៨. អភយរាជកុមារសុត្តវណ្ណនា

៨៣. ជាតិយា អសមានោ និហីនាចរិយោ បរទត្តូបជីវិកាយ មាតុយា កុច្ឆិយំ ជាតោ បាទសិកបុត្តោ. និន្ទាវសេន វទតិ ឯតេនាតិ វាទោ អគុណោតិ អាហ – ‘‘វាទំ អារោបេហីតិ ទោសំ អារោបេហី’’តិ. និព្ពត្តវសេន និរយំ អរហតិ, និរយសំវត្តនិយេន វា កម្មេន និរយេ និយុត្តោ នេរយិកោ. អាបាយិកោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អវីចិម្ហិ ឧប្បជ្ជិត្វា តត្ថ អាយុកប្បសញ្ញិតំ អន្តរកប្បំ តិដ្ឋតីតិ កប្បដ្ឋោ. និរយូបបត្តិបរិហរណវសេន តិកិច្ឆិតុំ សក្កុណេយ្យោតិ តេកិច្ឆោ, ន តេកិច្ឆោ អតេកិច្ឆោ. ទ្វេ អន្តេ មោចេត្វាតិ ផរុសំ វា អប្បិយំ វា កប្បេយ្យាតិ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ មុញ្ចិត្វា តេ អនាមសិត្វា បុច្ឆិតំ អត្ថំ តតោ ពហិ ករោន្តោ ឧគ្គិលតិ នាម. តំ បន ឯវំ កាតុំ ន សក្កោតីតិ អាហ – ‘‘ឧគ្គិលិតុំ ពហិ នីហរិតុំ ន សក្ខិតី’’តិ. ឯវមេវាយំ បុច្ឆា ន គហេតព្ពា, អយមេត្ថ ទោសោតិ តំ អបុច្ឆំ ករោន្តោ អបនយន្តោ ឱគិលតិ នាម, តថា បន អសក្កោន្តោ បតិដ្ឋាបេន្តោ ន ឱគិលតិ នាម, ភគវា បន តមត្ថំ ឱកាសម្បិ អករោន្តោ ឧភយថាបិ អសក្ខីតិ វេទិតព្ពោ. កថំ? ភគវា ហិ ‘‘ន ខ្វេត្ថ រាជកុមារ ឯកំសេនា’’តិ វទន្តោ និគណ្ឋស្ស អធិប្បាយំ វិបរិវត្តេតិ, ឧភោ អន្តេ មោចេត្វា បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ, ឯវំ តាវ ឧគ្គិលិតុំ អសក្ខិ. ‘‘ន តត្រ រាជកុមារ ឯកំសេនា’’តិ វទន្តោ ឯវ ច ‘‘នាយំ បុច្ឆា ឯវំ អវិភាគេន បុច្ឆិតព្ពា, វិភជិត្វា បន បុច្ឆិតព្ពា’’តិ បុច្ឆាយ ទោសំ ទីបេន្តោ តំ ហារេន្តោ ឱគិលិតុម្បិ សក្ខតីតិ.

ឧដ្ឋាតុំ ន សក្ខិស្សតិ ចិត្តស្ស អញ្ញថា បវត្តិយា. អភយោ ទ្វេ មគ្គេ កតបរិចយោ ឆេកោ និបុណោ វាទសីលោ ច ហុត្វា វិចរតិ. តេនាហ – ‘‘សោ វាទជ្ឈាសយតាយ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆន្តោ ‘ឯវំ, ភន្តេ’តិ អាហា’’តិ.

៨៥. ឯវរូបន្តិ យា បរេសំ អប្បិយា អមនាបា ទុរុត្តវាចា, ឯវរូបា វាចា, ន បន ផរុសវាចា. ផរុសវាចាយ ហិ សេតុឃាតោ តថាគតានំ. ចេតនាផរុសតាយ ហិ ផរុសវាចា ឥច្ឆិតា, ន បរេសំ អប្បិយតាមត្តេន. នដ្ឋា និគណ្ឋា ឱគិលិកាទិសម្មតស្ស បញ្ហស្ស ឯកវចនេន វិទ្ធំសិតត្តា.

៨៦. ទារកស្ស អង្កេ និសីទនស្ស ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘លេសវាទិនោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ លេសវាទិនោតិ ឆលវាទិនោ, វាទមគ្គេ វា អបរិបុណ្ណតាយ លេសមត្តេនេវ វាទសីលា. ឱសដសង្គាមោតិ អនេកវារំ បរវាទមទ្ទនវសេន ឱតិណ្ណវាទសង្គាមោ. វិជ្ឈិត្វាតិ នខេន វិជ្ឈិត្វា. ឥមមេវាតិ យ្វាយំ ទារកោ អត្តនោ វាទភង្គបរិហរណត្ថំ ឥមិនា អង្កេ និសីទាបិតោ, ឥមមេវ អស្ស ទារកំ ឧបមំ និស្សយំ កត្វា វាទំ ភិន្ទិស្សាមិ. ‘‘អស្ស វាទំ អប្បដិតតាយ ឧបមាយ ភញ្ជិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា.

អបនេយ្យំ អស្ស អហន្តិ អស្ស ទារកស្ស មុខតោ អហំ តំ អបនេយ្យំ. អភូតត្ថោវ អភូតំ ឧត្តរបទលោបេនាតិ អាហ ‘‘អភូតន្តិ អភូតត្ថ’’ន្តិ. អតច្ឆន្តិ តស្សេវ វេវចនន្តិ អាហ ‘‘អតច្ឆន្តិ ន តច្ឆ’’ន្តិ. អភូតន្តិ វា អសន្តំ អវិជ្ជមានំ. អតច្ឆន្តិ អតថាការំ. អនត្ថសំហិតន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកេន, សម្បរាយិកេន វា អនត្ថេន សំហិតំ, អនត្ថេ វា សំហិតំ, ន អត្ថោតិ វា អនត្ថោ, អត្ថស្ស បដិបក្ខោ សភាវោ, តេន សំហិតន្តិ អនត្ថសំហិតំ, បិសុណវាចំ សម្ផប្បលាបញ្ចាតិ អត្ថោ. ឯវមេត្ថ ចតុព្ពិធស្សបិ វចីទុច្ចរិតស្ស គហិតតា ទដ្ឋព្ពា.

ទុប្បយុត្តោតិ ទុប្បដិបន្នោ. ន តំ តថាគតោ ភាសតិ អភូតតាទិទោសទុដ្ឋត្តា. តម្បិ តថាគតោ ន ភាសតិ ភូតត្ថេបិ អនត្ថសំហិតតាទិទោសទុដ្ឋត្តា.

ឋានំ ការណំ ឯតិស្សា អត្ថីតិ ឋានិយា ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា, ន ឋានិយាតិ អដ្ឋានិយា, និក្ការណា អយុត្តិយុត្តា, សា ឯវ កថាតិ អដ្ឋានិយកថា. អត្តបច្ចក្ខកថំ កថេមាតិ អត្តនា ឯវ បច្ចក្ខំ កត្វា បវត្តិយមានំ ឆលកថំ កថេម.

គាមិកមហល្លកោ ‘‘ឥមេ មំ វញ្ចេតុកាមា, អហមេវ ទានិ ឥមេ វញ្ចេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឯវំ ភវិស្សតី’’តិអាទិមាហ. ‘‘ន មយំ ទាសា’’តិបិ វត្តុំ នាសក្ខិំសុ បុព្ពេ តថាកតិកាយ កតត្តា.

តតិយំ តតិយមេវាតិ ទ្វីសុបិ បក្ខេសុ តតិយំ តតិយមេវ វាចំ. ភាសិតព្ពកាលំ អនតិក្កមិត្វាតិ យស្ស យទា យថា ភាសិតព្ពំ, តស្ស តទា តថេវ ច ភាសនតោ ភាសិតព្ពំ ការណំ ភាសិតព្ពកាលញ្ច អនតិក្កមិត្វាវ ភាសតិ.

៨៧. ឋានុប្បត្តិកញាណេនាតិ ឋានេ ឯវ ឧប្បជ្ជនកញាណេន. តស្មិំ តស្មិំ ការណេ តស្ស តំ តំ អវត្ថាយ ឧប្បជ្ជនកញាណេន, ធម្មានំ យថាសភាវតោ អវពុជ្ឈនសភាវោតិ ធម្មសភាវោ. ធម្មេ សភាវធម្មេ អនវសេសេ វា យាថាវតោ ឧបធារេតីតិ ធម្មធាតុ, សព្ពញ្ញុតា. តេនាហ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. សុប្បដិវិទ្ធន្តិ សព្ពំ ញេយ្យធម្មំ សុដ្ឋុ បដិវិជ្ឈនវសេន, សុដ្ឋុ បដិវិទ្ធន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ហត្ថគតំ ភគវតោ’’តិ. នេយ្យបុគ្គលវសេន បរិនិដ្ឋិតាតិ កថាបរិវិភាគេន អយមេវ ទេសនា ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ទស្សេន្តោ អរហត្តំ បច្ចក្ខាសីតិ.

អភយរាជកុមារសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.