៩. សុភសុត្តវណ្ណនា

៤៦២. តុទិសញ្ញាតោ គាមោ និគមោ ឯតស្សាតិ តោទេយ្យោ, តស្ស អត្តជោ តោទេយ្យបុត្តោតិ អាហ ‘‘តុទិគាមា’’តិអាទិ. អារាធកោតិ សំរាធកោ. ធម្មនិសន្តិ យស្មា សម្បាទនេន បរិបូរណេន ឥច្ឆិតា, តស្មា វុត្តំ ‘‘សម្បាទកោ បរិបូរកោ’’តិ. ញាយតិ និច្ឆយេន គមេតិ និព្ពានំ, តំ វា ញាយតិ បដិវិជ្ឈីយតិ ឯតេនាតិ ញាយោ, តតោ ឯតស្ស សម្បាទកហេតុភាវតោ ញាយោ ធម្មោ អរិយមគ្គោ តំ ញាយំ ធម្មំ. តេនាហ ‘‘ការណធម្ម’’ន្តិ. អនវជ្ជន្តិ អវជ្ជបដិបក្ខំ.

៤៦៣. វដ្ដចារកតោ និយ្យាតីតិ និយ្យានិកំ ឦការស្ស រស្សត្តំ យ-ការស្ស ច ក-ការំ កត្វា. និយ្យានេ វា និយុត្តំ, និយ្យានំ សីលន្តិ វា និយ្យានិកំ, តប្បដិបក្ខតោ អនិយ្យានិកំ. សា បន អត្ថតោ អកុសលកិរិយាតិ អាហ ‘‘អកុសលបដិបទ’’ន្តិ.

ពហុភាវវាចកោ ឥធ មហាសទ្ទោ ‘‘មហាជនោ’’តិអាទីសុវិយាតិ អាហ ‘‘មហន្តេហិ ពហូហី’’តិ. អត្ថោតិ បយោជនំ. មហន្តានីតិ ពហុលានិ. កិច្ចានីតិ កាតព្ពានិ. អធិករណានីតិ អធិការជីវិការូបានិ. ឃរាវាសកម្មមេវ បញ្ចពលិករណទសអត្ថដ្ឋានភាវតោ លោកយាត្រាយ ច សម្បវត្តិដ្ឋានភាវតោ ជីវិតវុត្តិយា វា ហេតុភាវតោ ឃរាវាសកម្មដ្ឋានំ.

‘‘អប្បកេនបិ មេធាវី, បាភតេន វិចក្ខណោ;

សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានំ, អណុំ អគ្គិំវ សន្ធម’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៤);

គាថាយ វុត្តនយេន ចូឡន្តេវាសិកស្ស វិយ.

៤៦៤. អយោនិសោ បវត្តិតំ វាណិជ្ជកម្មំ វិយ អបាយភូតំ កសិកម្មំ និទស្សនភាវេ ឋបេត្វា អយោនិសោមនសិករណវសេន បវត្តំ ឃរាវាសកិច្ចំ សន្ធាយាហ – ‘‘យថា កសិ…បេ… ឯវំ ឃរាវាសកម្មដ្ឋានម្បី’’តិ. ព្រាហ្មណភត្តោ អហោសីតិ សោ កិរ ពហូ ព្រាហ្មណេ ធនំ ទត្វា យញ្ញំ ការេសិ. ឧបរីតិ ‘‘ឧបរិ ឧបដ្ឋាតីតិ វទេហី’’តិ ព្រាហ្មណេហិ អត្តនោ សមយេន អាចិក្ខាបិតោបិ យថា ឧបដ្ឋិតមេវ កថេត្វា កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តោ, អថ ព្រាហ្មណា – ‘‘ឥមិនា អម្ហាកំ យញ្ញេ ទោសោ ទិន្នោ’’តិ កុជ្ឈិត្វា តស្ស កឡេវរំ សុសានំ នេតុំ នាទំសុ. អថស្ស ញាតកេហិ សហស្សេ ទិន្នេ តំ សហស្សំ គហេត្វា គេហតោ នីហរិតុំ អទំសុ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ឆត្តិំស ឥត្ថិយោ ‘‘ឯកា វត្ថំ អទាសិ, ឯកា គន្ធំ, ឯកា សុមនមាល’’ន្តិអាទិនា តំ តំ ទានមយំ បុញ្ញំ កត្វា អាយុបរិយោសានេ តាវតិំសភវនេ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ បរិចារិកា ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ សហស្សអច្ឆរាបរិវារិកា, សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ វេជយន្តរថំ បេសេត្វា បក្កោសាបិតេន គុត្តិលាចរិយភូតេន មហាពោធិសត្តេន បុច្ឆិតា តំ តំ អត្តនា កតំ បុញ្ញំ ព្យាករិំសុ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សកលាយ គុត្តិលវិមានកថាយ ទីបេតព្ព’’ន្តិ. វណិជ្ជកម្មដ្ឋានំ វិបជ្ជមានន្តិ ឯត្ថ តស្ស វិបជ្ជមានាការោ ហេដ្ឋា វុត្តោ. ឯវំ បព្ពជ្ជកម្មដ្ឋានម្បិ វិបជ្ជមានំ អប្បផលំ ហោតីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. សីលេសុ អបរិបូរការិនោតិអាទិ តស្ស វិបជ្ជនាការទស្សនំ. ឈានាទិសុខន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អភិញ្ញាវិបស្សនាទិសុខស្ស វិយ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ សីលសម្បទាទិសុខស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អរហត្តម្បិ បាបុណាតិ បគេវ សេក្ខបុថុជ្ជនសម្បត្តិយោតិ អធិប្បាយោ.

ចាគសីសេនាតិ បធានភូតេន ចាគេន ទានេន តំ អវស្សយំ កត្វា. ឯត្ថ តេ ន កោចិ អផាសុកភាវោតិ. ឧជុកំ កត្វា អវិរុទ្ធំ កត្វា, សម្បយោជេត្វាតិ អត្ថោ. តបចរិយន្តិ អគ្គិបរិចរណំ, តបចរិយញ្ច ព្រហ្មចរិយគ្គហណា ទុដ្ឋុល្លភាវតោ.

៤៦៦. អជាននភាវន្តិ អសព្ពញ្ញុភាវំ. ភគវតោ បន សព្ពញ្ញុភាវោ សទេវកេ លោកេ ជលតលេ បក្ខិត្តតេលំ វិយ បត្ថរិត្វា ឋិតោ, ន មេ ឥទំ បតិរូបំ, តតោ បរិវត្តិស្សាមីតិ ‘‘ព្រាហ្មណោ, ភោ, គោតមា’’តិអាទិមាហ. បច្ចាហរិតុំ បដិបក្ខេន អបហរិតុំ. សេតបោក្ខរសទិសោតិ បុណ្ឌរីកបត្តសទិសវណ្ណោ. សុវដ្ដិតាតិ វដ្ដភាវយុត្តដ្ឋានេ សុវដ្ដា. នាមកំយេវាតិ នាមមត្តមេវ វចនមត្តមេវ. តថាភូតានំ ភាវស្សបិ អភាវេន និហីនំ នាម ហោតិ, នាម-សទ្ទោ និហីនបរិយាយោ. តេនាហ – ‘‘លាមកំយេវា’’តិ.

៤៦៧. កតមា វាចា តេសំ សេយ្យោតិ តេសំ ចង្កិយាទីនំ ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វុច្ចមានវិភាគាសុ វាចាសុ កតមា វាចា សេយ្យោតិ. ‘‘សេយ្យា’’តិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ. សម្មុតិយាតិ អវិលង្ឃិតសាធុមរិយាទាយ លោកសម្មុតិយា. តេនាហ ‘‘លោកវោហារេនា’’តិ. មន្តាតិ មន្តាសង្ខាតាយ បញ្ញាយ មន្តេត្វា ជានិត្វា. តេនាហ ‘‘តុលយិត្វា’’តិ. អត្ថសំហិតន្តិ ហេតុសញ្ហិតំ. តំ បន ឯកំសតោ យុត្តិយុត្តំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ការណនិស្សិត’’ន្តិ. អាវុតោតិអាទីសុ អាទិតោ អភិមុខំ ញាណគតិយា វិពន្ធនេន អាវុតោ, អាវរិយេន វិសេសតោ ញាណគតិយា និពន្ធនេន និវុតោ, ឯវំ ឱផុដោ បលិគុណ្ឋិតោ. បរិយោនទ្ធោតិ សមន្តតោ ឱនទ្ធោ ឆាទិតោ. តេនាហ ‘‘បលិវេឋិតោ’’តិ.

៤៦៨. សចេ ឯតំ ការណមត្ថីតិ ‘‘និស្សដ្ឋតិណកដ្ឋុបាទានោ អគ្គិ ជលតី’’តិ ឯតំ ការណំ សចេ អត្ថិ យទិ សិយា, សោ អបរោ តិណកដ្ឋុបាទានោ អគ្គិ យទិ ភវេយ្យ. សទោសោ សាទីនវោ សបរិក្កិលេសោ. បរិសុទ្ធោតិ ឧបក្កិលេសាភាវេន សព្ពសោ សុទ្ធោ. ជាតិ អាទីនំ អភាវេនាតិ ជាតិបច្ចយានំ កម្មកិលេសានំ និគ្គមេន.

៤៦៩. ន និច្ចលា តិដ្ឋន្តីតិ តត្ថ បក្ខិបិតព្ពស្ស លព្ភមានត្តា យថាបញ្ញត្តំ ហុត្វា និច្ចលា អកម្បិយា ន តិដ្ឋន្តិ. តំ ទោសំ តំ ឩនតាទោសំ.

អញ្ញស្មិំ អសតីតិ អត្ថភញ្ជកមុសាវាទេ អសតិ. សោ ហិ អត្តនោ សន្តកស្ស អទាតុកាមតាទិវសេន បវត្តស្ស អកម្មបថប្បត្តស្ស មុសាវាទភាវស្ស វិបរីតោ អញ្ញោ ឥធ អធិប្បេតោ. តថា ហិ ឥតរោ យេភុយ្យេន វឡញ្ជិតព្ពតោ វោហរិតព្ពតោ វឡញ្ជកមុសាវាទោតិ អាហ. ន កទាចិ មុសាវាទីតិ ទ្វេ កថា ន កថេន្តិ. ពាហិរកានំ អនវជ្ជតបសម្មតាយបិ និស្សិតោតិ វត្តុំ អាហ ‘‘សីលវា តបនិស្សិតកោ ហោតិ’’តិ. វិវដមុខា មន្តជ្ឈេនមណ្ឌិតា សព្ពសោ សជ្ឈាយា ហោន្តិ, ន ឥតរេតិ អាហ ‘‘បព្ពជិតា និច្ចំ សជ្ឈាយន្តី’’តិ.

៤៧០. ចិរំ និក្ខន្តោតិ និគ្គតោ ហុត្វា ចិរកាលេ. ន សព្ពសោ បច្ចក្ខា ហោន្តិ សតិសម្មោហតោ មគ្គានញ្ច អញ្ញថា ករណតោ. ចិរាយិតត្តន្តិ ‘‘អយំ មគ្គោ’’តិ កថនស្ស ចិរាយនំ. វិត្ថាយិតត្តន្តិ អសប្បដិភានំ. តំ បន សឧបមាហ ទស្សេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ពលសម្បន្នោតិ កាយពលេន សមន្នាគតោ. បមាណកតំ កម្មំ នាម បមាណករានំ រាគាទិកិលេសានំ អវិក្ខម្ភិតត្តា ‘‘បមាណកតំ កម្មំ នាម កាមាវចរ’’ន្តិ អាហ, តេសំ បន វិក្ខម្ភិតត្តា វុត្តំ ‘‘អប្បមាណកតំ កម្មំ នាម រូបារូបាវចរ’’ន្តិ. តត្ថាបិ វិសេសតោ អប្បមញ្ញាភាវនា សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘តេសុបី’’តិអាទិ. និរីហកត្តា យថា អប្បមាណសមញ្ញា លព្ភតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បមាណំ…បេ… វុច្ចតី’’តិ អាហ. ន ឱហីយតិ ន តិដ្ឋតីតិ កតូបចិតម្បិ កាមាវចរកម្មំ យថាធិគតេ មហគ្គតជ្ឈានេ អបរិហីនេ តំ អភិភវិត្វា អាសីទេត្វា បស្សេ ឱហីយកំ កត្វា បដិសន្ធិំ ទាតុំ សមត្ថភាវេន ន តិដ្ឋតិ. លគ្គិតុន្តិ អាវរិតុំ. ឋាតុន្តិ បតិដ្ឋាតុំ. ផរិត្វាតិ បដិប្ផរិត្វា. បរិយាទិយិត្វាតិ តស្ស សាមត្ថិយំ ខេបេត្វា. កម្មស្ស បរិយាទិយនំ នាម វិបាកុប្បាទពន្ធនមេវាតិ អាហ – ‘‘តស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សុភសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.