៦. ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា

៥៦. បាវារំ បារុបតីតិ បាវារិកោ, ឥទំ តស្ស កុលសមុទាគតំ នាមំ, សោ បន មហទ្ធនោ មហាភោគោ នគរេ សេដ្ឋិដ្ឋានេ ឋិតោ. តេនាហ ‘‘ទុស្សបាវារិកសេដ្ឋិនោ’’តិ. ទីឃត្តា ទីឃតមត្តា. សោ កិរ បមាណតោ ឧបវច្ឆយតោ ទិយឌ្ឍរតនំ អតិក្កម្ម ឋិតោ. ឯវំលទ្ធនាមោតិ ‘‘ទីឃតបស្សី’’តិ លទ្ធសមញ្ញោ. ពាហិរាយតនេតិ តិត្ថិយសមយេ បិណ្ឌបាតោតិ វោហារោ នត្ថិ, តស្មា សាសនវោហារេន ‘‘បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ’’តិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

ទស្សេតីតិ ទេសេតិ. ឋបេតីតិ អញ្ញមញ្ញសង្ករតោ វវត្ថបេតិ. កិរិយាយាតិ ករណេន. បវត្តិយាតិ បវត្តនេន. ទណ្ឌានិ បញ្ញបេតីតិ ឯត្ថ កស្មា ភគវតា អាទិតោវ តថា ន បុច្ឆិតន្តិ? យស្មា សា តស្មិំ អត្ថេ សភាវនិរុត្តិ ន ហោតិ, សាសនេ លោកេ សមយន្តរេសុ ច តាទិសោ សមុទាចារោ នត្ថិ, កេវលំ បន តស្សេវ និគណ្ឋស្សាយំ កោដ្ឋាលកសទិសោ សមុទាចារោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មានិ បញ្ញបេតិ’’ ឥច្ចេវាហ. អចិត្តកន្តិ ចិត្តរហិតំ, ចិត្តេន អសមុដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. កថំ បន តទុភយស្ស ចិត្តេន វិនា សម្ភវោតិ ចោទនំ សន្ធាយ តត្ថ និទស្សនមាហ ‘‘យថា កិរា’’តិអាទិ. បដិវិភត្តានន្តិ អត្ថតោ ភិន្នានំ. បដិវិសិដ្ឋានន្តិ វិសេសនបទវសេន សទ្ទតោបិ ភិន្នានំ. វចនំ បតិដ្ឋបេតុកាមោតិ ទីឃតបស្សិនោ យថាវុត្តវចនំ បតិដ្ឋបេតុកាមោ. តស្មិញ្ហិ បតិដ្ឋាបិតេ តេនប្បសង្គេន អាគតោ, ឧបាលិ គហបតិ តស្មិំ បទេសេ ធម្មំ ទិស្វា សាសនេ អភិប្បសីទិស្សតិ.

កថា ឯវ ឧបរិ វាទារោបនស្ស វត្ថុភាវតោ កថាវត្ថុ. កថាយំ បតិដ្ឋបេសីតិ កថាវត្ថុស្មិំ, តទត្ថេ វា បតិដ្ឋបេសិ. យថា តំ វាទារោបនភយេន ន អវជានាតិ, ឯវំ តស្សំ កថាយំ, តស្មិំ វា អត្ថេ ទីឃតបស្សិំ យាវតតិយំ វាទេ បតិដ្ឋបេសិ. វាទន្តិ ទោសំ.

៥៧. ឥទានិ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មម្បិ គហេត្វា កាយកម្មាទិវសេន សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ កាយកម្មំ នាមាតិអាទិ ‘‘កម្មស្ស កិរិយាយា’’តិ បាឡិយំ អកុសលកម្មស្ស អធិគតត្តា វុត្តំ, បុព្ពេ បន អដ្ឋកាមាវចរកុសលចេតនាតិអាទិ សាវជ្ជំ អនវជ្ជញ្ច សាមញ្ញតោ ឯកជ្ឈំ កត្វា ទស្សិតំ. កស្មា បនេត្ថ ចេតនា ន គហិតាតិ អាហ ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ កម្មំ ធុរ’’ន្តិ. កាយកម្មាទិភេទំ កម្មមេវ ធុរំ ជេដ្ឋកំ បុព្ពង្គមំ, ន ចេតនាមត្តមេវ. ឯវមាគតេបីតិ កម្មានីតិ ឯវំ នាមេន អាគតេបិ ចេតនា ធុរំ, តត្ថ ចេតនំ ជេដ្ឋកំ បុព្ពង្គមំ កត្វា វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. កថំ បន តត្ថ កម្មន្តិ វា កម្មានីតិ វា អាគតេ តេសំ ចេតនាយ ធុរភាវោតិ អាហ ‘‘យត្ថ កត្ថចិ…បេ… លភតី’’តិ. តត្ថ យត្ថ កត្ថចីតិ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ទ្វារេ. សា វុត្តាវាតិ សា ចេតនា វុត្តាវ, យា កាយសង្ខារាទិបរិយាយេន (យស្ស កស្សចិ កម្មស្ស កាយទ្វារាទីសុ បវត្តាបនចេតនា) សម្បយុត្តធម្មាបិ តទគ្គេន លោកិយាបិ លោកុត្តរាបិ កម្មមេវ, អភិជ្ឈាទយោ បន ចេតនាបក្ខិកាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

មហន្តន្តិ កដុកផលំ. ន កិលមតិ សប្បាដិហារិយត្តា បដិញ្ញាយ. ឥទានិ តេសំ សប្បាដិហារិយតំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យទិ អកុសលំ បត្វា កាយកម្មំ វចីកម្មំ មហន្តន្តិ វទន្តោ ន កិលមតិ, អថ កស្មា ភគវា ឥធ អកុសលំ មនោកម្មំ មហាសាវជ្ជំ កថេសីតិ អាហ ‘‘ឥមស្មិំ បន ឋានេ’’តិអាទិ. យាវតតិយំ បតិដ្ឋាបនមត្តេន គតមគ្គំ បដិបជ្ជន្តោ. តេនាហ ‘‘កិញ្ចិ អត្ថនិប្ផត្តិំ អបស្សន្តោបី’’តិ.

៥៨. និវាសដ្ឋានភូតោ ពាលកោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ ពាលកិនី. សត្ថុបដិញ្ញាតតាយ និគណ្ឋានំ មហាតិ សម្ភាវិតត្តា មហានិគណ្ឋោ.

៦០. អាវដ្ដេតិ បុរិមាការតោ និវត្តេតិ អត្តនោ វសេ វត្តេតិ ឯតាយាតិ អាវដ្ដនី, មាយា. តេនាហ ‘‘អាវដ្ដេត្វា គហណមាយ’’ន្តិ. សត្ថុបដិញ្ញានំ ពុទ្ធទស្សនេ ចិត្តមេវ ន ឧប្បជ្ជតិ, អយមេត្ថ ធម្មតា. សចេ បន សោ តំ បដិញ្ញំ អប្បហាយ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវំ ឧបគច្ឆេយ្យ, សត្តធា មុទ្ធា ផលេយ្យ, តស្មា ភគវា ‘‘មា អយំ ពាលោ វិនស្សី’’តិអាទិតោវ យថា សម្មុខីភាវំ ន លភតិ, តថា ករោតិ. ស្វាយមត្ថោ បាថិកបុត្តសមាគមេន ទីបេតព្ពោ. ទស្សនសម្បត្តិនិយាមមាហ ‘‘តថាគតំ ហី’’តិអាទិ. អាគមា នុ ខោ ឥធ តុម្ហាកំ សន្តិកំ.

៦១. វចីសច្ចេ បតិដ្ឋហិត្វាតិ យថាបដិញ្ញាតាយ បដិញ្ញាយ ឋត្វា.

៦២. សីតោទកេ អមតា បាណា បានកាលេ បន មរន្តិ, តេបិ តេន សីតោទកបរិភោគេន មារិតា ហោន្តិ, តស្មា តបស្សិនា នាម សព្ពេន សព្ពំ សីតោទកំ ន បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ តេសំ លទ្ធិ. បាកតិកំ វា ឧទកំ សត្តោតិ បុរាតនានំ និគណ្ឋានំ លទ្ធិ. តេនាហ ‘‘សត្តសញ្ញាយ សីតោទកំ បដិក្ខិបន្តី’’តិ. តេសំ តំ អធុនាតននិគណ្ឋានំ វាទេន វិរុជ្ឈតិ. តេ ហិ បថវីអាទិនវបទត្ថតោ អញ្ញមេវ ជីវិតំ បដិជានន្តិ. ចិត្តេន សីតោទកំ បាតុកាមោ បរិភុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ រោគេ ឋត្វាបិ សត្តានំ ចិត្តស្ស តថា ន វិតតតា. តេនាហ – ‘‘តេនស្ស មនោទណ្ឌោ តត្ថេវ ភិជ្ជតី’’តិ. តេនាតិ សីតោទកំ បាតុំ បរិភុញ្ជិតុញ្ច ឥច្ឆនេន. អស្សាតិ យថាវុត្តស្ស និគណ្ឋស្ស. តត្ថេវាតិ តថាចិត្តុប្បាទនេ ឯវ. ភិជ្ជតិ សំវរស្ស វិកោបិតត្តា. តថាភូតោ សោ និគណ្ឋោ សីតោទកំ ចេ លភេយ្យ, កតិបយំ កាលំ ជីវេយ្យ, អលាភេន បន បរិសុស្សមានកណ្ឋោដ្ឋតាលុជិវ្ហាអាទិកោ សព្ពសោ បរិទាហាភិភូតោ មរេយ្យ. តេនាហ – ‘‘សីតោទកំ អលភមានោ កាលំ ករេយ្យា’’តិ. កស្មា? យស្មា សីតោទកំ បិវាយ សន្និស្សិតចិត្តស្ស មរណំ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មនោទណ្ឌោ បន ភិន្នោបិ ចុតិម្បិ អាកឌ្ឍតី’’តិ. យស្មា បន តថាភូតចិត្តស្ស និគណ្ឋស្ស មនោសត្តេសុ នាម ទេវេសុ ឧបបត្តិ ហោតីតិ តិត្ថិយានំ លទ្ធិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មនោទណ្ឌោ បន ភិន្នោបិ បដិសន្ធិម្បិ អាកឌ្ឍតី’’តិ. ឥតីតិ ឯវំ ‘‘ឥធាស្ស និគណ្ឋោ’’តិអាទិអាការេន. នន្តិ ឧបាលិំ គហបតិំ. មហន្តោតិ វទាបេសិ ‘‘មនោបដិពទ្ធោ កាលង្ករោតី’’តិ វទន្តោតិ អធិប្បាយោ.

ឧបាសកស្សាតិ ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស. មុច្ឆាវសេនាតិអាទិនា អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច មនោទណ្ឌស្ស មហន្តតំ វិភាវេតិ. ចិត្តសន្តតិប្បវត្តិមត្តេនេវាតិ វិនា កាយទណ្ឌេន វចីទណ្ឌេន ច កេវលំ ចិត្តសន្តតិប្បវត្តិមត្តេន. ភិជ្ជិត្វាបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន អភិជ្ជិត្វាបិ. អនិយ្យានិកាតិ អប្បាដិហីរា, អយុត្តាតិ អត្ថោ. សល្លក្ខេសិ ឧបាសកោតិ វិភត្តិំ វិបរិណាមេត្វា យោជនា. បញ្ហបដិភានានីតិ ញាតុំ ឥច្ឆិតេ អត្ថេ ឧប្បជ្ជនកបដិភានានិ.

‘‘មនោបដិពទ្ធោ កាលំ ករោតី’’តិ វទន្តេន អត្ថតោ មនោទណ្ឌស្ស តទុត្តរភាវោ បដិញ្ញាតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥទានិ មនោទណ្ឌោ មហន្តោតិ ឥទំ វចន’’ន្តិ. តថា ចេវ វុត្តំ – ‘‘មនោទណ្ឌោវ ពលវា មហន្តោតិ វទាបេសី’’តិ.

៦៣. បាណាតិបាតាទិតោ យមនំ យាមោ, ចតុព្ពិធោ យាមោ ចតុយាមោ, ចតុយាមសង្ខាតេន សំវរេន សំវុតោ ចាតុយាមសំវរសំវុតោ. អដ្ឋកថាយំ បន យាម-សទ្ទោ កោដ្ឋាសបរិយាយោតិ ‘‘ឥមិនា ចតុកោដ្ឋាសេនា’’តិ វុត្តំ. បិយជាតិកំ រូបាទិអារម្មណំ រាគវសេន ពាលេហិ ភាវនីយត្តា ‘‘ភាវិត’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ភាវិតន្តិ បញ្ច កាមគុណា’’តិ.

យោ សព្ពំ បាបំ អាសវញ្ច វារេតីតិ សព្ពវារី, តស្ស នវសុ បទត្ថេសុ សត្តមោ បទត្ថោ, តេន សព្ពវារិនា បាបំ វារិត្វា ឋិតោតិ សព្ពវារិវារិតោ. តេនាហ ‘‘សព្ពេន បាបវារណេន វារិតបាបោ’’តិ. តតោ ឯវ សព្ពស្ស វារិតព្ពស្ស អាសវស្ស ធុននតោ សព្ពវារិធុតោ. វារិតព្ពស្ស និវារណវសេន សព្ពវារិនោ ផុដោ ផុសិតោតិ សព្ពវារិផុដោ. សង្ឃាតន្តិ សហសា ហននំ, អសញ្ចេតនិកវធន្តិ អត្ថោ. កតរស្មិំ កោដ្ឋាសេតិ តីសុ ទណ្ឌកោដ្ឋាសេសុ កតរកោដ្ឋាសេ.

៦៤. ខលិយតិ សមាទិយតីតិ ខលំ, រាសីតិ អាហ – ‘‘ឯកំ មំសខលន្តិ ឯកំ មំសរាសិ’’ន្តិ. វិជ្ជាធរឥទ្ធិយា ឥទ្ធិមា. សា បន ឥទ្ធិ យស្មា អានុភាវសម្បន្នស្សេវ ឥជ្ឈតិ, ន យស្ស កស្សចិ. តស្មា អាហ ‘‘អានុភាវសម្បន្នោ’’តិ. វិជ្ជានុភាវវសេនេវ អានុភាវសម្បន្នោ. ចិត្តេ វសីភាវប្បត្តោ អានុភាវាយ ឯវ វិជ្ជាយ បគុណភាវាបាទនេន. ឯតេន វសីភាវំ លោកិយសមញ្ញាវសេន ភគវា ឧបាលិំ គហបតិំ បញ្ញបេតុកាមោ ឯវមាហ. លោកិកា ហិ ‘‘ភាវនាមយឥទ្ធិយា ឥទ្ធិមា ចេតោវសីភាវប្បត្តោ បរូបឃាតំ ករោតី’’តិ មញ្ញន្តិ. តថា ហិ តេ ឥសយោ បរេសំ សំវណ្ណេន្តិ, ឥសីនំ អានុភាវំ កិត្តេន្តិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាគមិស្សតីតិ.

៦៥. អរញ្ញមេវ ហុត្វាតិ សព្ពសោ អរញ្ញមេវ ហុត្វា. អរញ្ញភាវេន អរញ្ញំ ជាតំ, ន នាមមត្តេន. ឥសីនំ អត្ថាយាតិ ឥសីនំ អាសាទនត្ថាយ.

គោធាវរីតីរតោ នាតិទូរេ. ឧសូយមានោតិ ‘‘ន មំ ឯស ជនោ បរិវារេតី’’តិ ឧសូយំ ករោន្តោ. កិលិដ្ឋោ វតាតិ បង្កទន្តរជសិរតាទីហិ កិលិដ្ឋសរីរោ. អនញ្ជិតមណ្ឌិតោតិ អនញ្ជិតក្ខិកោ សព្ពេន, សព្ពំ អមណ្ឌិតោ ច. តស្មិំ កាលេ ‘‘កាលស្សេវ អក្ខីនំ អញ្ជនំ មង្គល’’ន្តិ មនុស្សានំ លទ្ធិ, តស្មា អនញ្ជនំ វិសុំ គហិតំ.

រាជា តស្ស វចនំ គហេត្វាតិ ‘‘វេទេសុ ឦទិសំ អាគតំ ភវិស្សតីតិ ឯវំ, ភន្តេ’’តិ រាជា តស្ស បុរោហិតស្ស វចនំ គហេត្វា. ឧសុមជាតហទយោតិ ឧត្តត្តហទយោ. នាសិកានំ អប្បហោន្តេ មុខេន អស្សសន្តោ.

វិជិតជយេហិ អាគន្ត្វា នក្ខត្តយុត្តំ អាគមេន្តេហិ និសីទិតព្ពដ្ឋានំ ជយខន្ធាវារដ្ឋានំ. ឧទកវុដ្ឋិបាតនាទិ តស្មិំ បាបកម្មេ អសមង្គិភូតានម្បិ សមនុញ្ញតាយ អន្តោករណត្ថំ កតំ. កតភណ្ឌវុដ្ឋីតិ អាភរណវស្សំ. មហាជនោ សមនុញ្ញោ ជាតោតិ យោជនា. មាតុបោសករាមោតិ មាតរិ សម្មាបដិបន្នោ រាមោ នាម ឯកោ បុរិសោ. អសមង្គិភូតានន្តិ អសមនុញ្ញានំ.

អវកិរិយាតិ អសុស្សូសតំ បដិច្ច. ផុលិង្គានីតិ អគ្គិកណានិ. បតន្តិ កាយេតិ កាយេ ឥតោ ចិតោ និបតន្តិ. ឯតេ កិរ និរយំ វិវរិត្វា មហាជនស្ស ទស្សេន្តិ.

យថាផាសុកដ្ឋានន្តិ មយំ កញ្ចិបិ ទេសំ ឧទ្ទិស្ស ន គច្ឆាម, យត្ថ បន វសន្តស្ស បព្ពជិតស្ស ផាសុ ហោតិ, តំ យថាផាសុកដ្ឋានំ គច្ឆាមាតិ អធិប្បាយោ. សង្ឃាតិ សំហតា. គណាតិ តំតំសេណិភាវេន គណិតព្ពតាយ គណា. គណីភូតាតិ ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា រាសិភូតា. អទិន្នាទានន្តិអាទីសុបិ និរយេ បច្ចិត្វា មនុស្សលោកំ អាគតស្ស វិបាកាវសេសេនាតិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ.

បគ្គណ្ហិស្សាមីតិ សម្ភាវនំ ឧប្បាទេស្សាមិ. នេសំ កត្តព្ពន្តិ ចិន្តេសីតិ យោជនា. កិំ ចិន្តេសិ? អាឃាតំ ឧប្បាទេត្វា អនត្ថករណូបាយំ. តេនាហ ‘‘សោ ធម្មកថាបរិយោសានេ’’តិអាទិ. នាគពលបិច្ឆិល្លាទីនន្តិ នាគពលសាសបអង្កោលតេលកណិការនិយ្យាសាទីនំ ចិក្ខល្លានំ. វិហេឋយិំសុ និរយាទិកថាហិ ឃដ្ដេន្តា. ឆទ្វារារម្មណេតិ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ ទ្វារានំ អារម្មណភូតេ រូបាទិវិសយេ.

នវ វុដ្ឋិយោតិ ឧទកវុដ្ឋិ សុមនបុប្ផវុដ្ឋិ មាសកវុដ្ឋិ កហាបណវុដ្ឋិ អាភរណវុដ្ឋិ អាវុធវុដ្ឋិ អង្គារវុដ្ឋិ បាសាណវុដ្ឋិ វាលិកាវុដ្ឋីតិ ឥមា នវ វុដ្ឋិយោ. អវញ្ចយីតិ សក្ការំ ករោន្តោ វិយ ហុត្វា អសក្ការំ ករោន្តោ អនត្ថចរណេន វញ្ចយិ. អទូសកេតិ អនបរាធេ.

‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកា ព្រាហ្មណកញ្ញា’’តិ ជាតកដ្ឋកថាទីសុ (ជា. អដ្ឋ. ៤.១៥.មាតង្គជាតកវណ្ណនា) អាគតំ, ឥធ បន ‘‘សេដ្ឋិធីតា’’តិ. វារេយ្យត្ថាយាតិ អាវាហត្ថាយ, អស្សាតិ បេសិតបុគ្គលស្ស. តាទិសេន នីចកុលសំវត្តនិយេន កម្មុនា លទ្ធោកាសេន ចណ្ឌាលយោនិយំ និព្ពត្តោ.

ចម្មគេហេតិ ចម្មេន ឆាទិតេ គេហេ. មាតង្គោត្វេវស្ស នាមំ អហោសិ ជាតិសមុទាគតំ. តន្តិ ឃណ្ដំ. វាទេន្តោ តាលនេន សទ្ទំ ករោន្តោ. មហាបថំ បដិបជ្ជិ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ គេហទ្វារសមីបេន.

តស្សា វេយ្យាវច្ចករា ចេវ ឧបដ្ឋាកមនុស្សា បដិពទ្ធា ច សុរាសោណ្ឌាទយោ ជាណុកប្បរាទីហិ សុកោដ្ដិតំ កោដ្ដិតភាវេន មុច្ឆំ អាបន្នត្តា មតោតិ សញ្ញាយ ឆឌ្ឌេសុំ.

អថ ពោធិសត្តោ អាយុអវសេសស្ស អត្ថិតាយ មន្ទមន្ទេ វាតេ វាយន្តេ ចិរេន សញ្ញំ បដិលភតិ. តេនាហ ‘‘មហាបុរិសោ’’តិអាទិ. គេហង្គណេតិ គេហស្ស មហាទ្វារតោ ពហិ វិវដង្គណេ. បតិតោតិ បាតំ កត្វា ឥច្ឆិតត្ថនិប្ផត្តិំ អន្តរំ កត្វា អនុប្បវេសេន និបន្នោ. ទិដ្ឋមង្គលិកាយាតិ ទិដ្ឋមង្គលិកាការណេន.

យសន្តិ វិភវំ កិត្តិសទ្ទញ្ច. ចន្ទន្តិ ចន្ទមណ្ឌលំ, ចន្ទវិមានន្តិ អត្ថោ. ឧច្ឆិដ្ឋគេហេតិ បរេហិ បរិភុត្តគេហេ. មណ្ឌបេតិ នគរមជ្ឈេ មហាមណ្ឌបេ.

ខីរមណិមូលន្តិ ខីរមូលំ, បាទេសុ ពទ្ធមណិមូលញ្ច. យាវតា វាចុគ្គតា បរិយត្តីតិ យត្តកោ មនុស្សវចីទ្វារតោ ឧគ្គតោ និក្ខន្តោ បវត្តោ, យំកិញ្ចិ វចីមយន្តិ អត្ថោ. អាកាសង្គណេតិ វិវដង្គណេ.

ទុម្មវាសីតិ ធូមោ ធូសរោ, អនញ្ជិតាមណ្ឌិតោតិ អធិប្បាយោ. ឱតល្លកោតិ និហីនជ្ឈាសយោ, អប្បានុភាវោតិ អត្ថោ. បដិមុញ្ច កណ្ឋេតិ យាវ គលវាដកា បារុបិត្វា. កោ រេ តុវន្តិ អរេ កោ នាម ត្វំ.

បកតន្តិ បដិយត្តំ នានប្បការតោ អភិសង្ខតំ. ឧត្តិដ្ឋបិណ្ឌន្តិ អន្តរឃរំ ឧបគម្ម ឋត្វា លទ្ធព្ពបិណ្ឌំ, ភិក្ខាហារន្តិ អត្ថោ. លភតន្តិ លច្ឆតុ. សបាកោតិ មហាសត្តោ ជាតិវសេន យថាភូតំ អត្តានំ អាវិករោតិ.

អត្ថត្ថិតំ សទ្ទហតោតិ សម្បរាយិកស្ស អត្ថស្ស អត្ថិភាវំ សទ្ទហន្តស្ស. អបេហីតិ អបគច្ឆ. ឯត្តោតិ ឥមស្មា ឋានា. ជម្មាតិ លាមក.

អនូបខេត្តេតិ អជង្គលេ ឧទកសម្បន្នេ ខេត្តេ ផលវិសេសំ បច្ចាសីសន្តា. ឯតាយ សទ្ធាយ ទទាហិ ទានន្តិ និន្នំ ថលញ្ច បូរេន្តោ មេឃោ វិយ គុណវន្តេ និគ្គុណេ ច ទានំ ទេហិ, ឯវំ ទេន្តោ ច អប្បេវ អារាធយេ ទក្ខិណេយ្យេតិ. ទក្ខិណេយ្យេតិ សីលាទិគុណសមន្នាគតេ.

តានីតិ តេ ព្រាហ្មណា. វេណុបទរេនាតិ វេឡុវិលីវេន.

គិរិំ នខេន ខណសីតិ បព្ពតំ អត្តនោ នខេន ខណន្តោ វិយ អហោសិ. អយោតិ កាលលោហំ. បទហសីតិ អភិភវសិ, អត្តនោ សរីរេន អភិភវន្តោ វិយ អហោសិ.

អាវេធិតន្តិ ចលិតំ វិបរិវត្តេត្វា ឋិតំ. បិដ្ឋិតោតិ បិដ្ឋិបស្សេន. ពាហុំ បសារេតិ អកម្មនេយ្យន្តិ អកម្មក្ខមំ ពាហុទ្វយំ ថទ្ធំ សុក្ខទណ្ឌកំ វិយ កេវលំ បសារេតិ, ន សមិញ្ជេតិ, សេតានិ អក្ខីនិ បរិវត្តនេន កណ្ហមណ្ឌលស្ស អទិស្សនតោ.

ជីវិតន្តិ ជីវនំ.

វេហាយសន្តិ អាកាសេ. បថទ្ធុនោតិ បថភូតទ្ធុនោ វិយ.

សញ្ញម្បិ ន ករោតីតិ ‘‘ឥមេ កុលប្បសុតា’’តិ សញ្ញាមត្តម្បិ ន ករោតិ. ទន្តកដ្ឋកុច្ឆិដ្ឋកន្តិ ខាទិតទន្តកដ្ឋត្តា វុត្តំ. ឯតស្សេវ ឧបរិ បតិស្សតិ អប្បទុដ្ឋបទោសភាវតោ, មហាសត្តស្ស តទា ឧក្កំសគតខេត្តភាវតោ. ឥទ្ធិវិសយោ នាម អចិន្តេយ្យោ, តស្មា កថំ សូរិយស្ស ឧគ្គន្តុំ នាទាសីតិ ន ចិន្តេតព្ពំ. អរុណុគ្គំ ន បញ្ញាយតីតិ តស្មិំ បទេសេ អរុណបភា ន បញ្ញាយតិ, អន្ធការោ ឯវ ហោតិ.

យក្ខាវដ្ដោ នុ ខោ អយំ កាលវិបរិយាយោ. មហាបញ្ញន្តិ មហន្តានំ បញ្ញានំ អធិដ្ឋានភូតំ. ជនបទស្ស មុខំ បស្សថាតិ ឥមស្ស ជនបទវាសិនោ ជនស្ស ឧបទ្ទវេន មង្កុភូតំ មុខំ បស្សថ.

ឯតស្ស កថា ឯតស្សេវ ឧបរិ បតិស្សតីតិ យាហិ តេន បារមិតាបរិភាវនសមិទ្ធាហិ នានាសមាបត្តិវិហារបរិបូរិតាហិ សីលទិដ្ឋិសម្បទាហិ សុសង្ខតសន្តានេ មហាករុណាធិវាសេ មហាសត្តេ អរិយូបវាទកម្មអភិសបសង្ខាតា ផរុសវាចា បវត្តិតា, សា អភិសបិ តស្ស ខេត្តវិសេសភាវតោ តស្ស ច អជ្ឈាសយផរុសតាយ ទិដ្ឋធម្មវេទនិយកម្មំ ហុត្វា សចេ សោ មហាសត្តំ ន ខមាបេតិ, សត្តមេ ទិវសេ វិបច្ចនសភាវំ ជាតំ, ខមាបិតេ បន មហាសត្តេ បយោគសម្បត្តិ បដិពាហិតត្តា អវិបាកធម្មតំ អាបជ្ជតិ អហោសិកម្មភាវតោ. អយញ្ហិ អរិយូបវាទបាបស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនិយស្ស ធម្មតា, តេន វុត្តំ ‘ឯតស្ស កថា ឯតស្សេវ ឧបរិ បតិស្សតី’តិអាទិ. មហាសត្តោ បន តំ តស្ស ឧបរិ បតិតុំ ន អទាសិ, ឧបាយេន មោចេសិ. តេន វុត្តំ ចរិយាបិដកេ (ចរិយា. ២.៦៤) –

‘‘យំ សោ តទា មំ អភិសបិ, កុបិតោ ទុដ្ឋមានសោ;

តស្សេវ មត្ថកេ និបតិ, យោគេន តំ បមោចយិ’’ន្តិ.

យញ្ហិ តត្ថ សត្តមេ ទិវសេ ពោធិសត្តេន សូរិយុគ្គមននិវារណំ កតំ, អយមេត្ថ យោគោតិ អធិប្បេតោ. យោគេន ហិ ឧព្ពឡ្ហា សរាជិកា បរិសា នគរវាសិនោ នេគមា ចេវ ជានបទា ច ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ តាបសំ អានេត្វា ខមាបេសុំ. សោ ច ពោធិសត្តស្ស គុណេ ជានិត្វា តស្មិំ ចិត្តំ បសាទេសិ. យំ បនស្ស មត្ថកេ មត្តិកាបិណ្ឌស្ស ឋបនំ, តស្ស ច សត្តធា ផាលនំ កតំ, តំ មនុស្សានំ ចិត្តានុរក្ខណត្ថំ. អញ្ញថា ហិ – ‘‘ឥមេ បព្ពជិតា សមានា ចិត្តស្ស វសេ វត្តន្តិ, ន បន ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តាបេន្តី’’តិ មហាសត្តម្បិ តេន សទិសំ កត្វា គណ្ហេយ្យុំ, តទស្ស តេសំ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយាតិ. តេនាហ ‘‘អថស្សា’’តិអាទិ.

លោហកូដវស្សន្តិ អយគុឡវស្សំ. តទា ហិ រតនមត្តានិ ទិយឌ្ឍរតនមត្តានិបិ តិខិណំសានិ អយគុឡមណ្ឌលានិ ឥតោ ចិតោ ច និបតន្តា មនុស្សានំ សរីរានិ ខណ្ឌខណ្ឌកានិ អកំសុ. កលលវស្សន្តិ តនុកកទ្ទមបដលកទ្ទមំ. ឧបហច្ចាតិ អាឃាដេត្វា. តទេវ មជ្ឈារញ្ញំ.

៦៧. អនុវិច្ចការន្តិ អនុវិច្ចករណំ. ការណេហិ ទ្វីហិ អនិយ្យានិកសាសនេ ឋិតានំ អត្តនោ សាវកត្តំ ឧបគតេ បគ្គហនិគ្គហានិ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៦៩. អនុបុព្ពិំ កថន្តិ (ទី. និ. ដី. ២.៧៥-៧៦; អ. និ. ដី. ៣.៨.១២) អនុបុព្ពិយា អនុបុព្ពំ កថេតព្ពកថំ, កា បន សា? ទានាទិកថា. ទានកថា តាវ បចុរជនេសុបិ បវត្តិយា សព្ពសាធារណត្តា សុករត្តា សីលេ បតិដ្ឋានស្ស ឧបាយភាវតោ ច អាទិតោវ កថិតា. បរិច្ចាគសីលោ ហិ បុគ្គលោ បរិគ្គហវត្ថូសុ និស្សង្គភាវតោ សុខេនេវ សីលានិ សមាទិយតិ, តត្ថ ច សុប្បតិដ្ឋិតោ ហោតិ. សីលេន ទាយកបដិគ្គហណវិសុទ្ធិតោ បរានុគ្គហំ វត្វា បរបីឡានិវត្តិវចនតោ, កិរិយធម្មំ វត្វា អកិរិយធម្មវចនតោ, ភោគយសសម្បត្តិហេតុំ វត្វា ភវសម្បត្តិហេតុវចនតោ ច ទានកថានន្តរំ សីលកថា កថិតា. តញ្ច សីលំ វដ្ដនិស្សិតំ, អយំ ភវសម្បត្តិ តស្ស ផលន្តិ ទស្សនត្ថំ, ឥមេហិ ច ទានសីលមយេហិ បណីតចរិយភេទភិន្នេហិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូហិ ឯតា ចាតុមហារាជិកាទីសុ បណីតតរាទិភេទភិន្នា អបរិមេយ្យា ភោគភវសម្បត្តិយោតិ ទស្សនត្ថំ តទនន្តរំ សគ្គកថា. ស្វាយំ សគ្គោ រាគាទីហិ ឧបក្កិលិដ្ឋោ សព្ពទា អនុបក្កិលិដ្ឋោ អរិយមគ្គោតិ ទស្សនត្ថំ សគ្គានន្តរំ មគ្គោ, មគ្គញ្ច កថេន្តេន តទធិគមូបាយសន្ទស្សនត្ថំ សគ្គបរិយាបន្នាបិ បគេវ ឥតរេ សព្ពេបិ កាមា នាម ពហ្វាទីនវា អនិច្ចា អទ្ធុវា វិបរិណាមធម្មាតិ កាមានំ អាទីនវោ. ហីនា គម្មា បោថុជ្ជនិកា អនរិយា អនត្ថសញ្ហិតាតិ តេសំ ឱការោ លាមកភាវោ, សព្ពេបិ ភវា កិលេសានំ វត្ថុភូតាតិ តត្ថ សំកិលេសោ. សព្ពសោ កិលេសវិប្បមុត្តំ និព្ពានន្តិ នេក្ខម្មេ អានិសំសោ ច កថេតព្ពោតិ អយមត្ថោ មគ្គន្តីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទេន ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ.

សុខានំ និទានន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកានំ សម្បរាយិកានំ និព្ពានសញ្ហិតានញ្ចាតិ សព្ពេសម្បិ សុខានំ ការណំ. យញ្ហិ កិញ្ចិ លោកេ ភោគសុខំ នាម, តំ សព្ពំ ទាននិទានន្តិ បាកដោ អយមត្ថោ. យំ បន ឈានវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានបដិសំយុត្តំ សុខំ, តស្សបិ ទានំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិយេវ. សម្បត្តីនំ មូលន្តិ យា ឥមា លោកេ បទេសរជ្ជសិរិស្សរិយសត្តរតនសមុជ្ជលចក្កវត្តិសម្បទាតិ ឯវំបភេទា មានុសិកា សម្បត្តិយោ, យា ច ចាតុមហារាជាទិគតា ទិព្ពា សម្បត្តិយោ, យា វា បនញ្ញាបិ សម្បត្តិយោ, តាសំ សព្ពាសំ ឥទំ មូលការណំ. ភោគានន្តិ ភុញ្ជិតព្ពដ្ឋេន ‘‘ភោគោ’’ន្តិ លទ្ធនាមានំ មនាបិយរូបាទីនំ, តន្និស្សយានំ វា ឧបភោគសុខានំ, បតិដ្ឋា និច្ចលាធិដ្ឋានតាយ. វិសមគតស្សាតិ ព្យសនប្បត្តស្ស. តាណន្តិ រក្ខា តតោ បរិបាលនតោ. លេណន្តិ ព្យសនេហិ បរិបាតិយមានស្ស ឱលីយនបទេសោ. គតីតិ គន្តព្ពដ្ឋានំ. បរាយណន្តិ បដិសរណំ. អវស្សយោតិ វិនិបតិតុំ អទេន្តោ និស្សយោ. អារម្មណន្តិ ឱលុព្ភារម្មណំ.

រតនមយសីហាសនសទិសន្តិ សព្ពរតនមយសត្តង្គមហាសីហាសនសទិសំ, មហគ្ឃំ ហុត្វា សព្ពសោ វិនិបតិតុំ អប្បទានតោ. មហាបថវិសទិសំ គតគតដ្ឋានេ បតិដ្ឋាសម្ភវតោ. យថា ទុព្ពលស្ស បុរិសស្ស អាលម្ពនរជ្ជុ ឧត្តិដ្ឋតោ តិដ្ឋតោ ច ឧបត្ថម្ភោ, ឯវំ ទានំ សត្តានំ សម្បត្តិភវេ ឧបបត្តិយា ឋិតិយា ច បច្ចយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អាលម្ពនដ្ឋេន អាលម្ពនរជ្ជុសទិស’’ន្តិ. ទុក្ខនិត្ថរណដ្ឋេនាតិ ទុគ្គតិទុក្ខនិត្ថរណដ្ឋេន. សមស្សាសនដ្ឋេនាតិ លោភមច្ឆរិយាទិបដិសត្តុបទ្ទវតោ សម្មទេវ អស្សាសនដ្ឋេន. ភយបរិត្តាណដ្ឋេនាតិ ទាលិទ្ទិយភយតោ បរិបាលនដ្ឋេន. មច្ឆេរមលាទីហីតិ មច្ឆេរលោភទោសឥស្សាមិច្ឆាទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទិ ចិត្តមលេហិ. អនុបលិត្តដ្ឋេនាតិ អនុបក្កិលិដ្ឋតាយ. តេសន្តិ មច្ឆេរមលាទីនំ. ឯតេសំ ឯវ ទុរាសទដ្ឋេន. អសន្តាសនដ្ឋេនាតិ អសន្តាសហេតុភាវេន. យោ ហិ ទាយកោ ទានបតិ, សោ សម្បតិបិ ន កុតោចិ សន្តសតិ, បគេវ អាយតិំ. ពលវន្តដ្ឋេនាតិ មហាពលវតាយ. ទាយកោ ហិ ទានបតិ សម្បតិ បក្ខពលេន ពលវា ហោតិ, អាយតិំ បន កាយពលាទីហិ. អភិមង្គលសម្មតដ្ឋេនាតិ ‘‘វុឌ្ឍិការណ’’ន្តិ អភិសម្មតភាវេន. វិបត្តិតោ សម្បត្តិយា នយនំ ខេមន្តភូមិសម្បាបនំ.

ឥទានិ មហាពោធិចរិយភាវេនបិ ទានគុណំ ទស្សេតុំ ទានំ នាមេតន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អត្តានំ និយ្យាទេន្តេនាតិ ឯតេន ទានផលំ សម្មទេវ បស្សន្តា មហាបុរិសា អត្តនោ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជន្តិ, តស្មា កោ នាម វិញ្ញុជាតិកោ ពាហិរេ វត្ថុម្ហិ សង្គំ ករេយ្យាតិ ឱវាទំ ទេតិ. ឥទានិ យា លោកិយា លោកុត្តរា ច ឧក្កំសគតា សម្បត្តិយោ, តា សព្ពា ទានតោយេវ បវត្តន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទានញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សក្កមារព្រហ្មសម្បត្តិយោ អត្តហិតាយ ឯវ, ចក្កវត្តិសម្បត្តិ បន អត្តហិតាយ ច បរហិតាយ ចាតិ ទស្សេតុំ សា តាសំ បរតោ វុត្តា. ឯតា លោកិយា, ឥមា បន លោកុត្តរាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សាវកបារមីញាណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តាសុបិ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋតរុក្កដ្ឋតមមេវ ទស្សេតុំ កមេន ញាណត្តយំ វុត្តំ. តេសំ បន ទានស្ស បច្ចយភាវោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ឯតេនេវ តស្ស ព្រហ្មសម្បត្តិយាបិ បច្ចយភាវោ ទីបិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ទានញ្ច នាម ហិតជ្ឈាសយេន, បូជាវសេន វា អត្តនោ សន្តកស្ស បរេសំ បរិច្ចជនំ, តស្មា ទាយកោ បុរិសបុគ្គលោ បរេសំ សន្តកំ ហរិស្សតីតិ អដ្ឋានមេតន្តិ អាហ – ‘‘ទានំ ទទន្តោ សីលំ សមាទាតុំ សក្កោតី’’តិ. សីលាលង្ការសទិសោ អលង្ការោ នត្ថិ សោភាវិសេសាវហត្តា សីលស្ស. សីលបុប្ផសទិសំ បុប្ផំ នត្ថីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សីលគន្ធសទិសោ គន្ធោ នត្ថីតិ ឯត្ថ ‘‘ចន្ទនំ តគរំ វាបី’’តិអាទិកា (ធ. ប. ៥៥; មិ. ប. ៤.១.១) គាថា – ‘‘គន្ធោ ឥសីនំ ចិរទិក្ខិតានំ, កាយា ចុតោ គច្ឆតិ មាលុតេនា’’តិអាទិកា (ជា. ២.១៧.៥៥) ជាតកគាថាយោ ច អាហរិត្វា វត្តព្ពា, សីលញ្ហិ សត្តានំ អាភរណញ្ចេវ អលង្ការោ ច គន្ធវិលេបនញ្ច ទស្សនីយភាវាវហញ្ច. តេនាហ ‘‘សីលាលង្ការេន ហី’’តិអាទិ.

អយំ សគ្គោ លព្ភតីតិ ឥទំ មជ្ឈិមេហិ ឆន្ទាទីហិ សមាទានសីលំ សន្ធាយាហ. តេនាហ សក្កោ ទេវរាជា –

‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតិ;

មជ្ឈិមេន ច ទេវត្តំ, ឧត្តមេន វិសុជ្ឈតី’’តិ. (ជា. ១.៨.៧៥; ២.២២.៤២៩; ទី. និ. ដី. ២.៧៥-៧៦);

ឥដ្ឋោតិ សុខោ. កន្តោតិ កមនីយោ. មនាបោតិ មនវឌ្ឍនកោ. តំ បន តស្ស ឥដ្ឋាទិភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘និច្ចមេត្ថ កីឡា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ទោសោតិ អនិច្ចតាទិនា អប្បស្សាទាទិនា ច ទូសិតភាវោ, យតោ តេ វិញ្ញូនំ ចិត្តំ នារាធេន្តិ. អថ វា អាទីនំ វាតិ បវត្តេតីតិ អាទីនវោ, បរមកបណតា. តថា ច កាមា យថាភូតំ បច្ចវេក្ខន្តានំ បច្ចុបតិដ្ឋន្តិ. លាមកភាវោតិ អសេដ្ឋេហិ សេវិតព្ពោ, សេដ្ឋេហិ ន សេវិតព្ពោ និហីនភាវោ. សំកិលិស្សនន្តិ វិពាធកតា ឧបតាបតា ច.

នេក្ខម្មេ អានិសំសន្តិ ឯត្ថ យត្តកា កាមេសុ អាទីនវា, តប្បដិបក្ខតោ តត្តកា នេក្ខម្មេ អានិសំសា. អបិច – ‘‘នេក្ខម្មំ នាមេតំ អសម្ពាធំ អសំកិលិដ្ឋំ និក្ខន្តំ កាមេហិ, និក្ខន្តំ កាមសញ្ញាយ, និក្ខន្តំ កាមវិតក្កេហិ, និក្ខន្តំ កាមបរិឡាហេហិ, និក្ខន្តំ ព្យាបាទសញ្ញាយា’’តិអាទិនា (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.២៦; ទី. និ. ដី. ២.៧៥-៧៦) នយេន នេក្ខម្មេ អានិសំសេ បកាសេសិ, បព្ពជ្ជាយ ឈានាទីសុ ច គុណេ វិភាវេសិ វណ្ណេសិ. កល្លចិត្តន្តិ ហេដ្ឋា បវត្តិតទេសនាយ អស្សទ្ធិយាទីនំ ចិត្តទោសានំ វិគតត្តា ឧបរិទេសនាយ ភាជនភាវូបគមនេន កម្មក្ខមចិត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន យស្មា អស្សទ្ធិយាទយោ ចិត្តស្ស រោគភូតា, តទា តេ វិគតា, តស្មា អាហ ‘‘អរោគចិត្ត’’ន្តិ. ទិដ្ឋិមានាទិកិលេសវិគមេន មុទុចិត្តំ. កាមច្ឆន្ទាទិវិគមេន វិនីវរណចិត្តំ. សម្មាបដិបត្តិយំ ឧឡារបីតិបាមោជ្ជយោគេន ឧទគ្គចិត្តំ. តត្ថ សទ្ធាសម្បត្តិយា បសន្នចិត្តំ. យទា ភគវា អញ្ញាសីតិ សម្ពន្ធោ. អថ វា កល្លចិត្តន្តិ កាមច្ឆន្ទវិគមេន អរោគចិត្តំ. មុទុចិត្តន្តិ ព្យាបាទវិគមេន មេត្តាវសេន អកថិនចិត្តំ. វិនីវរណចិត្តន្តិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចវិគមេន វិក្ខេបស្ស វិគតត្តា តេន អបិហិតចិត្តំ. ឧទគ្គចិត្តន្តិ ថិនមិទ្ធវិគមេន សម្បគ្គហិតវសេន អលីនចិត្តំ. បសន្នចិត្តន្តិ វិចិកិច្ឆាវិគមេន សម្មាបដិបត្តិយំ អធិមុត្តចិត្តន្តិ ឯវមេត្ថ សេសបទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សេយ្យថាបីតិអាទិនា ឧបមាវសេន ឧបាលិស្ស សំកិលេសប្បហានំ អរិយមគ្គនិប្ផាទនញ្ច ទស្សេតិ. អបគតកាឡកន្តិ វិគតកាឡកំ. សម្មទេវាតិ សុដ្ឋុ ឯវ. រជនន្តិ នីលបីតាទិរង្គជាតំ. បដិគ្គណ្ហេយ្យាតិ គណ្ហេយ្យ បភស្សរំ ភវេយ្យ. តស្មិំយេវ អាសនេតិ តិស្សំ ឯវ និសជ្ជាយំ. ឯតេនស្ស លហុវិបស្សកតា តិក្ខបញ្ញតា សុខបដិបទាខិប្បាភិញ្ញតា ច ទស្សិតា ហោតិ. វិរជន្តិ អបាយគមនីយរាគរជាទីនំ វិគមេន វិរជំ. អនវសេសទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាមលាបគមេន វីតមលំ. តិណ្ណំ មគ្គានន្តិ ហេដ្ឋិមានំ តិណ្ណំ មគ្គានំ. តស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនន្តិ កស្មា វុត្តំ? ននុ មគ្គញាណំ អសង្ខតធម្មារម្មណន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តំ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ បដិវិជ្ឈន្តន្តិ អសម្មោហបដិវេធវសេន បដិវិជ្ឈន្តំ. តេនាហ ‘‘កិច្ចវសេនា’’តិ.

តត្រិទំ ឧបមាសំសន្ទនំ – វត្ថំ វិយ ចិត្តំ, វត្ថស្ស អាគន្តុកមលេហិ កិលិដ្ឋភាវោ វិយ ចិត្តស្ស រាគាទិមលេហិ សំកិលិដ្ឋភាវោ, ធោវនសិលា វិយ អនុបុព្ពីកថា, ឧទកំ វិយ សទ្ធា, ឧទកេ តេមេត្វា ឩសគោមយឆារិកាភរេហិ កាឡកបទេសេ សម្មទ្ទិត្វា វត្ថស្ស ធោវនបយោគោ វិយ សទ្ធាសិនេហេន តេមេត្វា សតិសមាធិបញ្ញាហិ ទោសេ សិថិលេ កត្វា សុតាទិវិធិនា ចិត្តស្ស សោធនេ វីរិយារម្ភោ. តេន បយោគេន វត្ថេ កាឡកាបគមោ វិយ វីរិយារម្ភេន កិលេសវិក្ខម្ភនំ, រង្គជាតំ វិយ អរិយមគ្គោ, តេន សុទ្ធស្ស វត្ថស្ស បភស្សរភាវោ វិយ វិក្ខម្ភិតកិលេសស្ស ចិត្តស្ស មគ្គេន បរិយោទបនន្តិ.

ទិដ្ឋធម្មោតិ វត្វា ទស្សនំ នាម ញាណទស្សនតោ អញ្ញម្បិ អត្ថីតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘បត្តធម្មោ’’តិ វុត្តំ. បត្តិ ច ញាណសម្បត្តិតោ អញ្ញាបិ វិជ្ជតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘វិទិតធម្មោ’’តិ វុត្តំ. សា បនេសា វិទិតធម្មតា ធម្មេសុ ឯកទេសនាបិ ហោតីតិ និប្បទេសតោ វិទិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយោគាឡ្ហធម្មោ’’តិ វុត្តំ. តេនស្ស សច្ចាភិសម្ពោធំយេវ ទីបេតិ. មគ្គញាណញ្ហិ ឯកាភិសមយវសេន បរិញ្ញាទិកិច្ចំ សាធេន្តំ និប្បទេសេន ចតុសច្ចធម្មំ សមន្តតោ ឱគាហន្តំ នាម ហោតិ. តេនាហ – ‘‘ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ’’តិ. តិណ្ណា វិចិកិច្ឆាតិ សប្បដិភយកន្តារសទិសា សោឡសវត្ថុកា អដ្ឋវត្ថុកា ច តិណ្ណា វិចិកិច្ឆា តិណ្ណវិចិកិច្ឆា. វិគតកថំកថោតិ បវត្តិអាទីសុ ‘‘ឯវំ នុ ខោ, កិំ នុ ខោ’’តិ ឯវំ បវត្តិកា វិគតា សមុច្ឆិន្នា កថំកថា. សារជ្ជករានំ បាបធម្មានំ បហីនត្តា តប្បដិបក្ខេសុ សីលាទិគុណេសុ សុប្បតិដ្ឋិតត្តា វេសារជ្ជំ វិសារទភាវំ វេយ្យត្តិយំ បត្តោ. អត្តនា ឯវ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋត្តា ន តស្ស បរោ បច្ចេតព្ពោ អត្ថីតិ អបរប្បច្ចយោ.

៧១. បណ្ឌិតោតិ បញ្ញវា.

៧២. តេន ហិ សម្មាតិ ទោវារិកេន សទ្ធិំ សល្លបតិយេវ, ‘‘ឯត្ថេវា’’តិ តេន វុត្តវចនំ សុត្វាបិ តស្ស អត្ថំ អសល្លក្ខេន្តោ. កស្មា? បរិទេវតាយ. តេនាហ ‘‘ពលវសោកេន អភិភូតោ’’តិ.

៧៣. តេនេវាតិ យេន ឧត្តរាសង្គេន អាសនំ សម្មជ្ជតិ, តេនេវ ឧទរេ បរិក្ខិបន្តោ ‘‘មាហំ សត្ថារំ មម សរីរេន ផុសិ’’ន្តិ អន្តរំ ករោន្តោ ឧត្តរាសង្គេន តំ ឧទរេ បរិក្ខិបន្តោ បរិគ្គហេត្វា. ‘‘ទត្តបញ្ញត្ត’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៧១) វិយ ទត្ត-សទ្ទោ ឯត្ថ ពាលបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ជឡោសិ ជាតោ’’តិ. ឧបដ្ឋាកស្ស អញ្ញថាភាវេនាតិ បុព្ពេ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកស្ស ឥទានិ អនុបដ្ឋាកភាវេន.

៧៥. អវិញ្ញាណកំ ទារុសាខាទិមយំ. ពហលពហលំ បីតាវលេបនំ រង្គជាតន្តិ អតិវិយ ពហលំ បីតវណ្ណមញ្ជិដ្ឋអាទិអវលេបនរជនំ. ឃដ្ដេត្វា ឧប្បាទិតច្ឆវិំ, យា រង្គំ បិវតិ. និល្លោមតន្តិ បុនប្បុនំ អនុលិម្បនេន. ខណ្ឌខណ្ឌិតន្តិ ខណ្ឌខណ្ឌិតភាវំ. រង្គក្ខមោ រជនិយោ. តេនាហ ‘‘រាគមត្តំ ជនេតី’’តិ. អនុយោគន្តិ ចោទនំ. វីមំសន្តិ វិចារណំ. ថុសេ កោដ្ដេត្វា តណ្ឌុលបរិយេសនំ វិយ កទលិយំ សារបរិយេសនំ វិយ ច និគណ្ឋវាទេ សារវីមំសនំ. តតោ ឯវ ច តំ វីមំសន្តោ រិត្តកោ តុច្ឆកោវ ហោតីតិ. សព្ពម្បិ ពុទ្ធវចនំ ចតុសច្ចវិនិមុត្តំ នត្ថិ, តញ្ច វីមំសិយមានំ វិញ្ញូនំ បីតិសោមនស្សមេវ ជនេតិ, អតប្បកញ្ច អសេចនាភាវេនាតិ អាហ ‘‘ចតុសច្ចកថា ហី’’តិអាទិ. យថា យថាតិ យទិ ខន្ធមុខេន យទិ ធាតាយតនាទីសុ អញ្ញតរមុខេន ពុទ្ធវចនំ ឱគាហិស្សតិ, តថា តថា គម្ភីរញាណានំយេវ គោចរភាវតោ គម្ភីរមេវ ហោតិ. យោ ចេត្ថ បណ្ឌិតោ និបុណោ កតបរប្បវាទោ បណិធាយ សព្ពថាមេន ចោទនំ អារម្ភតិ តស្ស ចោទនា កេសគ្គមត្តម្បិ ចាលេតុំ ន សក្កោតិ. បុន សុចិរម្បិ កាលំ វិចារេន្តេសុបិ វិមទ្ទក្ខមតោ, ឯវំ តថាគតវាទោ ស្វាខ្យាតភាវតោតិ អាហ ‘‘អនុយោគក្ខមោ វិមជ្ជនក្ខមោ ចា’’តិ.

៧៦. វិសយបរិញ្ញាណេន ទហតិ បដិបក្ខេ សោធេតីតិ ធីរោ, ស្វាយមស្ស ធីរភាវោ សព្ពសោ សម្មោហវិទ្ធំសនតាយាតិ អាហ – ‘‘យា បញ្ញា…បេ… តេន សមន្នាគតស្សា’’តិ. បភិន្នខីលស្សាតិ សមុច្ឆិន្នសព្ពចេតោខីលស្ស, កិលេសមច្ចុមារវិជយេនេវ អភិសង្ខារខន្ធមារា ជិតាវ ហោន្តីតិ តេសំ ទ្វិន្នំ ឥធ អគ្គហណំ. ឦឃ-សទ្ទោ ទុក្ខបរិយាយោតិ អាហ ‘‘និទ្ទុក្ខស្សា’’តិ. តត្ថ សឧបាទិសេសនិព្ពានប្បត្តិយា កិលេសេន និទ្ទុក្ខតា, អនុបាទិសេសនិព្ពានប្បត្តិយា វិបាកទុក្ខេន និទ្ទុក្ខតា. រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនាទិវសេន វិវិធំ ឦសនតោ វីសំ, វីសមេវ វេសំ, រាគាទីតិ អាហ – ‘‘វេសន្តរស្សាតិ រាគាទិវីសំ តរិត្វា វិតរិត្វា ឋិតស្សា’’តិ.

តុសិតស្សាតិ ករុណាយនវសេន តុសិយា ឥតស្ស សំវត្តស្ស. ឯវំ សតិ ‘‘មុទិតស្សា’’តិ ឥទំ បុនរុត្តមេវ ហោតិ. មនុជស្សាតិ បឋមាយ ជាតិយា ភគវា មនុស្សជាតិយោ ហុត្វា វុត្តានំ វក្ខមានានញ្ច វសេន សទេវកំ អភិភវិត្វា ឋិតោ អច្ឆរិយោ ភគវាតិ ទស្សេតិ. សទេវកំ លោកំ សំសារតោ និព្ពានសុខំ នរតិ នេតិ បាបេតីតិ នរោ, នាយកោតិ អត្ថោ, តស្ស នរស្ស, តេនាហ ‘‘បុនរុត្ត’’ន្តិ. ‘‘មនុជស្សា’’តិ វត្វា ‘‘នរស្សា’’តិ បុនរុត្តំ បទំ. អត្ថវសេន អញ្ញថា វុច្ចមានេ ឯកេកគាថាយ ទសគុណា នប្បហោន្តិ, ន បូរេន្តីតិ អត្ថោ.

វិនេតីតិ វិនយោ, វិនយោ ឯវ វេនេយិកោតិ អាហ ‘‘សត្តានំ វិនាយកស្សា’’តិ. វិញ្ញូនំ រុចិំ រាតិ, ឦរេតីតិ វា រុចិរោ, ស្វាយមស្ស រុចិរភាវោ កុសលតាយាតិ អាហ ‘‘សុចិធម្មស្សា’’តិ. បភាសកស្សាតិ ញាណាលោកេន បភស្សរភាវករស្ស. និស្សង្គស្សាតិ អដ្ឋសុបិ បរិសាសុ, សទេវេ វា សព្ពស្មិំ លោកេ អគ្គណ្ហាបនបរិច្ចាគេន និស្សដស្ស. គម្ភីរគុណស្សាតិ បរេសំ ញាណេន អប្បតិដ្ឋភាវា គម្ភីរគុណស្ស. តេនាហ ភគវា – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អញ្ញេវ ធម្មា គម្ភីរា’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.២៨). អរិយាយ វា តុណ្ហីភាវេន មោនប្បត្តស្ស. ធម្មេ ឋិតស្សាតិ ធម្មកាយេ សុប្បតិដ្ឋិតស្ស. សំវុតត្តស្សាតិ អរក្ខិយកាយសមាចារាទិតាយ សំវុតសភាវស្ស.

អាគុំ ន ករោតីតិអាទីហិ ចតូហិ ការណេហិ, បន្តសេនាសនស្សាតិ វិវិត្តសេនាសនស្ស. បដិមន្តនបញ្ញាយាតិ សព្ពបរប្បវាទានំ វិបរាវត្តមន្តនបញ្ញាយ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ សព្ពតោ កិលេសានំ និធុននតោ.

ឥសិសត្តមស្សាតិ សព្ពឥសីសុ ជេដ្ឋស្ស សាធុតមស្ស. សេដ្ឋប្បត្តស្សាតិ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ សម្មាសម្ពោធិំ បត្តស្ស. អក្ខរាទីនីតិ អក្ខរបទព្យញ្ជនាការ-និរុត្តិនិទ្ទេស-សំកាសនបកាសន-វិវរណ-វិភជនុត្តានីករណានីតិ ព្យញ្ជនត្ថបទានិ. សមោធានេត្វា វិនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ បកាសនតោ កថនតោ បទកស្ស. បុរិ-សទ្ទោ ‘‘បុព្ពេ’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោតិ អាហ – ‘‘បុរិន្ទទស្សាតិ សព្ពបឋមំ ធម្មទានទាយកស្សា’’តិ. ភគវា អសយ្ហំ សហិតុំ សមត្ថោតិ អាហ ‘‘សមត្ថស្សា’’តិ. តេនាហ – ‘‘តថាគតំ ពុទ្ធមសយ្ហសាហិន’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៣៨). តេ បត្តស្សាតិ តេ គុណេ អនវសេសតោ បត្តស្ស. វិត្ថារេត្វា សំកិលេសវោទានធម្មំ ព្យាករោតីតិ ព្យាករណោ, ព្យាករណោ ឯវ វេយ្យាករណោ. តន្តិបទន្តិ តន្តិំ អារោបេត្វា ឋបិតំ បទំ.

តណ្ហាពន្ធនេន សព្ពេន វា កិលេសពន្ធនេន អពទ្ធស្ស. មហាបញ្ញាយាតិ មហានុភាវាយ បញ្ញាយ, មហាវិសយាយ វា បញ្ញាយ. សព្ពា ហិ ភគវតោ បញ្ញា មហានុភាវា, យថាសកំ វិសយេ មហាវិសយា ច ឯកាទិវសេន អនវសេសតោ មហាវិសយា នាម សព្ពញ្ញុតាវ. អានុភាវទស្សនដ្ឋេនាតិ អច្ឆរិយាចិន្តេយ្យាបរិមេយ្យស្ស អត្តនោ អានុភាវស្ស លោកស្ស ទស្សនដ្ឋេន. យក្ខស្សាតិ វា លោកេន បូជនីយស្ស. អយំ ឧបាសកោ ខុជ្ជុត្តរា វិយ ឧបាសិកា សេខបដិសម្ភិទាប្បត្តោតិ អាហ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេនេវ បដិសម្ភិទា អាគតា’’តិ. កិលេសប្បហានវណ្ណំ កថេន្តោតិ កិលេសប្បហានំ វិសយំ និមិត្តំ កត្វា វណ្ណំ កថេន្តោ.

៧៧. សម្បិណ្ឌិតាតិ សន្និចិតា, គន្ថិតាតិ អត្ថោ. ឥមេ សត្តាតិ យំ យទេវ បរិព្ភមន្តា សត្តា. អត្តនោវ ចិន្តយន្តីតិ អវីតតណ្ហតាយ សកំយេវ បយោជនំ ចិន្តេន្តិ. តថា ហិ មតេ ញាតកេ អនុសោចន្តាបិ តេហិ សាធេតព្ពស្ស អត្តនោ បយោជនស្សេវ វសេន អនុសោចន្តិ. ឧណ្ហំ អហោសីតិ ពលវតា ចិត្តស្ស សន្តាបេន សន្តត្តំ អព្ភន្តរំ ហទយដ្ឋានំ ខទិរង្គារសន្តាបិតំ វិយ ឧណ្ហំ អហោសិ. តេនាហ ‘‘លោហិតំ វិលីយិត្ថា’’តិ. បត្តមត្តន្តិ ឯកបត្តបូរមត្តំ. អភិសមយសាធិកាយ ចតុសច្ចទេសនាយ សង្ខេបេនេវ ទេសិតត្តា អាហ – ‘ឧគ្ឃដិតញ្ញុបុគ្គលស្ស វសេន ធម្មទេសនា បរិនិដ្ឋិតា’’តិ.

ឧបាលិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.