១០. មារតជ្ជនីយសុត្តវណ្ណនា

៥០៦. កោដ្ឋមនុបវិដ្ឋោតិ អាសយោ វច្ចគុត្តដ្ឋានតាយ កោដ្ឋំ, តស្ស អព្ភន្តរញ្ហេត្ថ កោដ្ឋំ. អនុរូបោ ហុត្វា បវិដ្ឋោ អនុបវិដ្ឋោ. សុខុមញ្ហិ តទនុច្ឆវិកំ អត្តភាវំ មាបេត្វា អយំ តត្ថ បវិដ្ឋោ. គរុគរោ វិយាតិ គរុកគរុកោ វិយ. ឧ-ការស្ស ហិ ឱ-ការំ កត្វា អយំ និទ្ទេសោ, អតិវិយ គរុកោ មញ្ញេតិ អត្ថោ. គរុគរុ វិយ ឥច្ចេវ វា បាឋោ. មាសភត្តំ មាសោ ឧត្តរបទលោបេន, មាសភត្តេន អាចិតំ បូរិតំ មាសាចិតំ មញ្ញេ. តេនាហ ‘‘មាសភត្តំ ភុត្តស្ស កុច្ឆិ វិយា’’តិ. ឧត្តរបទលោបេន វិនា អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘មាសបូរិតបសិព្ពកោ វិយា’’តិ វុត្តំ. តិន្តមាសោ វិយាតិ តិន្តមាសោ បសិព្ពកោ វិយ. កិំ នុ ខោ ឯតំ មម កុច្ឆិយំ បុព្ពំ ភារិកត្តំ, កិំ នុ ខោ កថំ នុ ខោ ជាតន្តិ អធិប្បាយោ? ឧបាយេនាតិ បថេន ញាយេន. ព្យតិរេកតោ បនស្ស អនុបាយំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្តានមេវ វា សន្ធាយ ‘‘មា តថាគតំ វិហេសេសី’’តិ អាហ. យថា ហិ អរិយសង្ឃោ ‘‘តថាគតំ ទេវមនុស្សបូជិតំ, សង្ឃំ នមស្សាម សុវត្ថិ ហោតូ’’តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៦.១៨; សុ. និ. ២៤១) តថាគតោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ តប្បរិយាបន្នា អរិយបុគ្គលា, យថា ច បុរិមកា ទុតិយអគ្គសាវកា កប្បានំ សតសហស្សាធិកំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ បារមិយោ បូរេត្វា អាគតា, អយម្បិ មហាថេរោ តថា អាគតោតិ តថាគតោតិ. បតិអគ្គឡេវ អដ្ឋាសីតិ អគ្គឡស្ស ពហិភាគេ អដ្ឋាសិ.

៥០៧. រុក្ខទេវតា នាម ចាតុមហារាជិកេសុ និហីនោ កាយោ, តស្មា នេសំ មនុស្សគន្ធោ បរិចិតត្តា នាតិជេគុច្ឆោតិ អាហ ‘‘អាកាសដ្ឋទេវតាន’’ន្តិ. អាពាធំ ករោតីតិ ទុក្ខំ ជនេតិ. នាគរិកោតិ សុកុមារោ. បរិចោក្ខោតិ សព្ពសោ សុចិរូបោ. ញាតិកោដិន្តិ ញាតិភាគំ. អនាទិមតិ ហិ សំសារេ ញាតិភាគរហិតោ នាម សត្តោ កស្សចិបិ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឥទន្តិ ‘‘សោ មេ ត្វំ ភាគិនេយ្យោ ហោសី’’តិ ឥទំ វចនំ. បវេណិវសេនាតិ តទា មយ្ហំ ភាគិនេយ្យោ ហុត្វា ឥទានិ មារដ្ឋានេ ឋិតោតិ ឥមិស្សា បវេណិយា វសេន វុត្តំ. អញ្ញស្ស វា វេសមំ ធុរោ វិធុរោ. តេនាហ ‘‘អញ្ញេហិ សទ្ធិំ អសទិសោ’’តិ. អប្បទុក្ខេនាតិ សុខេនេវ. បន្ថានំ អវន្តិ គច្ឆន្តីតិ បថាវិនោ. ឯត្តកេនាតិ ឯត្តាវតា ចិតកសន្និសយេន. ឧទកលេណន្តិ ឧទកនិស្សន្ទនលេណំ. សមាបត្តិតោតិ និរោធសមាបត្តិតោ. សមាបត្តិផលន្តិ និរោធសមាបត្តិផលំ.

៥០៨. ទសហិ អក្កោសវត្ថូហីតិ ទសហិបិ អក្កោសវត្ថូហិ, តតោ កិញ្ចិ អហាបេន្តា. បរិភាសថាតិ គរហថ. ឃដ្ដេថាតិ អនូនាហិ កថាហិ ឥមេសុ ឱវិជ្ឈថ. ទុក្ខាបេថាតិ ចិត្តេ ទុក្ខំ ជនេថ. ឯតេសន្តិ តេសំ ភិក្ខូនំ តុម្ហាកំ អក្កោសនាទីហិ ភិក្ខូនំ កិលេសុប្បត្តិយា. តេនេត្ថ ទូសី មារោ ឱតារំ លភតិ នាមាតិ អធិប្បាយោ. ឧបដ្ឋាតព្ពំ ឥភំ អរហន្តីតិ ឥព្ភា, ហត្ថិភណ្ឌកា, ហីនជីវិកតាយ ហេតេ ឥព្ភា វិយាតិ ឥព្ភា, តេ បន សទុតិយកវសេន ‘‘គហបតិកា’’តិ វុត្តា. កណ្ហាតិ កណ្ហាភិជាតិកា. បាទតោ ជាតត្តា បាទានំ អបច្ចា. អាលសិយជាតាតិ កសិវណិជ្ជាទិកម្មស្ស អករណេន សញ្ជាតាលសិយា. គូថនិទ្ធមនបនាឡីតិ វច្ចកូបតោ គូថស្ស និក្ខមបទេសោ.

មនុស្សានំ អកុសលំ ន ភវេយ្យ តេសំ តាទិសាយ អភិសន្ធិយា អភាវតោ. អាវេសកស្ស អានុភាវេន អាវិដ្ឋស្ស ចិត្តសន្តតិ វិបរិវត្តតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. វិសភាគវត្ថុន្តិ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឥត្ថិរូបំ, ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ បុរិសរូបន្តិ ឦទិសំ, អញ្ញំ វា បព្ពជិតានំ អសារុប្បំ វិសភាគវត្ថុំ. វិប្បដិសារារម្មណន្តិ បស្សន្តានំ វិប្បដិសារស្ស បច្ចយំ. លេបយដ្ឋិន្តិ លេបលិត្តំ វាកុរយដ្ឋិំ.

៥១០. សោមនស្សវសេនាតិ គេហស្សិតសោមនស្សវសេន. អញ្ញថត្តន្តិ ឧប្បិលាវិតត្តំ. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘សចេ មារោ មនុស្សានំ សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន. យទិ មារោវ តថា ករេយ្យ, មនុស្សានំ កុសលំ ន ភវេយ្យ, មារស្សេវ ភវេយ្យ, សរីរេ បន អនធិមុច្ចិត្វា តាទិសំ បសាទនីយំ បសាទវត្ថុំ ទស្សេសិ. តេនាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ.

៥១១. អសុភសញ្ញាបរិចិតេនាតិ សកលំ កាយំ អសុភន្តិ បវត្តាយ សញ្ញាយ សហគតជ្ឈានំ អសុភសញ្ញា, តេន បរិចិតេន បរិភាវិតេន. ចេតសា ចិត្តេន. ពហុលន្តិ អភិណ្ហំ. វិហរតោតិ វិហរន្តស្ស, អសុភសមាបត្តិពហុលស្សាតិ អត្ថោ. បតិលីយតីតិ សង្កុចតិ តត្ថ បដិកូលតាយ សណ្ឋិតត្តា. បតិកុដតីតិ អបសក្កតិ. បតិវត្តតីតិ និវត្តតិ. តតោ ឯវ ន សម្បសារិយតិ. រសតណ្ហាយាតិ មធុរាទិរសវិសយាយ តណ្ហាយ.

សព្ពលោកេ អនភិរតិសញ្ញាតិ តីសុបិ ភវេសុ អរុច្ចនវសេន បវត្តា វិបស្សនាភាវនា. និព្ពិទានុបស្សនា ហេសា. លោកចិត្រេសូតិ ហត្ថិអស្សរថបាសាទកូដាគារាទិភេទេសុ ចេវ អារាមរាមណេយ្យកាទិភេទេសុ ច លោកេ ចិត្តវិចិត្តេសុ. រាគសន្តានិ វូបសន្តរាគានិ. ទោសមោហសន្តានីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឥមេសំ ឯវំ កម្មដ្ឋានគ្គហណំ សព្ពេសំ សប្បាយភាវតោ.

៥១២. សក្ខរំ គហេត្វាតិ សក្ខរាសីសេន តត្តកំ ភិន្នបាសាណមុដ្ឋិន្តិ អាហ ‘‘អន្តោមុដ្ឋិយំ តិដ្ឋនបមាណំ បាសាណ’’ន្តិ. មុដ្ឋិបរិយាបន្នន្តិ អត្ថោ. អយញ្ហិ បាសាណស្ស ហេដ្ឋិមកោដិ. ហត្ថិនាគោតិ មហាហត្ថី. មហន្តបរិយាយោ នាគ-សទ្ទោតិ កេចិ. អហិនាគាទិតោ វា វិសេសនត្ថំ ហត្ថិនាគោតិ វុត្តំ. សកលសរីរេនេវ និវត្តិត្វា អបលោកេសីតិ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ន វាយន្តិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ អវធារណត្ថោតិ អាហ ‘‘នេវ បមាណំ អញ្ញាសី’’តិ. សហាបលោកនាយាតិ ច វចនតោតិ ឥមិនា វចនេន ឥមំ វចនមត្តំ គហេត្វាតិ អធិប្បាយោ. ឧឡារេតិ ឧឡារគុណេ. ភគវន្តញ្ហិ ឋបេត្វា នត្ថិ តទា សទេវកេ លោកេ តាទិសោ គុណវិសេសយុត្តោតិ.

វិសុំ វិសុំ បច្ចត្តវេទនិយោ អយសូលេន សទ្ធិំ ភូតានិ ឆ ផស្សាយតនានិ ឯតស្សាតិ ឆ ផស្សាយតនំ, ទុក្ខំ. តំ ឯត្ថ អត្ថីតិ ឆ ផស្សាយតនិកោ, និរយោ. តេនាហ ‘‘ឆសុ ផស្សា…បេ… បច្ចយោ’’តិ. សមាហនតីតិ សមាហតោ, អនេកសតភេទោ សង្កុសមាហតោ ឯត្ថ អត្ថីតិ សង្កុសមាហតោ, និរយោ. វិសេសបច្ចយតាយ វេទនាយ ឋិតោតិ វេទនិយោ, ការណាការកេន វិនា បច្ចត្តំ សយមេវ វេទនិយោតិ បច្ចត្តវេទនិយោ. អយសូលេន សទ្ធិំ អយសូលន្តិ បាទបទេសតោ បដ្ឋាយ និរន្តរំ អភិហននវសេន អាគតេន បណ្ណាសាយ ជនេហិ គហិតេន អយសូលេន សហ សីសបទេសតោ បដ្ឋាយ អាគតំ. អយសូលភាវសាមញ្ញេន ចេតំ ឯកវចនំ, សតមត្តានិ បតិតានិ សូលានិ. ឥមិនា តេ ឋានេន ចិន្តេត្វាតិ និស្សិតវោហារេន និស្សយំ វទតិ. ឯវំ វុត្តន្តិ ‘‘តទា ជានេយ្យាសិ វស្សសហស្សំ មេ និរយេ បច្ចមានស្សា’’តិ ឯវំ វុត្តំ. វុដ្ឋានិមន្តិ វុដ្ឋានេ ភវំ, អន្តិមន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វិបាកវុដ្ឋានវេទន’’ន្តិ, វិបាកស្ស បរិយោសានំ វេទនន្តិ អត្ថោ. ទុក្ខតរា ហោតិ បទីបស្ស វិជ្ឈាយនក្ខណេ មហន្តភាវោ វិយ.

៥១៣. ឃដ្ដយិត្វា បោថេត្វា. បាដិយេក្កវេទនាជនកាតិ បច្ចេកំ មហាទុក្ខសមុប្បាទកា. អយតោ អបគតោ និរយោ, សោ ទេវទូតសុត្តេន (ម. និ. ៣.២៦១) ទីបេតព្ពោ. អត្ថវណ្ណនា បនស្ស បរតោ សយមេវ អាគមិស្សតិ. ឥមំ បន អតីតវត្ថុំ អាហរិត្វា អត្តនោ ញាណានុភាវទីបនមុខេន មារំ សន្តជ្ជេន្តោ មហាថេរោ ‘‘យោឯតមភិជានាតី’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យោ មហាភិញ្ញោ ឯតំ កម្មំ កម្មផលញ្ច ហត្ថតលេ ឋបិតំ អាមលកំ វិយ អភិមុខំ កត្វា បច្ចក្ខតោ ជានាតិ. សព្ពសោ ភិន្នកិលេសតាយ ភិក្ខុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកោ, តាទិសំ ឧឡារគុណំ អាសជ្ជ ឃដ្ដយិត្វា ឯកន្តកាឡកេហិ បាបធម្មេហិ សមន្នាគតត្តា កណ្ហ មារ អាយតិំ មហាទុក្ខំ វិន្ទិស្សសិ.

ឧទកំ វត្ថុំ កត្វាតិ តត្ថ និព្ពត្តនកសត្តានំ សាធារណកម្មផលេន មហាសមុទ្ទឧទកមេវ អធិដ្ឋានំ កត្វា. តថា ហិ តានិ កប្បដ្ឋិតិកានិ ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘កប្បដ្ឋាយិនោ’’តិ. តេសន្តិ វិមានានំ. ឯតំ យថាវុត្តវិមានវត្ថុំ តាសំ អច្ឆរានំ សម្បត្តិំ, តស្ស ច ការណំ អត្តបច្ចក្ខំ កត្វា ជានាតិ. បាទង្គុដ្ឋេន កម្បយីតិ បុព្ពារាមេ វិសាខាយ មហាឧបាសិកាយ ការិតំ សហស្សគព្ភបដិមណ្ឌិតមហាបាសាទំ អត្តនោ បាទង្គុដ្ឋេន កម្បេសិ. តេនាហ ‘‘ឥទំ បាសាទកម្បនសុត្តេន ទីបេតព្ព’’ន្តិ. ឥទន្តិ ‘‘យោ វេជយន្ត’’ន្តិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថជាតំ ចូឡតណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិសុត្តេនេវ (ម. និ. ១.៣៩៣) ទីបេតព្ពំ.

តស្ស ព្រហ្មគណស្ស តថាចិន្តនសមនន្តរមេវ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ សុធម្មំ ព្រហ្មសភំ គន្ត្វា. តេបីតិ មហាមោគ្គល្លានាទយោ. បច្ចេកំ ទិសាសូតិ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ បុរត្ថិមទិសាយំ, មហាកស្សបត្ថេរោ ទក្ខិណទិសាយំ, មហាកប្បិនត្ថេរោ បច្ឆិមទិសាយំ, អនុរុទ្ធត្ថេរោ ឧត្តរទិសាយន្តិ ឯវំ ចត្តារោ ថេរា ព្រហ្មបរិសមត្ថកេ មជ្ឈេ និសិន្នស្ស ភគវតោ សមន្តតោ ចតុទ្ទិសា និសីទិំសុ. គាថា វុត្តាតិ ‘‘យោ ព្រហ្មំ បរិបុច្ឆតី’’តិ គាថា វុត្តា. អញ្ញតរព្រហ្មសុត្តេនាតិ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ព្រហ្មុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ១.១៧៦) មហាវគ្គេ អាគតេន អញ្ញតរព្រហ្មសុត្តេន.

ឈានវិមោក្ខេន ផុសីតិ ឈានវិមោក្ខសន្និស្សយេន អភិញ្ញាញាណេន ផស្សយិ. វនន្តិ ជម្ពុទីបំ អផស្សយីតិ សម្ពន្ធោ. ជម្ពុទីបោ ហិ វនពហុលតាយ ឥធ ‘‘វន’’ន្តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ជម្ពុសណ្ឌស្ស ឥស្សរោ’’តិ. បុព្ពវិទេហានំ ទីបន្តិ បុព្ពវិទេហវាសីនំ ទីបំ, បុព្ពវិទេហទីបន្តិ អត្ថោ. ភូមិសយា នរា នាម អបរគោយានកា ឧត្តរកុរុកា ច. យស្មា តេ គេហបរិគ្គហាភាវតោ ភូមិយំយេវ សយន្តិ, ន បាសាទាទីសុ. បដិលភីតិ ឧប្បាទេសិ. ឯតំ អាសំ មា អកាសីតិ ឯសា យថា បុព្ពេ ទូសិមារស្ស, ឯវំ តុយ្ហំ អាសា ទីឃរត្តំ អនត្ថាវហា, តស្មា ឯទិសំ អាសំ មា អកាសីតិ មារស្ស ឱវាទំ អទាសិ. សេសំ សព្ពត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មារតជ្ជនីយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

និដ្ឋិតា ច ចូឡយមកវគ្គវណ្ណនា.

មូលបណ្ណាសដីកា សមត្តា.

ទុតិយោ ភាគោ និដ្ឋិតោ.