៩. ព្រហ្មនិមន្តនិកសុត្តវណ្ណនា

៥០១. ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ (ទី. និ. ១.៣០) ឯវំ បវត្តា ទិដ្ឋិ សស្សតទិដ្ឋិ (សំ. និ. ដី. ១.១.១៧៥). សហ កាយេនាតិ សហ តេន ព្រហ្មត្តភាវេន. ព្រហ្មដ្ឋានន្តិ អត្តនោ ព្រហ្មវត្ថុំ. ‘‘អនិច្ចំ និច្ច’’ន្តិ វទតិ អនិច្ចតាយ អត្តនោ អបញ្ញាយមានត្តា. ថិរន្តិ ទឡ្ហំ, វិនាសាភាវតោ សារភូតន្តិ អត្ថោ. ឧប្បាទវិបរិណាមាភាវតោ សទា វិជ្ជមានំ. កេវលន្តិ បរិបុណ្ណំ. តេនាហ ‘‘អខណ្ឌ’’ន្តិ. កេវលន្តិ វា ជាតិអាទីហិ អមិស្សំ, វិរហិតន្តិ អធិប្បាយោ. ឧប្បាទាទីនំ អភាវតោ ឯវ អចវនធម្មំ. កោចិ ជាយនកោ វា…បេ… ឧបបជ្ជនកោ វា នត្ថិ និច្ចភាវតោ. ឋានេន សទ្ធិំ តន្និវាសីនំ និច្ចភាវញ្ហិ សោ បដិជានាតិ. តិស្សោ ឈានភូមិយោតិ ទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានភូមិយោ. ចតុត្ថជ្ឈានភូមិវិសេសា ហិ អសញ្ញសុទ្ធាវាសារុប្បភវា. បដិពាហតីតិ សន្តំយេវ សមានំ អជានន្តោវ នត្ថីតិ បដិក្ខិបតិ. អវិជ្ជាយ គតោតិ អវិជ្ជាយ សហ គតោ បវត្តោ. សហយោគេ ហិ ឥទំ ករណវចនំ. តេនាហ ‘‘សមន្នាគតោ’’តិ. អញ្ញាណីតិ អវិទ្វា. បញ្ញាចក្ខុវិរហតោ អន្ធោ ភូតោ, អន្ធភាវំ វា បត្តោតិ អន្ធីភូតោ.

៥០២. តទា ភគវតោ សុភគវនេ វិហរណស្ស អវិច្ឆិន្នតំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សុភគវនេ វិហរតីតិ ញត្វា’’តិ. តត្ថ បន តទាស្ស ភគវតោ អទស្សនំ សន្ធាយាហ ‘‘កត្ថ នុ ខោ គតោតិ ឱលោកេន្តោ’’តិ. ព្រហ្មលោកំ គច្ឆន្តំ ទិស្វាតិ ឥមិនា កតិបយចិត្តវារវសេន តទា ភគវតោ ព្រហ្មលោកគមនំ ជាតំ, ន ឯកចិត្តក្ខណេនាតិ ទស្សេតិ. ន ចេត្ថ កាយគតិយា ចិត្តបរិណាមនំ អធិប្បេតំ – ‘‘សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យា’’តិអាទិវចនតោ (ម. និ. ១.៥០១). យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. វិឆន្ទន្តិ ឆន្ទវិគមំ. អបសាទិតោតិ ទិដ្ឋិយា គាហស្ស វិបរិវត្តនេន សន្តជ្ជិតោ. ‘‘មេតមាសទោ’’តិ វចនេន ឧបត្ថម្ភោ ហុត្វា.

អន្វាវិសិត្វាតិ អាវិសនវសេន តស្ស អត្តភាវំ អធិភវិត្វា. តថា អភិភវតោ ហិ តស្ស សរីរំ បវិដ្ឋោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សរីរំ បវិសិត្វា’’តិ. យញ្ហិ សត្តំ ទេវយក្ខនាគាទយោ អាវិសន្តិ, តស្ស បាកតិកកិរិយមយំ ចិត្តប្បវត្តិំ និវារេត្វា អត្តនោ ឥទ្ធានុភាវេន យំ ឥច្ឆិតំ ហសិតលបិតាទិ, តំ តេន ការាបេន្តិ, ការេន្តា ច អាវិដ្ឋបុគ្គលស្ស ចិត្តវសេន ការេន្តិ. ‘‘អត្តនោវា’’តិ ន វត្តព្ពមេតំ អចិន្តេយ្យត្តា កម្មជស្ស ឥទ្ធានុភាវស្សាតិ កេចិ. អបរេ បន យថា តទា ចក្ខុវិញ្ញាណាទិបវត្តិ អាវិដ្ឋបុគ្គលស្សេវ, ឯវំ កិរិយមយចិត្តបវត្តិបិ តស្សេវ, អាវេសកានុភាវេន បន សាមញ្ញតា បរិវត្តតិ. តថា ហិ មហានុភាវំ បុគ្គលំ តេ អាវិសិតុំ ន សក្កោន្តិ, តិកិច្ឆាវុដ្ឋាបនេ បន ឆវសរីរំ អនុបវិសិត្វា សតន្តំ ករោតិ វិជ្ជានុភាវេន. កោរខត្តិយាទីនំ បន ឆវសរីរស្ស ឧដ្ឋានំ វចីនិច្ឆារណញ្ច កេវលំ ពុទ្ធានុភាវេន. អចិន្តេយ្យា ហិ ពុទ្ធានំ ពុទ្ធានុភាវាតិ. អភិភវិត្វា ឋិតោតិ សកលលោកំ អត្តនោ អានុភាវេន អភិភវិត្វា ឋិតោ. ជេដ្ឋកោតិ បធានោ, តាទិសំ វា អានុភាវសម្បន្នត្តា ឧត្តមោ. បស្សតីតិ ទសោ. វិសេសវចនិច្ឆាយ អភាវតោ អនវសេសវិសយោ ទសោ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘សព្ពំ បស្សតី’’តិ. សព្ពជនន្តិ លទ្ធនាមំ សព្ពសត្តកាយំ. វសេ វត្តេតិ, សេដ្ឋត្តា និម្មាបកត្តា ច អត្តនោ វសេ វត្តេតិ. លោកស្ស ឦសនសីលតាយ ឥស្សរោ. សត្តានំ កម្មស្ស ការកភាវេន កត្តា. ថាវរជង្គមវិភាគំ សកលំ លោកំ និម្មានេតីតិ និម្មាតា.

គុណវិសេសេន លោកេ បាសំសត្តា សេដ្ឋោ. តាទិសោ ច ឧក្កដ្ឋតមោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧត្តមោ’’តិ. សត្តានំ និម្មានំ តថា តថា សជនំ វិសជនំ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ត្វំ ខត្តិយោ’’តិអាទិ. ឈានាទីសុ អត្តនោ ចិត្តេ ច ចិណ្ណវសិត្តា វសី. ភូតានន្តិ និព្ពត្តានំ. ភវំ អភិជាតំ អរហន្តីតិ ភព្យា, សម្ភវេសិនោ, តេសំ ភព្យានំ. តេនាហ ‘‘អណ្ឌជជលាពុជា សត្តា’’តិអាទិ.

បថវីអាទយោ និច្ចា ធុវា សស្សតា. យេ តេសំ ‘‘អនិច្ចា’’តិអាទិនា គរហកា ជិគុច្ឆា សត្តា, តេ អយថាភូតវាទិតាយ មតកាលេ អបាយនិដ្ឋា អហេសុំ. យេ បន បថវីអាទីនំ ‘‘និច្ចា ធុវា’’តិអាទិនា បសំសកា, តេ យថាភូតវាទិតាយ ព្រហ្មកាយូបគា អហេសុន្តិ មារោ បាបិមា អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច បថវីអាទិមុខេន សង្ខារានំ បរិញ្ញាបញ្ញាបនេ អាទីនវំ វិភាវេតិ តតោ វិវេចេតុកាមោ. តេនាហ ‘‘បថវីគរហកា’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច មារោ បថវីអាទិធាតុមហាភូតគ្គហណេន មនុស្សលោកំ, ភូតគ្គហណេន ចាតុមហារាជិកេ, ទេវគ្គហណេន អវសេសកាមទេវលោកំ, បជាបតិគ្គហណេន អត្តនោ ឋានំ, ព្រហ្មគ្គហណេន ព្រហ្មកាយិកេ គណ្ហិ. អាភស្សរាទយោ បន អវិសយតាយ ឯវ អនេន អគ្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនាតិ តណ្ហាភិនន្ទនាយ ទិដ្ឋាភិនន្ទនាយ ច វសេន. ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អភិនន្ទិនោ អភិនន្ទកា, អភិនន្ទនសីលា វា. ព្រហ្មុនោ ឱវាទេ ឋិតានំ ឥទ្ធានុភាវំ ទស្សេតីតិ តេសំ តត្ថ សន្និបតិតព្រហ្មានំ ឥទ្ធានុភាវំ តស្ស មហាព្រហ្មុនោ ឱវាទេ ឋិតត្តា និព្ពត្តំ កត្វា ទស្សេតិ. យសេនាតិ អានុភាវេន. សិរិយាតិ សោភាយ. មំ ព្រហ្មបរិសំ ឧបនេសីតិ យាទិសា ព្រហ្មបរិសា ឥស្សរិយាទិសម្បត្តិយា, តត្ថ មំ ឧយ្យោជេសិ. មហាជនស្ស មារណតោតិ មហាជនស្ស វិវដ្ដូបនិស្សយគុណវិនាសនេន អានុភាវេន មារណតោ. អយសន្តិ យសបដិបក្ខំ អកិត្តិកម្មានុភាវញ្ចាតិ អត្ថោ.

៥០៣. កសិណំ អាយុន្តិ វស្សសតំ សន្ធាយ វទតិ. ឧបនិស្សាយ សេតីតិ ឧបសយោ, ឧបសយោវ ឱបសាយិកោ យថា ‘‘វេនយិកោ’’តិ (ម. និ. ១.២៤៦; អ. និ. ៨.១១; បារា. ៨) អាហ ‘‘សមីបសយោ’’តិ. សយគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘មំ គច្ឆន្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ វត្តនត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មម វត្ថុស្មិំ សយនកោតិ មយ្ហំ ឋានេ វិសយេ វត្តនកោ. ពាហិត្វាតិ នីចំ កត្វា, អភិភវិត្វា វា. ជជ្ឈរិកាគុម្ពតោតិ ឯត្ថ ជជ្ឈរិកា នាម បថវិំ បត្ថរិត្វា ជាតា ឯកា គច្ឆជាតិ.

ឥមិនាតិ ‘‘សចេ ខោ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិអាទិវចនេន. ឯស ព្រហ្មា. ឧបលាបេតីតិ សង្គណ្ហាតិ. អបសាទេតីតិ និគ្គណ្ហាតិ. សេសបទេហីតិ វត្ថុសាយិកោ យថាកាមករណីយោ ពាហិតេយ្យោតិ ឥមេហិ បទេហិ. មយ្ហំ អារក្ខំ គណ្ហិស្សសីតិ មម អារក្ខកោ ភវិស្សសិ. លកុណ្ឌកតរន្តិ នីចតរំ និហីនវុត្តិសរីរំ.

ផុសិតុម្បិ សមត្ថំ កិញ្ចិ ន បស្សតិ, បគេវ ញាណវិភវន្តិ អធិប្បាយោ. និប្ផត្តិន្តិ និប្ផជ្ជនំ, ផលន្តិ អត្ថោ. តញ្ហិ ការណវសេន គន្តព្ពតោ អធិគន្តព្ពតោ គតីតិ វុច្ចតិ. អានុភាវន្តិ បភាវំ. សោ ហិ ជោតនដ្ឋេន វិរោចនដ្ឋេន ជុតីតិ វុច្ចតិ. មហតា អានុភាវេន បរេសំ អភិភវនតោ មហេសោតិ អក្ខាយតីតិ មហេសក្ខោ. តយិទំ អភិភវនំ កិត្តិសម្បត្តិយា បរិវារសម្បត្តិយា ចាតិ អាហ ‘‘មហាយសោ មហាបរិវារោ’’តិ.

បរិហរន្តីតិ សិនេរុំ ទក្ខិណតោ កត្វា បរិវត្តន្តិ. ទិសាតិ ភុម្មត្ថេ ឯតំ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘ទិសាសុ វិរោចមានា’’តិ. អត្តនោ ជុតិយា ទិព្ពមានាយ វា. តេហីតិ ចន្ទិមសូរិយេហិ. តត្តកេន បមាណេនាតិ យត្តកេ ចន្ទិមសូរិយេហិ ឱភាសិយមានោ លោកធាតុសង្ខាតោ ឯកោ លោកោ, តត្តកេន បមាណេន. ឥទំ ចក្កវាឡំ ពុទ្ធានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ បធានំ, តស្មា យេភុយ្យេន ឯត្ថុបបន្នា ទេវតា អញ្ញេសុ ចក្កវាឡេសុ ទេវតា អភិភុយ្យ វត្តន្តិ. តថា ហិ ព្រហ្មា សហម្បតិ ទសសហស្សព្រហ្មបរិវារោ ភគវតោ សន្តិកំ ឧបគញ្ឆិ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ ចក្កវាឡសហស្សេ តុយ្ហំ វសោ វត្តតី’’តិ. ឥទានិ ‘‘ឯត្ថ តេ វត្តតេ វសោ’’តិ វុត្តំ វសេ វត្តនំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘បរោបរញ្ច ជានាសី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បឋមគាថាយំ វុត្តំ ឯត្ថ-សទ្ទំ អានេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្ថ ចក្កវាឡសហស្សេ’’តិ អាហ. ឧច្ចនីចេតិ ជាតិកុលរូបភោគបរិវារាទិវសេន ឧឡារេ ច អនុឡារេ ច. អយំ ឥទ្ធោអយំ បកតិមនុស្សោតិ ឥមិនា ‘‘សរូបតោ ឯវស្ស សត្តានំ បរោបរជាននំ, ន សមុទាគមតោ’’តិ ទស្សេតិ. យំ បន វក្ខតិ ‘‘សត្តានំ អាគតិំ គតិន្តិ, តំ កាមលោកេ សត្តានំ អាទាននិក្ខេបជាននមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន កម្មវិបាកជាននំ. យទិ ហិ សមុទាគមតោ ជានេយ្យ, អត្តនោបិ ជានេយ្យ, ន ចស្ស តំ អត្ថីតិ, តថា អាហ ‘‘ឥត្ថម្ភាវោតិ ឥទំ ចក្កវាឡ’’ន្តិអាទិ. រាគយោគតោ រាគោ ឯតស្ស អត្ថីតិ វា រាគោ, វិរជ្ជនសីលោ វិរាគី, តំ រាគវិរាគិនំ. សហស្សិព្រហ្មា នាម ត្វំ ចូឡនិយា ឯវ លោកធាតុយា ជាននតោ. តយាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ. ចតុហត្ថាយាតិ អនេកហត្ថេន សាណិបាការេន កាតព្ពបដប្បមាណំ ទីឃតោ ចតុហត្ថាយ, វិត្ថារតោ ទ្វិហត្ថាយ បិលោតិកាយ កាតុំ វាយមន្តោ វិយ គោប្ផកេ ឧទកេ និមុជ្ជិតុកាមោ វិយ ច បមាណំ អជានន្តោ វិហញ្ញតីតិ និគ្គណ្ហាតិ.

៥០៤. តំ កាយន្តិ តទេវ និកាយំ. ជានិតព្ពដ្ឋានំ បត្វាបីតិ អនញ្ញសាធារណា មយ្ហំ សីលាទយោ គុណវិសេសា តាវ តិដ្ឋន្តុ, ឦទិសំ លោកិយំ បរិត្តកំ ជានិតព្ពដ្ឋានម្បិ បត្វា. អយំ ឥមេសំ អតិសយេន នីចោតិ នីចេយ្យោ, តស្ស ភាវោ នីចេយ្យន្តិ អាហ ‘‘តយា នីចតរភាវោ បន មយ្ហំ កុតោ’’តិ.

ហេដ្ឋូបបត្តិកោតិ ឧបរូបរិតោ ចវិត្វា ហេដ្ឋា លទ្ធូបបត្តិកោ. ឯវំ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘អនុប្បន្នេ ពុទ្ធុប្បាទេ’’តិ អាហ. ហេដ្ឋូបបត្តិកំ កត្វាតិ ហេដ្ឋូបបត្តិកំ បត្ថនំ កត្វា. យថា កេនចិ ពហូសុ អានន្តរិយេសុ កតេសុ យំ តត្ថ គរុតរំ ពលវំ, តទេវ បដិសន្ធិំ ទេតិ, ឥតរានិ បន តស្ស អនុពលប្បទាយកានិ ហោន្តិ, ន បដិសន្ធិទាយកានិ, ឯវំ ចតូសុ រូបជ្ឈានេសុ ភាវិតេសុ យំ តត្ថ គរុតរំ ឆន្ទបណិធិអធិមោក្ខាទិវសេន សាភិសង្ខារញ្ច, តទេវ ច បដិសន្ធិំ ទេតិ, ឥតរានិ បន អលទ្ធោកាសតាយ តស្ស អនុពលប្បទាយកានិ ហោន្តិ, ន បដិសន្ធិទាយកានិ, តន្និព្ពត្តិតជ្ឈានេនេវ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘តតិយជ្ឈានំ បណីតំ ភាវេត្វា’’តិ. តត្ថាតិ សុភកិណ្ហព្រហ្មលោកេ. បុន តត្ថាតិ អាភស្សរព្រហ្មលោកេ. បឋមកាលេតិ តស្មិំ ភវេ បឋមស្មិំ កាលេ. ឧភយន្តិ អតីតំ អត្តនោ និព្ពត្តដ្ឋានំ, តត្ថ និព្ពត្តិយា ហេតុភូតំ អត្តនោ កតកម្មន្តិ ឧភយំ. បមុស្សិត្វា កាលស្ស ចិរតរភាវតោ. វីតិនាមេតិ បដិបជ្ជន្តីតិ ច តទា តស្សា កិរិយាយ បវត្តិក្ខណំ ឧបាទាយ បវត្តមានបយោគោ.

អបាយេសីតិ បាយេសិ. បិបាសិតេតិ តសិតេ. ឃម្មនីតិ ឃម្មកាលេ. សម្បរេតេតិ ឃម្មបរិឡាហេន បិបាសាយ អភិភូតេ. ន្តិ បានីយទានំ. វតសីលវត្តន្តិ សមាទានវសេន វតភូតំ ចារិត្តសីលភាវេន សមាចិណ្ណត្តា សីលវត្តំ. សុត្តប្បពុទ្ធោវ អនុស្សរាមីតិ សុបិត្វា បពុទ្ធមត្តោ វិយ សុបិនំ តវ បុព្ពនិវុត្ថំ មម បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន អនុស្សរាមិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន វិយ បច្ចក្ខតោ បស្សាមីតិ អត្ថោ.

ករមរេតិ វិលុម្បិត្វា អានីតេ. កម្មសជ្ជន្តិ យុទ្ធសជ្ជំ, អាវុធាទាយិនិន្តិ អត្ថោ.

ឯណីកូលស្មិន្តិ ឯណីមិគពាហុល្លេន ‘‘ឯណីកូល’’ន្តិ សង្ខំ គតេ គង្គាយ តីរប្បទេសេ. គយ្ហក នីយមានន្តិ គយ្ហវសេន ករមរភាវេន ចោរេហិ អត្តនោ ឋានំ នីយមានំ.

អាវាហវិវាហវសេន មិត្តសន្ថវំ កត្វា. ‘‘ឯវំ អម្ហេសុ កីឡន្តេសុ គង្គេយ្យកោ នាគោ កុបិតោ’’តិ មយិ សញ្ញម្បិ ន ករោន្តីតិ. សុសុការន្តិ សុសូតិ បវត្តំ ភេរវនាគនិស្សាសំ.

គហីតនាវន្តិ វិហេឋេតុកាមតាយ គតិនិវារណវសេន គហិតំ និគ្គហិតំ នាវំ. លុទ្ទេនាតិ កុរូរេន. មនុស្សកប្បាតិ នាវាគតានំ មនុស្សានំ វិហេឋេតុកាមតាយ.

ពទ្ធចរោតិ បដិពទ្ធចរិយោ. តេនាហ ‘‘អន្តេវាសិកោ’’តិ. តំ និស្សាយេវាតិ រញ្ញា ឧបដ្ឋិយមានោបិ រាជានំ បហាយ តំ កប្បំ អន្តេវាសិំ និស្សាយេវ.

សម្ពុទ្ធិមន្តំ វតិនំ អមញ្ញីតិ អយំ សម្មទេវ ពុទ្ធិមា វតសម្បន្នោតិ អមញ្ញិ សម្ភាវេសិ ច.

នានត្តភាវេសូតិ នានា វិសុំ វិសុំ អត្តភាវេសុ.

អទ្ធាតិ ឯកំសេន. មមេតមាយុន្តិ មយ្ហំ ឯតំ យថាវុត្តំ តត្ថ តត្ថ ភវេ បវត្តំ អាយុំ. ន កេវលំ មម អាយុមេវ, អថ ខោ អញ្ញម្បិ សព្ពញ្ញេយ្យំ ជានាសិ, ន តុយ្ហំ អវិទិតំ នាម អត្ថិ. តថា ហិ ពុទ្ធោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តុវំ. នោ ចេ កថមយមត្ថោ ញាតោ? តថា ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធត្តា ឯវ តេ អយំ ជលិតោ ជោតមានោ អានុភាវោ ឱភាសយំ សព្ពម្បិ ព្រហ្មលោកំ ឱភាសេន្តោ ទិព្ពមានោ តិដ្ឋតីតិ សត្ថុ អសមសមតំ បវេទេសិ.

បថវត្តេនាតិ បថវីអត្តេន. តេនាហ ‘‘បថវីសភាវេនា’’តិ. ឯត្ថ ច យស្មា – ‘‘សព្ពសង្ខារសមថោតិ’’អាទិនា (មហាវ. ៧; ទី. និ. ២.៦៤, ៦៧; ម. និ. ១.២៨១; សំ. និ. ១.១៧២) សាធារណតោ, ‘‘យត្ថ នេវ បថវី’’តិ អសាធារណតោ ច បថវិយា អសភាវេន និព្ពានស្ស គហេតព្ពតា អត្ថិ, តំ និវត្តេត្វា បថវិយា អនញ្ញសាធារណំ សភាវំ គហេតុំ ‘‘បថវិយា បថវត្តេនា’’តិ វុត្តំ. នាបហោសិន្តិ ន បាបុណិំ. ឥធ បថវិយា បាបុណនំ នាម ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា គហណន្តិ អាហ ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋិមានគ្គាហេហិ ន គណ្ហិ’’ន្តិ.

វាទិតាយាតិ វាទសីលតាយ. សព្ពន្តិ អក្ខរំ និទ្ទិសិត្វាតិ ‘‘សព្ពំ ខោ អហំ ព្រហ្មេ’’តិអាទិនា ភគវតា វុត្តំ សព្ព-សទ្ទំ – ‘‘សចេ ខោ តេ មារិស សព្ពស្ស សព្ពត្តេន អននុភូត’’ន្តិ បច្ចនុភាសនវសេន និទ្ទិសិត្វា. អក្ខរេ ទោសំ គណ្ហន្តោតិ ភគវតា សក្កាយសព្ពំ សន្ធាយ សព្ព-សទ្ទេ គហិតេ សព្ពសព្ពវសេន តទត្ថបរិវត្តនេន សព្ព-សទ្ទវចនីយតាសាមញ្ញេន ច ទោសំ គណ្ហន្តោ. តេនាហ ‘‘សត្ថា បនា’’តិអាទិ. តត្ថ យទិ សព្ពំ អននុភូតំ ‘‘នត្ថិ សព្ព’’ន្តិ លោកេ អនវសេសំ បុច្ឆតិ. សចេ សព្ពស្ស សព្ពត្តេន អនវសេសសភាវេន អននុភូតំ អប្បត្តំ, តំ គគនកុសុមំ វិយ កិញ្ចិ ន សិយា. អថស្ស អននុភូតំ អត្ថីតិ អស្ស សព្ពត្តេន អននុភូតំ យទិ អត្ថិ, ‘‘សព្ព’’ន្តិ ឥទំ វចនំ មិច្ឆា, សព្ពំ នាម តំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘មា ហេវ តេ រិត្តកមេវា’’តិអាទិ.

អហំ សព្ពញ្ច វក្ខាមិ, អននុភូតញ្ច វក្ខាមីតិ អហំ ‘‘សព្ព’’ន្តិ ច វក្ខាមិ, ‘‘អននុភូត’’ន្តិ ច វក្ខាមិ, ឯត្ថ កោ ទោសោតិ អធិប្បាយោ. ការណំ អាហរន្តោតិ សព្ពស្ស សព្ពត្តេន អននុភូតស្ស អត្ថិភាវេ ការណំ និទ្ទិសន្តោ. វិជានិតព្ពន្តិ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណញាណេហិ វិសេសតោ សព្ពសង្ខតវិសិដ្ឋតាយ ជានិតព្ពំ. អនិទស្សនន្តិ ឥទំ និព្ពានស្ស សនិទស្សនទុកេ ទុតិយបទសហិតតាទស្សនន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អាបាថំ អនុបគមនតោ អនិទស្សនំ នាមា’’តិ វុត្តំ. សព្ពសង្ខតវិធុរតាយ វា នត្ថិ ឯតស្ស និទស្សនន្តិ អនិទស្សនំ. នត្ថិ ឯតស្ស អន្តោតិ អនន្តំ. តេន វុត្តំ ‘‘តយិទ’’ន្តិអាទិ.

ភូតានីតិ បច្ចយសម្ភូតានិ. អសម្ភូតន្តិ បច្ចយេហិ អសម្ភូតំ, និព្ពានន្តិ អត្ថោ. អបភស្សរភាវហេតូនំ សព្ពសោ អភាវា សព្ពតោ បភាតិ សព្ពតោបភំ. តេនាហ ‘‘និព្ពានតោ ហី’’តិអាទិ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘តមោ តត្ថ ន វិជ្ជតី’’តិ. (នេត្តិ. ១០៤) បភូតមេវាតិ បកដ្ឋភាវេន ឧក្កដ្ឋភាវេន វិជ្ជមានមេវ. អរូបីភាវេន អទេសិកត្តា សព្ពតោ បភវតិ វិជ្ជតីតិ សព្ពតោបភំ. តេនាហ ‘‘បុរត្ថិមទិសាទីសូ’’តិអាទិ. បវិសន្តិ ឯត្ថាតិ បវិសំ, តទេវ ស-ការស្ស ភ-ការំ, វិ-ការស្ស ច លោបំ កត្វា វុត្តំ ‘‘បភ’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘តិត្ថស្ស នាម’’ន្តិ. វាទំ បតិដ្ឋបេសីតិ ឯវំ មយា សព្ពញ្ច វុត្តំ, អននុភូតញ្ច វុត្តំ, តត្ថ យំ តយា អធិប្បាយំ អជានន្តេន សហសា អប្បដិសង្ខាយ ទោសគ្គហណំ, តំ មិច្ឆាតិ ព្រហ្មានំ និគ្គណ្ហន្តោ ភគវា អត្តនោ វាទំ បតិដ្ឋបេសិ.

គហិតគហិតន្តិ ‘‘ឥទំ និច្ច’’ន្តិអាទិនា គហិតគហិតំ គាហំ. តត្ថ តត្ថ ទោសទស្សនមុខេន និគ្គណ្ហន្តេន សត្ថារា វិស្សជ្ជាបិតោ កិញ្ចិ គហេតព្ពំ អត្តនោ បដិសរណំ អទិស្វា បរាជយំ បដិច្ឆាទេតុំ លឡិតកំកាតុកាមោ វាទំ បហាយ ឥទ្ធិយា បាដិហារិយលីឡំ ទស្សេតុកាមោ. យទិ សក្កោសិ មយ្ហំ អន្តរធាយិតុំ, ន បន សក្ខិស្សសីតិ អធិប្បាយោ. មូលបដិសន្ធិំ គន្តុកាមោតិ អត្តនោ បាកតិកេន អត្តភាវេន ឋាតុកាមោ. សោ ហិ បដិសន្ធិកាលេ និព្ពត្តសទិសតាយ មូលបដិសន្ធីតិ វុត្តោ. អញ្ញេសន្តិ ហេដ្ឋា អញ្ញកាយិកានំ ព្រហ្មូនំ. ន អទាសិ អភិសង្ខតកាយេនេវាយំ តិដ្ឋតុ, ន បាកតិករូបេនាតិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តេន សោ អភិសង្ខតកាយំ អបនេតុំ អវិសហន្តោ អត្តភាវបដិច្ឆាទកំ អន្ធការំ និម្មិនិតុំ អារភិ. សត្ថា តំ តមំ វិទ្ធំសេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មូលបដិសន្ធិំ វា’’តិអាទិ.

ភវេវាហន្តិ ភវេ ឯវ អហំ. អយញ្ច ឯវ-សទ្ទោ អដ្ឋានបយុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អហំ ភវេ ភយំ ទិស្វាយេវា’’តិ, សព្ពស្មិំ ភវេ ជាតិអាទិភយំ ញាណចក្ខុនា យាថាវតោ ទិស្វា. សត្តភវន្តិ សត្តសង្ខាតំ ភវំ. កម្មភវបច្ចយេ ហិ ឧបបត្តិភវេ សត្តសមញ្ញា. វិភវន្តិ វិមុត្តិំ. បរិយេសមានម្បិ ឧបាយស្ស អនធិគតត្តា ភវេយេវ ទិស្វា. ភវញ្ច វិភវេសិនំ វិភវំ និព្ពុតិំ ឯសមានានំ សត្តានំ ភវំ, ភវេសុ ឧប្បត្តិញ្ច ទិស្វាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ន អភិវទិន្តិ ‘‘អហោ វត សុខ’’ន្តិ ឯវំ អភិវទាបនាការាភាវតោ ន អភិនិវិសិំ, លក្ខណវចនមេតំ. គាហត្ថោ ឯវ វា អភិវាទ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘នាភិវទិ’’ន្តិ, ‘‘ន គវេសិ’’ន្តិ. ភវគ្គហណេនេត្ថ ទុក្ខសច្ចំ, នន្ទីគហណេន សមុទយសច្ចំ, វិភវគ្គហណេន និរោធសច្ចំ, នន្ទិញ្ច ន ឧបាទិយិន្តិ ឥមិនា មគ្គសច្ចំ បកាសិតន្តិ អាហ ‘‘ឥតិ ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេន្តោ’’តិ. តទិទំ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ គាថាយ វិភាវនទស្សនំ. សត្ថា បន តេសំ ព្រហ្មូនំ អជ្ឈាសយានុរូបំ សច្ចានិ វិត្ថារតោ បកាសេន្តោ វិបស្សនំ បាបេត្វា អរហត្តេន ទេសនាយ កូដំ គណ្ហិ. តេ ច ព្រហ្មានោ កេចិ សោតាបត្តិផលេ, កេចិ សកទាគាមិផលេ, កេចិ អនាគាមិផលេ, កេចិ អរហត្តេ ច បតិដ្ឋហិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘សច្ចានិ បកាសេន្តោ សត្ថា ធម្មំ ទេសេសី’’តិអាទិ. អច្ឆរិយជាតាតិ សញ្ជាតច្ឆរិយា. សមូលំ ភវន្តិ តណ្ហាវិជ្ជាហិ សមូលំ ភវំ.

៥០៥. មម វសំ អតិវត្តិតានីតិ សព្ពសោ កាមធាតុសមតិក្កមនបដិបទាយ មយ្ហំ វិសយំ អតិក្កមិតានិ. កថំ បនាយំ តេសំ អរិយភូមិសមោក្កមនំ ជានាតីតិ? នយគ្គាហតោ – ‘‘សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេន្តោ សំសារេ អាទីនវំ, និព្ពានេ ច អានិសំសំ បកាសេន្តោ វេនេយ្យជនំ និព្ពានំ ទិដ្ឋមេវ ករោតិ, តស្ស ទេសនា អវញ្ឈា អមោឃា ឥន្ទេន វិស្សដ្ឋវជិរសទិសា, តស្ស ច អាណាយ ឋិតា សំសារេ ន ទិស្សន្តេវា’’តិ នយគ្គាហេន អនុមានេន ជានាតិ. សចេ ត្វំ ឯវំ អនុពុទ្ធោតិ យថា ត្វំ បរេសំ សច្ចាភិសម្ពោធំ វទតិ, ឯវំ ត្វំ អត្តនោ អនុរូបតោ សយម្ភុញាណេន ពុទ្ធោ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតោ. តំ ធម្មំ មា ឧបនយសីតិ តយា បដិវិទ្ធធម្មំ មា សាវកបដិវេធំ បាបេសិ. ឥទន្តិ ឥទំ អនន្តរំ វុត្តំ ព្រហ្មលោកេ បតិដ្ឋានំយេវ សន្ធាយ មារោ វទតិ, តេ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុប្បន្នេ ហី’’តិអាទិមាហ. អបាយបតិដ្ឋានំ បន អាជីវកនិគណ្ឋាទិបព្ពជ្ជំ ឧបគតេ តិត្ថករេ, យេ កេចិ វា បព្ពជិត្វា មិច្ឆាបដិបន្នេ ជនេ សន្ធាយ វទតិ. អនុប្បន្នេតិ អសញ្ជាតេ, អប្បត្តេតិ អត្ថោ. អនុល្លបនតាយាតិ យថា មារោ ឧបរិ កិញ្ចិ ឧត្តរំ លបិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ តថា ឧត្តរភាសនេន. និមន្តនវចនេនាតិ វិញ្ញាបនវចនេន. ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ និមន្តនំ, ព្រហ្មុនោ វា និមន្តនំ ឯត្ថ អត្ថីតិ ព្រហ្មនិមន្តនិកំ, សុត្តំ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ព្រហ្មនិមន្តនិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.