៦. អង្គុលិមាលសុត្តវណ្ណនា

៣៤៧. អង្គុលីនំ មាលំ ធារេតីតិ ឥមិនា អន្វត្ថា តស្ស សមញ្ញាតិ ទស្សេតិ. តត្រាតិ តស្មិំ អាចរិយវចនេន អង្គុលិមាលស្ស ធារណេ. ករីសសហស្សខេត្តេ ឯកសាលិសីសំ វិយ អបញ្ញាយមានសកកិច្ចោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តក្កសីលំ បេសយិំសុ ‘‘តាទិសស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ សិប្បុគ្គហសម្មាបយោគេន ទិដ្ឋធម្មិកេ សម្បរាយិកេ ច អត្ថេ ជានន្តោ ភារិយំ ន ករេយ្យា’’តិ. ពាហិរកា អហេសុំ អហិំសកស្ស វត្តសម្បត្តិយា អាចរិយស្ស ចិត្តសភាវតោ និព្ពត្តនតិភាវេន. សិនេហេនេវ វទន្តេតិ សិនេហេន វិយ វទន្តេ.

គណនម្បិ ន ឧគ្គណ្ហាតីតិ គណនវិធិម្បិ ន សល្លក្ខេតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘បកតិយា’’តិអាទិនា. ឋបិតដ្ឋានេតិ រុក្ខគច្ឆន្តរាទិកេ ឋបិតដ្ឋានេ សកុន្តសិង្គាលានំ វសេន អង្គុលិយោ វិនស្សន្តិ. ភគ្គវោតិ កោសលរញ្ញោ បុរោហិតំ គោត្តេន វទតិ. ចោរោ អវិស្សាសនីយោ សាហសិកភាវតោ. បុរាណសន្ថតា សាខា អវិស្សាសនីយា វិច្ឆិកាទីនំ បវេសនយោគ្យត្តា. រាជា អវិស្សាសនីយោ ឥស្សរិយមទេន ធនលោភេន ច កទាចិ ជីវិតេ សង្កាភាវតោ. ឥត្ថី អវិស្សាសនីយា លោលសីលចិត្តភាវតោ. អនុទ្ធរណីយោ ភវិស្សតិ សំសារបង្កតោ.

៣៤៨. សង្ករិត្វាតិ ‘‘មយំ ឯកជ្ឈំ សន្និបតិត្វា ចោរំ មារេត្វា វា បលាបេត្វា គមិស្សាមា’’តិ សង្ករំ កត្វា. ឥទ្ធាភិសង្ខារន្តិ អភិសង្ខរណំ អធិដ្ឋានំ. អភិសង្ខាសីតិ អធិដ្ឋហិ. សំហរិត្វាតិ សំខិបិត្វា. ឱរភាគេតិ ចោរស្ស ឱរភាគេ.

៣៤៩. ទណ្ឌោតិ បហរណហត្ថច្ឆេទនាទិកោ ទណ្ឌនសង្ខាតោ ទណ្ឌោ. បវត្តយិតព្ពោតិ អានេតព្ពោ. អបនេត្វាតិ អត្តនោ សន្តានតោ សមុច្ឆេទវសេន បហាយ. បដិសង្ខាយាតិ បដិសង្ខានេន. អវិហិំសាយាតិ ករុណាយ. សារណីយធម្មេសូតិ ឆសុបិ សារណីយធម្មេសុ, ឋិតោ អដ្ឋិតានំ បាបធម្មានំ ពោធិមូលេ ឯវ សមុច្ឆិន្នត្តា. យថា អតីតេ អបរិមិតំ កាលំ សន្ធាវិតំ, ឯវំ ឥមាយ បដិបត្តិយា អនាគតេបិ សន្ធាវិស្សតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិមាហ.

ឥត្វេវាតិ ឥតិ ឯវ, ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯវំ វត្វា យេវា’’តិ. អកិរីតិ អាកិរិ, បញ្ចបិ អាវុធានិ វិកិរិ. តេន វុត្តំ ‘‘ខិបិ ឆឌ្ឌេសី’’តិ.

៣៥០. ឯត្តោវាតិ អតោ ឯវ អាគតមគ្គេនេវ សាវត្ថិំ គតា. អធិវាសេស្សតីតិ ‘‘ចោរំ បដិសេធេតុំ គមិស្សាមី’’តិ វុត្តេ តុណ្ហី ភវិស្សតិ. ទារុណកម្មេន ឧប្បន្ននាមន្តិ ‘‘អង្គុលិមាលោ’’តិ ឥមំ នាមំ សន្ធាយ វទតិ.

៣៥១. ហត្ថី អរញ្ញហត្ថី ហោន្តិ មនុស្សានំ តត្ថ គន្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា, ឯវំ អស្សាបិ. កូដសហស្សានំ ភិជ្ជនការណំ ហោតិ ថេរស្ស អាគមនភយេន ឃដេ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយនេន. គព្ភមូឡ្ហាយាតិ ព្យាកុលគព្ភាយ. បព្ពជ្ជាពលេនាតិ វុត្តំ, សត្ថុ ទេសនានុភាវេនាតិ បន វត្តព្ពំ. សោ ហិ តស្សាបិ ការណន្តិ. អរិយា នាម ជាតិ បព្ពជ្ជា អរិយភាវត្ថាយ ជាតីតិ កត្វា.

មហាបរិត្តំ នាមេតន្តិ មហានុភាវំ បរិត្តំ នាមេតំ. តថា ហិ នំ ថេរោ សព្ពភាវេន អរិយាយ ជាតោ សច្ចាធិដ្ឋានេន អកាសិ. តេនាហ ‘‘សច្ចកិរិយកតដ្ឋានេ’’តិ. គព្ភមូឡ្ហន្តិ មូឡ្ហគព្ភំ. គព្ភោ ហិ បរិបក្កោ សម្បជ្ជមានោ វិជាយនកាលេ កម្មជវាតេហិ សញ្ចាលេត្វា បរិវត្តិតោ ឧទ្ធំបាទោ អធោសីសោ ហុត្វា យោនិមុខាភិមុខោ ហោតិ, ឯវំ សោ កស្សចិ អលគ្គោ សោត្ថិនា ពហិ និក្ខមតិ, វិបជ្ជមានោ បន វិបរិវត្តនវសេន យោនិមគ្គំ បិទហិត្វា តិរិយំ និបជ្ជតិ, តថា យស្សា យោនិមគ្គោ បិទហតិ, សា តត្ថ កម្មជវាតេហិ អបរាបរំ បរិវត្តមានា ព្យាកុលា មូឡ្ហគព្ភាតិ វុច្ចតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘គព្ភមូឡ្ហ’’ន្តិ.

សច្ចកិរិយា នាម ពុទ្ធាសយំ អត្តនោ សីលំ បច្ចវេក្ខិត្វា កតា, តស្មា សច្ចកិរិយា វេជ្ជកម្មំ ន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ថេរស្សបិ ចាតិអាទិនា ឧបសង្កមិតព្ពការណំ វទតិ. ឥមេ ទ្វេ ហេតូ បដិច្ច ភគវា ថេរំ សច្ចកិរិយំ ការេសិ. ជាតិន្តិ មូលជាតិំ.

៣៥២. បរិយាទាយ អាហច្ច ភិន្នេន សីសេន. សភាគទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មន្តិ និរយេ និព្ពត្តនសកកម្មសភាគភូតំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មំ. សភាគតា ច សមានវត្ថុកតា សមានារម្មណតាឯកវីថិបរិយាបន្នតាទិវសេន សព្ពថា សរិក្ខតា, សទិសម្បិ ច នាម តទេវាហរីយតិ យថា ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកោ’’តិ ច ‘‘សា ឯវ តិត្តិរី តានេវ ឱសធានី’’តិ ច. ឥទានិ តមេវ សភាគតំ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មំ ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ករិយមានមេវាតិ បច្ចយសមវាយេន បដិបាដិយា និព្ពត្តិយមានមេវ. តយោ កោដ្ឋាសេ បូរេតិ, ទិដ្ឋធម្មវេទនីយអបរាបរិយាយវេទនីយឧបបជ្ជវេទនីយសង្ខាតេ តយោ ភាគេ បូរេតិ, តេសំ តិណ្ណំ ភាគានំ វសេន បវត្តតិ.

ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខភូតោ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, តត្ថ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. បច្ចុប្បន្នភវតោ អនន្តរំ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ. ទិដ្ឋធម្មានន្តរភវតោ អញ្ញស្មិំ អត្តភាវបរិយាយេ អត្តភាវបរិវត្តេ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ អបរាបរិយាយវេទនីយំ. បដិបក្ខេហិ អនភិភូតតាយ, បច្ចយវិសេសេន បដិលទ្ធវិសេសតាយ ច ពលវភាវប្បត្តា តាទិសស្ស បុព្ពាភិសង្ខារស្ស វសេន សាតិសយា ហុត្វា បវត្តា បឋមជវនចេតនា តស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផលទាយិនី ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា នាម. សា ហិ វុត្តាការេន ពលវតិ ជវនសន្តានេ គុណវិសេសយុត្តេសុ ឧបការានុបការវសប្បវត្តិយា អាសេវនាលាភេន អប្បវិបាកតាយ ច ឥតរទ្វយំ វិយ បវត្តសន្តានុបរមាបេក្ខំ ឱកាសលាភាបេក្ខញ្ច កម្មំ ន ហោតីតិ ឥធេវ បុប្ផមត្តំ វិយ បវត្តិវិបាកមត្តំ ផលំ ទេតិ.

តថា អសក្កោន្តន្តិ កម្មស្ស ផលទានំ នាម ឧបធិបយោគាទិបច្ចយន្តរសមវាយេនេវ ហោតីតិ តទភាវតោ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តំ. អហោសិកម្មន្តិ កម្មំយេវ អហោសិ, ន តស្ស វិបាកោ អហោសិ, អត្ថិ ភវិស្សតិ វាតិ ឯវំ វត្តព្ពំ កម្មំ. អត្ថសាធិកាតិ ទានាទិបាណាតិបាតាទិអត្ថស្ស និប្ផាទិកា. កា បន សាតិ អាហ ‘‘សត្តមជវនចេតនា’’តិ. សា ហិ សន្និដ្ឋាបកចេតនា វុត្តនយេន បដិលទ្ធវិសេសា បុរិមជវនចេតនាហិ លទ្ធាសេវនា ច សមានា អនន្តរេ អត្តភាវេ វិបាកទាយិនី ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មំ នាម. តេនាហ ‘‘អនន្តរេ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតី’’តិ. សតិ សំសារប្បវត្តិយាតិ ឥមិនា អសតិ សំសារប្បវត្តិយា អហោសិកម្មបក្ខេ តិដ្ឋតិ វិបច្ចនោកាសស្ស អភាវតោតិ.

សមុគ្ឃាដិតានិ វិបច្ចនោកាសស្ស អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន. ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ អត្ថិ វិបាការហាភាវស្ស អនិព្ពត្តិតត្តា វិបច្ចនោកាសស្ស អនុបច្ឆិន្នត្តា. កតូបចិតញ្ហិ កម្មំ សតិ វិបច្ចនោកាសេ យាវ ន ផលំ ទេតិ, តាវ អត្ថេវ នាម វិបាការហភាវតោ. ‘‘យស្ស ខោ’’តិ ឥទំ អនិយមាការវចនំ ភគវតា កម្មសរិក្ខតាវសេន សាធារណតោ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យាទិសស្ស ខោ’’តិ.

បមាទកិលេសវិមុត្តោតិ បមាទហេតុកេហិ សព្ពេហិ កិលេសេហិ វិមុត្តោ.

បាបស្ស បិធានំ នាម អវិបាកធម្មតាបាទនន្តិ អាហ ‘‘អប្បដិសន្ធិកំ ករីយតី’’តិ. ពុទ្ធសាសនេតិ សិក្ខាត្តយសង្គហេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាសនេ. យុត្តប្បយុត្តោ វិហរតីតិ អកត្តព្ពស្ស អករណវសេន, កត្តព្ពស្ស ច បរិបូរណវសេន បវត្តតិ.

ទិស្សន្តិ កុជ្ឈន្តីតិ ទិសា, បដិបក្ខាតិ អាហ ‘‘សបត្តា’’តិ. តប្បសំសបការន្តិ មេត្តានិសំសកិត្តនាការំ. កាលេនាតិ អាមេឌិតលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ខណេ ខណេ’’តិ. អនុករោន្តូតិ យេសំ កល្យាណមិត្តានំ សន្តិកេ សុណន្តិ, យថាសុតំ ធម្មំ តេសំ អនុករោន្តុ ទិដ្ឋានុគតិករណំ អាបជ្ជន្តុ, អត្តនោ វេរិបុគ្គលានម្បិ ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មស្សវនំ សម្មាបដិបត្តិញ្ច បច្ចាសីសតិ.

តសន្តិ គតិំ បត្ថយន្តីតិ តសា ភវន្តរាទីសុ សំសរណភាវតោ. តេនាហ ‘‘តសា វុច្ចន្តិ សតណ្ហា’’តិ.

នេតព្ពដ្ឋានំ ឧទកំ នយន្តីតិ នេត្តិកា. ពន្ធិត្វាតិ ទឡ្ហំ ពន្ធិត្វា. តេលកញ្ជិកេនាតិ តេលមិស្សិតេន កញ្ជិកេន.

យាទិសោវ អនិដ្ឋេ, តាទិសោវ ឥដ្ឋេតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋេ និព្ពិការេន តាទី. យេសំ បន កាមាមិសាទីនំ វន្តត្តា រាគាទីនំ ចត្តត្តា កាមោឃាទីនំ តិណ្ណត្តា តាទិភាវោ ភវេយ្យ, តេសំ ភគវតា សព្ពសោ វន្តា ចត្តា តិណ្ណា, តស្មា ភគវា វន្តាវីតិ តាទី, ចត្តាវីតិ តាទី, តិណ្ណាវីតិ តាទី, យេហិ អនញ្ញសាធារណេហិ សីលាទិគុណេហិ សមន្នាគតត្តា ភគវា តាទិភាវេន ឧក្កំសបារមិប្បត្តោ តំនិទ្ទេសោ, តេហិ គុណេហិ យាថាវតោ និទ្ទិសិតព្ពតោបិ តាទី. យថា យន្តរជ្ជុយា យន្តំ នីយតិ, ឯវំ យាយ តណ្ហាយ ភវោ នីយតិ, សា ‘‘ភវនេត្តិ ភវរជ្ជូ’’តិ វុត្តា. តេនាហ ‘‘តាយ ហី’’តិអាទិ, កម្មានិ កុសលាទីនិ វិបច្ចយន្តិ អបច្ចយន្តិ ឯតាយាតិ កម្មវិបាកោ. អបច្ចយភាវោ នាម អរិយមគ្គចេតនាយាតិ អាហ ‘‘មគ្គចេតនាយា’’តិ. យាវ ន កិលេសា បហីយន្តិ, តាវ ឥមេ សត្តា សឥណា ឯវ អសេរិវិហារភាវតោតិ អាហ ‘‘អណណោ និក្កិលេសោ ជាតោ’’តិ.

ថេយ្យបរិភោគោ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.៩១) នាម សាមិបរិភោគាភាវតោ. ភគវតាបិ ហិ អត្តនោ សាសនេ សីលវតោ បច្ចយា អនុញ្ញាតា, ន ទុស្សីលស្ស, ទាយកានំ សីលវតោយេវ បរិច្ចាគោ, ន ទុស្សីលស្ស អត្តនោ ការានំ មហប្ផលភាវស្ស បច្ចាសីសនតោ. ឥតិ សត្ថារា អននុញ្ញាតត្តា ទាយកេហិ ច អបរិច្ចត្តត្តា ‘‘ទុស្សីលស្ស បរិភោគោ ថេយ្យបរិភោគោ នាមា’’តិ វុត្តំ. ឥណវសេន បរិភោគោ ឥណបរិភោគោ. បដិគ្គាហកតោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិយា អភាវតោ ឥណំ គហេត្វា បរិភោគោ វិយាតិ អត្ថោ. យស្មា សេក្ខា ភគវតោ ឱរសបុត្តា, តស្មា តេ បិតុសន្តកានំ បច្ចយានំ ទាយាទា ហុត្វា តេ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តីតិ តេសំ បរិភោគោ ទាយជ្ជបរិភោគោ នាម. កិំ បន តេ ភគវតោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តិ, ឧទាហុ គិហីហិ ទិន្នន្តិ? គិហីហិ ទិន្នាបិ តេ ភគវតា អនុញ្ញាតត្តា ភគវតោ សន្តកា ហោន្តិ អននុញ្ញាតេសុ សព្ពេន សព្ពំ បរិភោគាភាវតោ អនុញ្ញាតេសុយេវ បរិភោគសម្ភវតោ. ធម្មទាយាទសុត្តញ្ចេត្ថ (ម. និ. ១.២៩ អាទយោ) សាធកំ.

អវីតរាគានំ តណ្ហាបរវសតាយ បច្ចយបរិភោគេ សាមិភាវោ នត្ថិ, តទភាវេន វីតរាគានំ តត្ថ សាមិភាវោ យថារុចិ បរិភោគសម្ភវតោ. តថា ហិ តេ បដិកូលម្បិ អប្បដិកូលាការេន, អប្បដិកូលម្បិ បដិកូលាការេន តទុភយំ វិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខាការេន ច បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តិ, ទាយកានញ្ច មនោរថំ បរិបូរេន្តិ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ, តំសំវណ្ណនាសុ ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. កិលេសឥណានំ អភាវំ សន្ធាយ ‘‘អណណោ’’តិ វុត្តំ, ន បច្ចវេក្ខិតបរិភោគមត្តំ. តេនាហ អាយស្មា ច ពាកុលោ – ‘‘សត្តាហមេវ ខោ អហំ, អាវុសោ, សរណោ រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជិ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.២១១).

វត្ថុកាមកិលេសកាមេហិ តណ្ហាយ បវត្តិអាការំ បដិច្ច អត្ថិ រមណវោហារោតិ អាហ – ‘‘ទុវិធេសុបិ កាមេសុ តណ្ហារតិសន្ថវ’’ន្តិ. មន្តិតន្តិ កថិតំ. ឧប្បន្នេហិ សត្ថុបដិញ្ញេហិ. សំវិភត្តាតិ កុសលាទិវសេន ខន្ធាទីហិ អាការេហិ វិភត្តា. សុន្ទរំ អាគមនន្តិ ស្វាគតំ. តតោ ឯវ ន កុច្ឆិតំ អាគតំ. សោឡសវិធកិច្ចស្ស បរិយោសិតត្តា អាហ ‘‘តំ សព្ពំ មយា កត’’ន្តិ. មគ្គបញ្ញាយមេវ តតិយវិជ្ជាសមញ្ញាតិ អាហ – ‘‘តីហិ វិជ្ជាហិ នវហិ ច លោកុត្តរធម្មេហី’’តិ.

អង្គុលិមាលសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.