ទិដ្ឋិយា ឧបនិស្សយោ ហោតិយេវ លាភិនោ ឥតរស្ស ច តថា តថា មិច្ឆាភិនិវេសតោ. អនុបាតិវត្តនតោ អនតិក្កមនតោ. អសាធារណតោ ន ឧបាតិវត្តន្តិ ឯតេនាតិ អនុបាតិវត្តនំ, តតោ. ឧបាទានបច្ចយតោតិ ឧបាទានស្ស បច្ចយភាវតោ. ឯតេន ផលូបចារេនេវ ឧបាទានមាហ. យទិ ព្រហ្មជាលេ អាគតា សព្ពាបិ ទិដ្ឋិយោ ឥធ កថិតា ហោន្តិ, ឯវំ សន្តេ ឥទំ សុត្តំ ព្រហ្មជាលសុត្តេន ឯកសទិសន្តិ អាហ – ‘‘ព្រហ្មជាលេ បនា’’តិអាទិ. ‘‘អញ្ញត្រ រូបំ អញ្ញត្រ វេទនា សក្កាយំយេវ អនុបរិធាវន្តី’’តិ វចនតោ ឥធ សក្កាយទិដ្ឋិ អាគតា. ព្រហ្មជាលំ កថិតមេវ ហោតិ តត្ថ អាគតានំ ទ្វាសដ្ឋិយាបិ ទិដ្ឋីនំ ឥធាគតត្តា. សស្សតុច្ឆេទាភិនិវេសោ អត្តាភិនិវេសបុព្ពកោ, ‘‘អត្តា សស្សតោ អត្តា ឧច្ឆេទោ’’តិ បវត្តនតោ.

៣០. ទ្វាសដ្ឋិ…បេ… ទស្សេតុន្តិ កថំ បនាយមត្ថោ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ’’តិអាទិបាឡិយា ទស្សិតោ ហោតីតិ? អប្បហីនសក្កាយទិដ្ឋិកស្ស បុព្ពន្តាបរន្តទិដ្ឋិឧបាទិយនជោតនតោ. បរិច្ចាគេនាតិ វិក្ខម្ភនេន. ចតុត្ថជ្ឈាននិរោធា តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឯត្ថ ន បរិហីនចតុត្ថជ្ឈានស្ស តតិយជ្ឈានំ ភវតិ, តតិយជ្ឈានា វុដ្ឋិតស្ស បន ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋិតស្ស ច តតិយំ បដិលោមនយេន សម្ភវតិ. តេនាហ ‘‘អយំ បនេត្ថា’’តិអាទិ. ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពន្តិ ‘‘បវិវេកា បីតិ និរុជ្ឈតី’’តិ ឥទំ, ‘‘និរាមិសសុខស្សនិរោធា’’តិ ឯត្ថ វិយ វុដ្ឋាននិរោធវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ហីនជ្ឈានបរិយាទានកទោមនស្សន្តិ នីវរណសហគតទោមនស្សមាហ. តញ្ហិ ឈានបរិយាទានករំ. កម្មនីយភាវោតិ សមាបត្តិំ បត្តោ វិយ សមាបត្តិសមាបជ្ជនភាវេ កម្មក្ខមភាវោ. សោមនស្សវិធុរត្តា ទោមនស្សំ វិយាតិ ទោមនស្សន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឧប្បជ្ជតិ បវិវេកា បីតី’’តិ បុន វុត្តា បីតិ ឈានទ្វយបីតិ. យំ ឋានំ ឆាយា ជហតីតិ យំ បទេសំ អាតបេន អភិភុយ្យមានំ ឆាយា ជហតិ. តត្ថ អាតបេ ឆាយាតិ បទេសេន អាតបសញ្ញិតានំ ភូតសង្ខតានំ បហានដ្ឋានមាហ. តេនាហ ‘‘យស្មិំ ឋានេ’’តិអាទិ.

៣១. និរាមិសំ សុខន្តិ តតិយជ្ឈានសុខំ ទូរសមុស្សារិតកាមាមិសត្តា.

៣២. អទុក្ខមសុខន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានវេទនំ, ន យំ កិញ្ចិ ឧបេក្ខាវេទនំ.

៣៣. និគ្គហណោតិ មមំការភាវេន កិញ្ចិបិ អគណ្ហន្តោ. និព្ពានស្ស សប្បាយន្តិ និព្ពានាធិគមស្ស, និព្ពានស្សេវ វា អវិលោមវសេន ឯកន្តិកុបាយតាយ សប្បាយំ. តេនាហ ‘‘ឧបការភូត’’ន្តិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ តេភូមកធម្មេសុ. ឯតន្តិ ឯតំ យថាវុត្តសមថភាវនាយ កិលេសានំ វិក្ខម្ភនំ. សព្ពត្ថ និកន្តិយា អសុក្ខាបិតត្តា កថំ និព្ពានស្ស ឧបការបដិបទា នាម ជាតំ? ន ជាយតេ វាត្យធិប្បាយោ. សព្ពត្ថាតិ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិអាទិកេ សព្ពស្មិំ. អគ្គណ្ហនវសេនាតិ តណ្ហាគាហេន អគ្គហណវសេន. យត្ថ ហិ តណ្ហាគាហោ វិមោចិតោ, តត្ថ ទិដ្ឋិមានគ្គាហា សុក្ខា វិយ ហោន្តិ តទេកដ្ឋភាវតោ. តាទិសស្ស និព្ពានគាមិនី បដិបទា ឯវ អាសន្នេ, ន ទូរេ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧបការបដិបទា នាម ជាត’’ន្តិ. តាទិសស្ស ច សន្តោហមស្មីតិអាទិកា សមនុបស្សនា អធិមានបក្ខេ តិដ្ឋតីតិ អាហ – ‘‘អភិវទតីតិ អភិមានេន ឧបវទតី’’តិ. ឥទមេវ ឧបាទិយតីតិ និយមាភាវតោ ‘‘អដ្ឋារសវិធម្បី’’តិ វុត្តំ. សេសបទេបិ ឯសេវ នយោ. ទិដ្ឋុបាទានេ សតិ សេសឧបាទានសម្ភវោ អវុត្តសិទ្ធោតិ តទេវ ឧទ្ធដំ.

សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេតិ និរោធស្ស ការណំ និព្ពានំ វេទិតព្ពំ. ទ្វិន្នំ អាយតនានន្តិ ចក្ខាយតនាទីនំ ទ្វិន្នំ អាយតនានំ. បដិក្ខេបេន និព្ពានំ ទស្សិតំ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន.

ន គាធតីតិ ន បតិដ្ឋាតិ. អតោតិ អស្មា និព្ពានា. សរាតិ តណ្ហា. សង្ខារបដិក្ខេបេនាតិ សង្ខារេកទេសភូតានំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ បដិក្ខេបេន.

វិញ្ញាណន្តិ វិសិដ្ឋេន ញាណេន ជានិតព្ពំ. តតោ ឯវ អនិទស្សនំ អចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ អនិន្ទ្រិយគោចរំ. អនន្តន្តិ អន្តរហិតំ, និច្ចន្តិ អត្ថោ. សព្ពតោ បភន្តិ កិលេសន្ធការាភាវតោ ច សមន្តតោ បភស្សរំ. ‘‘សព្ពតោ បប’’ន្តិ វា បាឋោ, សព្ពតោ បតតិត្ថន្តិ អត្ថោ. ចត្តារីសកម្មដ្ឋានសង្ខាតេហិ តិត្ថេហិ ឱតរិត្វា អនុបវិសិតព្ពំ អមតសរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អនុបាទា កញ្ចិ ធម្មំ អគ្គហេត្វា វិមុច្ចន្តិ ឯត្ថាតិ អនុបាទាវិមោក្ខោ, និព្ពានំ. អនុបាទា វិមុច្ចតិ ឯតេនាតិ អនុបាទាវិមោក្ខោ, អគ្គមគ្គោ. អនុបាទាវិមោក្ខន្តិកតាយ បន អរហត្តផលំ អនុបាទាវិមោក្ខោតិ វុត្តំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បញ្ចត្តយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.