៧. កុក្កុរវតិកសុត្តវណ្ណនា

៧៨. កោលិយេសូតិ ពហុវចនវសេនាយំ បាឡិ អាគតា. ឯវំនាមកេ ជនបទេតិ អត្ថវចនំ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ. ន និយមិតោតិ ‘‘អសុកម្ហិ នាម វិហារេ’’តិ ន និយមេត្វា វុត្តោ. សេនាសនេយេវាតិ អាវាសេយេវ, ន រុក្ខមូលាទិកេ. វេសកិរិយា ឃាសគ្គហណាទិនា សមាទាតព្ពដ្ឋេន គោវតំ, តស្មិំ និយុត្តោ គោវតិកោ. តេនាហ ‘‘សមាទិន្នគោវតោ’’តិ. យំ សន្ធាយាហុ វេទវេទិនោ – ‘‘គច្ឆំ ភក្ខេតិ, តិដ្ឋំ មុត្តេតិ, ឧបាហា ឧទកំ ធូបេតិ, តិណានិ ឆិន្ទតី’’តិអាទិ. អយំ អចេលោតិ អចេលកបព្ពជ្ជាវសេន អចេលោ, បុរិមោ បន គោវតិកោ កុក្កុរវតិកោតិ ឯត្ថ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វត្តព្ពោ. បលិកុណ្ឋិត្វាតិ ឧភោ ហត្ថេ ឧភោ បាទេ ច សមិញ្ជិត្វា. ‘‘ឧក្កុដិកោ ហុត្វា’’តិបិ វទន្តិ. គមនំ និប្ផជ្ជនំ គតីតិ អាហ – ‘‘កា គតីតិ កា និប្ផត្តី’’តិ. និប្ផត្តិបរិយោសានា ហិ វិបាកធម្មប្បវត្តិ. កតូបចិតកម្មវសេន អភិសម្បរេតិ ឯត្ថាតិ អភិសម្បរាយោ, បរលោកោ. តត្ថស្ស ច និប្ផត្តិំ បុច្ឆតីតិ អាហ – ‘‘អភិសម្បរាយម្ហិ កត្ថ និព្ពត្តី’’តិ. កុក្កុរវតសមាទានន្តិ កុក្កុរភាវសមាទានំ, ‘‘អជ្ជ បដ្ឋាយ អហំ កុក្កុរោ’’តិ កុក្កុរភាវាធិដ្ឋានំ.

៧៩. បរិបុណ្ណន្តិ យត្តកា កុក្កុរវិការា, តេហិ បរិបុណ្ណំ. តេនាហ ‘‘អនូន’’ន្តិ. អព្ពោកិណ្ណន្តិ តេហិ អវោមិស្សំ. កុក្កុរាចារន្តិ កុក្កុរានំ គមនាការោតិអាទិអាចារេន កុក្កុរភាវាធិដ្ឋានចិត្តមាហ. តថា តថា អាកប្បេតព្ពតោ អាកប្បោ, បវត្តិអាការោ. សោ បនេត្ថ គមនាទិកោតិ អាហ ‘‘កុក្កុរានំ គមនាការោ’’តិអាទិ. អាចារេនាតិ កុក្កុរសីលាចារេន. វតសមាទានេនាតិ កុក្កុរវតាធិដ្ឋានេន. កុក្កុរចរិយាទិយេវ ទុក្ករតបចរណំ. តេន គតិវិបរិយេសាការេន បវត្តា លទ្ធិ. អស្ស កុក្កុរវតិកស្ស អញ្ញា គតិ នត្ថីតិ ឥតរគតិំ បដិក្ខិបតិ, ឥតរាសំ បន សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ. និបជ្ជមានន្តិ វតសីលាទីនំ សំគោបនវសេន សិជ្ឈមានំ. យថា សកម្មកធាតុសទ្ទា អត្ថវិសេសវសេន អកម្មកា ហោន្តិ ‘‘វិពុទ្ធោ បុរិសោ វិពុទ្ធោ កមលសណ្ឌោ’’តិ, ឯវំ អត្ថវិសេសវសេន អកម្មកាបិ សកម្មកា ហោន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន បរិទេវាមិ ន អនុត្ថុនាមី’’តិអាទិមាហ. អនុត្ថុនសទ្ទោ ច សកម្មកវសេន បយុជ្ជតិ ‘‘បុរាណានិ អនុត្ថុន’’ន្តិអាទីសុ. អយញ្ចេត្ថ បយោគោតិ ឥមិនា គាថាយញ្ច អនុត្ថុននរោទនំ អធិប្បេតន្តិ ទស្សេតិ.

៨០. វុត្តនយេនេវាតិ ឥមិនា គោវតន្តិ គោវតសមាទានំ. គោសីលន្តិ គវាចារំ. គោចិត្តន្តិ ‘‘អជ្ជ បដ្ឋាយ គោហិ កាតព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ ឧប្បន្នចិត្តន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. គ្វាកប្បេ បន វត្តព្ពំ អវសិដ្ឋំ ‘‘កុក្កុរាកប្បេ វុត្តសទិសមេវា’’តិ ឥមិនាវ អតិទិដ្ឋំ, វិសិដ្ឋញ្ច យថា បន តត្ថាតិអាទិនា វុត្តមេវ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ កុក្កុរវតាទីសុ វុត្តនយមេវ.

៨១. ឯកច្ចកម្មកិរិយាវសេនាតិ ឯកច្ចស្ស អកុសលកម្មស្ស កុសលកម្មស្ស ករណប្បសង្គេន. ឥមេសន្តិ គោវតិកកុក្កុរវតិកានំ. កិរិយាតិ គោវតភាវនាទិវសេន បវត្តា កិរិយា. បាកដា ភវិស្សតីតិ ‘‘ឥមស្មិំ កម្មចតុក្កេ ឥទំ នាម កម្មំ ភជតី’’តិ បាកដា ភវិស្សតិ.

កាឡកន្តិ (អ. និ. ដី. ២.៤.២៣២) មលីនំ, ចិត្តស្ស អបភស្សរភាវករណន្តិ អត្ថោ. តំ បនេត្ថ កម្មបថសម្បត្តមេវ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ទសអកុសលកម្មបថ’’ន្តិ. កណ្ហន្តិ កណ្ហាភិជាតិហេតុតោ វា កណ្ហំ. តេនាហ ‘‘កណ្ហវិបាក’’ន្តិ. អបាយូបបត្តិ មនុស្សេសុ ច ទោភគ្គិយំ កណ្ហវិបាកោ, យថា តមភាវោ វុត្តោ, ឯកត្តនិទ្ទេសេន បន ‘‘អបាយេ និព្ពត្តនតោ’’តិ វុត្តំ, និព្ពត្តាបនតោតិ អត្ថោ. សុក្កន្តិ ឱទាតំ, ចិត្តស្ស បភស្សរភាវករណន្តិ អត្ថោ, សុក្កាភិជាតិហេតុតោ វា សុក្កំ. តេនាហ ‘‘សុក្កវិបាក’’ន្តិ. សគ្គូបបត្តិ មនុស្សលោកេ សោភគ្គិយញ្ច សុក្កវិបាកោ, យថា ច ជោតិភាវោ វុត្តោ, ឯកត្តនិទ្ទេសេន បន ‘‘សគ្គេ និព្ពត្តនតោ’’តិ វុត្តំ, និព្ពត្តាបនតោតិ អត្ថោ, វោមិស្សកកម្មន្តិ កាលេន កណ្ហំ, កាលេន សុក្កន្តិ ឯវំ មិស្សកវសេន កតកម្មំ. ‘‘សុខទុក្ខវិបាក’’ន្តិ វត្វា សុខទុក្ខានំ បវត្តិអាការំ ទស្សេតុំ ‘‘មិស្សកកម្មញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កម្មស្ស កណ្ហសុក្កសមញ្ញា កណ្ហសុក្កាភិជាតិហេតុតាយាតិ, អបច្ចយគាមិតាយ តទុភយវិនិមុត្តស្ស កម្មក្ខយករកម្មស្ស ឥធ សុក្កបរិយាយោបិ ន ឥច្ឆិតោតិ អាហ – ‘‘ឧភយ…បេ… អសុក្កន្តិ វុត្ត’’ន្តិ. តត្ថ ឧភយវិបាកស្សាតិ យថាធិគតស្ស វិបាកស្ស. សម្បត្តិភវបរិយាបន្នោ ហិ វិបាកោ ឥធ ‘‘សុក្កវិបាកោ’’តិ អធិប្បេតោ, ន អច្ចន្តបរិសុទ្ធោ.

សទុក្ខន្តិ អត្តនា ឧប្បាទេតព្ពេន ទុក្ខេន សទុក្ខំ, ទុក្ខសំវត្តនិកន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ ចេតនា ធុរំ, ឧបាលិសុត្តេ (ម. និ. ២.៥៦) កម្ម’’ន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តម្បិ អត្ថំ ឥធ សាធយតិ វិជាននត្ថំ. អភិសង្ខរិត្វាតិ អាយូហិត្វា. តំ បន បច្ចយសមវាយសិទ្ធិតោ សំកឌ្ឍនំ បិណ្ឌនំ វិយ ហោតីតិ អាហ – ‘‘សង្កឌ្ឍិត្វា, បិណ្ឌំ កត្វាតិ អត្ថោ’’តិ, សទុក្ខំ លោកន្តិ អបាយលោកមាហ. វិបាកផស្សាតិ ផស្សសីសេន តត្ថ វិបាកបវត្តមាហ. ភូតកម្មតោតិ និព្ពត្តកម្មតោ អត្តនា កតូបចិតកម្មតោ. យថាភូតន្តិ យាទិសំ. កម្មសភាគវសេនាតិ កម្មសរិក្ខកវសេន. ឧបបត្តិ ហោតីតិ អបទាទិភេទា ឧបបត្តិ. កម្មេន វិយ វុត្តាតិ យំ ករោតិ, តេន ឧបបជ្ជតីតិ ឯកកម្មេនេវ ជាយមានា វិយ វុត្តា អបទាទិភេទា. ឧបបត្តិ ច នាម វិបាកេន ហោតិ វិបាកេ សម្ភវន្តេ ឯកំសេន តេ ឧបបត្តិវិសេសា សម្ភវន្តិ. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘តេន ឧបបជ្ជតី’’តិ ឧបបត្តិកម្មហេតុកា វុត្តាតិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. យេន កម្មវិបាកេន និព្ពត្តោតិ យេន កម្មវិបាកេន វិបច្ចមានេន អយំ សត្តោ និព្ពត្តោតិ វុច្ចតិ. តំកម្មវិបាកផស្សាតិ តស្ស តស្ស កម្មស្ស វិបាកភូតា ផស្សា. កម្មេន ទាតព្ពំ ទាយំ តព្ពិបាកំ អាទិយន្តីតិ កម្មទាយាទា, ផស្សា. កម្មស្ស ទាយជ្ជតា កម្មផលស្ស ទាយជ្ជំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘កម្មទាយជ្ជា’’តិ. តេនាហ ‘‘កម្មមេវ នេសំ ទាយជ្ជំ សន្តក’’ន្តិ.

តិស្សោ ច ហេដ្ឋិមជ្ឈានចេតនាតិ ឥទំ អព្យាពជ្ឈវេទនំ វេទិយនឯកន្តសុខុប្បត្តិយា ហេតុភាវសាធនំ. យទិ ឯវំ យថាវុត្តា ឈានចេតនា តាវ ហោតុ ឯកន្តសុខុប្បត្តិហេតុភាវតោ. កាមាវចរា កិន្តីតិ កាមាវចរា បន កុសលចេតនា តំសភាវាភាវតោ កិន្តិ កេន បការេន អព្យាពជ្ឈមនោសង្ខារោ នាម ជាតោតិ ចោទេតិ, ឥតរោ បន ន សព្ពា កាមាវចរកុសលចេតនា តថា គហិតា, អថ ខោ ឯកច្ចា ឈានចេតនានុកូលាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កសិណសជ្ជនកាលេ កសិណាសេវនកាលេ លព្ភន្តី’’តិ អាហ. តត្ថ កសិណាសេវនចេតនា គហេតព្ពា, សា ឧបចារជ្ឈានស្ស សាធិកា. តេន កាមាវចរចេតនា បឋមជ្ឈានចេតនាយ ឃដិតាតិ កសិណសជ្ជនចេតនាបិ កទាចិ តាទិសា ហោតីតិ គហិតា. បរិកម្មាទិវសេន ហិ បវត្តា ភាវនាមយា កាមាវចរកុសលចេតនា បឋមជ្ឈានស្ស អាសន្នតាយ វុត្តា. ចតុត្ថជ្ឈានចេតនា តតិយជ្ឈានចេតនាយ ឃដិតាតិ ឥទំ ឯកត្តកាយឯកត្តសញ្ញីសត្តាវាសវតាយ តំសរិក្ខកា ឧបេក្ខាបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ សុខសរិក្ខតា, ឯវំ សន្តសភាវតា ញាណសហិតតា ច. កេចិ បន ចតុត្ថជ្ឈានចេតនានុគុណាតិ និទស្សេន្តា កសិណសជ្ជនកាលេ កសិណជ្ឈានកាលេ កសិណាសេវនកាលេ លព្ភតីតិ តតិយជ្ឈានចេតនាយ អាសន្នឃដិតតា វុត្តាតិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, វុត្តនយេនេវ តាសំ ឃដិតតា វេទិតព្ពា. ឧភយមិស្សកវសេនាតិ ឧភយេសំ កុសលាកុសលសង្ខារានំ សុខទុក្ខានញ្ច មិស្សកភាវវសេន. វេមានិកបេតានន្តិ ឥទំ ពាហុល្លតោ វុត្តំ, ឥតរេសម្បិ វិនិបាតិកានំ កាលេន ទុក្ខំ ហោតិយេវ.

តស្ស បហានាយាតិ តស្ស យថាវុត្តស្ស កម្មស្ស អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនាយ. យា ចេតនាតិ យា អបចយគាមិនិចេតនា. កម្មំ បត្វាតិ សុខកម្មន្តិ វុច្ចមានេ មគ្គចេតនាយ អញ្ញោ បណ្ឌរតរោ ធម្មោ នាម នត្ថិ អច្ចន្តបារិសុទ្ធិភាវតោ. អកណ្ហា អសុក្កាតិ អាគតាតិ ឯត្ថ សុក្កភាវបដិក្ខេបការណំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. តេនាហ ‘‘ឥទំ បន កម្មចតុក្កំ បត្វា’’តិអាទិ.

៨២. អនិយ្យានិកបក្ខេតិ អចេឡកបព្ពជ្ជាយ កុក្កុរវតេ ច. យោគេតិ ញាយធម្មបដិបត្តិយន្តិ អត្ថោ. យោនេនាតិ យោ តិត្ថិយបរិវាសោ តេន ភគវតា បញ្ញត្តោ. យំ តិត្ថិយបរិវាសំ សមាទិយិត្វាតិ អយមេត្ថ យោជនា. ឃំសិត្វា សុវណ្ណំ វិយ និឃំសោប្បលេ. កោដ្ដេត្វា ហត្ថេន វិយ កុលាលភាជនំ.

វូបកដ្ឋោតិ វិវិត្តោ ឯកីភូតោ. បេសិតត្តោតិ និព្ពានំ បតិ បេសិតត្តោ. កាមំ តទនុត្តរំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ…បេ… វិហាសីតិ ឥមិនាវ អរហត្តនិកូដេន ទេសនា និដ្ឋាបិតា ហោតិ, អាយស្មតោ បន សេនិយស្ស បដិបត្តិកិត្តនបរមេតំ ឧជុកំ អាបន្នអរហត្តភាវទីបនំ, យទិទំ ‘‘អញ្ញតរោ ខោ បនា’’តិអាទិវចនន្តិ អាហ ‘‘អរហត្តនិកូដេនេវា’’តិ. អរហត្តាធិគមោយេវ តស្ស តេសំ អព្ភន្តរតា. សេសំ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

កុក្កុរវតិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.