១០. អបណ្ណកសុត្តវណ្ណនា

៩៣. នានាវិធាតិ នានាវិធទិដ្ឋិកា សមណព្រាហ្មណាតិ បព្ពជ្ជាមត្តេន សមណា, ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណា ច. ទស្សនន្តិ ទិដ្ឋិ. គហិតន្តិ អភិនិវិស្ស គហិតំ. ឥតិ តេ អត្តនោ ទស្សនំ គហេតុកាមា បុច្ឆន្តិ. វិនា ទស្សនេន លោកោ ន និយ្យាតីតិ វិមោក្ខភាវនាយ ឯកេន ទស្សនេន វិនា លោកោ សំសារទុក្ខតោ ន និគច្ឆតិ. ឯកទិដ្ឋិយម្បិ បតិដ្ឋាតុំ នាសក្ខិំសុ សទ្ធាការាភាវតោ. តថា ហិ តេ ឥមាយ ទេសនាយ សរណេសុ បតិដ្ឋហិំសុ. យស្មា អវិបរីតេ សទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ ឧប្បន្នសទ្ធា ‘‘អាការវតី’’តិ អធិប្បេតា, តស្មា យោ លោកេ អវិបរីតធម្មទេសនា, អយមេវេសាតិ បវត្តា មគ្គសាធនគតាយ សទ្ធាយ ការណភាវតោ តន្និស្សយា សទ្ធា, សា អាការវតីតិ វុត្តា. អវត្ថុស្មិញ្ហិ សទ្ធា អយុត្តការណតាយ ន អាការវតី. អាការវតីតិ ឯត្ថ វតី-សទ្ទោ ន កេវលំ អត្ថិតាមត្តទីបកោ, អថ ខោ អតិសយត្ថទីបកោ បាសំសត្ថទីបកោ វា ទដ្ឋព្ពោ. តេន អាការវតីតិ សទ្ធេយ្យវត្ថុវសេន អតិសយការណវតីតិ វា បាសំសការណវតីតិ វា អយមេត្ថ អត្ថោ. អបណ្ណកោតិ ឯត្ថ យថា កញ្ចិ អត្ថំ សាធេតុំ អារទ្ធស្ស បយោគោ វិរទ្ធោ, តត្ថ អការកោ វិយ ហោតិ បុនបិ អារភិតព្ពតាយ. អវិរទ្ធោ បន អត្ថស្ស សាធនតោ អបណ្ណកោ, ឯវំ អយម្បិ ធម្មោ អភិភវិត្វា បវត្តនតោ ឯកំសតោ ‘‘អបណ្ណកោ’’តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘អវិរទ្ធោ អទ្វេជ្ឈគាមី ឯកំសគាហិកោ’’តិ.

៩៤. តព្ពិបច្ចនីកភូតាតិ តស្សា មិច្ឆាទិដ្ឋិយា បច្ចនីកភូតា.

៩៥. នេសន្តិ កុសលានំ ធម្មានំ. អកុសលតោ និក្ខន្តភាវេតិ អសំកិលិដ្ឋភាវេ. អានិសំសោតិ សុទ្ធវិបាកតា. វិសុទ្ធិបក្ខោតិ វិសុទ្ធិភាវោ បរិយោទាតតា. អភូតធម្មស្ស ទិដ្ឋិភាវស្ស សញ្ញាបនា អាចិក្ខនា អភូតធម្មសញ្ញាបនា. សាវជ្ជេសុ បរមវជ្ជេ មិច្ឆាទស្សនេ បគ្គហណន្តិ កុតោ សុសីល្យស្ស បគ្គហោតិ អាហ – ‘‘មិច្ឆាទស្សនំ គណ្ហន្តស្សេវ សុសីល្យំ បហីនំ ហោតី’’តិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោតិ ឯត្ថ មិច្ឆាសង្កប្បោ បរលោកាភាវចិន្តា, មិច្ឆាវាចា បរលោកាភាវវាទភូតោ មុសាវាទោ, អរិយានំ បច្ចនីកតាទយោ. អបរាបរំ ឧប្បជ្ជនវសេនាតិ បុនប្បុនំ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជនវសេន. បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ បច្ចវេក្ខណសញ្ញាបនាទិកាលេ ឧប្បជ្ជនកា តថាបវត្តា អកុសលខន្ធា.

កលិគ្គហោតិ អនត្ថបរិគ្គហោ. សោ បន យស្មា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច បរាជយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បរាជយគ្គាហោ’’តិ. ទុស្សមត្តោតិ ឯត្ថ ទុ-សទ្ទោ ‘‘សមាទិន្នោ’’តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា យោជេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ទុប្បរាមដ្ឋោ’’តិ. យថា ទុប្បរាមដ្ឋោ ហោតិ, ឯវំ សមាទិន្នោ ទុស្សមត្តោ ទុសមាទិន្នោ វុត្តោ. សកវាទមេវ ផរិត្វាតិ អត្តនោ នត្ថិកវាទមេវ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ២.១៨៧; ៣.២៧-២៨) អវធារេន្តោ អញ្ញស្ស ឱកាសអទានវសេន ផរិត្វា. តេនាហ ‘‘អធិមុច្ចិត្វា’’តិ. ‘‘សម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិ អធិមុច្ចនាការទស្សនំ. រិញ្ចតីតិ វិវេចេតិ អបនេតិ. តេនាហ ‘‘វជ្ជេតី’’តិ.

៩៦. កដគ្គហោតិ កតំ សព្ពសោ សិទ្ធិមេវ កត្វា គហណំ. សោ បន ជយលាភោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ជយគ្គាហោ’’តិ. សុគ្គហិតោតិ សុដ្ឋុករណវសេន គហិតោ. សុបរាមដ្ឋោតិ សុដ្ឋុ បរាបរំ អាសេវនវសេន អាមដ្ឋោ. ឧភយេនបិ តស្ស កម្មស្ស កតូបចិតភាវំ ទស្សេតិ, សោត្ថិភាវាវហត្តញ្ច សគ្គុបបត្តិសំវត្តនតោ បាបសភាវបហានតោ ច.

៩៧. សហត្ថា ករោន្តស្សាតិ (ទី. និ. ដី. ១.១៦៦; សំ. និ. ដី. ២.៣.២១១) សហត្ថេនេវ ករោន្តស្ស. និស្សគ្គិយថាវរាទយោបិ ឥធ សហត្ថករណេនេវ សង្គហិតា. បចនំ ទហនំ វិពាធនន្តិ អាហ ‘‘ទណ្ឌេន បីឡេន្តស្សា’’តិ. សោកំ សយំ ករោន្តស្សាតិ បរស្ស សោកការណំ សយំ ករោន្តស្ស, សោកំ វា ឧប្បាទេន្តស្ស. បរេហិ អត្តនោ វចនករេហិ. សយម្បិ ផន្ទតោតិ បរស្ស វិពាធនបយោគេន សយម្បិ ផន្ទតោ. អតិបាតយតោតិ បទំ សុទ្ធកត្តុអត្ថេ ហេតុកត្តុអត្ថេ ច វត្តតីតិ អាហ ‘‘ហនន្តស្សបិ ហនាបេន្តស្សាបី’’តិ.

ឃរស្ស ភិត្តិ អន្តោ ពហិ ច សន្ធិតា ហុត្វា ឋិតា ឃរសន្ធិ. កិញ្ចិបិ អសេសេត្វា និរវសេសមេវ លោបោតិ និល្លោបោ. ឯកាគារេ និយុត្តោ វិលោបោ ឯកាគារិកោ. បរិតោ សព្ពសោ បន្ថេ ហននំ បរិបន្ថោ. បាបំ ន ករីយតិ បុព្ពេ អសតោ ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា, តស្មា នត្ថិ បាបំ. យទិ ឯវំ កថំ សត្តា បាបំ បដិបជ្ជន្តីតិ អាហ – ‘‘សត្តា បន ករោមាតិ ឯវំសញ្ញិនោ ហោន្តី’’តិ. ឯវំ កិរស្ស ហោតិ ‘‘ឥមេសញ្ហិ សត្តានំ ហិំសាទិកិរិយា ន អត្តានំ ផុសតិ តស្ស និច្ចតាយ និព្ពិការត្តា, សរីរំ បន អចេតនំ កដ្ឋកលិង្គរូបមំ, តស្មិំ វិកោបិតេបិ ន កិញ្ចិ បាប’’ន្តិ. ខុរនេមិនាតិ និសិតខុរមយនេមិនា. គង្គាយ ទក្ខិណទិសា អប្បតិរូបទេសោ, ឧត្តរទិសា បតិរូបទេសោតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទក្ខិណញ្ចេ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ‘‘ទក្ខិណតីរេ មនុស្សា កក្ខឡា’’តិអាទិមាហ.

មហាយាគន្តិ មហាវិជិតយញ្ញសទិសំ មហាយាគំ. សីលសំយមេនាតិ កាយិកវាចសិកសំវរេន. សច្ចវចនេនាតិ សច្ចវាចាយ. តស្ស វិសុំ វចនំ លោកេ គរុតរបុញ្ញសម្មតភាវតោ. យថា ហិ បាបធម្មេសុ មុសាវាទោ គរុ, ឯវំ បុញ្ញធម្មេសុ សច្ចវាចា. តេនាហ ភគវា – ‘‘ឯកំ ធម្មមតីតស្សា’’តិអាទិ (ធ. ប. ១៧៦). វុត្តនយេនេវាតិ កណ្ហបក្ខេ វុត្តនយេន. តត្ថ ហិ – ‘‘នត្ថិ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោ’’តិ អាគតំ, ឥធ ‘‘អត្ថិ បុញ្ញំ, អត្ថិ បុញ្ញស្ស អាគមោ’’តិ អាគតំ, អយមេវ វិសេសោ. សេសំ វុត្តសទិសមេវាតិ ‘‘តេសមេតំ បាដិកង្ខ’’ន្តិ ឯវមាទិំ សន្ធាយ វទតិ, តំ ហេដ្ឋា បុរិមវារសទិសំ.

១០០. ឧភយេនាតិ ហេតុបច្ចយបដិសេធវចនេន. សំកិលេសបច្ចយន្តិ សំសារេ បរិព្ភមនេន កិលិន្នស្ស មលិនភាវស្ស ការណំ. វុត្តវិបរិយាយេន វិសុទ្ធិបច្ចយន្តិ សទ្ទត្ថោ វេទិតព្ពោ. ពលន្តិអាទីសុ សត្តានំ សំកិលេសាវហំ វោទានាវហញ្ច ឧស្សាហសង្ខាតំ ពលំ វា, សូរវីរភាវសង្ខាតំ វីរិយំ វា, បុរិសេន កត្តព្ពោ បុរិសថាមោ វា, សោ ឯវ បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនប្បត្តិយា បុរិសបរក្កមោ វា នត្ថិ ន ឧបលព្ភតិ.

សត្វយោគតោ, រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ ច សត្តា. បាណនតោ អស្សាសបស្សាសវសេន បវត្តិយា បាណា. តេ បន សោ ឯកិន្ទ្រិយាទិវសេន វិភជិត្វា វទតីតិ អាហ ‘‘ឯកិន្ទ្រិយោ’’តិអាទិ. អណ្ឌកោសាទីសុ ភវនតោ ភូតាតិ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘អណ្ឌកោស…បេ… វទន្តី’’តិ. ជីវនតោ បាណំ ធារេន្តោ វិយ វឌ្ឍនតោ ជីវាតិ ឯវំ សត្តបាណភូតជីវេសុ សទ្ទត្ថោ វេទិតព្ពោ. នត្ថិ ឯតេសំ សំកិលេសវិសុទ្ធីសុ វសោតិ អវសា. នត្ថិ នេសំ ពលំ វីរិយញ្ចាតិ អពលា អវីរិយា. និយតតាតិ អច្ឆេជ្ជសុត្តាវុតាភេជ្ជមណិ វិយ និយតបវត្តនតាយ គតិជាតិពន្ធបជហវសេន និយាមោ. តត្ថ តត្ថ គមនន្តិ ឆន្នំ អភិជាតីនំ តាសុ តាសុ គតីសុ ឧបគមនំ សមវាយេន សមាគមោ. សភាវោយេវាតិ យថា កណ្ដកស្ស តិក្ខតា, កពិដ្ឋផលានំ បរិមណ្ឌលតា, មិគបក្ខីនំ វិចិត្តាការតា, ឯវំ សព្ពស្សបិ លោកស្ស ហេតុបច្ចយេន វិនា តថា តថា បរិណាមោ, អយំ សភាវោយេវ អកិត្តិមោយេវ. តេនាហ ‘‘យេន ហី’’តិអាទិ.

សកុណេ ហនតីតិ សាកុណិកោ, តថា សូករិកោ. លុទ្ទោតិ អញ្ញោបិ យោ កោចិ មាគវិកោ នេសាទោ. បាបកម្មបសុតតាយ កណ្ហាភិជាតិ នាម. ភិក្ខូតិ សាកិយា ភិក្ខូ, មច្ឆមំសខាទនតោ នីលាភិជាតីតិ វទន្តិ. ញាយលទ្ធេបិ បច្ចយេ ភុញ្ជមានា អាជីវកសមយស្ស វិលោមគាហិតាយ ‘‘បច្ចយេសុ កណ្ដកេ បក្ខិបិត្វា ខាទន្តី’’តិ វទន្តិ. ឯកេ បព្ពជិតា, យេ សវិសេសំ អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តា. តថា ហិ តេ កណ្ដកេ វត្តេន្តា វិយ ហោន្តីតិ កណ្ដកវុត្តិកាតិ វុត្តា. ឋត្វា ភុញ្ជនទានបដិក្ខេបាទិវតសមាយោគេន បណ្ឌរតរា. អចេលកសាវកាតិ អាជីវកសាវកេ វទតិ. តេ កិរ អាជីវកលទ្ធិយា វិសុទ្ធចិត្តតាយ និគណ្ឋេហិបិ បណ្ឌរតរា. នន្ទាទយោ ហិ តថារូបាយ បដិបត្តិយា បត្តព្ពា, តស្មា នន្ទាទយោ និគណ្ឋេហិ អាជីវកសាវកេហិ ច បណ្ឌរតរាតិ វុត្តា ‘‘សុក្កាភិជាតី’’តិ.

អយមេតេសំ លទ្ធីតិ សាកុណិកាទិភាវូបគមនេន កណ្ហាភិជាតិអាទីសុ ទុក្ខំ សុខញ្ច បដិសំវេទេន្តា អនុក្កមេន មហាកប្បានំ ចុល្លាសីតិសហស្សានិ ខេបេត្វា អាជីវកភាវូបគមនេន បរមសុក្កាភិជាតិយំ ឋត្វា សំសារតោ សុជ្ឈន្តីតិ អយំ តេសំ និយតិ អាជីវកានំ លទ្ធិ.

‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ វទន្តោ នត្ថិកោ ទានស្ស ផលំ បដិក្ខិបតីតិ អាហ – ‘‘នត្ថិកទិដ្ឋិ វិបាកំ បដិពាហតី’’តិ. តថា ចេវ ហេដ្ឋា សំវណ្ណិតំ ‘‘នត្ថិកទិដ្ឋិ ហិ នត្ថិតមាហា’’តិ. អហេតុកទិដ្ឋិ ឧភយន្តិ កម្មំ វិបាកញ្ច ឧភយំ. សោ ហិ ‘‘អហេតូ អបច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តិ វិសុជ្ឈន្តី’’តិ វទន្តោ កម្មស្ស វិយ វិបាកស្សបិ សំកិលេសវិសុទ្ធីនំ បច្ចយត្តាភាវវចនតោ តទុភយំ បដិពាហតិ នាម. វិបាកោ បដិពាហិតោ ហោតិ អសតិ កម្មេ វិបាកាភាវតោ. កម្មំ បដិពាហិតំ ហោតិ អសតិ វិបាកេ កម្មស្ស និរត្ថកភាវាបត្តិតោ. អត្ថតោតិ សរូបេន. ឧភយបដិពាហកាតិ វិសុំ វិសុំ តំតំទិដ្ឋិតា វុត្តាបិ សព្ពេ តេ នត្ថិកាទយោ នត្ថិកទិដ្ឋិអាទិវសេន បច្ចេកំ តិវិធទិដ្ឋិកា ឯវ ឧភយបដិពាហកត្តា. ‘‘ឧភយបដិពាហកា’’តិ ហិ ហេតុវចនំ. អហេតុកវាទា ចាតិអាទិ បដិញ្ញាវចនំ. យោ ហិ វិបាកបដិពាហនេន នត្ថិកទិដ្ឋិកោ, សោ អត្ថតោ កម្មបដិពាហនេន អកិរិយទិដ្ឋិកោ, ឧភយបដិពាហនេន អហេតុកទិដ្ឋិកោ ច ហោតិ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

សជ្ឈាយន្តីតិ តំ ទិដ្ឋិទីបកំ គន្ថំ ឧគ្គហេត្វា បឋន្តិ. វីមំសន្តីតិ តស្ស អត្ថំ វិចារេន្តិ. តេសន្តិអាទិ វីមំសនាការទស្សនំ. តស្មិំ អារម្មណេតិ យថាបរិកប្បិតកម្មផលាភាវទីបកេ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តាយ លទ្ធិយា អារម្មណេ. មិច្ឆាសតិ សន្តិដ្ឋតីតិ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិវសេន អនុស្សវូបលទ្ធេ អត្ថេ តទាការបរិវិតក្កនេហិ សវិគ្គហេ វិយ សរូបតោ ចិត្តស្ស បច្ចុបដ្ឋិតេ ចិរកាលបរិចយេន ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ និជ្ឈានក្ខមភាវូបគមនេន និជ្ឈានក្ខន្តិយា តថា គហិតេ បុនប្បុនំ តថេវ អាសេវន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស មិច្ឆាវិតក្កេន សមាទិយមានា មិច្ឆាវាយាមុបត្ថម្ភិតា អតំសភាវំ ‘‘តំសភាវ’’ន្តិ គណ្ហន្តី មិច្ឆាសតីតិ លទ្ធនាមា តំលទ្ធិសហគតា តណ្ហា សន្តិដ្ឋតិ. ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតីតិ យថាវុត្តវិតក្កាទិបច្ចយលាភេន តស្មិំ អារម្មណេ អវដ្ឋិតតាយ អនេកគ្គំ បហាយ ឯកគ្គំ អប្បិតំ វិយ ហោតិ. មិច្ឆាសមាធិបិ ហិ បច្ចយវិសេសេហិ លទ្ធភាវនាពលេហិ កទាចិ សមាធានបតិរូបកិច្ចករោ ហោតិយេវ វាលវិជ្ឈនាទីសុ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ជវនានិ ជវន្តីតិ អនេកក្ខត្តុំ តេនាការេន បុព្ពភាគិយេសុ ជវនវារេសុ បវត្តេសុ សព្ពបច្ឆិមេ ជវនវារេ សត្ត ជវនានិ ជវន្តិ. បឋមជវនេ បន សតេកិច្ឆា ហោន្តិ, តថា ទុតិយាទីសូតិ ធម្មសភាវទស្សនមេតំ, ន បន តស្មិំ ខណេ តេសំ សតេកិច្ឆភាវាបាទនំ កេនចិ សក្កា កាតុំ.

តត្ថាតិ តេសុ តីសុ មិច្ឆាទស្សនេសុ. កោចិ ឯកំ ទស្សនំ ឱក្កមតីតិ យស្ស ឯកស្មិំយេវ អភិនិវេសោ អាសេវនា ច បវត្តា, សោ ឯកំយេវ ទស្សនំ ឱក្កមតិ. យស្ស បន ទ្វីសុ, តីសុបិ វា អភិនិវេសនា បវត្តា, សោ ទ្វេ តីណិ ឱក្កមតិ. ឯតេន យា បុព្ពេ ឧភយបដិពាហនតាមុខេន វុត្តា អត្ថសិទ្ធា សព្ពទិដ្ឋិកតា, សា បុព្ពភាគិយា. យា បន មិច្ឆត្តនិយាមោក្កន្តិ ភូតា, សា យថាសកំ បច្ចយសមុទាគមសិទ្ធិតោ ភិន្នារម្មណានំ វិយ វិសេសាធិគមានំ អញ្ញមញ្ញំ ឯកជ្ឈំ អនុប្បត្តិយា អសំកិណ្ណា ឯវាតិ ទស្សេតិ. ឯកស្មិំ ឱក្កន្តេបីតិអាទិនា តិស្សន្នម្បិ ទិដ្ឋីនំ សមានពលតំ សមានផលតញ្ច ទស្សេតិ, តស្មា តិស្សោបិ ចេតា ឯកស្ស ឧប្បន្នា អញ្ញមញ្ញំ អព្ពោកិណ្ណា ឯវ, ឯកាយ វិបាកេ ទិន្នេ ឥតរា អនុពលប្បទាយិកា ហោន្តិ. វដ្ដខាណុ នាមាតិ ឥទំ វចនំ នេយ្យត្ថំ, ន នីតត្ថន្តិ តំ វិវរិត្វា ទស្សេតុំ កិំ បនេសាតិអាទិ វុត្តំ, អកុសលំ នាមេតំ អពលំ ទុព្ពលំ, ន កុសលំ វិយ មហាពលន្តិ អាហ – ‘‘ឯកស្មិំយេវ អត្តភាវេ និយតោ’’តិ. អញ្ញថា សម្មត្តនិយាមោ វិយ មិច្ឆត្តនិយាមោបិ អច្ចន្តិកោ សិយា. យទិ ឯវំ វដ្ដខាណុកជោតនា កថន្តិ អាហ ‘‘អាសេវនវសេន បនា’’តិអាទិ, តស្មា យថា ‘‘សកិំ និមុគ្គោ និមុគ្គោវ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៧.១៥) វុត្តំ, ឯវំ វដ្ដខាណុកជោតនា. យាទិសេ ហិ បច្ចយេ បដិច្ច អយំ តំតំទស្សនំ ឱក្កន្តោ បុន កទាចិ តប្បដិបក្ខេ បច្ចយេ បដិច្ច តតោ សីសុក្ខិបនមស្ស ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ.

តស្មាតិ យស្មា ឯវំ សំសារខាណុភាវស្សបិ បច្ចយោ អកល្យាណជនោ, តស្មា. ភូតិកាមោតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថានំ វសេន អត្តនោ គុណេហិ វឌ្ឍិកាមោ. យំ បនេត្ថ កេចិ វទន្តិ ‘‘យថា ចិរកាលភាវនាយ បរិបាកូបគមលទ្ធពលត្តា ឧបនិស្សយកុសលា អកុសលេ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្ទន្តិ, ឯវំ អកុសលធម្មា តតោបិ ចិរកាលភាវនាសម្ភវតោ លទ្ធពលា ហុត្វា កទាចិ កុសលធម្មេបិ សមុច្ឆិន្ទន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ទឡ្ហមិច្ឆាភិនិវេសស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស វដ្ដខាណុកភាវជោតនាបិ សមត្ថិតា ហោតី’’តិ យថា តំ ‘‘វស្សភញ្ញានំ ទិដ្ឋី’’តិ, តំ ន, មិច្ឆត្តនិយតធម្មានំ ចិរកាលភាវនាមត្តេន ន បដិបក្ខស្ស បជហនសមត្ថតា, អថ ខោ ធម្មតាសិទ្ធេន បច្ចយវិសេសាហិតសាមត្ថិយេន អត្តនោ បហាយកសភាវេន បហាយកភាវោ ភាវនាកុសលានំយេវ វុត្តោ, អកុសលានំយេវ ច បហាតព្ពភាវោ ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា’’តិអាទិនា នយេន, អកុសលានំយេវ ទុព្ពលភាវោ ‘‘អពលានំ ពលីយន្តី’’តិអាទិនា (សុ. និ. ៧៧៦; មហានិ. ៥) (យុត្តិនាបិ នាមតោ វា អធិគមនិយោ អាលោកោ អាលោកភាវតោ ពាហិរារណេកា វិយ ន ចេត្ថ បដិញ្ញត្តេ ភាវេសតា សោតុនោ អាសំកិតព្ពា វិសេសវស្ស សាធេតព្ពតោ សាមញ្ញស្ស ច សោតុភាវេន អធិប្បេតត្តា វេទ-សទ្ទស្ស លោបោ ទីបេ សភាវេ សាធនេ យថា តំ សទ្ទយភាវស្ស នាបិ វិសុទ្ធកអនុមានាទិវិរោធសម្ភាវតោ. ន ហិ សក្កា អន្តរាលោកស្ស ពាហិរាលោកស្ស វិយ រូបកាយំ ឧបាទាយ រូបតា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យត្តាទិកេ បតិដ្ឋាបេតុំ សក្កាតិ វុត្តំ, ននុបិ អន្តរាលោកោ អវិគ្គហត្តា វេទនា វិយាតិ សទ្ធេវ ញាណាលោកស្ស អវិជ្ជន្ធការា វិយ វិធមនិយភាវេ សព្ពេសម្បិ កុសលធម្មានំ កេនចិបិ អកុសលធម្មេន សមុច្ឆិន្ទនិយតា សិទ្ធាវ ហោតិ). វដ្ដខាណុកចោទនាយ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវាតិ តិដ្ឋតេសា ពាលជនវិកត្ថនា.

១០៣. ឈានចិត្តមយាតិ រូបាវចរជ្ឈានចិត្តេន និព្ពត្តា. តថា ហិ តេសំ វិសេសេន ឈានមនសា និព្ពត្តត្តា ‘‘មនោមយា’’តិ វុត្តា, អវិសេសេន បន អភិសង្ខារមនសា សព្ពេបិ សត្តា មនោមយា ឯវ. សញ្ញាមយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តេនាហ ‘‘អរូបជ្ឈានសញ្ញាយា’’តិ. អយន្តិ រូបិតាភាវបដិបជ្ជនកបុគ្គលោ. អប្បដិលទ្ធជ្ឈានោតិ អនធិគតរូបជ្ឈានោ. តស្សបីតិ តក្កិនោបិ. រូបជ្ឈានេ កង្ខា នត្ថិ អនុស្សវវសេន លទ្ធវិនិច្ឆយត្តា.

១០៤. សារាគាយាតិ សរាគភាវាយ. សន្តិកេតិ សមីបេ, ន ថាមគតា ទិដ្ឋិនាតិទូរត្តា សរាគា, ន សម្បយុត្តត្តា. សា ហិ ន ថាមគតា វដ្ដបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ រជ្ជតីតិ វិញ្ញាយតីតិ អាហ – ‘‘រាគវសេន វដ្ដេ រជ្ជនស្សា’’តិ. សព្ពេបិ សំយោជនា តណ្ហាវសេនេវ សម្ភវន្តីតិ អាហ – ‘‘តណ្ហាវសេន សំយោជនត្ថាយា’’តិ. អារុប្បេ បនស្ស កង្ខា នត្ថីតិ អនុស្សវវសេន លទ្ធនិច្ឆយំ សន្ធាយ វុត្តំ. កាមំ ទុគ្គតិទុក្ខានំ ឯកន្តសំវត្តនេន នត្ថិកទិដ្ឋិអាទីនំ អបណ្ណកតា បាកដា ឯវ, និប្បរិយាយេន បន អនវជ្ជស្ស អត្ថស្ស ឯកន្តសាធកំ អបណ្ណកន្តិ កត្វា ចោទនា, សាវជ្ជស្សបិ អត្ថស្ស សាធនេ ឯកំសិកភាវំ គហេត្វា បរិហារោ. តេនាហ ‘‘គហណវសេនា’’តិអាទិ. តេន រុឡ្ហីវសេន ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទីនិ អបណ្ណកង្គានិ ជាតានីតិ ទស្សេតិ.

១០៥. ហេដ្ឋា តយោ បុគ្គលាវ ហោន្តីតិ អត្តន្តបោ បរន្តបោតិ ឥមស្មិំ ចតុក្កេ ហេដ្ឋា តយោ បុគ្គលា ហោន្តិ. យថាវុត្តា បញ្ចបិ បុគ្គលា ទុប្បដិបន្នាវ, តតោ អត្ថិកវាទាទយោ បញ្ចបុគ្គលា សម្មាបដិបន្នតាយ ឥមស្មិំ ចតុក្កេ ឯកោ ចតុត្ថបុគ្គលោវ ហោតិ. ឯតមត្ថំ ទស្សេតុន្តិ ឥធ ហេដ្ឋា វុត្តបុគ្គលបញ្ចកទ្វយំ ឥមស្មិំ ចតុក្កេ ឯវ សង្គហំ គច្ឆតីតិ វិភាគេន ទុប្បដិបត្តិសុប្បដិបត្តិយោ ទស្សេតុំ ភគវា ឥមំ ទេសនំ អារភីតិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អបណ្ណកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

និដ្ឋិតា ច គហបតិវគ្គវណ្ណនា.