១. កន្ទរកសុត្តវណ្ណនា

១. អារាមបោក្ខរណីអាទីសូតិ អារាមបោក្ខរណីឧយ្យានចេតិយដ្ឋានាទីសុ. ឧស្សន្នាតិ ពហុលា. អសោកកណិការកោវិឡារកុម្ភីរាជរុក្ខេហិ សម្មិស្សតាយ តំ ចម្បកវនំ នីលាទិបញ្ចវណ្ណកុសុមបដិមណ្ឌិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, ន ចម្បករុក្ខានំយេវ នីលាទិបញ្ចវណ្ណកុសុមតាយាតិ វទន្តិ. ភគវា កុសុមគន្ធសុគន្ធេ ចម្បកវនេ វិហរតីតិ ឥមិនា ន មាបនកាលេ ឯវ តស្មិំ នគរេ ចម្បករុក្ខា ឧស្សន្នា, អថ ខោ អបរភាគេបីតិ ទស្សេតិ. ‘‘បញ្ចសតមត្តេហិ អឌ្ឍតេឡសេហី’’តិ ឯវំ អទស្សិតបរិច្ឆេទេន. ហត្ថិនោ ចារេតិ សិក្ខាបេតីតិ ហត្ថាចរិយោ ហត្ថីនំ សិក្ខាបកោ, តស្ស បុត្តោតិ អាហ ‘‘ហត្ថាចរិយស្ស បុត្តោ’’តិ. តទា ភគវា តេសំ បសាទជននត្ថំ អត្តនោ ពុទ្ធានុភាវំ អនិគុហិត្វាវ និសិន្នោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឆព្ពណ្ណានំ ឃនពុទ្ធរស្មីន’’ន្តិអាទិមាហ. ភគវតោ ចេវ គារវេនាតិ ភគវតោ គរុភាវេន, ភគវតិ គារវេនាតិ វា បាឋោ.

និច្ចំ ន ហោតីតិ អភិណ្ហំ ន ហោតិ, កទាចិទេវ ហោតីតិ អត្ថោ. អភិណ្ហនិច្ចតា ហិ ឥធ អធិប្បេតា, ន កូដដ្ឋនិច្ចតា. លោកេ កិញ្ចិ វិម្ហយាវហំ ទិស្វា ហត្ថវិការម្បិ ករោន្តិ, អង្គុលិំ វា ផោដយន្តិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្ត’’ន្តិ. អភូតបុព្ពំ ភូតន្តិ អយំ និរុត្តិនយោ យេភុយ្យេន ឧបាទាយ រុឡ្ហីវសេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ បាឡិយំ ‘‘យេបិ តេ, ភោ គោតម, អហេសុំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, កិញ្ចិ អកត្តព្ពម្បិ ករិយមានំ ទុក្ករភាវេន វិម្ហយាវហំ ហោតិ, តថា កិញ្ចិ កត្តព្ពំ, បុរិមំ គរហច្ឆរិយំ, បច្ឆិមំ បសំសច្ឆរិយំ, តទុភយំ សុត្តបទសោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សម្មា បដិបាទិតោតិ សម្មាបដិបទាយំ ឋបិតោ. ឯសា បដិបទា បរមាតិ ឯតបរមំ, ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោយំ យថា ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.៧០). អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ភគវា ភិក្ខុសង្ឃោ បដិបទាយ តុម្ហេហិ បដិបាទិតោ, អតីតេបិ កាលេ ពុទ្ធា ឯតបរមំយេវ ភិក្ខុសង្ឃំ សម្មា បដិបាទេសុំ, អនាគតេបិ កាលេ ឯតបរមំយេវ ភិក្ខុសង្ឃំ សម្មា បដិបាទេស្សន្តីតិ បរិព្ពាជកោ នយគ្គាហេន ទិដ្ឋេន អទិដ្ឋំ អនុមិនន្តោ សព្ពេសម្បិ ពុទ្ធានំ សាសនេ សង្ឃសុប្បដិបត្តិំ មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ សមសមំ កត្វា ទស្សេតិ, ឯវំ ទស្សេន្តោ ច តេសំ សុធម្មតញ្ច តថា ទស្សេតិ ឯវាតិ វេទិតព្ពោ, ពុទ្ធសុពុទ្ធតា បន នេសំ សរូបេនេវ ទស្សិតាតិ. ន ឥតោ ភិយ្យោតិ ឥមិនា បាឡិយំ ឯតបរមំយេវាតិ អវធារណេន និវត្តិតំ ទស្សេតិ សីលបទដ្ឋានត្តា សមាធិស្ស, សមាធិបទដ្ឋានត្តា ច បញ្ញាយ សីលេបិ ច អភិសមាចារិកបុព្ពកត្តា អាទិព្រហ្មចរិយកស្ស វុត្តំ ‘‘អាភិសមាចារិកវត្តំ អាទិំ កត្វា’’តិ.

២. បុច្ឆានុសន្ធិអាទីសុ អនន្តោគធត្តា ‘‘បាដិឯក្កោ អនុសន្ធី’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘ភគវា កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបសន្តការណន្តិ ឧបសន្តភាវការណំ. តញ្ហិ អរិយានំយេវ វិសយោ, តត្ថាបិ ច ពុទ្ធានំ ឯវ អនវសេសតោ វិសយោតិ ឥមមត្ថំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច ទស្សេតុំ ន ហិ ត្វន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ញាតត្ថចរិយា កាកជាតកាទិវសេន វេទិតព្ពា, លោកត្ថចរិយា តំតំបារមិបូរណវសេន, ពុទ្ធត្ថចរិយា មហាពោធិជាតកាទិវសេន. អច្ឆរិយំ ភោ គោតមាតិអាទិនា កន្ទរកេន កតំ បសាទបវេទនំ ទស្សេតិ.

យេបិ តេតិអាទិនា តេន វុត្តមត្ថំ បច្ចនុភាសន្តេន ភគវតា សម្បដិច្ឆិតន្តិ ចរិតត្តា អាហ – ‘‘សន្តិ ហិ កន្ទរកាតិ អយម្បិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធី’’តិ. យោ ហិ កន្ទរកេន ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបសន្តភាវោ កិត្តិតោ, តំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោបិ តេន អបុច្ឆិតោយេវ អត្តនោ អជ្ឈាសយេន ភគវា ‘‘សន្តិ ហី’’តិអាទិនា ទេសនំ អារភិ. តេនាហ ‘‘ភគវតោ កិរ ឯតទហោសី’’ តិអាទិ. កប្បេត្វាតិ អញ្ញថា សន្តមេវ អត្តានំ អញ្ញថា វិធាយ. បកប្បេត្វាតិ សនិទស្សនវសេន គហេត្វា. តេនាហ ‘‘កុហកភាវេនា’’តិអាទិ. បដិបទំ បូរយមានាតិ កាមំ អវិសេសេន សេក្ខា វុច្ចន្តិ, តេ បន អធិគតមគ្គវសេន ‘‘បូរយមានា’’តិ ន វត្តព្ពា កិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា. មគ្គោ ហិ ឯកចិត្តក្ខណិកោតិ អាហ ‘‘ឧបរិមគ្គស្ស វិបស្សនាយ ឧបសន្តា’’តិ. ឥតោ មុត្តាតិ មគ្គេនាគតូបសមតោ មុត្តា. កល្យាណបុថុជ្ជនេ សន្ធាយ វទតិ. តេនាហ ‘‘ចតូហិ សតិបដ្ឋានេហិ ឧបសន្តា’’តិ.

សតតសីលាតិ អវិច្ឆិន្នសីលា. សាតិសយោ ហិ ឯតេសំ សីលស្ស អខណ្ឌាទិភាវោ. សុបរិសុទ្ធសីលតាវសេន សន្តតា វុត្តិ ឯតេសន្តិ សន្តតវុត្តិនោតិ អាហ ‘‘តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ. ឯវំ សីលវុត្តិវសេន ‘‘សន្តតវុត្តិនោ’’តិ បទស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ ជីវិតវុត្តិវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘សន្តតជីវិកាវាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. សាសនស្ស ជីវិតវុត្តិ សីលសន្និស្សិតា ឯវាតិ អាហ ‘‘តស្មិ’’ន្តិអាទិ.

និបយតិ វិសោសេតិ រាគាទិសំកិលេសំ, តតោ វា អត្តានំ និបាតីតិ និបកោ, បញ្ញវា. តេនាហ ‘‘បញ្ញវន្តោ’’តិ. បញ្ញាយ ឋត្វា ជីវិកាកប្បនំ នាម ពុទ្ធបដិកុដ្ឋមិច្ឆាជីវំ បហាយ សម្មាជីវេន ជីវនន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា ឯកច្ចោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤) តំសំវណ្ណនាយញ្ច (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. រថវិនីតបដិបទាទយោ តេសុ តេសុ សុត្តេសុ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. ឥតោ អញ្ញត្ថ មហាគោបាលកសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.៣៤៦ អាទយោ) លោកុត្តរសតិបដ្ឋានា កថិតាតិ អាហ – ‘‘ឥធ បន លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា សតិបដ្ឋានា កថិតា’’តិ, សតិបដ្ឋានសុត្តេបិ (ទី. និ. ២.៣៧៣-៣៧៤; ម. និ. ១.១០៦ អាទយោ) វោមិស្សកាវ កថិតាតិ. ឯត្តកេនាតិ ឯត្តកាយ ទេសនាយ.

៣. ការកភាវន្តិ បដិបត្តិយំ បដិបជ្ជនកភាវំ. មយម្បិ នាម គិហី ពហុកិច្ចា សមានា កាលេន កាលំ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា វិហរាម, កិមង្គំ បន វិវេកវាសិនោតិ អត្តនោ ការកភាវំ បវេទេន្តោ ឯវំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច ឧក្ខិបតិ. តេនាហ ‘‘អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ’’តិអាទិ. នានារម្មណេសុ អបរាបរំ ឧប្បជ្ជមានានំ រាគាទិកិលេសានំ ឃនជដិតសង្ខាតាការេន បវត្តិ កិលេសគហនេន គហនតា, តេនាហ ‘‘អន្តោ ជដា ពហិ ជដា, ជដាយ ជដិតា បជា’’តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២). មនុស្សានំ អជ្ឈាសយគហណេន សាឋេយ្យម្បីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កសដសាឋេយ្យេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. យថា សប្បិមធុផាណិតាទីសុ កចវរភាវោ, សោ កសដោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ សន្តានេ អបរិសុទ្ធោ សំកិលេសភាវោ កសដន្តិ អាហ ‘‘អបរិសុទ្ធដ្ឋេន កសដតា’’តិ. អត្តនិ អសន្តគុណសម្ភាវនំ កេរាដិយដ្ឋោ. ជានាតីតិ ‘‘ឥទំ អហិតំ ន សេវិតព្ពំ, ឥទំ ហិតំ សេវិតព្ព’’ន្តិ វិចារេតិ ទេសេតិ. វិចារណត្ថោបិ ហិ ហោតិ ជានាតិ-សទ្ទោ យថា ‘‘អាយស្មា ជានាតី’’តិ. សព្ពាបិ…បេ… អធិប្បេតា ‘‘បសុបាលកា’’តិអាទីសុ វិយ. ឥធ អន្តរ-សទ្ទោ ‘‘វិជ្ជន្តរិកាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៤៩) វិយ ខណត្ថោតិ អាហ ‘‘យត្តកេន ខណេនា’’តិ. តេនាតិ ហត្ថិនា. តានីតិ សាឋេយ្យាទីនិ.

អត្ថតោ កាយចិត្តុជុកតាបដិបក្ខភូតាវ លោភសហគតចិត្តុប្បាទស្ស បវត្តិអាការវិសេសាតិ តានិ បវត្តិអាការេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យស្សាតិ បាណភូតស្ស អស្សស្ស វា ហត្ថិនោ វា. ឋស្សាមីតិ តត្ថេវ សប្បដិភយេ ឋានេ គន្ត្វា ឋស្សាមីតិ ន ហោតិ. ឥមស្ស សាឋេយ្យតាយ បាកដករណំ វញ្ចនាធិប្បាយភាវតោ. តថា ហិ ចតូសុ ឋានេសុ ‘‘វញ្ចេត្វា’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ, និគុហន្តោ បន តត្ថេវ គន្ត្វា តិដ្ឋេយ្យ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បដិមគ្គំ អារោហិតុកាមស្សាតិ អាគតមគ្គមេវ និវត្តិត្វា គន្តុកាមស្ស. លេណ្ឌវិស្សជ្ជនាទីសុ កាលន្តរាបេក្ខាភាវំ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ឧបសំហរតិ.

អន្តោជាតកាតិ អត្តនោ ទាសិយា កុច្ឆិម្ហិ ជាតា. ធនក្កីតាតិ ធនំ ទត្វា ទាសភាវេន គហិតា. ករមរានីតាតិ ទាសភាវេន ករមរគ្គាហគហិតា. ទាសព្យន្តិ ទាសភាវំ. បេស្សាតិ អទាសា ឯវ ហុត្វា វេយ្យាវច្ចករា. ឥមំ វិស្សជ្ជេត្វាតិ ឥមំ អត្តនោ ហត្ថគតំ វិស្សជ្ជេត្វា. ឥមំ គណ្ហន្តាតិ ឥមំ តស្ស ហត្ថគតំ គណ្ហន្តា. សម្មុខតោ អញ្ញថា បរម្មុខកាលេ កាយវាចាសមុទាចារទស្សនេនេវ ចិត្តស្ស នេសំ អញ្ញថា ឋិតភាវោ និទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ.

៤. អយម្បិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធីតិ ឯត្ថាបិ អនន្តរេ វុត្តនយេនេវ អនុសន្ធិយោជនា វេទិតព្ពា. តេនេវាហ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ. ចតុត្ថោ ហិតបដិបទំ បដិបន្នោតិ យោជនា. បុគ្គលសីសេន បុគ្គលបដិបត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុគ្គលេ បហាយា’’តិ អាហ. បដិបត្តិ ហិ ឥធ បហាតព្ពា, ន បុគ្គលា. យថា អស្សទ្ធាទិបុគ្គលបរិវជ្ជនេន សទ្ធិន្ទ្រិយាទិភាវនា ឥជ្ឈន្តិ, ឯវំ មិច្ឆាបដិបន្នបុគ្គលបរិវជ្ជនេន មិច្ឆាបដិបទា វជ្ជិតព្ពាតិ អាហ – ‘‘បុរិមេ តយោ បុគ្គលេ បហាយា’’តិ. ចតុត្ថបុគ្គលស្សាតិ ឥមស្មិំ ចតុក្កេ វុត្តចតុត្ថបុគ្គលស្ស ហិតបដិបត្តិយំយេវ បដិបាទេមិ បវត្តេមីតិ ទស្សេន្តោ. សន្តាតិ សមំ វិនាសំ និរោធំ បត្តាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘និរុទ្ធា សន្តាតិ វុត្តា’’តិ. បុន សន្តាតិ ភាវនាវសេន កិលេសបរិឡាហវិគមតោ សន្តាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘និព្ពុតា’’តិ. សន្តាតិ អានេត្វា យោជនា. សន្តោ ហវេតិ ឯត្ថ សមភាវករេន សាធុភាវស្ស វិសេសបច្ចយភូតេន បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា អរិយា ‘‘សន្តោ’’តិ វុត្តាតិ អាហ – ‘‘សន្តោ ហវេ…បេ… បណ្ឌិតា’’តិ.

អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ អត្តា (អ. និ. ដី. ២.៤.១៩៨) អត្តភាវោ, ឥធ បន យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា, តំ អត្តានំ. បរន្តិ អត្តតោ អញ្ញំ. ឆាតំ វុច្ចតិ តណ្ហា ជិឃច្ឆាហេតុតាយ. អន្តោ តាបនកិលេសានន្តិ អត្តនោ សន្តានេ អត្តបរិឡាហជននសន្តប្បនកិលេសានំ. ចិត្តំ អារាធេតីតិ ចិត្តំ បសាទេតិ, សម្បហំសេតីតិ អត្ថោ. យស្មា បន តថាភូតោ ចិត្តំ សម្បាទេន្តោ អជ្ឈាសយំ គណ្ហន្តោ នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចិត្តំ សម្បាទេតី’’តិអាទិ.

៥. ទុក្ខំ បដិក្កូលំ ជេគុច្ឆំ ឯតស្សាតិ ទុក្ខបដិក្កូលោ តំ ទុក្ខបដិក្កូលំ. វិសេសនវិសេសិតព្ពតា ហិ កាមចារា. អដ្ឋកថាយំ បន ទុក្ខស្ស វិសេសិតព្ពតំ សន្ធាយ ពាហិរត្ថសមាសំ អនាទិយិត្វា ‘‘ទុក្ខស្ស បដិក្កូល’’ន្តិ អត្ថោ វុត្តោ. យេន ហិ ភាគេន បុរិសស្ស ទុក្ខំ បដិក្កូលំ, តេន ទុក្ខស្ស បុរិសោបីតិ. តេនាហ – ‘‘បច្ចនីកសណ្ឋិត’’ន្តិ.

៦. ចតូហិ ការណេហីតិ ធាតុកុសលតាទីហិ ចតូហិ ការណេហិ. កម្មំ ករោតីតិ យោគកម្មំ ករោតិ. យស្មា សម្ពុទ្ធា បរេសំ មគ្គផលាធិគមាយ ឧស្សាហជាតា, តត្ថ និរន្តរំ យុត្តប្បយុត្តា ឯវ ហោន្តិ, តេ បដិច្ច តេសំ អន្តរាយោ ន ហោតិយេវាតិ អាហ ‘‘ន បន ពុទ្ធេ បដិច្ចា’’តិ. កិរិយបរិហានិយា ទេសកស្ស តស្សេវ វា បុគ្គលស្ស តជ្ជបយោគាភាវតោ. ‘‘ទេសកស្ស វា’’តិ ឥទំ សាវកានំ វសេន ទដ្ឋព្ពំ. មហតា អត្ថេនាតិ ឯត្ថ អត្ថ-សទ្ទោ អានិសំសបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទ្វីហិ អានិសំសេហី’’តិ. បសាទំ បដិលភតិ ‘‘អរហន្តោ’’តិអាទិនា សង្ឃសុប្បដិបត្តិយា សុតត្តា. អភិនវោ នយោ ឧទបាទិ សន្តតសីលតាទិវសេន អនត្តន្តបតាទិវសេន, សោបិ តំ សុត្វា ទាសាទីសុ សវិសេសំ លជ្ជី ទយាបន្នោ ហិតានុកម្បី ហុត្វា សេក្ខបដិបទំ សីលំ សាធេន្តោ អនុក្កមេន សតិបដ្ឋានភាវនំ បរិព្រូហេតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘មហតា អត្ថេន សំយុត្តោ’’តិ.

៨. បរេសំ ហននឃាតនាទិនា រោទាបនតោ លុទ្ទោ, តថា វិឃាតកភាវេន កាយចិត្តានំ វិទារណតោ ទារុណោ, វិរុទ្ធវាទតាយ កក្ខឡោ, ពន្ធនាគារេ និយុត្តោ ពន្ធនាគារិកោ.

៩. ខត្តិយាភិសេកេនាតិ ខត្តិយានំ កត្តព្ពអភិសេកេន. សន្ថាគារន្តិ សន្ថារវសេន កតំ អគារំ យញ្ញាវាដំ. សប្បិតេលេនាតិ សប្បិមយេន តេលេន, យមកស្នេហេន ហិ តទា កាយំ អព្ភញ្ជតិ. វច្ឆភាវំ តរិត្វា ឋិតោ វច្ឆតរោ. បរិក្ខេបករណត្ថាយាតិ វនមាលាហិ សទ្ធិំ ទព្ភេហិ វេទិយា បរិក្ខេបនត្ថាយ. យញ្ញភូមិយន្តិ អវសេសយញ្ញដ្ឋានេ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

កន្ទរកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.