៥. ចូឡយមកវគ្គោ

១. សាលេយ្យកសុត្តវណ្ណនា

៤៣៩. មហាជនកាយេ សន្និបតិតេតិ កេចិ ‘‘បហំសនវិធិំ ទស្សេត្វា រាជកុមារំ ហាសេស្សាមា’’តិ, កេចិ ‘‘តំ កីឡនំ បស្សិស្សាមា’’តិ ឯវំ មហាជនសមូហេ សន្និបតិតេ. ទេវនដន្តិ ទិព្ពគន្ធព្ពំ. កុសលំ កុសលន្តិ វចនំ ឧបាទាយាតិ ‘‘កច្ចិ កុសលំ? អាម កុសល’’ន្តិ វចនបដិវចនវសេន បវត្តកុសលវាទិតាយ តេ មនុស្សា អាទិតោ កុសលាតិ សមញ្ញំ លភិំសុ. តេសំ កុសលានំ ឥស្សរាតិ រាជកុមារា កោសលា. កោសលេ ជាតា. តេសំ និវាសោតិ សព្ពំ បុព្ពេ វុត្តនយមេវ. តេនាហ ‘‘សោ បទេសោ កោសលាតិ វុច្ចតី’’តិ.

ចារិកំ ចរមានោតិ សាមញ្ញវចនម្បិ ‘‘មហតា…បេ… តទវសរី’’តិ វចនតោ វិសេសំ និវិដ្ឋមេវាតិ អាហ ‘‘អតុរិតចារិកំ ចរមានោ’’តិ. មហតាតិ គុណមហត្តេនបិ សង្ខ្យាមហត្តេនបិ មហតា. តស្មិញ្ហិ ភិក្ខុសមូហេ កេចិ អធិសីលសិក្ខាវសេន សីលសម្បន្នា, តថា កេចិ សីលសមាធិសម្បន្នា, កេចិ សីលសមាធិបញ្ញាសម្បន្នាតិ គុណមហត្តេនបិ សោ ភិក្ខុសមូហោ មហាតិ. តំ អនាមសិត្វា សង្ខ្យាមហត្តមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘សតំ វា’’តិអាទិមាហ. អញ្ញគាមបដិពទ្ធជីវិកាវសេន សមោសរន្តិ ឯត្ថាតិ សមោសរណំ, គាមោ និវាសគាមោ. ន្តិ សាលំ ព្រាហ្មណគាមំ. វិហារោតិ ភគវតោ វិហរណដ្ឋានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សាលេយ្យកសុត្តេ. អនិយមិតោតិ អសុកស្មិំ អារាមេ បព្ពតេ រុក្ខមូលេ វាតិ ន និយមិតោ, សរូបគ្គហណវសេន ន និយមិត្វា វុត្តោ. តស្មាតិ អនិយមិតត្តា. អត្ថាបត្តិសិទ្ធមត្ថំ បរិកប្បនវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘វនសណ្ឌោ ភវិស្សតី’’តិ អាហ, អទ្ធា ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឧបលភិំសូតិ (សារត្ថ. ដី. ១.១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; ទី. និ. ដី. ១.២៥៥; អ. និ. ដី. ២.៣.៦៤) សវនវសេន ឧបលភិំសូតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោតទ្វារ…បេ… ជានិំសូ’’តិ អាហ. អវធារណផលត្តា សព្ពម្បិ វាក្យំ អន្តោគធាវធារណន្តិ អាហ ‘‘បទបូរណមត្តេ វា និបាតោ’’តិ. អវធារណត្ថេតិ បន ឥមិនា ឥដ្ឋត្ថាវធារណត្ថំ ខោ-សទ្ទគ្គហណន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘អស្សោសុ’’ន្តិ បទំ ខោ-សទ្ទេ គហិតេ តេន ផុល្លិតមណ្ឌិតវិភូសិតំ វិយ ហោន្តំ បូរិតំ នាម ហោតិ, តេន ច បុរិមបច្ឆិមបទានិ សំសិលិដ្ឋានិ ហោន្តិ, ន តស្មិំ អគ្គហិតេតិ អាហ ‘‘បទបូរណេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាមត្តមេវា’’តិ. មត្ត-សទ្ទោ វិសេសនិវត្តិអត្ថោ. តេនស្ស អនត្ថន្តរទីបនតំ ទស្សេតិ, ឯវ-សទ្ទេន បន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ ឯកន្តិកតំ. សាលាយំ ជាតា សំវឌ្ឍកា សាលេយ្យកា យថា ‘‘កត្តេយ្យកា ឧព្ភេយ្យកា’’តិ.

សមិតបាបត្តាតិ អច្ចន្តំ អនវសេសតោ សវាសនំ សមិតបាបត្តា. ឯវញ្ហិ ពាហិរកវីតរាគសេក្ខាសេក្ខបាបសមនតោ ភគវតោ បាបសមនំ វិសេសិតំ ហោតិ. អនេកត្ថត្តា និបាតានំ ឥធ អនុស្សវត្ថោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ខលូតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ’’តិ. អាលបនមត្តន្តិ បិយាលាបវចនំ. បិយសមុទាហារា ហេតេ ‘‘ភោ’’តិ វា ‘‘អាវុសោ’’តិ វា ‘‘ទេវានំបិយា’’តិ វា. គោត្តវសេនាតិ ឯត្ថ តំ តាយតីតិ គោត្តំ. គោតមោតិ ហិ បវត្តមានំ អភិធានំ ពុទ្ធិញ្ច ឯកំសិកវិសយតាយ តាយតិ រក្ខតីតិ គោតមគោត្តំ. យថា ហិ ពុទ្ធិ អារម្មណភូតេន អត្ថេន វិនា ន វត្តតិ, ឯវំ អភិធានំ អភិធេយ្យភូតេន, តស្មា សោ តានិ តាយតិ រក្ខតីតិ វុច្ចតិ. សោ បន អត្ថតោ អញ្ញកុលបរម្បរាសាធារណំ តស្ស កុលស្ស អាទិបុរិសសមុទាគតំ តំកុលបរិយាបន្នសាធារណំ សាមញ្ញរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧច្ចាកុលបរិទីបនំ ឧទិតោទិតវិបុលខត្តិយកុលវិភាវនតោ. សព្ពខត្តិយានញ្ហិ អាទិភូតមហាសម្មតមហារាជតោ បដ្ឋាយ អសម្ភិន្នំ ឧឡារតមំ សក្យរាជកុលំ. កេនចិ បារិជុញ្ញេនាតិ ញាតិបារិជុញ្ញភោគបារិជុញ្ញាទិនា កេនចិបិ បារិជុញ្ញេន បរិហានិយា អនភិភូតោ អនជ្ឈោត្ថដោ. តថា ហិ កទាចិបិ តស្ស កុលស្ស តាទិសបារិជុញ្ញាភាវោ, អភិនិក្ខមនកាលេ ច តតោ សមិទ្ធតមភាវោ លោកេ បាកដោ បញ្ញាតោតិ. សក្យកុលា បព្ពជិតោតិ ឥទំ វចនំ ភគវតោ សទ្ធាបព្ពជិតភាវទីបនំ វុត្តំ មហន្តំ ញាតិបរិវដ្ដំ មហន្តញ្ច ភោគក្ខន្ធំ បហាយ បព្ពជិតភាវទីបនតោ. ឯត្ថ ច សមណោតិ ឥមិនា បរិក្ខកជនេហិ ភគវតោ ពហុមតភាវោ ទស្សិតោ សមិតបាបតាទីបនតោ, គោតមោតិ ឥមិនា លោកិយជនេហិ ឧឡារតមកុលីនតាទីបនតោ.

អព្ភុគ្គតោតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ, តំយោគតោ បន ‘‘ភវន្តំ គោតម’’ន្តិ ឧបយោគវចនំ សាមិអត្ថេបិ សមានំ ឥត្ថម្ភូតយោគទីបនតោ ‘‘ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ’’តិ. កល្យាណោតិ ភទ្ទកោ. សា ចស្ស កល្យាណតា ឧឡារវិសយតាយាតិ អាហ ‘‘កល្យាណគុណសមន្នាគតោ’’តិ. តំវិសយតា ហេត្ថ សមន្នាគមោ. សេដ្ឋោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ យថា ‘‘ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; វិសុទ្ធិ. ១.១៤២; ឧទា. អដ្ឋ. ១; ឥតិវុ. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០). ‘‘ភគវា អរហ’’ន្តិអាទិនា គុណានំ សំកិត្តនតោ សំសទ្ទនតោ ច កិត្តិសទ្ទោ វណ្ណោតិ អាហ ‘‘កិត្តិយេវា’’តិ. កិត្តិបរិយាយោបិ ហិ សទ្ទ-សទ្ទោ យថា តំ ‘‘ឧឡារសទ្ទា ឥសយោ គុណវន្តោ តបស្សិនោ’’តិ. ថុតិឃោសោតិ អភិត្ថវុទាហារោ. អជ្ឈោត្ថរិត្វាតិ បដិបក្ខាភាវេន អនញ្ញសាធារណតាយ ច អភិភវិត្វា.

សោ ភគវាតិ យោ សោ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ ទេវានំ អតិទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា លោកនាថោ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ ភគវាតិ លទ្ធនាមោ, សោ ភគវា. ‘‘ភគវា’’តិ ហិ ឥទំ សត្ថុ នាមកិត្តនំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កត’’ន្តិអាទិ (មហានិ. ១៤៩, ១៩៨, ២១០; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២). បរតោ បន ‘‘ភគវា’’តិ គុណកិត្តនមេវ. ឯវំ ‘‘អរហ’’ន្តិអាទីហិ បទេហិ យេ សទេវកេ លោកេ អតិវិយ បញ្ញាតា ពុទ្ធគុណា, តេ នានប្បការតោ វិភាវិតាតិ ទស្សេតុំ បច្ចេកំ ឥតិបិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឥតិបិ អរហំ, ឥតិបិ សមាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ឥតិបិ ភគវា’’តិ. ‘‘ឥតិបេតំ ភូតំ, ឥតិបេតំ តច្ឆ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៦) វិយ ហិ ឥធ ឥតិ-សទ្ទោ អាសន្នបច្ចក្ខការណត្ថោ, បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ តេន តេសំ គុណានំ ពហុភាវទីបនតោ. តានិ គុណសល្លក្ខណការណានិ សទ្ធាសម្បន្នានំ វិញ្ញុជាតិកានំ បច្ចក្ខានិ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិ. តតោ វិសុទ្ធិមគ្គតោ. តេសន្តិ ‘‘អរហ’’ន្តិអាទីនំ. វិត្ថារោ អត្ថនិទ្ទេសោ គហេតព្ពោ. តតោ ឯវ តំសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៣០) វុត្តោ ‘‘អារកាតិ អរហំ សុវិទូរភាវតោ, អារកាតិ អរហំ អាសន្នភាវតោ, រហិតព្ពស្ស អភាវតោ, សយញ្ច អរហិតព្ពតោ, នត្ថិ ឯតស្ស រហោគមនំ គតីសុ បច្ចាជាតិ, បាសំសភាវតោ វា អរហ’’ន្តិអាទិនា ‘‘អរហ’’ន្តិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពោ.

ភវន្តិ ចេត្ថ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៣០; សារត្ថ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា) –

‘‘សម្មា នប្បដិបជ្ជន្តិ, យេ និហីនាសយា នរា;

អារកា តេហិ ភគវា, ទូរេ តេនារហំ មតោ.

យេ សម្មា បដិបជ្ជន្តិ, សុប្បណីតាធិមុត្តិកា;

ភគវា តេហិ អាសន្នោ, តេនាបិ អរហំ ជិនោ.

បាបធម្មា រហា នាម, សាធូហិ រហិតព្ពតោ;

តេសំ សុដ្ឋុ បហីនត្តា, ភគវា អរហំ មតោ.

យេ សច្ឆិកតសទ្ធម្មា, អរិយា សុទ្ធគោចរា;

ន តេហិ រហិតោ ហោតិ, នាថោ តេនារហំ មតោ.

រហោ វា គមនំ យស្ស, សំសារេ នត្ថិ សព្ពសោ;

បហីនជាតិមរណោ, អរហំ សុគតោ មតោ.

គុណេហិ សទិសោ នត្ថិ, យស្មា លោកេ សទេវកេ;

តស្មា បាសំសិយត្តាបិ, អរហំ ទ្វិបទុត្តមោ.

អារកា មន្ទពុទ្ធីនំ, អាសន្នា ច វិជានតំ;

រហានំ សុប្បហីនត្តា, វិទូនមរហេយ្យតោ;

ភវេសុ ច រហាភាវា, បាសំសា អរហំ ជិនោ’’តិ.

សុន្ទរន្តិ ភទ្ទកំ. តញ្ច បស្សន្តស្ស ហិតសុខាវហភាវេន វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អត្ថាវហំ សុខាវហ’’ន្តិ. តត្ថ អត្ថាវហន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថសញ្ហិតហិតាវហំ. សុខាវហន្តិ តប្បរិយាបន្នតិវិធសុខាវហំ. តថារូបានន្តិ តាទិសានំ. យាទិសេហិ បន គុណេហិ ភគវា សមន្នាគតោ, តេហិ ចតុប្បមាណិកស្ស លោកស្ស សព្ពថាបិ អច្ចន្តាយ បសាទនីយោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អនេកេហិបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថាភូត…បេ… អរហតន្តិ ឥមិនា ធម្មប្បមាណានំ លូខប្បមាណានំ សត្តានំ ភគវតោ បសាទាវហតមាហ, ឥតរេន ឥតរេសំ. ទស្សនមត្តម្បិសាធុ ហោតីតិ ឯត្ថ កោសិយសកុណស្ស វត្ថុ កថេតព្ពំ. ឯកំ បទម្បិ សោតុំ លភិស្សាម, សាធុតរំយេវ ភវិស្សតីតិ ឯត្ថ មណ្ឌូកទេវបុត្តវត្ថុ កថេតព្ពំ.

ឥមិនា នយេន អគារិកបុច្ឆា អាគតាតិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. យេភុយ្យេន ហិ អគារិកា ឯវំ បុច្ឆន្តិ. អនគារិកបុច្ឆាយបិ ឯសេវ នយោ. យថា ន សក្កោន្តិ…បេ… វិស្សជ្ជេន្តោតិ ឥមិនា សត្ថុ តេសំ ព្រាហ្មណគហបតិកានំ និគ្គណ្ហនវិធិំ ទស្សេតិ. តេសញ្ហិ សំខិត្តរុចិតាយ សង្ខេបទេសនា, តាយ អត្ថំ អជានន្តា វិត្ថារទេសនំ អាយាចន្តិ, សា ច នេសំ សំខិត្តរុចិតា បណ្ឌិតមានិតាយ, សោ ច មានោ យថាទេសិតស្ស អត្ថស្ស អជានន្តេ អប្បតិដ្ឋោ ហោតិ, ឥតិ ភគវា តេសំ មាននិគ្គហវិធិំ ចិន្តេត្វា សង្ខេបេនេវ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ, ន សព្ពសោ ទេសនាយ អសល្លក្ខណត្ថំ. តេនាហ ‘‘បណ្ឌិតមានិកា ហី’’តិអាទិ. យស្មា មំ តុម្ហេ យាចថ, សំខិត្តេន វុត្តមត្ថំ ន ជានិត្ថាតិ អធិប្បាយោ.

៤៤០. ‘‘ឯកវិធេន ញាណវត្ថុ’’ន្តិអាទីសុ (វិភ. ៧៥១) វិយ កោដ្ឋាសត្ថោ វិធ-សទ្ទោ, សោ ច វិភត្តិវចនវិបល្លាសំ កត្វា បច្ចត្តេ ករណវចនវសេន ‘‘តិវិធ’’ន្តិ វុត្តោ. អត្ថោ បន ករណបុថុវចនវសេន ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘តិវិធន្តិ តីហិ កោដ្ឋាសេហី’’តិ. បការត្ថោ វា វិធ-សទ្ទោ, បការត្ថត្តាយេវ លព្ភមានំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាភាវសាមញ្ញំ, កាយទ្វារិកភាវសាមញ្ញំ វា ឧបាទាយ ឯកត្តំ នេត្វា ‘‘តិវិធ’’ន្តិ វុត្តំ. បការភេទេ បន អបេក្ខិតេ ‘‘តិវិធា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. កាយេនាតិ ឯត្ថ កាយោតិ ចោបនកាយោ អធិប្បេតោ, សោ ច អធម្មចរិយាយ ទ្វារភូតោ តេន វិនា តស្សា អប្បវត្តនតោ. កាយេនាតិ ច ហេតុម្ហិ ករណវចនំ. កិញ្ចាបិ ហិ អធម្មចរិយាសង្ខាតចេតនាសមុដ្ឋានា សា វិញ្ញត្តិ, ន ច សា បដ្ឋានេ អាគតេសុ ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ ឯកេនបិ បច្ចយេន ចេតនាយ បច្ចយោ ហោតិ, តស្សា បន តថាបវត្តមានាយ កាយកម្មសញ្ញិតាយ ចេតនាយ បវត្តិ ហោតីតិ តេន ទ្វារេន លក្ខិតព្ពភាវតោ តស្សា ការណំ វិយ ច សព្ពោហារមត្តំ ហោតិ. កាយទ្វារេនាតិ វា កាយេន ទ្វារភូតេន កាយទ្វារភូតេនាតិ តំ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ. អធម្មំ ចរតិ ឯតាយាតិ អធម្មចរិយា, តថាបវត្តា ចេតនា. អធម្មោតិ បន តំសមុដ្ឋានោ បយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មតោ អនបេតាតិ ធម្មា, ន ធម្មាតិ អធម្មា, អធម្មា ច សា ចរិយា ចាតិ អធម្មចរិយា. បច្ចនីកសមនដ្ឋេន សមំ, សមានំ សទិសំ យុត្តន្តិ វា សមំ, សុចរិតំ. សមតោ វិគតំ, វិរុទ្ធំ វា តស្សាតិ វិសមំ, ទុច្ចរិតំ. សា ឯវ វិសមា ចរិយាតិ វិសមចរិយា. សព្ពេសុ កណ្ហសុក្កបទេសូតិ ‘‘ចតុព្ពិធំ វាចាយ អធម្មចរិយាវិសមចរិយា ហោតី’’តិអាទិនា ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវសេន អាគតេសុ សព្ពេសុ កណ្ហបទេសុ – ‘‘តិវិធំ ខោ គហបតយោ កាយេន ធម្មចរិយាសមចរិយា ហោតី’’តិអាទិនា ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវសេន អាគតេសុ សព្ពេសុ សុក្កបទេសុ ច.

រោទេតិ កុរូរកម្មន្តតាយ បរបដិពទ្ធេ សត្តេ អស្សូនិ មោចេតីតិ រុទ្ទោ, សោ ឯវ លុទ្ទោ រ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា. កក្ខឡោតិ លុទ្ទោ. ទារុណោតិ ផរុសោ. សាហសិកោតិ សាហស្សការី. សចេបិ ន លិប្បន្តិ. តថាវិធោ បរេសំ ឃាតនសីលោ លោហិតបាណីត្វេវ វុច្ចតិ យថា ទានសីលោ បរេសំ ទានត្ថំ អធោតហត្ថោបិ ‘‘បយតបាណី’’ត្វេវ វុច្ចតិ. បហរណំ បហារទានមត្តំ ហតំ, បវុទ្ធំ បហរណំ បរស្ស មារណំ បហតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ហតេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ និវិដ្ឋោតិ អភិនិវិដ្ឋោ បសុតោ.

យស្ស វសេន ‘‘បរស្សា’’តិ សាមិនិទ្ទេសោ, តំ សាបតេយ្យំ. យញ្ហិ សាមញ្ញតោ គហិតំ, តំ តេនេវ សាមិនិទ្ទេសេន បកាសិតន្តិ អាហ ‘‘បរស្ស សន្តក’’ន្តិ. បរស្សបរវិត្តូបករណន្តិ វា ឯកមេវេតំ សមាសបទំ, យំ កិញ្ចិ បរសន្តកំ វិសេសតោ បរស្ស វិត្តូបករណំ វាតិ អត្ថោ. តេហិ បរេហីតិ យេសំ សន្តកំ, តេហិ. យស្ស វសេន បុរិសោ ‘‘ថេនោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ ថេយ្យន្តិ អាហ ‘‘អវហរណចិត្តស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. ថេយ្យសង្ខាតេន, ន វិស្សាសតាវកាលិកាទិវសេនាតិ អត្ថោ.

មតេ វាតិ វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បត្ថោ. តេន បព្ពជិតាទិភាវំ សង្គណ្ហាតិ. ឯតេនុបាយេនាតិ យំ មាតរិ មតាយ, នដ្ឋាយ វា បិតា រក្ខតិ, សា បិតុរក្ខិតា. យំ ឧភោសុ អសន្តេសុ ភាតា រក្ខតិ, សា ភាតុរក្ខិតាតិ ឯវមាទិំ សន្ធាយាហ. សភាគកុលានីតិ អាវាហកិរិយាយ សភាគានិ កុលានិ. ទស្សុកវិធិំ វា ឧទ្ទិស្ស ឋបិតទណ្ឌារាជាទីហិ. សម្មាទិដ្ឋិសុត្តេ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៨៩) ‘‘អសទ្ធម្មាធិប្បាយេន កាយទ្វារប្បវត្តា អគមនីយដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា’’តិ ឯវំ វុត្តមិច្ឆាចារលក្ខណវសេន.

ហត្ថបាទាទិហេតូតិ ហត្ថបាទាទិភេទនហេតុ. ធនហេតូតិ ធនស្ស លាភហេតុ ជានិហេតុ ច. លាភោតិ ឃាសច្ឆាទនានិ លព្ភតីតិ លាភោ. កិញ្ចិក្ខន្តិ កិញ្ចិមត្តកំ អាមិសជាតំ. តេនាហ ‘‘យំ វា’’តិអាទិ. ជានន្តោយេវាតិ មុសាភាវំ តស្ស វត្ថុនោ អត្ថិ, តំ ជានន្តោ ឯវ.

អណ្ឌកាតិ វុច្ចតិ រុក្ខេ អណ្ឌសទិសា គណ្ឋិយោ. យថា ថទ្ធា វិសមា ទុព្ពិនីតា ច ហោន្តិ, ឯវមេវំ ខុំសនវម្ភនវសេន បវត្តវាចាបិ ហិ ‘‘អណ្ឌកា’’តិ វុត្តា. តេនាហ ‘‘យថា សទោសេ រុក្ខេ’’តិអាទិ. កក្កសាតិ ផរុសា ឯវ, សោ បនស្សា កក្កសភាវោ ព្យាបាទនិមិត្តតាយ តតោ បូតិកាតិ. តេនាហ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ. កដុកាតិ អនិដ្ឋា. អមនាបាតិ ន មនវឌ្ឍនី, តតោ ឯវ ទោសជននី, ចិត្តសន្ទោសុប្បត្តិការិកា. មម្មេសូតិ ឃដ្ដនេន ទុក្ខុប្បត្តិតោ មម្មសទិសេសុ ជាតិអាទីសុ. លគ្គនការីតិ ឯវំ វទន្តស្ស ឯវំ វទាមីតិ អត្ថាធិប្បាយេន លគ្គនការី, ន ព្យញ្ជនវសេន. កោធស្ស អាសន្នា តស្ស ការណភាវតោ. សទោសវាចាយាតិ អត្តនោ សមុដ្ឋាបកទោសស្ស វសេន សទោសវាចាយ វេវចនានិ.

អកាលេនាតិ អយុត្តកាលេន. អការណនិស្សិតន្តិ និប្ផលំ. ផលញ្ហិ ការណនិស្សិតំ នាម តទវិនាភាវតោ. អការណនិស្សិតំ និប្ផលំ, សម្ផន្តិ អត្ថោ. អសភាវវត្តាតិ អយាថាវវាទី. អសំវរវិនយបដិសំយុត្តស្សាតិ សំវរវិនយរហិតស្ស, អត្តនោ សុណន្តស្ស ច ន សំវរវិនយាវហស្ស វត្តា. ហទយមញ្ជូសាយំ និធេតុន្តិ អហិតសំហិតត្តា ចិត្តំ អនុប្បវិសេត្វា និធេតុំ. អយុត្តកាលេតិ ធម្មំ កថេន្តេន យោ អត្ថោ យស្មិំ កាលេ វត្តព្ពោ, តតោ បុព្ពេ បច្ឆា តស្ស អកាលោ, តស្មិំ អយុត្តកាលេ វត្តា ហោតិ. អនបទេសន្តិ ភគវតា អសុកសុត្តេ ឯវំ វុត្តន្តិ សុត្តាបទេសវិរហិតំ. អបរិច្ឆេទន្តិ បរិច្ឆេទរហិតំ. យថា បន វាចា បរិច្ឆេទរហិតា ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សុត្តំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបលព្ភន្តិ អនុយោគំ. ពាហិរកថំយេវាតិ យំ សុត្តំ, ជាតកំ វា និក្ខិត្តំ, តស្ស សរីរភូតំ កថំ អនាមសិត្វា តតោ ពហិភូតំយេវ កថំ. សម្បជ្ជិត្វាតិ វិរុឡ្ហំ អាបជ្ជិត្វា. បវេណិជាតកាវាតិ អនុជាតបារោហមូលានិយេវ តិដ្ឋន្តិ. អាហរិត្វាតិ និក្ខិត្តសុត្តតោ អញ្ញម្បិ អនុយោគឧបមាវត្ថុវសេន តទនុបយោគិនំ អាហរិត្វា. ជានាបេតុន្តិ ឯតទត្ថមិទំ វុត្តន្តិ ជានាបេតុំ យោ សក្កោតិ. តស្ស កថេតុន្តិ តស្ស តថារូបស្ស ធម្មកថិកស្ស ពហុម្បិ កថេតុំ វដ្ដតិ. ន អត្ថនិស្សិតន្តិ អត្តនោ បរេសញ្ច ន ហិតាវហំ.

អភិជ្ឈាយនំ យេភុយ្យេន បរសន្តកស្ស ទស្សនវសេន ហោតីតិ ‘‘អភិជ្ឈាយ ឱលោកេតា ហោតី’’តិ វុត្តំ. អភិជ្ឈាយន្តោ វា អភិជ្ឈាយិតំ វត្ថុំ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតម្បិ បច្ចក្ខតោ បស្សន្តោ វិយ អភិជ្ឈាយតីតិ វុត្តំ ‘‘អភិជ្ឈាយ ឱលោកេតា ហោតី’’តិ. កម្មបថភេទោ ន ហោតិ, កេវលំ លោភមត្តោវ ហោតិ បរិណាមនវសេន អប្បវត្តត្តា. យថា បន កម្មបថភេទោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យទា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិណាមេតីតិ អត្តនោ សន្តកភាវេន បរិគ្គយ្ហ នាមេតិ.

វិបន្នចិត្តោតិ ព្យាបាទេន វិបត្តិំ អាបាទិតចិត្តោ. តេនាហ ‘‘បូតិភូតចិត្តោ’’តិ. ព្យាបាទោ ហិ វិសំ វិយ លោហិតស្ស ចិត្តំ បូតិភាវំ ជនេតិ. ទោសេន ទុដ្ឋចិត្តសង្កប្បោតិ វិសេន វិយ សប្បិអាទិកោបេន ទូសិតចិត្តសង្កប្បោ. ឃាតីយន្តូតិ ហនីយន្តុ. វធំ បាបុណន្តូតិ មរណំ បាបុណន្តុ. មា វា អហេសុន្តិ សព្ពេន សព្ពំ ន ហោន្តុ. តេនាហ ‘‘កិញ្ចិបិ មា អហេសុ’’ន្តិ, អនវសេសវិនាសំ បាបុណន្តូតិ អត្ថោ. ហញ្ញន្តូតិ អាទិចិន្តនេនេវាតិ ឯកន្តតោ វិនាសចិន្តាយ ឯវ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិកោតិ អយោនិសោ ឧប្បន្នទិដ្ឋិកោ. សោ ច ឯកន្តតោ កុសលបដិបក្ខទិដ្ឋិកោតិ អាហ ‘‘អកុសលទស្សនោ’’តិ. វិបល្លត្ថទស្សនោតិ ធម្មតាយ វិបរិយាសគ្គាហី. នត្ថិ ទិន្នន្តិ ទេយ្យធម្មសីសេន ទានំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទិន្នស្ស ផលាភាវំ សន្ធាយ វទតី’’តិ. ទិន្នំ បន អន្នាទិវត្ថុំ កថំ បដិក្ខិបតិ. ឯស នយោ ‘‘យិដ្ឋំ ហុត’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. មហាយាគោតិ សព្ពសាធារណំ មហាទានំ. បហេណកសក្ការោតិ បាហុនកានំ កត្តព្ពសក្ការោ. ផលន្តិ អានិសំសផលញ្ច និស្សន្ទផលញ្ច. វិបាកោតិ សទិសំ ផលំ. បរលោកេ ឋិតស្ស អយំ លោកោ នត្ថីតិ បរលោកេ ឋិតស្ស កម្មុនា លទ្ធព្ពោ អយំ លោកោ ន ហោតិ. ឥធលោកេ ឋិតស្សបិ បរលោកោ នត្ថីតិ ឥធលោកេ ឋិតស្ស កម្មុនា លទ្ធព្ពោ បរលោកោ ន ហោតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘សព្ពេ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ. ឥមេ សត្តា យត្ថ យត្ថ ភវយោនិគតិអាទីសុ ឋិតា តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តិ និរុទយវិនាសវសេន វិនស្សន្តិ. ផលាភាវវសេនាតិ មាតាបិតូសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ ផលស្ស អភាវវសេន ‘‘នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា’’តិ វទតិ, ន មាតាបិតូនំ, នាបិ តេសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ អភាវវសេន តេសំ លោកបច្ចក្ខត្តា. ពុព្ពុឡកស្ស វិយ ឥមេសំ សត្តានំ ឧប្បាទោ នាម កេវលោវ, ន ចវិត្វា អាគមនបុព្ពកោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ចវិត្វា ឧបបជ្ជនកសត្តា នាម នត្ថីតិ វទតី’’តិ. សមណេន នាម យាថាវតោ ជានន្តេន កស្សចិ កិញ្ចិ អកថេត្វា សញ្ញតេន ភវិតព្ពំ, អញ្ញថា អហោបុរិសិកា នាម សិយា, កិំ បរោ បរស្ស ករិស្សតិ, តថា អត្តនោ សម្បាទនស្ស កស្សចិ អវសរោ ឯវ នត្ថិ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជនតោតិ អាហ ‘‘យេ ឥមញ្ច…បេ… បវេទេន្តី’’តិ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា ព្យបទេសេន. ទសវត្ថុកាតិ បដិក្ខិបិតព្ពានិ ទស វត្ថូនិ ឯតិស្សាតិ ទសវត្ថុកា.

៤៤១. អនភិជ្ឈាទយោ ហេដ្ឋា អត្ថតោ បកាសិតត្តា ឧត្តានត្ថាយេវ.

៤៤២. សហ ព្យយតិ គច្ឆតីតិ សហព្យោ, សហវត្តនកោ, តស្ស ភាវោ សហព្យតា, សហបវត្តីតិ អាហ ‘‘សហភាវំ ឧបគច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. ព្រហ្មានំ កាយោ សមូហោតិ ព្រហ្មកាយោ, តប្បរិយាបន្នតាយ តត្ថ គតាតិ ព្រហ្មកាយិកា. កាមំ ចេតាយ សព្ពស្សបិ ព្រហ្មនិកាយស្ស សមញ្ញាយ ភវិតព្ពំ, ‘‘អាភាន’’ន្តិអាទិនា បន ទុតិយជ្ឈានភូមិកាទីនំ ឧបរិ គហិតត្តា គោពលីពទ្ទញាយេន តទវសេសានំ អយំ សមញ្ញាតិ អាហ ‘‘ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានន្តិ បឋមជ្ឈានភូមិទេវាន’’ន្តិ. អាភា នាម វិសុំ ទេវា នត្ថិ, បរិត្តាភាទីនំយេវ បន អាភាវន្តតាសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា បវត្តំ ឯតំ អធិវចនំ, យទិទំ ‘‘អាភា’’តិ យថា ‘‘ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតមហាព្រហ្មានំ ព្រហ្មកាយិកា’’តិ. បរិត្តាភានន្តិអាទិ បនាតិ អាទិ-សទ្ទេន អប្បមាណាភានំ ទេវានំ អាភស្សរានំ ទេវានន្តិ ឥមំ បាឡិំ សង្គណ្ហាតិ. ឯកតោ អគ្គហេត្វាតិ អាភាតិ វា, ឯកត្តកាយនានត្តសញ្ញាតិ វា ឯកតោ អគ្គហេត្វា. តេសំយេវាតិ អាភាតិ វុត្តទេវានំយេវ. ភេទតោ គហណន្តិ ការណស្ស ហីនាទិភេទភិន្នតាទស្សនវសេន បរិត្តាភាទិគ្គហណំ. ឥតិ ភគវា អាសវក្ខយំ ទស្សេត្វាតិ ឯវំ ភគវា ធម្មចរិយំ, សមចរិយំ, វដ្ដនិស្សិតំ សុគតិគាមិបដិបទំ, វិវដ្ដនិស្សិតំ អាសវក្ខយគាមិបដិបទំ កត្វា តិភវភញ្ជនតោ អាសវក្ខយំ ទស្សេត្វា អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋបេសិ.

ឥធ ឋត្វាតិ ឥមស្មិំ ធម្មចរិយាសមចរិយាយ និទ្ទេសេ ឋត្វា. ទេវលោកា សមានេតព្ពាតិ ឆព្ពីសតិបិ ទេវលោកា សមោធានេតព្ពា. វីសតិ ព្រហ្មលោកាតិ តំតំភវបរិយាបន្ននិកាយវសេន វីសតិ ព្រហ្មលោកា, វីសតិ ព្រហ្មនិកាយាតិ អត្ថោ. ទសកុសលកម្មបថេហីតិ យថារហំ ទសកុសលកម្មបថេហិ កម្មូបនិស្សយបច្ចយភូតេហិ កេវលំ ឧបនិស្សយភូតេហិ ច និព្ពត្តិ ទស្សិតា.

តិណ្ណំ សុចរិតានន្តិ តិណ្ណំ កាមាវចរសុចរិតានំ. កាមាវចរគ្គហណញ្ចេត្ថ មនោសុចរិតាបេក្ខាយ. វិបាកេនេវាតិ ឥមិនា វិបាកុប្បាទេនេវ និព្ពត្តិ ហោតិ, ន ឧបនិស្សយតាមត្តេនាតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឧបនិស្សយវសេនា’’តិ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ទស កុសលកម្មបថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុតិយាទីនិ ភាវេត្វាតិអាទីសុបិ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. កស្មា បនេត្ថ ‘‘ឧបនិស្សយវសេនា’’តិ វុត្តំ, ននុ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៤១) – ‘‘បឋមេន ឈានេន នីវរណានំ បហានំ សីលំ, វេរមណិ សីលំ, ចេតនា សីលំ, សំវរោ សីលំ, អវីតិក្កមោ សីល’’ន្តិអាទិនា សព្ពេសុបិ ឈានេសុ សីលំ ឧទ្ធដន្តិ តស្ស វសេន ឧបរិទេវលោកានម្បិ វិបាកេន និព្ពត្តិ វត្តព្ពាតិ? ន, តស្ស បរិញ្ញាយ ទេសនត្តា, បរិញ្ញាយ ទេសនតា ចស្ស ‘‘យត្ថ ច បហាន’’ន្តិអាទិនា វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយញ្ច (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៨៣៧, ៨៣៩) បកាសិតា ឯវ. តថា ហិ ឥធាបិ ‘‘ទស កុសលកម្មបថា ហិ សីល’’ន្តិអាទិនា សីលស្ស រូបារូបភវានំ ឧបនិស្សយតា វិភាវិតា, ន និព្ពត្តកតាយ. កស្មា បនេត្ថ ភាវនាលក្ខណាយ ធម្មចរិយាយ ភវវិសេសេ វិភជិយមានេ អសញ្ញភវោ ន គហិតោតិ អាហ ‘‘អសញ្ញភវោ បន…បេ… ន និទ្ទិដ្ឋោ’’តិ. ពាហិរកា ហិ អយថាភូតទស្សិតាយ អសញ្ញភវំ ភវវិប្បមោក្ខំ មញ្ញមានា តទុបគជ្ឈានំ ភាវេត្វា អសញ្ញេសុ និព្ពត្តន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ព្រហ្មជាលដ្ឋកថាយំ តំសំវណ្ណនាយញ្ច (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦៨-៧៣; ទី. និ. ដី. ១.៦៨-៧៣) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

សាលេយ្យកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. វេរញ្ជកសុត្តវណ្ណនា

៤៤៤. វេរញ្ជវាសិនោតិ វេរញ្ជគាមវាសិនោ. កេចិ បន ‘‘វិវិធរដ្ឋវាសិនោ វេរញ្ជកា’’តិ ឯតមត្ថំ វទន្តិ, តេសំ មតេន ‘‘វេរជ្ជកា’’តិ បាឡិយា ភវិតព្ពន្តិ. អនិយមិតកិច្ចេនាតិ ‘‘ឥមិនា នាមា’’តិ ឯវំ ន និយមិតេន កិច្ចេន. អយំ វិសេសោតិ អយំ បុគ្គលាធិដ្ឋានធម្មាធិដ្ឋានកតោ ឥមេសុ ទ្វីសុ សុត្តេសុ ទេសនាយ វិសេសោ, អត្ថោ បន ទេសនានយោ ច មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ អវិសិដ្ឋោតិ ទស្សេតិ. កស្មា បន ភគវា កត្ថចិ បុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនំ ទេសេតិ, កត្ថចិ ធម្មាធិដ្ឋានន្តិ? ទេសនាវិលាសតោ វេនេយ្យជ្ឈាសយតោ ច. ទេសនាវិលាសប្បត្តា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, តេ យថារុចិ កត្ថចិ បុគ្គលាធិដ្ឋានំ កត្វា, កត្ថចិ ធម្មាធិដ្ឋានំ កត្វា ធម្មំ ទេសេន្តិ. យេ បន វេនេយ្យា សាសនក្កមំ អនោតិណ្ណា, តេសំ បុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនំ ទេសេន្តិ. យេ ឱតិណ្ណា, តេសំ ធម្មាធិដ្ឋានំ. សម្មុតិសច្ចវិសយា បុគ្គលាធិដ្ឋានា, ឥតរា បរមត្ថសច្ចវិសយា. បុរិមា ករុណានុកូលា, ឥតរា បញ្ញានុកូលា. សទ្ធានុសារិគោត្តានំ វា បុរិមា. តេ ហិ បុគ្គលប្បមាណា, បច្ឆិមា ធម្មានុសារីនំ. សទ្ធាចរិតតាយ វា លោកាធិបតីនំ វសេន បុគ្គលាធិដ្ឋានា, បញ្ញាចរិតតាយ ធម្មាធិបតីនំ វសេន ធម្មាធិដ្ឋានា. បុរិមា ច នេយ្យត្ថា, បច្ឆិមា នីតត្ថា. ឥតិ ភគវា តំ តំ វិសេសំ អវេក្ខិត្វា តត្ថ តត្ថ ទុវិធំ ទេសនំ ទេសេតីតិ វេទិតព្ពំ.

វេរញ្ជកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. មហាវេទល្លសុត្តវណ្ណនា

៤៤៩. គរុភាវោ គារវំ, បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុករណីយតា. សហ គារវេនាតិ សគារវោ, គរុនា កិស្មិញ្ចិ វុត្តេ គារវវសេន បតិស្សវនំ បតិស្សវោ, សហ បតិស្សវេន សប្បតិស្សវោ, បតិស្សវភូតំ តំសភាគញ្ច យំ កិញ្ចិ គរុករណំ. សគារវេ សប្បតិស្សវចនំ សគារវសប្បតិស្សវចនំ. គរុករណំ វា គារវោ, សគារវស្ស សប្បតិស្សវចនំ សគារវសប្បតិស្សវចនំ. ឯតេន សភាវេនេវ សគារវស្ស តថាបវត្តំ វចនន្តិ ទស្សេតិ. អញ្ញត្ថ ទុ-សទ្ទោ គរហត្ថោបិ ហោតិ ‘‘ទុក្ខំ ទុប្បុត្តោ’’តិអាទីសុ វិយ, ឥធ បន សោ ន សម្ភវតិ កុច្ឆិតាយ បញ្ញាយ អភាវតោតិ អាហ ‘‘បញ្ញាយ ទុដ្ឋំ នាម នត្ថី’’តិ. ‘‘ទុស្សីលោ’’តិអាទីសុ វិយ អភាវត្ថោ ទុ-សទ្ទោតិ វុត្តំ ‘‘អប្បញ្ញោ និប្បញ្ញោតិ អត្ថោ’’តិ. កិត្តកេនាតិ កេន បរិមាណេន. តំ បន បរិមាណំ យស្មា បរិមេយ្យស្ស អត្ថស្ស បរិច្ឆិន្ទនំ ហោតិ, នុ-សទ្ទោ ច បុច្ឆាយ ជោតកោ, តស្មា ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោតិ ការណបរិច្ឆេទបុច្ឆា’’តិ វត្វា ‘‘កិត្តកេន នុ ខោ ឯវំ វុច្ចតីតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. ‘‘ការណបរិច្ឆេទបុច្ឆា’’តិ ឥមិនា ‘‘កិត្តាវតា’’តិ សាមញ្ញតោ បុច្ឆាភាវោ ទស្សិតោ, ន វិសេសតោ, តស្ស បុច្ឆាវិសេសភាវញាបនត្ថំ មហានិទ្ទេសេ អាគតា សព្ពាវ បុច្ឆា អត្ថុទ្ធារនយេន ទស្សេតិ ‘‘បុច្ឆា ច នាមា’’តិអាទិនា. អទិដ្ឋំ ជោតីយតិ ឯតាយាតិ អទិដ្ឋជោតនា, បុច្ឆា. ទិដ្ឋសំសន្ទនា សាកច្ឆាវសេន វិនិច្ឆយករណំ. វិមតិ ឆិជ្ជតិ ឯតាយាតិ វិមតិច្ឆេទនា. អនុមតិយា បុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិបុច្ឆាយ ហិ ‘‘កិំ តុម្ហាកំ អនុមតី’’តិ អនុមតិ បុច្ឆិតា ហោតិ. កថេតុំ កម្យតាយ បុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា.

លក្ខណន្តិ ញាតុំ ឥច្ឆិតោ យោ កោចិ សភាវោ. អញ្ញាតន្តិ យេន កេនចិ ញាណេន អញ្ញាតភាវំ អាហ. អទិដ្ឋន្តិ ទស្សនភូតេន បច្ចក្ខំ វិយ អទិដ្ឋតំ. អតុលិតន្តិ ‘‘ឯត្តកំ ឥទ’’ន្តិ តុលនភូតេន អតុលិតតំ. អតីរិតន្តិ តីរណភូតេន អកតញាណកិរិយាសមាបនតំ. អវិភូតន្តិ ញាណស្ស អបាកដភាវំ. អវិភាវិតន្តិ ញាណេន អបាកដីកតភាវំ. ឥធ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា អធិប្បេតា, ន អទិដ្ឋជោតនា វិមតិច្ឆេទនា ចាតិ.

កថមយំ អត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘ថេរោ ហី’’តិអាទិ. សយំ វិនិច្ឆិនន្តោតិ សយមេវ តេសំ បញ្ហានំ អត្ថំ វិសេសេន និច្ឆិនន្តោ. ឥទំ សុត្តន្តិ ឥទំ បញ្ចវីសតិបញ្ហបដិមណ្ឌិតសុត្តំ, ន យំ កិញ្ចិ អនវសេសេនេវ មត្ថកំ បាបេសីតិ. ‘‘សយមេវ បញ្ហំ សមុដ្ឋាបេត្វា សយំ វិនិច្ឆិនន្តោ’’តិ ឯត្ថ ចតុក្កោដិកំ ភវតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកច្ចោ ហី’’តិអាទិមាហ. បញ្ហំ សមុដ្ឋាបេតុំយេវ សក្កោតីតិ បុច្ឆនវិធិំយេវ ជានាតិ. ន និច្ឆេតុន្តិ និច្ឆេតុំ ន សក្កោតិ, វិស្សជ្ជនវិធិំ ន ជានាតីតិ អត្ថោ. វិសេសដ្ឋានន្តិ អញ្ញេហិ អសទិសដ្ឋានំ. ថេរេន សទិសោតិ ថេរេន សទិសោ សាវកោ នត្ថិ.

សំសន្ទិត្វាតិ សំយោជេត្វា សមានំ កត្វា, យថា តត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បវត្តំ, តថា តំ អវិលោមេត្វាតិ អត្ថោ. លីឡាយន្តោតិ លីឡំ ករោន្តោ. ធម្មកថិកតាយ អគ្គភាវប្បត្តិយា តត្ថ អប្បដិហតញាណតាយ ពុទ្ធលីឡាយ វិយ ចតុន្នំ បរិសានំ គមនំ គណ្ហន្តោ ធម្មកថំ កថេតិ.

ឥតោ វា ឯត្តោ វា អនុក្កមិត្វាតិ ឧគ្គហិតកថាមគ្គតោ យត្ថ កត្ថចិ ឦសកម្បិ អនុក្កមិត្វា ឧគ្គហិតនិយាមេនេវាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យដ្ឋិកោដិ’’ន្តិអាទិ. ឯកបទិកន្តិ ឯកបទនិក្ខេបមត្តំ. ទណ្ឌកសេតុន្តិ ឯកទណ្ឌកមយំ សេតុំ. ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច សុត្តបទានំ អាហរណេន តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ ហេដ្ឋុបរិយំ ករោន្តោ. ជាតស្សរសទិសញ្ច គាថំ, សុត្តបទំ វា និក្ខិបិត្វា តត្ថ នានាឧបមាការណានិ អាហរន្តោ តានិ ច តេហិ សុត្តបទេហិ ពោធេន្តោ សមុដ្ឋាបេន្តោ ‘‘ជាតស្សរេ បញ្ចវណ្ណានិ កុសុមានិ ផុល្លាបេន្តោ វិយ សិនេរុមត្ថកេ វដ្ដិសហស្សំ ជាលេន្តោ វិយា’’តិ វុត្តោ.

ឯកបទុទ្ធារេតិ ឯកស្មិំ បទុទ្ធារណក្ខណេ. បទវសេន សដ្ឋិ បទសតសហស្សានិ គាថាវសេន បន្នរស គាថាសហស្សានិ. អាកឌ្ឍិត្វា គណ្ហន្តោ វិយាតិ បច្ចេកំ បុប្ផានិ អនោចិនិត្វា វល្លិមេវ អាកឌ្ឍិត្វា ឯកជ្ឈំ បុប្ផានិ កត្វា គណ្ហន្តោ វិយ. តេនាហ ‘‘ឯកប្បហារេនេវា’’តិ. គតិមន្តានន្តិ អតិសយាយ ញាណគតិយា យុត្តានំ. ធិតិមន្តានន្តិ ធារណពលេន យុត្តានំ.

អនន្តនយុស្សទន្តិ បច្ចយុប្បន្នភាសិតត្ថនិព្ពានវិបាកកិរិយាទិវសេន អនន្តបភេទេ វិសយេ បវត្តិយា អនន្តនយេហិ ឧស្សន្នំ ឧបចិតំ. ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថិកានំ តិត្ថេ ឋបិតនាវា វិយាតិ យោជនា. សហស្សយុត្តអាជញ្ញរថោតិ វេជយន្តរថំ សន្ធាយ វទតិ.

យស្មា បុច្ឆាយំ ព្យាបនិច្ឆានយេន ‘‘ទុប្បញ្ញោ ទុប្បញ្ញោ’’តិ អាមេឌិតវសេន វុត្តំ, តស្មា ធម្មសេនាបតិ បុច្ឆិតមត្ថំ វិស្សជ្ជេន្តោ បុច្ឆាសភាគេន ‘‘នប្បជានាតិ នប្បជានាតី’’តិ អាមេឌិតវសេនេវាហ. តត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ការណត្ថោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា នប្បជានាតិ, តស្មា ទុប្បញ្ញោតិ វុច្ចតី’’តិ អាហ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឥទំ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ. តញ្ច ខោ រុប្បនំ វេទិយនំ សញ្ជាននំ អភិសង្ខរណំ វិជាននន្តិ សង្ខេបតោ ឯត្តកំ. ឥតោ ឧទ្ធំ កិញ្ចិ ធម្មជាតំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ នាម នត្ថីតិ យាថាវសរសលក្ខណតោ បវត្តិក្កមតោ ចេវ បីឡនសង្ខតសន្តាបវិបរិណាមលក្ខណតោ ច យថាភូតំ អរិយមគ្គបញ្ញាយ នប្បជានាតិ. អវសេសបច្ចយសមាគមេ ឧទយតិ ឧប្បជ្ជតិ, ស្វាយំ សមុទយោ សំសារបវត្តិភាវេនាតិ អាហ ‘‘បវត្តិទុក្ខបភាវិកា’’តិ, ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទិកាតិ អត្ថោ. យាថាវសរសលក្ខណតោតិ យថាភូតំ អនុបច្ឆេទករណរសតោ ចេវ សម្បិណ្ឌននិទានសំយោគបលិពោធលក្ខណតោ ច.

ឥទំ នាម ឋានំ បត្វាតិ ឥទំ នាម អប្បវត្តិការណំ អាគម្ម. និរុជ្ឈតីតិ អនុប្បាទនិរោធវសេន និរុជ្ឈតិ, តេនាហ ‘‘ឧភិន្នំ អប្បវត្តី’’តិ. យាថាវសរសលក្ខណតោតិ យថាភូតំ អច្ចុតិរសតោ ចេវ និស្សរណវិវេកាសង្ខតាមតលក្ខណតោ ច. អយំ បដិបទាតិ អយំ សម្មាទិដ្ឋិអាទិកា សមោធានលក្ខណា បដិបជ្ជតិ ឯតាយាតិ បដិបទា. ទុក្ខនិរោធំ គច្ឆតីតិ ទុក្ខនិរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន គច្ឆតិ អារព្ភ បវត្តតិ. យាថាវសរសលក្ខណតោតិ យថាភូតំ កិលេសប្បហានករណសរសតោ ចេវ និយ្យានហេតុទស្សនាធិបតេយ្យលក្ខណតោ ច នប្បជានាតិ. អនន្តរវារេតិ ទុតិយវារេ. ឥមិនាវ នយេនាតិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឯត្តកំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា បឋមវារេ វុត្តនយេន. តត្ថ ហិ ទុប្បញ្ញនិទ្ទេសត្តា បជាននបដិក្ខេបវសេន ទេសនា អាគតា, ឥធ បញ្ញវន្តនិទ្ទេសត្តា បជាននវសេនាតិ អយមេវ វិសេសោ. ឯត្ថាតិ ទុតិយវារេ.

សវនតោតិ កម្មដ្ឋានស្ស សវនតោ ឧគ្គណ្ហាតិ. គន្ថសវនមុខេន ហិ តទត្ថស្ស ឧគ្គហណំ. ឋបេត្វា តណ្ហន្តិអាទិ តស្ស ឧគ្គហណាការនិទស្សនំ. អភិនិវិសតីតិ វិបស្សនាភិនិវេសវសេន អភិនិវិសតិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ បដ្ឋបេតិ. នោ វិវដ្ដេតិ វិវដ្ដេ អភិនិវេសោ ន ហោតិ អវិសយត្តា. អយន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកោ.

បញ្ចក្ខន្ធាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. ខន្ធវសេន វិបស្សនាភិនិវេសស្ស ចក្ខាទិវសេន វេទនាទិវសេន ច សតិបិ អនេកវិធត្តេ សុករំ សុវិញ្ញេយ្យន្តិ ចតុធាតុមុខេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘ធាតុកម្មដ្ឋានវសេន ឱតរិត្វា’’តិ អាហ. រូបន្តិ វវត្ថបេតីតិ រុប្បនដ្ឋេន រូបន្តិ អសង្ករតោ បរិច្ឆិន្ទតិ. តទារម្មណាតិ តំ រូបំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តនកា. នាមន្តិ វេទនាទិចតុក្កំ នមនដ្ឋេន នាមន្តិ វវត្ថាបេតិ. យមកតាលក្ខន្ធំ ភិន្ទន្តោ វិយ យមកំ ភិន្ទិត្វា ‘‘អរូបំ, រូបញ្ចា’’តិ ទ្វេវ ឥមេ ធម្មា, ន ឯត្ថ កោចិ អត្តា វា អត្តនិយំ វាតិ នាមរូបំ វវត្ថបេតិ បរិច្ឆិន្ទតិ បរិគ្គណ្ហាតិ. ឯត្តាវតា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ទស្សិតា. តំ បនេតំ នាមរូបំ ន អហេតុកំ. យស្មា សព្ពំ សព្ពត្ថ សព្ពទា ច នត្ថិ, តស្មា សហេតុកំ. កីទិសេន ហេតុនា? ន ឥស្សរាទិវិសមហេតុនា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៤៤៧) វុត្តនយេន គហេតព្ពំ. សហេតុកត្តា ឯវ សបច្ចយំ. អវិជ្ជាទយោតិ អវិជ្ជាតណ្ហុបាទានកម្មាហារាទយោ. ឯវន្តិ ‘‘តំ បនេត’’ន្តិអាទិនា វុត្តប្បការេន អវិជ្ជាទិកេ បច្ចយេ ចេវ រូបវេទនាទិកេ បច្ចយុប្បន្នធម្មេ ច វវត្ថបេត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិគ្គហេត្វា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ, តណ្ហាសមុទយា រូបសមុទយោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០). ឯត្តាវតា កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិំ ទស្សេតិ.

ហុត្វាតិ ហេតុបច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជិត្វា. អភាវដ្ឋេនាតិ តទនន្តរមេវ វិនស្សនដ្ឋេន. អនិច្ចាតិ អនិច្ចា អទ្ធុវា. អនិច្ចលក្ខណំ អារោបេតីតិ តេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អនិច្ចតាសង្ខាតំ សាមញ្ញលក្ខណំ និរោបេតិ. តតោតិ អនិច្ចលក្ខណារោបនតោ បរំ, តតោ វា អនិច្ចភាវតោ. ឧទយព្ពយប្បដិបីឡនាការេនាតិ ឧប្បាទនិរោធេហិ បតិ បតិ អភិក្ខណំ បីឡនាការេន ហេតុនា ទុក្ខា អនិដ្ឋា, ទុក្ខមា វា. អវសវត្តនាការេនាតិ កស្សចិ វសេន អវសវត្តនាការេន. អនត្តាតិ ន សយំ អត្តា, នាបិ នេសំ កោចិ អត្តា អត្ថីតិ អនត្តាតិ. តិលក្ខណំអារោបេត្វាតិ ឯវំ អនិច្ចស្ស ទុក្ខភាវតោ, ទុក្ខស្ស ច អនត្តភាវតោ ខន្ធបញ្ចកេ តិវិធម្បិ សាមញ្ញលក្ខណំ អារោបេត្វា. សម្មសន្តោតិ ឧទយព្ពយញាណុប្បត្តិយា ឧប្បន្នេ វិបស្សនុបក្កិលេសេ បហាយ មគ្គាមគ្គំ វវត្ថបេត្វា ឧទយព្ពយញាណាទិវិបស្សនាបដិបាដិយា សង្ខារេ សម្មសន្តោ គោត្រភុញាណានន្តរំ លោកុត្តរមគ្គំ បាបុណាតិ.

ឯកបដិវេធេនាតិ ឯកេនេវ ញាណេន បដិវិជ្ឈនេន. បដិវេធោ បដិឃាតាភាវេន វិសយេ និស្សង្គចារសង្ខាតំ និព្ពិជ្ឈនំ. អភិសមយោ អវិរជ្ឈិត្វា អធិគមនសង្ខាតោ អវពោធោ. ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឯត្តំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា យាថាវតោ ជាននមេវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ បរិញ្ញាបដិវេធោ, ឥទញ្ច យថា ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា ទុក្ខស្ស សរូបាទិបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា បវត្តិំ គហេត្វា វុត្តំ, ន បន មគ្គញាណស្ស ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា បវត្តនតោ. តេនាហ ‘‘តស្មិញ្ចស្ស ខណេ’’តិអាទិ. បហីនស្ស បុន អបហាតព្ពតាយ បកដ្ឋំ ហានំ ចជនំ សមុច្ឆិន្ទនំ បហានំ, បហានមេវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ បហានបដិវេធោ. អយម្បិ យេន កិលេសេន អប្បហីយមានេន មគ្គភាវនាយ ន ភវិតព្ពំ, អសតិ ច មគ្គភាវនាយ យោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្ស បទឃាតំ ករោន្តស្ស អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេន្តស្ស ញាណស្ស តថាបវត្តិយា បដិឃាតាភាវេន និស្សង្គចារំ ឧបាទាយ ឯវំ វុត្តោ. សច្ឆិកិរិយា បច្ចក្ខករណំ អនុស្សវាការបរិវិតក្កាទិកេ មុញ្ចិត្វាវ សរូបតោ អារម្មណករណំ ‘‘ឥទំ ត’’ន្តិ យាថាវសភាវតោ គហណំ, សា ឯវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ. អយម្បិ យស្ស អាវរណស្ស អសមុច្ឆិន្ទនតោ ញាណំ និរោធំ អាលម្ពិតុំ ន សក្កោតិ, តស្ស សមុច្ឆិន្ទនតោ តំ សរូបតោ វិភាវិតមេវ បវត្តតីតិ ឯវំ វុត្តោ.

ភាវនា ឧប្បាទនា វឌ្ឍនា ច. តត្ថ បឋមមគ្គេ ឧប្បាទនដ្ឋេន ភាវនា, ទុតិយាទីសុ វឌ្ឍនដ្ឋេន, ឧភយត្ថាបិ វា ឧភយំ វេទិតព្ពំ. បឋមមគ្គោបិ ហិ យថារហំ វុដ្ឋានគាមិនិយំ បវត្តំ បរិជាននាទិំ វឌ្ឍេន្តោ បវត្តោតិ តត្ថាបិ វឌ្ឍនដ្ឋេន ភាវនាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. ទុតិយាទីសុបិ អប្បហីនកិលេសប្បហានតោ បុគ្គលន្តរសាធនតោ ច ឧប្បាទនដ្ឋេន ភាវនា, សា ឯវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ ភាវនាបដិវេធោ. អយម្បិ យថា ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា មគ្គធម្មានំ សរូបបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា បវត្តិំ គហេត្វា វុត្តោ. តិដ្ឋន្តុ តាវ យថាធិគតា មគ្គធម្មា, យថាបវត្តេសុ ផលេសុបិ អយំ យថាធិគតសច្ចធម្មេសុ វិយ វិគតសម្មោហោវ ហោតិ សេក្ខោបិ សមានោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ វិទិតធម្មោ បរិយោគាឡ្ហធម្មោ’’តិ (មហាវ. ២៧). យថា ចស្ស ធម្មា តាសំ ជោតិតា យថាធិគតសច្ចធម្មាវលម្ពិនិយោ មគ្គវីថិតោ បរតោ មគ្គផលបហីនាវសិដ្ឋកិលេសនិព្ពានានំ បច្ចវេក្ខណា បវត្តន្តិ. ទុក្ខសច្ចធម្មា ហិ សក្កាយទិដ្ឋិអាទយោ. អយញ្ច អត្ថវណ្ណនា បរិញ្ញាភិសមយេនាតិអាទីសុបិ វិភាវេតព្ពា. កិច្ចតោតិ អសម្មោហតោ. និរោធំ អារម្មណតោតិ ឯត្ថ ‘‘អារម្មណតោបី’’តិ បិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ និរោធេបិ អសម្មោហបដិវេធស្ស លព្ភនតោ. ឯតស្សាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកស្ស បុគ្គលស្ស.

បញ្ញវាតិ និទ្ទិដ្ឋោ និប្បរិយាយតោ បញ្ញវន្តតាយ ឥធ អធិប្បេតត្តា. បាឡិតោតិ ធម្មតោ. អត្ថតោតិ អដ្ឋកថាតោ. អនុសន្ធិតោតិ តស្មិំ តស្មិំ សុត្តេ តំតំអនុសន្ធិតោ. បុព្ពាបរតោតិ បុព្ពេនាបរស្ស សំសន្ទនតោ. សង្គីតិក្កមេន ចេត្ថ បុព្ពាបរតា វេទិតព្ពា. តំតំទេសនាយមេវ វា បុព្ពភាគេន អបរភាគស្ស សំសន្ទនតោ. វិញ្ញាណចរិតោតិ វិជាននចរិតោ វីមំសនចរិតោ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ វិចារណាចារវេបុល្លតោ. បញ្ញវាតិ ន វត្តព្ពោ មគ្គេនាគតាយ បញ្ញាយ អភាវតោ. អជ្ជ អជ្ជេវ អរហត្តន្តិ ឥត្តរំ អតិខិប្បមេវាតិ អធិប្បាយោ. បញ្ញវាបក្ខំ ភជតិ សេក្ខបរិយាយសព្ភាវតោ. សុត្តេ បន បដិវេធោវ កថិតោ សច្ចាភិសមយវសេន អាគតត្តា.

ឯសាតិ អនន្តរេ វុត្តោ អរិយបុគ្គលោ. កម្មការកចិត្តន្តិ ភាវនាកម្មស្ស បវត្តនកចិត្តំ. សុខវេទនម្បិ វិជានាតីតិ កោ វេទិយតិ, កស្ស វេទនា, កិំការណា វេទនា, សោបិ កស្សចិ អភាវគ្គហណមុខេន សុខំ វេទនំ សភាវតោ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ ច យថាភូតំ បរិច្ឆិន្ទន្តោ បរិគ្គណ្ហន្តោ សុខំ វេទនំ វិជានាតិ នាម. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. យស្មា ‘‘សតិបដ្ឋានេ’’តិ ឥមិនា សតិបដ្ឋានកថំ ឧបលក្ខេតិ. តាយ ហិ តទត្ថោ វេទិតព្ពោ, តស្មា តំសំវណ្ណនាយម្បិ (ទី. និ. ដី. ២.៣៨០) វុត្តនយេន តស្សត្ថោ វេទិតព្ពោ. កាមញ្ចេតំ វិញ្ញាណំ វេទនាតោ អញ្ញម្បិ អារម្មណំ វិជានាតិ, អនន្តរវារេ បន រូបមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសស្ស ទស្សិតត្តា ឥធ អរូបមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘សុខន្តិបិ វិជានាតី’’តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋំ, បុច្ឆន្តស្ស វា អជ្ឈាសយវសេន.

សំសដ្ឋាតិ សម្បយុត្តា. តេនាហ ‘‘ឯកុប្បាទាទិលក្ខណេន សំយោគដ្ឋេនា’’តិ. វិសំសដ្ឋាតិ វិប្បយុត្តា. ភិន្ទិត្វាតិ អញ្ញភូមិកស្ស អញ្ញភូមិទស្សនេនេវ វិនាសេត្វា, សំភិន្ទិត្វា វា. សំសដ្ឋភាវំ បុច្ឆតីតិ តំចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានំ បញ្ចវិញ្ញាណានំ សំសដ្ឋភាវំ បុច្ឆតិ. យទិ ឯវំ កថំ បុច្ឆាយ អវសរោ វិសំសដ្ឋភាវាសង្កាយ ឯវ អភាវតោ? ន, ចិត្តុប្បាទន្តរគតានំ មគ្គបញ្ញាមគ្គវិញ្ញាណានំ វិបស្សនាបញ្ញាវិបស្សនាវិញ្ញាណានញ្ច វោមិស្សកសំសដ្ឋភាវស្ស លព្ភមានត្តា. វិនិវដ្ដេត្វាតិ អញ្ញមញ្ញតោ វិវេចេត្វា. នានាករណំ ទស្សេតុំ ន សក្កាតិ ឥទំ កេវលំ សំសដ្ឋភាវមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សភាវភេទំ, សភាវភេទតោ បន នានាករណំ នេសំ បាកដមេវ. តេនាហ ‘‘អារម្មណតោ វា វត្ថុតោ វា ឧប្បាទតោ វា និរោធតោ វា’’តិ. ឥទានិ តមេវ សភាវភេទំ វិសយភេទេន សុដ្ឋុ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តេសំ តេសំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិសយោតិ បវត្តិដ្ឋានំ ឥស្សរិយភូមិ, យេន ចិត្តបញ្ញានំ តត្ថ តត្ថ បុព្ពង្គមតា វុច្ចតិ.

កាមញ្ច វិបស្សនាបិ បញ្ញាវសេនេវ កិច្ចការី, មគ្គោបិ វិញ្ញាណសហិតោវ, ន កេវលោ, យថា បន លោកិយធម្មេសុ ចិត្តំ បធានំ តត្ថស្ស ធោរយ្ហភាវេន បវត្តិសព្ភាវតោ. តថា ហិ តំ ‘‘ឆទ្វារាធិបតិ រាជា’’តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.១៨១) វុច្ចតិ, ឯវំ លោកុត្តរធម្មេសុ បញ្ញា បធានា បដិបក្ខវិធមនស្ស វិសេសតោ តទធីនត្តា. តថា ហិ មគ្គធម្មេ សម្មាទិដ្ឋិ ឯវ បឋមំ គហិតា. អយញ្ច នេសំ វិសយវសេន បវត្តិភេទោ, តថា ច បញ្ញាបនវិធិ ន កេវលំ ថេរេហេវ ទស្សិតោ, អបិច ខោ ភគវតាបិ ទស្សិតោតិ វិភាវេន្តោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោបី’’តិអាទិមាហ. យត្ថ បញ្ញា ន លព្ភតិ, តត្ថ ចិត្តវសេន បុច្ឆនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ យថា ‘‘កិំចិត្តោ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិអាទីសុ (បារា. ១៣២-១៣៥). យត្ថ បន បញ្ញា លព្ភតិ, តត្ថាបិ ចិត្តវសេន ជោតនា ហោតិ យថា – ‘‘អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតិ សន្និសាទេតិ ឯកោទិំ ករោតិ សមាទហតិ (សំ. និ. ៤.៣៣២), យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១). អដ្ឋកថាយំ បន លោកិយធម្មេសុ ចិត្តវសេន, លោកុត្តរធម្មេសុ បញ្ញាវសេន ចោទនំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘កតមា តេ ភិក្ខុ បញ្ញា អធិគតា’’តិអាទិ វុត្តំ. យេភុយ្យវសេន ចេតំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ កត្ថចិ លោកិយធម្មា បញ្ញាសីសេនបិ និទ្ទិសីយន្តិ – ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិនោ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១). សញ្ញាសីសេនបិ – ‘‘ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាតិ វា សេសរូបារូបសញ្ញាតិ វា ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា, ឧទាហុ នានត្ថា’’តិអាទីសុ (បារា. អដ្ឋ. ៤៥.បទភាជនីយវណ្ណនា). តថា លោកុត្តរធម្មាបិ កត្ថចិ ចិត្តសីសេន និទ្ទិសីយន្តិ – ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ចិត្តំ ភាវេតី’’តិ (ធ. ស. ២៧៧), តថា ផស្សាទិសីសេនបិ – ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ផស្សំ ភាវេតិ, វេទនំ សញ្ញំ ចេតនំ ភាវេតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ២៧៧).

ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសូតិ សប្បុរិសសេវនា, សទ្ធម្មស្សវនំ, យោនិសោមនសិការោ, ធម្មានុធម្មបដិបត្តីតិ ឥមេសុ ចតូសុ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ការណេសុ. កាមំ ចេតេសុ សតិអាទយោបិ ធម្មា ឥច្ឆិតព្ពាវ តេហិ វិនា តេសំ អសម្ភវតោ, តថាបិ ចេត្ថ សទ្ធា វិសេសតោ កិច្ចការីតិ វេទិតព្ពា. សទ្ទោ ឯវ ហិ សប្បុរិសេ បយិរុបាសតិ, សទ្ធម្មំ សុណាតិ, យោនិសោ ច មនសិ ករោតិ, អរិយមគ្គស្ស ច អនុធម្មំ បដិបជ្ជតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. ឥមិនា នយេន សេសិន្ទ្រិយេសុបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ចតូសុ សម្មប្បធានេសូតិ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានភាវនាយ. ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសូតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច សោតាបត្តិយង្គេសុ សទ្ធា វិយ សម្មប្បធានភាវនាយ វីរិយំ វិយ ច សតិបដ្ឋានភាវនាយ – ‘‘សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៣៧៣; ម. និ. ១.១០៦; សំ. និ. ៥.៣៨៤, ៤០៧) វចនតោ បុព្ពភាគេ កិច្ចតោ សតិ អធិកា ឥច្ឆិតព្ពា. ឯវំ សមាធិកម្មិកស្ស សមាធិ, ‘‘អរិយសច្ចភាវនា បញ្ញាភាវនា’’តិ កត្វា តត្ថ បញ្ញា បុព្ពភាគេ អធិកា ឥច្ឆិតព្ពាតិ បាកដោយមត្ថោ, អធិគមក្ខណេ បន សមាធិបញ្ញានំ វិយ សព្ពេសម្បិ ឥន្ទ្រិយានំ សទ្ធាទីនំ សមរសតាវ ឥច្ឆិតព្ពា. តថា ហិ ‘‘ឯត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ ឯត្ថគ្គហណំ កតំ. ឯវន្តិ យំ ឋានំ, តំ ឥន្ទ្រិយសមត្តាទិំ បច្ចាមសតិ. សវិសយស្មិំយេវាតិ អត្តនោ អត្តនោ វិសយេ ឯវ. លោកិយលោកុត្តរា ធម្មា កថិតាតិ លោកិយធម្មា លោកុត្តរធម្មា ច តេន តេន បវត្តិវិសេសេន កថិតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សទ្ធាបញ្ចមេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ សហ បវត្តមានេសុ តត្ថ តត្ថ វិសយេ សទ្ធាទីនំ កិច្ចាធិកតាយ តស្ស តស្សេវ ទដ្ឋព្ពតា វុត្តា, ន សព្ពេសំ. ឯវំ អញ្ញេបិ លោកិយលោកុត្តរា ធម្មា យថាសកំ វិសយេ បវត្តិវិសេសវសេន ពោធិតាតិ.

ឥទានិ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ តត្ថ តត្ថ អតិរេកកិច្ចតំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រិទំ ឧបមាសំសន្ទនំ រាជបញ្ចមា សហាយា វិយ វិមុត្តិបរិបាចកានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ. នេសំ កីឡនត្ថំ ឯកជ្ឈំ វីថិឱតរណំ វិយ ឥន្ទ្រិយានំ ឯកជ្ឈំ វិបស្សនាវីថិឱតរណំ. សហាយេសុ បឋមាទីនំ យថាសកគេហេវ វិចារណា វិយ សទ្ធាទីនំ សោតាបត្តិអង្គាទីនិ បត្វា បុព្ពង្គមតា. សហាយេសុ ឥតរេសំ តត្ថ តត្ថ តុណ្ហីភាវោ វិយ សេសិន្ទ្រិយានំ តត្ថ តត្ថ តទន្វយតា. តស្ស បុព្ពង្គមភូតស្ស ឥន្ទ្រិយស្ស កិច្ចានុគតតា. ន ហិ តទា តេសំ សសម្ភារបថវីអាទីសុ អាបាទីនំ វិយ កិច្ចំ បាកដំ ហោតិ, សទ្ធាទីនំយេវ បន កិច្ចំ វិភូតំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ បុរេតរំ តថាបច្ចយេហិ ចិត្តសន្តានស្ស អភិសង្ខតត្តា. ឯត្ថ ច វិបស្សនាកម្មិកស្ស ភាវនា វិសេសតោ បញ្ញុត្តរាតិ ទស្សនត្ថំ រាជានំ និទស្សនំ កត្វា បញ្ញិន្ទ្រិយំ វុត្តំ. ឥតីតិអាទិ យថាធិគតស្ស អត្ថស្ស និគមនំ.

មគ្គវិញ្ញាណម្បីតិ អរិយមគ្គសហគតំ អបចយគាមិវិញ្ញាណម្បិ. តថេវ តំ វិជានាតីតិ សច្ចធម្មំ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា នយេនេវ វិជានាតិ ឯកចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នត្តា មគ្គានុកូលត្តា ច. យំ វិជានាតីតិ ឯត្ថ វិជាននបជាននានិ វិបស្សនាចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានិ អធិប្បេតានិ, ន ‘‘យំ បជានាតី’’តិ ឯត្ថ វិយ មគ្គចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នាតិ អាហ ‘‘យំ សង្ខារគត’’ន្តិអាទិ. តថេវាតិ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា នយេន. ឯកចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នត្តា វិបស្សនាភាវតោ ច សមានបច្ចយេហិ សហ បវត្តិកតា ឯកុប្បាទតា, តតោ ឯវ ឯកជ្ឈំ សហេវ និរុជ្ឈនំ ឯកនិរោធតា, ឯកំយេវ វត្ថុំ និស្សាយ បវត្តិ ឯកវត្ថុកតា, ឯកំយេវ អារម្មណំ អារព្ភ បវត្តិ ឯការម្មណតា. ហេតុម្ហិ ចេតំ ករណវចនំ. តេន ឯកុប្បាទាទិតាយ សំសដ្ឋភាវំ សាធេតិ. អនវសេសបរិយាទានញ្ចេតំ, ឥតោ តីហិបិ សម្បយុត្តលក្ខណំ ហោតិយេវ.

មគ្គបញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តំ, សា ហិ ឯកន្តតោ ភាវេតព្ពា, ន បរិញ្ញេយ្យា, បញ្ញាយ បន ភាវេតព្ពតាយ តំសម្បយុត្តធម្មាបិ តគ្គតិកាវ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘តំសម្បយុត្តំ បនា’’តិអាទិ. កិញ្ចាបិ វិបស្សនាបញ្ញាយ ភាវនាវសេន បវត្តនតោ តំសម្បយុត្តវិញ្ញាណម្បិ តថេវ បវត្តតិ, តស្ស បន បរិញ្ញេយ្យភាវានតិវត្តនតោ បរិញ្ញេយ្យតា វុត្តា. តេនេវាហ – ‘‘យម្បិ តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, តម្បិ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្ម’’ន្តិ.

៤៥០. ឯវំ សន្តេបីតិ វេទនាតិ ឯវំ សាមញ្ញគ្គហណេ សតិបិ. តេភូមិកសម្មសនចារវេទនាវាតិ ភូមិត្តយបរិយាបន្នា, តតោ ឯវ សម្មសនញាណស្ស គោចរភូតា វេទនា ឯវ អធិប្បេតា សព្រហ្មចារីនំ ឧបការាវហភាវេន ទេសនាយ អារទ្ធត្តា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថិកាន’’ន្តិអាទិ. ឯស នយោ បញ្ញាយបិ. ឥធ សុខាទិសទ្ទា តទារម្មណវិសយាតិ ឥមមត្ថំ សុត្តេន សាធេតុំ ‘‘រូបញ្ច ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកន្តទុក្ខន្តិ ឯកន្តេនេវ អនិដ្ឋំ, តតោ ឯវ ទុក្ខមតាយ ទុក្ខំ. អារម្មណករណវសេន ទុក្ខវេទនាយ អនុបតិតំ, ឱតិណ្ណញ្ចាតិ ទុក្ខានុបតិតំ, ទុក្ខាវក្កន្តំ. សុខេន អនវក្កន្តំ អភវិស្សាតិ យោជនា. នយិទន្តិ ឯត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តំ. សារជ្ជេយ្យុន្តិ សារាគំ ឧប្បាទេយ្យុំ. សុខន្តិ សភាវតោ ច ឥដ្ឋំ. សារាគា សំយុជ្ជន្តីតិ ពហលរាគហេតុ យថារហំ ទសហិបិ សំយោជនេហិ សំយុជ្ជន្តិ. សំយោគា សំកិលិស្សន្តីតិ តថា សំយុត្តតាយ តណ្ហាសំកិលេសាទិវសេន សំកិលិស្សន្តិ, វិពាធីយន្តិ ឧបតាបីយន្តិ ចាតិ អត្ថោ. អារម្មណន្តិ ឥដ្ឋំ, អនិដ្ឋំ, មជ្ឈត្តញ្ច អារម្មណំ យថាក្កមំ សុខំ, ទុក្ខំ, អទុក្ខមសុខន្តិ កថិតំ. ឯវំ អវិសេសេន បញ្ចបិ ខន្ធេ សុខាទិអារម្មណភាវេន ទស្សេត្វា ឥទានិ វេទនា ឯវ សុខាទិអារម្មណភាវេន ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បាកតិកបចុរជនវសេនាយំ កថិតាតិ កត្វា ‘‘បុរិមំ សុខំ វេទនំ អារម្មណំ កត្វា’’តិ វុត្តំ. វិសេសលាភី បន អនាគតម្បិ សុខំ វេទនំ អារម្មណំ ករោតេវ. វុត្តមេតំ សតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨០; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៧៩). វេទនាយ ហិ អារម្មណំ វេទិយន្តិយា តំសមង្គីបុគ្គលោ វេទេតីតិ វោហារមត្តំ ហោតិ.

សព្ពសញ្ញាយាតិ សព្ពាយបិ ចតុភូមិកសញ្ញាយ. សព្ពត្ថកសញ្ញាយាតិ សព្ពស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ បវត្តនកសញ្ញាយ. វត្ថេ វាតិ វា-សទ្ទេន វណ្ណធាតុំ សង្គណ្ហាតិ. បាបេន្តោតិ ភាវនំ ឧបចារំ វា អប្បនំ វា ឧបនេន្តោ. ឧប្បជ្ជនកសញ្ញាបីតិ ‘‘នីលំ រូបំ, រូបារម្មណំ នីល’’ន្តិ ឧប្បជ្ជនកសញ្ញាបិ.

អសព្ពសង្គាហិកត្តាតិ សព្ពេសំ វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណានំ អសង្គហិតត្តា. តក្កគតន្តិ សុត្តកន្តនកតក្កម្ហិ, សុត្តវត្តនកតក្កម្ហិ វា វេឋនវសេន ឋិតំ. បរិវដ្ដកាទិគតន្តិ សុត្តវេឋនបរិវដ្ដកាទិគតំ. វិស្សដ្ឋត្តាវ ន គហិតា, យទគ្គេន បញ្ញា វិញ្ញាណេន សទ្ធិំ សម្បយោគំ លភាបិតា, តទគ្គេន វេទនាសញ្ញាហិបិ សម្បយោគំ លភាបិតា ឯវាតិ. តទេវ សញ្ជានាតិ សំសដ្ឋភាវតោ.

សញ្ជានាតិ វិជានាតីតិ ឯត្ថ ‘‘បជានាតី’’តិ បទំ អានេត្វា វត្តព្ពំ បជាននវសេនបិ វិសេសស្ស វក្ខមានត្តា. ជានាតីតិ អយំ សទ្ទោ ច លទ្ទតោយេវេត្ថ អវិសេសោ, អត្ថតោ បន វិសេសតោ ឥច្ឆិតព្ពោ. អនេកត្ថត្តា ហិ ធាតូនំ តេន អាខ្យាតបទេន នាមបទេន ច វុត្តមត្ថំ ឧបសគ្គបទំ ជោតកភាវេន វិសេសេតិ, ន វាចកភាវេន. តេនាហ ‘‘តស្សបិ ជាននត្ថេ វិសេសោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ឯតេន សញ្ញាវិញ្ញាណបញ្ញាបទានិ អន្តោគធជាននត្ថេ យថាសកំ វិសិដ្ឋវិសយេ ច និដ្ឋានីតិ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘សញ្ញា ហី’’តិអាទិ. សញ្ជាននមត្តមេវាតិ ឯត្ថ មត្ត-សទ្ទេន វិសេសនិវត្តិអត្ថេន វិជាននបជាននាការេ និវត្តេតិ, ឯវ-សទ្ទេន កទាចិបិ ឥមិស្សា តេ វិសេសា នត្ថេវាតិ អវធារេតិ. តេនេវាហ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ វិញ្ញាណកិច្ចម្បិ កាតុំ អសក្កោន្តី សញ្ញា កុតោ បញ្ញាកិច្ចំ ករេយ្យាតិ ‘‘លក្ខណបដិវេធំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘មគ្គបាតុភាវ’’ន្តិ.

អារម្មណេ បវត្តមានំ វិញ្ញាណំ ន សញ្ញា វិយ នីលបីតាទិមត្តសញ្ជាននវសេន បវត្តតិ, អថ ខោ តត្ថ អញ្ញម្បិ តាទិសំ វិសេសំ ជានន្តមេវ បវត្តតីតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិ. កថំ បន វិញ្ញាណំ លក្ខណបដិវេធំ បាបេតីតិ? បញ្ញាយ ទស្សិតមគ្គេន. លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយ ហិ អនេកវារំ លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈិត្វា បវត្តមានាយ បគុណភាវតោ បរិចយវសេន ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេនបិ វិបស្សនា សម្ភវតិ, យថា តំ បគុណស្ស គន្ថស្ស អជ្ឈយនេ តត្ថ តត្ថ គតាបិ វារា ន ឧបធារីយន្តិ. ‘‘លក្ខណបដិវេធ’’ន្តិ ច លក្ខណានំ អារម្មណករណមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បដិវិជ្ឈនំ. ឧស្សក្កិត្វាតិ ឧទយព្ពយញាណាទិញាណបដិបាដិយា អារភិត្វា. មគ្គបាតុភាវំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ អសម្ពោធសភាវត្តា. អារម្មណម្បិ សញ្ជានាតិ អវពុជ្ឈនវសេនេវ, ន សញ្ជាននមត្តេន. តថា លក្ខណបដិវេធម្បិ បាបេតិ, ន វិជាននមត្តេន, អត្តនោ បន អញ្ញាសាធារណេន អានុភាវេន ឧស្សក្កិត្វា មគ្គបាតុភាវម្បិ បាបេតិ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អជាតពុទ្ធីតិ អសញ្ជាតព្យវហារពុទ្ធិ. ឧបភោគបរិភោគន្តិ ឧបភោគបរិភោគារហំ, ឧបភោគបរិភោគវត្ថូនំ បដិលាភយោគ្គន្តិ អត្ថោ. កូដោតិ កហាបណបតិរូបកោ តម្ពកំសាទិមយោ. ឆេកោតិ មហាសារោ. ករតោតិ អឌ្ឍសារោ. សណ្ហោតិ មុទុជាតិកោ សមសារោ. ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន បាទសារបរោបាទសារអឌ្ឍសារាទីនំ សង្គហោ. ជានន្តោ ច បន នំ រូបំ ទិស្វាបិ…បេ… អសុកាចរិយេន កតោតិបិ ជានាតិ តថា ហេរញ្ញិកគន្ថស្ស សុគ្គហិតត្តា. ឯវមេវន្តិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. សញ្ញាវិភាគំ អកត្វា បិណ្ឌវសេនេវ អារម្មណស្ស គហណតោ ទារកស្ស កហាបណទស្សនសទិសា វុត្តា. តថា ហិ សា យថាឧបដ្ឋិតវិសយបទដ្ឋានា វុច្ចតិ. វិញ្ញាណំ អារម្មណេ ឯកច្ចវិសេសគ្គហណសមត្ថភាវតោ គាមិកបុរិសកហាបណទស្សនសទិសំ វុត្តំ. បញ្ញា បន អារម្មណេ អនវសេសាវពោធតោ ហេរញ្ញិកកហាបណទស្សនសទិសា វុត្តា. នេសន្តិ សញ្ញាវិញ្ញាណបញ្ញានំ. វិសេសោតិ សភាវវិសេសោ. ទុប្បដិវិជ្ឈោ បកតិបញ្ញាយ. ឥមិនាវ នេសំ អច្ចន្តសុខុមតំ ទស្សេតិ.

ឯការម្មណេ បវត្តមានានន្តិ ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ បវត្តមានានំ. តេន អភិន្នវិសយាភិន្នកាលតាទស្សនេន អវិនិព្ភោគវុត្តិតំ វិភាវេន្តោ ទុប្បដិវិជ្ឈតំយេវ ឧល្លិង្គេតិ. វវត្ថានន្តិ អសង្ករតោ ឋបនំ. អយំ ផស្សោ…បេ… ឥទំ ចិត្តន្តិ និទស្សនមត្តមេតំ. ឥតិ-សទ្ទោ វា អាទិអត្ថោ. តេន សេសធម្មានម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទន្តិ អរូបីនំ ធម្មានំ វវត្ថានករណំ. តតោតិ យំ វុត្តំ តិលតេលាទិឧទ្ធរណំ, តតោ. យទិ ទុក្ករតរំ, កថំ តន្តិ អាហ ‘‘ភគវា បនា’’តិអាទិ.

៤៥១. និស្សដេនាតិ និក្ខន្តេន អតំសម្ពន្ធេន. បរិច្ចត្តេនាតិ បរិច្ចត្តសទិសេន បច្ចយភាវានុបគមនេន បច្ចយុប្បន្នសម្ពន្ធាភាវតោ. និស្សក្កវចនំ អបាទានទីបនតោ. ករណវចនំ កត្តុអត្ថទីបនតោ. កាមាវចរមនោវិញ្ញាណំ ន និយមតោ ‘‘ឥទំ នាម បញ្ចទ្វារិកាសម្ពន្ធា’’តិ សក្កា វត្តុំ, រូបាវចរវិញ្ញាណំ បន ន តថាតិ, តស្សេវ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ និស្សដតា វុត្តាតិ អាហ ‘‘រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានចិត្តេនា’’តិ. ចតុត្ថជ្ឈានគ្គហណំ តស្សេវ អរូបាវចរស្ស បទដ្ឋានភាវតោ. បរិសុទ្ធេនាតិ វិសេសតោ អសំកិលេសិកត្តាវ. តញ្ហិ វិគតូបក្កិលេសតាយ វិសេសតោ បរិសុទ្ធំ. តេនាហ ‘‘និរុបក្កិលេសេនា’’តិ. ជានិតព្ពំ នេយ្យំ, សបរសន្តានេសុ ឥទំ អតិសយំ ជានិតព្ពតោ ពុជ្ឈិតព្ពំ ពោធេតព្ពំ វាតិ អត្ថោ. នេយ្យន្តិ វា អត្តនោ សន្តានេ នេតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘និព្ពត្តេតុំ សក្កា ហោតិ. ឯត្ថ ឋិតស្ស ហិ សា ឥជ្ឈតី’’តិ. បាដិយេក្កន្តិ វិសុំ វិសុំ, អនុបទធម្មវសេនាតិ អត្ថោ. អភិនិវេសាភាវតោតិ វិបស្សនាភិនិវេសស្ស អសម្ភវតោ. កលាបតោ នយតោតិ កលាបសម្មសនសង្ខាតតោ នយវិបស្សនតោ. ភិក្ខុនោតិ សាវកស្ស. សាវកស្សេវ ហិ តត្រ អនុបទធម្មវិបស្សនា ន សម្ភវតិ, ន សត្ថុ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. វិស្សជ្ជេសីតិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន បជហតិ.

ហត្ថគតត្តាតិ ហត្ថគតសទិសត្តា, អាសន្នត្តាតិ អត្ថោ. យទា ហិ លោកនាថោ ពោធិមូលេ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ – ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤, ១០) បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសំ កត្វា អធិគន្តព្ពសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានុរូបំ ឆត្តិំសកោដិសហស្សមុខេន មហាវជិរញាណំ នាម មហាពោធិសត្តសម្មសនំ បវត្តេន្តោ អនេកាការសមាបត្តិធម្មសម្មសនេ អនុបទមេវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនធម្មេបិ អបរាបរំ សម្មសិ. តេនាហ ‘‘ភគវា បនា’’តិអាទិ. បរោបញ្ញាសាតិ ទ្វេបញ្ញាសំ. កាមញ្ចេត្ថ កេចិ ធម្មា វេទនាទយោ ផស្សបញ្ចមកាទីសុ វុត្តាបិ ឈានកោដ្ឋាសាទីសុបិ សង្គហិតា, តំតំបច្ចយភាវវិសិដ្ឋេន បន អត្ថវិសេសេន ធម្មន្តរានិ វិយ ហោន្តីតិ ឯវំ វុត្តំ. តថា ហិ លោកុត្តរចិត្តុប្បាទេសុ នវិន្ទ្រិយតា វុច្ចតិ. អង្គុទ្ធារេនាតិ តត្ថ លព្ភមានឈានង្គពោជ្ឈង្គមគ្គង្គានំ ឧទ្ធរណេន. អង្គ-សទ្ទោ វា កោដ្ឋាសបរិយាយោ, តស្មា អង្គុទ្ធារេនាតិ ផស្សបញ្ចមកាទិកោដ្ឋាសានំ សមុទ្ធរណេន. យាវតា សញ្ញាសមាបត្តិយោតិ យត្តកា សញ្ញាសហគតា ឈានសមាបត្តិយោ, តាហិ វុដ្ឋាយ អធិគន្ធព្ពត្តា តាវតិកា វេនេយ្យានំ អញ្ញាបដិវេធោ អរហត្តសមធិគមោ.

ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេនាតិ អន្ធស្ស យដ្ឋិកោដិំ គហេត្វា មគ្គទេសកោ វិយ ធម្មានំ យថាសភាវទស្សនសង្ខាតេន បរិណាយកភាវេន. យថា វា សោ តស្ស ចក្ខុភូតោ, ឯវំ សត្តានំ បញ្ញា. តេនាហ ‘‘ចក្ខុភូតាយ បញ្ញាយា’’តិ. សមាធិសម្បយុត្តា បញ្ញា សមាធិបញ្ញា. សមាធិ ចេត្ថ អារុប្បសមាធីតិ វទន្តិ, សម្មសនបយោគោ បន កោចិ ឈានសមាធីតិ យុត្តំ. វិបស្សនាភូតា បញ្ញា វិបស្សនាបញ្ញា. សមាធិបញ្ញាយ អន្តោសមាបត្តិយំ កិច្ចតោ បជានាតិ, ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ បន វចនតោ (សំ. និ. ៣.៥; ៤.៩៩-១០០; ៣.៥.១០៧១-១០៧២; នេត្តិ. ៤០; មិ. ប. ២.១.១៤) អសម្មោហតោ បជានាតិ. តត្ថ កិច្ចតោតិ គោចរជ្ឈត្តេ អារម្មណករណកិច្ចតោ. អសម្មោហតោតិ សម្បយុត្តធម្មេសុ សម្មោហវិធមនតោ យថា បីតិបដិសំវេទនាទីសុ. កិមត្ថិយាតិ កិំបយោជនាតិ អាហ ‘‘កោ ឯតិស្សា អត្ថោ’’តិ. អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេតិ យាថាវសរសលក្ខណាវពោធវសេន អភិមុខំ ញេយ្យេ ជានិតព្ពេ ខន្ធាយតនាទិធម្មេ. អភិជានាតីតិ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច អភិមុខំ អវិរជ្ឈនវសេន ជានាតិ. ឯតេន ញាតបរិញ្ញាព្យាបារមាហ. បរិញ្ញេយ្យេតិ អនិច្ចាតិបិ ទុក្ខាតិបិ អនត្តាតិបិ បរិច្ឆិជ្ជ ជានិតព្ពេ. បរិជានាតីតិ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ…បេ… អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនា’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៤៨) បរិច្ឆិន្ទិត្វា ជានាតិ. ឥមិនា តីរណបរិញ្ញាព្យាបារមាហ. បហាតព្ពេ ធម្មេតិ និច្ចសញ្ញាទិកេ យាវ អរហត្តមគ្គវជ្ឈា សព្ពេ បាបធម្មេ. បជហតិ បកដ្ឋតោ ជហតិ, វិក្ខម្ភេតិ ចេវ សមុច្ឆិន្ទតិ ចាតិ អត្ថោ. ឥមិនា បហានបរិញ្ញាព្យាបារមាហ. សា បនេសា បញ្ញា លោកិយាបិ តិប្បការា លោកុត្តរាបិ, តាសំ វិសេសំ សយមេវាហ. កិច្ចតោតិ អភិជាននវសេន អារម្មណកិច្ចតោ. អសម្មោហតោតិ យថាពលំ អភិញ្ញេយ្យាទីសុ សម្មោហវិធមនតោ. និព្ពានមារម្មណំ កត្វា បវត្តនតោ អភិញ្ញេយ្យាទីសុ វិគតសម្មោហតោ ឯវាតិ អាហ ‘‘លោកុត្តរា អសម្មោហតោ’’តិ.

៤៥២. កម្មស្សកតា សម្មាទិដ្ឋិ ច វដ្ដនិស្សិតត្តា ឥធ នាធិប្បេតា, វិវដ្ដកថា ហេសាតិ វុត្តំ ‘‘វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិយា ច មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា ចា’’តិ. បរតោ ឃោសោតិ បរតោ សត្ថុតោ, សាវកតោ វា លព្ភមានោ ធម្មឃោសោ. តេនាហ ‘‘សប្បាយធម្មស្សវន’’ន្តិ. តញ្ហិ សម្មាទិដ្ឋិយា បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, ន យោ កោចិ បរតោឃោសោ. ឧបាយមនសិការោតិ យេន នាមរូបបរិគ្គហាទិ សិជ្ឈតិ, តាទិសោ បថមនសិការោ. អយញ្ច សម្មាទិដ្ឋិយា បច្ចយោតិ និយមបក្ខិកោ, ន សព្ពសំគាហកោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធានំ បនា’’តិអាទិមាហ. យោនិសោមនសិការស្មិំយេវាតិ អវធារណេន បរតោឃោសមេវ និវត្តេតិ, ន បទដ្ឋានវិសេសំ បដិយោគីនិវត្តនត្ថត្តា ឯវ-សទ្ទស្ស.

លទ្ធុបការាតិ (អ. និ. ដី. ៣.៥.២៥) យថារហំ និស្សយាទិវសេន លទ្ធបច្ចយា. វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិយា អនុគ្គហិតភាវេន គហិតត្តា មគ្គសម្មាទិដ្ឋីសុ ច អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ, អនន្តរស្ស ហិ វិធិ, បដិសេធោ វា. អគ្គផលសមាធិម្ហិ តប្បរិក្ខារធម្មេសុយេវ ច កេវលោ ចេតោបរិយាយោ និរុឡ្ហោតិ សម្មាទិដ្ឋីតិ អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. ផលក្ខណេតិ អនន្តរេ កាលន្តរេ ចាតិ ទុវិធេ ផលក្ខណេ. បដិប្បស្សទ្ធិវសេន សព្ពសំកិលេសេហិ ចេតោ វិមុច្ចតិ ឯតាយាតិ ចេតោវិមុត្តិ, អគ្គផលបញ្ញំ ឋបេត្វា អវសេសា ផលធម្មា. តេនាហ ‘‘ចេតោវិមុត្តិ ផលំ អស្សាតិ. ចេតោវិមុត្តិសង្ខាតំ ផលំ អានិសំសោ’’តិ, សព្ពសំកិលេសេហិ ចេតសោ វិមុច្ចនសង្ខាតំ បដិប្បស្សម្ភនសញ្ញិតំ បហានំ ផលំ អានិសំសោ ចាតិ យោជនា. ឥធ ច ចេតោវិមុត្តិ-សទ្ទេន បហានមត្តំ គហិតំ, បុព្ពេ បហាយកធម្មា, អញ្ញថា ផលធម្មា ឯវ អានិសំសោតិ គយ្ហមានេ បុនវចនំ និរត្ថកំ សិយា.

បញ្ញាវិមុត្តិផលានិសំសាតិ ឯត្ថាបិ ឯវមេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា សីលសភាវត្តា វិសេសតោ សមាធិស្ស ឧបការា, តថា សម្មាសង្កប្បោ ឈានសភាវត្តា. តថា ហិ សោ ‘‘អប្បនា’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ. សម្មាសតិសម្មាវាយាមា បន សមាធិបក្ខិយា ឯវាតិ អាហ ‘‘អវសេសា ធម្មា ចេតោវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា’’តិ. ចតុបារិសុទ្ធិសីលន្តិ អរិយមគ្គាធិគមស្ស បទដ្ឋានភូតំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. សុតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អត្តនោ ចិត្តប្បវត្តិអារោចនវសេន សហ កថនំ សំកថា, សំកថាវ សាកច្ឆា. ឥធ បន កម្មដ្ឋានបដិពទ្ធាតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានេ…បេ… កថា’’តិ. តត្ថ កម្មដ្ឋានស្ស ឯកវារំ វីថិយា អប្បដិបជ្ជនំ ខលនំ, អនេកវារំ បក្ខលនំ, តទុភយស្ស វិច្ឆេទនីកថា ខលនបក្ខលនឆេទនកថា. បូរេន្តស្សាតិ វិវដ្ដនិស្សិតំ កត្វា បាលេន្តស្ស ព្រូហេន្តស្ស ច. សុណន្តស្សាតិ ‘‘យថាឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានំ ផាតិំ គមិស្សតី’’តិ ឯវំ សុណន្តស្ស. តេនេវ ហិ ‘‘សប្បាយធម្មស្សវន’’ន្តិ វុត្តំ. កម្មំ ករោន្តស្សាតិ ភាវនានុយោគកម្មំ ករោន្តស្ស.

បញ្ចសុបិ ឋានេសុ អន្ត-សទ្ទោ ហេតុអត្ថជោតនោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិនា វុច្ចមានា អម្ពុបមា ច យុជ្ជេយ្យ. ឧទកកោដ្ឋកន្តិ អាលវាលំ. ថិរំ កត្វា ពន្ធតីតិ អសិថិលំ ទឡ្ហំ នាតិមហន្តំ នាតិខុទ្ទកំ កត្វា យោជេតិ. ថិរំ ករោតីតិ ឧទកសិញ្ចនកាលេ តតោ តតោ វិស្សរិត្វា ឧទកស្ស អនិក្ខមនត្ថំ អាលវាលំ ថិរតរំ ករោតិ. សុក្ខទណ្ឌកោតិ តស្សេវ អម្ពគច្ឆកស្ស សុក្ខោ សាខាសីសកោ. កិបិល្លិកបុដោតិ តម្ពកិបិល្លិកកុដជំ. ខណិត្តិន្តិ កុទាលំ. កោដ្ឋកពន្ធនំ វិយ សីលំ សម្មាទិដ្ឋិយា វឌ្ឍនុបាយស្ស មូលភាវតោ. ឧទកសិញ្ចនំ វិយ ធម្មស្សវនំ ភាវនាយ បរិព្រូហនតោ. មរិយាទាយ ថិរភាវករណំ វិយ សមថោ យថាវុត្តភាវនាធិដ្ឋានាយ សីលមរិយាទាយ ទឡ្ហភាវាបាទនតោ. សមាហិតស្ស ហិ សីលំ ថិរតរំ ហោតិ. សមីបេ វល្លិអាទីនំ ហរណំ វិយ កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនច្ឆេទនំ ឥជ្ឈិតព្ពភាវនាយ វិពន្ធាបនយនតោ. មូលខណនំ វិយ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ ភាវនា តស្សា វិពន្ធស្ស មូលកានំ តណ្ហាមានទិដ្ឋីនំ បលិខណនតោ. ឯត្ថ ច យស្មា សុបរិសុទ្ធសីលស្ស កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តស្ស សប្បាយធម្មស្សវនំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តតោ យថាសុតេ អត្ថេ សាកច្ឆាសមាបជ្ជនំ, តតោ កម្មដ្ឋានវិសោធនេន សមថនិប្ផត្តិ, តតោ សមាហិតស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស វិបស្សនាបារិបូរិ. បរិបុណ្ណវិបស្សនោ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិំ បរិព្រូហេតីតិ ឯវមេតេសំ អង្គានំ បរម្បរាយ សម្មុខា ច អនុគ្គណ្ហនតោ អយមានុបុព្ពី កថិតាតិ វេទិតព្ពំ.

៤៥៣. ឥធ កិំ បុច្ឆតីតិ ឥធ ឯវំ អរហត្តផលំ បាបិតាយ ទេសនាយ ‘‘កតិ បនាវុសោ, ភវា’’តិ ភវំ បុច្ឆន្តោ កីទិសំ អនុសន្ធិំ ឧបាទាយ បុច្ឆតីតិ អត្ថោ. តេនេវ ហិ ‘‘មូលមេវ គតោ អនុសន្ធី’’តិ វត្វា អធិប្បាយំ បកាសេន្តោ ‘‘ទុប្បញ្ញោ’’តិអាទិមាហ. ទុប្បញ្ញោតិ ហិ ឥធ អប្បដិវិទ្ធសច្ចោ អធិប្បេតោ, ន ជឡោ ឯវ. កាមភវោតិអាទីសុ កម្មោបបត្តិភេទតោ ទុវិធោបិ ភវោ អធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមភវូបគំ កម្ម’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេតំសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៧; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៦៤៦-៦៤៧) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. បុនព្ភវស្សាតិ បុនប្បុនំ អបរាបរំ ភវនតោ ជាយនតោ បុនព្ភវោតិ លទ្ធនាមស្ស វដ្ដបពន្ធស្ស. តេនាហ ‘‘ឥធ វដ្ដំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ. អភិនិព្ពត្តីតិ ភវយោនិគតិអាទិវសេន និព្ពត្តិ. តហិំ តហិំ តស្មិំ តស្មិំ ភវាទិកេ. អភិនន្ទនាតិ តណ្ហាអភិនន្ទនហេតុ. គមនាគមនំ ហោតីតិអាទិនា ភវាទីសុ សត្តានំ អបរាបរំ ចុតិបដិសន្ធិយោ ទស្សេតិ. ខយនិរោធេនាតិ អច្ចន្តខយសង្ខាតេន អនុប្បាទនិរោធេន. ឧភយមេតំ ន វត្តព្ពំ បហានាភិសមយភាវនាភិសមយានំ អច្ចាសន្នកាលត្តា. វត្តព្ពំ តំ ហេតុផលធម្មូបចារវសេន. យថា ហិ បទីបុជ្ជលនហេតុកោ អន្ធការវិគមោ, ឯវំ វិជ្ជុប្បាទហេតុកោ អវិជ្ជានិរោធោ, ហេតុផលធម្មា ច សមានកាលាបិ បុព្ពាបរកាលា វិយ វោហរីយន្តិ យថា – ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ម. និ. ៣.៤២០, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; ២.៤.៦០; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧) បច្ចយបច្ចយុប្បន្នកិរិយា. គមនំ ឧបច្ឆិជ្ជតិ ឥធ កាមភវេ បរិនិព្ពានេន. អាគមនំ ឧបច្ឆិជ្ជតិ តត្ថ រូបារូបេសុ បរិនិព្ពានេន. គមនាគមនំ ឧបច្ឆិជ្ជតិ សព្ពសោ អបរាបរុប្បត្តិយា អភាវតោ.

៤៥៤. វិវដ្ដកថាយ បរតោ ជោតិតំ បឋមំ ឈានំ វិវដ្ដំ បត្វា ឋិតស្ស ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ឧភតោភាគវិមុត្តស្ស និរោធសាធកំ វិភាវិតុំ យុត្តន្តិ អាហ ‘‘កតមំ បនាវុសោតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតី’’តិអាទិ. តថា ហិ អនន្តរំ និរោធសមាបជ្ជនកេន ភិក្ខុនា ជានិតព្ពានិ បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បយោគបហានង្គានិ បុច្ឆិតានិ. អង្គវវត្ថានន្តិ ឈានង្គវវត្ថានំ. កោដ្ឋាសបរិច្ឆេទោតិ តត្ថ លព្ភមានផស្សបញ្ចមកាទិធម្មកោដ្ឋាសបរិច្ឆេទោ ជានិតព្ពោ. ឥមស្មិំ ឈានេ ឯត្តកា ធម្មា សំវិជ្ជន្តិ, ឯត្តកា និរោធិតាតិ ជានិតព្ពំ. ឧបការានុបការានិ អង្គានីតិ និរោធសមាបត្តិយា ឧបការានិ ច អនុបការានិ ច អង្គានិ. និរោធសមាបត្តិយា ហិ សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ នវហិ សមាធិចរិយាហិ ច បត្តព្ពត្តា តំតំញាណស្ស សមាធិចរិយាហិ សមតិក្កមិតព្ពា ធម្មា អនុបការកង្គានិ, សមតិក្កមកា ឧបការកង្គានិ. តេសញ្ហិ វសេន យថានុបុព្ពំ ឧបសន្តុបសន្តឱឡារិកភាវាយ ភវគ្គសមាបត្តិយា សង្ខារាវសេសសុខុមតំ បត្តា ចិត្តចេតសិកា យថាបរិច្ឆិន្នំ កាលំ និរុជ្ឈន្តិ, អប្បវត្តិំ គច្ឆន្តិ. តស្សាតិ និរោធស្ស. អនន្តរបច្ចយន្តិ អនន្តរបច្ចយសទិសំ. ន ហិ និរោធស្ស កោចិ ធម្មោ អនន្តរបច្ចយោ នាម អត្ថិ. យញ្ហិ តទា ចិត្តចេតសិកានំ តថា និរុជ្ឈនំ, តំ យថាវុត្តបុព្ពាភិសង្ខារហេតុកាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា អហោសីតិ សា តស្ស អនន្តរបច្ចយោ វិយ ហោតីតិ តំ វុត្តំ. ឆ សមាបត្តិយោតិ សុត្តន្តនយេន វុត្តសុត្តន្តបិដកសំវណ្ណនាតិ កត្វា. ‘‘សត្ត សមាបត្តិយោ’’តិ បន វត្តព្ពំ, អញ្ញថា ឥទំ ‘‘ចតុរង្គិក’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ សិយា. នយំ វា ទស្សេត្វាតិ អាទិអន្តទស្សនវសេន នយទស្សនំ កត្វា.

៤៥៥. ឯវំ និរោធស្ស បាទកំ វិភាវេត្វា ឥទានិ អន្តោនិរោធេ អនុបពន្ធភាវតោ បញ្ចន្នំ បសាទានំ បច្ចយបុច្ឆនេ បឋមំ តាវ តេ សរូបតោ អាវេណិកតោ អាវេណិកវិសយតោ បដិស្សរណតោ ច បុច្ឆនវសេន បាឡិ បវត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វិញ្ញាណនិស្សយេ បញ្ច បសាទេ បុច្ឆន្តោ’’តិ អាហ. គោចរវិសយន្តិ ឯត្ថ កាមំ តព្ពហុលចារិតាបេក្ខំ គោចរគ្គហណំ, អនញ្ញត្ថភាវាបេក្ខំ វិសយគ្គហណន្តិ អត្ថេវ គោចរវិសយភាវានំ វិសេសោ, វិវរិយមានំ បន ឧភយម្បិ អារម្មណសភាវមេវាតិ អាហ ‘‘គោចរភូតំ វិសយ’’ន្តិ. ឯកេកស្សាតិ ឯកោ ឯកស្ស, អញ្ញោ អញ្ញស្សាតិ អត្ថោ. អញ្ញត្ថោ ហិ អយំ ឯក-សទ្ទោ ‘‘ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧) វិយ. សចេ ហីតិអាទិ អភូតបរិកប្បនវចនមេតំ. តត្ថ សមោធានេត្វាតិ ឯកជ្ឈំ កត្វា. វិនាបិ មុខេនាតិអាទិនា អត្ថសល្លាបិកនិទស្សនំ នាម ទស្សេតិ. យថា វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតមេវ ចក្ខុ រូបំ បស្សតិ, ន កេវលំ, ឯវំ ចក្ខុនិស្សយមេវ វិញ្ញាណំ តំ បស្សតិ, ន ឥតរន្តិ អាហ ‘‘ចក្ខុបសាទេ ឧបនេហី’’តិ. តេន តេសំ តត្ថ សំហច្ចការិតំ ទស្សេតិ. យទិ វា នីលំ យទិ វា បីតកន្តិ ឥទំ នីលបីតាទិសភាវជាននមត្តំ សន្ធាយាហ. នីលំ បីតកន្តិ បជាននំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស នត្ថេវ អវិកប្បកភាវតោ. ឯតេសំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ. និស្សយសីសេន និស្សិតបុច្ឆា ហេសា, ឯវញ្ហិ វិសយានុភវនចោទនា សមត្ថិតា ហោតិ. តេនាហ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណំ ហី’’តិអាទិ. យថាសកំ វិសយំ រជ្ជនាទិវសេន អនុភវិតុំ អសមត្ថានិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ, តត្ថ សមត្ថតាយេវ ច នត្ថិ, ន កិញ្ចិ អត្ថតោ បដិសរន្តានិ វិយ ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘កិំ ឯតានិ បដិសរន្តី’’តិ. ជវនមនោ បដិសរណន្តិ បញ្ចទ្វារិកំ ឥតរញ្ច សាធារណតោ វត្វា បុន យាយ’ស្ស រជ្ជនាទិបវត្តិយា បដិសរណតា, សា សវិសេសា យត្ថ លព្ភតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘មនោទ្វារិកជវនមនោ វា’’តិ អាហ. ឯតស្មិំ បន ទ្វារេតិ ចក្ខុទ្វារេ ជវនំ រជ្ជតិ វា ទុស្សតិ វា មុយ្ហតិ វា, យតោ តត្ថ អញ្ញាណាទិអសំវរោ បវត្តតិ.

តត្រាតិ តស្មិំ ជវនមនស្សេវ បដិសរណភាវេ. ទុព្ពលភោជកាតិ ហីនសាមត្ថិយា រាជភោគ្គា. សេវកានំ គណនាយ យោជិតទិវសេ លព្ភមានកហាបណោ យុត្តិកហាបណោ. អន្ទុពន្ធនេន ពទ្ធស្ស វិស្សជ្ជនេន លព្ភមានកហាបណោ ពន្ធកហាបណោ. កិញ្ចិ បហរន្តេ មា បហរន្តូតិ បដិក្ខិបតោ ទាតព្ពទណ្ឌោ មាបហារកហាបណោ. សោ សព្ពោបិ បរិត្តកេសុ គាមិកមនុស្សេសុ តថា លព្ភមានោ ឯត្តកោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អដ្ឋកហាបណោ វា’’តិអាទិ. សតវត្ថុកន្តិ សតករីសវត្ថុកំ. ឯស នយោ សេសបទទ្វយេបិ. តត្ថាតិអាទិ ឧបមាសំសន្ធនំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៤៥៦. អន្តោនិរោធស្មិំ បញ្ច បសាទេតិ និរោធសមាបន្នស្ស បវត្តមានេ បញ្ច បសាទេ. កិរិយមយបវត្តស្មិន្តិ ជវនាទិកិរិយានិព្ពត្តកធម្មប្បវត្តិយំ. ពលវបច្ចយា ហោន្តីតិ បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ បច្ចយា ហោន្តិ, ឧបត្ថម្ភកភាវេន ពលវបច្ចយា ហោន្តិ. ជីវិតិន្ទ្រិយំ បដិច្ចាតិ ឥន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតបច្ចយវសេន បច្ចយភូតំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ បដិច្ច បញ្ចវិធោបិ បសាទោ តិដ្ឋតិ. ជីវិតិន្ទ្រិយេន វិនា ន តិដ្ឋតិ ជីវិតិន្ទ្រិយរហិតស្ស កម្មសមុដ្ឋានរូបកលាបស្ស អភាវតោ. តស្មាតិ យស្មា អនុបាលនលក្ខណេន ជីវិតេន អនុបាលិតា ឯវ ឧស្មា បវត្តតិ, ន តេន អននុបាលិតា, តស្មា ឧស្មា អាយុំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ. ជាលសិខំ បដិច្ច អាភា បញ្ញាយតីតិ ជាលសិខាសង្ខាតភូតសង្ឃាតំ សហេវ បវត្តមានំ និស្សាយ ‘‘អាភា’’តិ លទ្ធនាមា វណ្ណធាតុ ‘‘ឧជ្ជលតិ, អន្ធការំ វិធមតិ, រូបគតានិ ច វិទំសេតី’’តិអាទីហិ បការេហិ ញាយតិ. តំ អាលោកំ បដិច្ចាតិ តំ វុត្តប្បការំ អាលោកំ បច្ចយំ លភិត្វា. ជាលសិខា បញ្ញាយតីតិ ‘‘អប្បិកា, មហតី, ឧជុ, កុដិលា’’តិអាទិនា បាកដា ហោតិ.

ជាលសិខា វិយ កម្មជតេជោ និស្សយភាវតោ. អាលោកោ វិយ ជីវិតិន្ទ្រិយំ តន្និស្សិតភាវតោ. ឥទានិ ឧបមោបមិតព្ពានំ សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ ‘‘ជាលសិខា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អាលោកំ គហេត្វាវ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមិនា យថា ជាលសិខាយ សហេវ អាលោកោ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ កម្មជុស្មនា សហេវ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សេតិ. ជាលសិខាសន្និស្សយោ តស្សា សតិយេវ ហោន្តោ អាលោកោ តាយ ឧប្បាទិតោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អត្តនា ជនិតអាលោកេនេវា’’តិ. ឧស្មា នាមេត្ថ កម្មសមុដ្ឋានា តេជោធាតុ តន្និស្សិតញ្ច ជីវិតិន្ទ្រិយំ តទនុបាលកញ្ចាតិ អាហ ‘‘កម្មជមហាភូតសម្ភវេន ជីវិតិន្ទ្រិយេន ឧស្មាយ អនុបាលន’’ន្តិ. ន កេវលំ ខណដ្ឋិតិយា ឯវ, អថ ខោ បពន្ធានុបច្ឆេទស្សបិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ការណន្តិ អាហ ‘‘វស្សសតម្បិ កម្មជតេជបវត្តំ បាលេតី’’តិ. ឧស្មា អាយុនោ បច្ចយោ ហោន្តោ សេសភូតសហិតោ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘មហាភូតានី’’តិ. តថា អាយុបិ សហជាតរូបំ បាលេន្តមេវ ឧស្មាយ បច្ចយោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘មហាភូតានិ បាលេតី’’តិ.

៤៥៧. អាយុ ឯវ ឥន្ទ្រិយបច្ចយាទិវសេន សហជាតធម្មានំ អនុបាលនវសេន សង្ខរណតោ អាយុសង្ខារោ. ពហុវចននិទ្ទេសោ បន អនេកសតសហស្សភេទេសុ រូបកលាបេសុ បវត្តិយា អនេកភេទន្តិ កត្វា. អារម្មណរសំ អនុភវន្តីតិ វេទនិយា យថា ‘‘និយ្យានិកា’’តិ. តេនាហ ‘‘វេទនា ធម្មាវា’’តិ. សុខាទិភេទភិន្នត្តា ពហុវចននិទ្ទេសោ. ឥមេសំ អាយុសង្ខារវេទនានំ ឯកន្តនិរោធំ សមាបន្នស្ស មរណេន ភវិតព្ពំ វេទនាយ និរុទ្ធត្តា. អាយុសង្ខារានំ តថា អនិរុទ្ធត្តា និរោធស្ស សមាបជ្ជនមេវ ន សិយា, កុតោ វុដ្ឋានំ. តេន វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘តេ ច ហាវុសោ’’តិអាទិ. វុដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ សញ្ញាវេទនាទីនំ ឧប្បត្តិយា. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧក្កណ្ឋិត្វាតិ នានារម្មណាបាតតោ និព្ពិន្ទិត្វា. យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេនាតិ យថាបរិច្ឆិន្នេ កាលេ សម្បត្តេ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយបច្ចយាតិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភូតា. ជាលាបវត្តំ វិយ អរូបធម្មា តេជុស្សទភាវតោ វិសយោភាសនតោ ច. ឧទកប្បហារោ វិយ និរោធសមាបត្តិយា បុព្ពាភិសង្ខារោ. បិហិតអង្គារា វិយ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧស្មាមត្តតាយ អនោភាសនតោ. យថាបរិច្ឆិន្នកាលាគមនន្តិ យថាបរិច្ឆិន្នកាលស្ស ឧបគមនំ. អនុរូបបត្តិវសេនេវ រូបបវត្តិគ្គហណំ. ឥមំ រូបកាយំ ជហន្តីតិ ឥមស្មា រូបកាយា កឡេវរា វិគច្ឆន្តិ នប្បវត្តន្តិ.

កាយេន សង្ខរីយន្តីតិ កាយសង្ខារា តប្បដិពទ្ធវុត្តិតាយ. វាចំ សង្ខរោន្តីតិ វចីសង្ខារា. វិតក្កេត្វា វិចារេត្វា ហិ វាចំ ភិន្ទតិ កថេតិ. ចិត្តេន សង្ខរីយន្តីតិ ចិត្តសង្ខារា តប្បដិពទ្ធវុត្តិតោ. ចិត្តសង្ខារនិរោធចោទនាយ រូបនិរោធោ វិយ ចិត្តនិរោធោ អចោទិតោ តេសំ តតោ អញ្ញត្តាតិ ន ចិត្តសម្បយុត្តនិរោធោ ឯកន្តិកោ វិតក្កាទិនិរោធេ តទភាវតោ. យំ បន វុត្តំ ‘‘វាចា អនិរុទ្ធា ហោតី’’តិ, តម្បិ ន. វាចំ សង្ខរោន្តីតិ ហិ វចីសង្ខារា, តេសុ និរុទ្ធេសុ កថំ វាចាយ អនិរោធោ. ចិត្តំ បន និរុទ្ធេសុបិ ចិត្តសង្ខារេសុ តេហិ អនភិសង្ខតត្តា វិតក្កាទិនិរោធោ វិយ បវត្តតិយេវាតិ អយមេត្ថ បរស្ស អធិប្បាយោ. អានន្តរិយកម្មំ កតំ ភវេយ្យ, ចិត្តស្ស អនិរុទ្ធត្តា តំ និស្សាយ ច រូបធម្មានំ អនបគតត្តា តេ ជីវន្តិ ឯវ នាមាតិ. ព្យញ្ជនេ អភិនិវេសំ អកត្វាតិ ‘‘ចិត្តសង្ខារា និរុទ្ធា’’តិ វចនតោ តេវ និរុទ្ធា, ន ចិត្តន្តិ ឯវំ នេយ្យត្ថំ សុត្តំ ‘‘នីតត្ថ’’ន្តិ អភិនិវេសំ អកត្វា. អាចរិយានំ នយេ ឋត្វាតិ បរម្បរាគតានំ អាចរិយានំ អធិប្បាយេ ឋត្វាតិ អត្ថោ. ឧបបរិក្ខិតព្ពោតិ សុត្តន្តរាគមតោ សុត្តន្តរបទស្ស អវិបរីតោ អត្ថោ វីមំសិតព្ពោ. យថា ហិ ‘‘អសញ្ញភវោ’’តិ វចនតោ ‘‘សញ្ញាវ តត្ថ នត្ថិ, ឥតរេ បន ចិត្តចេតសិកា សន្តី’’តិ អយមេត្ថ អត្ថោ ន គយ្ហតិ. យថា ច ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិ វចនតោ ‘‘សញ្ញាវ តត្ថ តាទិសី, ន ផស្សាទយោ’’តិ អយមេត្ថ អត្ថោ ន គយ្ហតិ សញ្ញាសីសេន ទេសនាតិ កត្វា, ឯវមិធាបិ ‘‘ចិត្តសង្ខារា និរុទ្ធា’’តិ, ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធោ’’តិ ច ទេសនាសីសមេវ. សព្ពេបិ បន ចិត្តចេតសិកា តត្ថ និរុជ្ឈន្តេវាតិ អយមេត្ថ អវិបរីតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, តថាបុព្ពាភិសង្ខារេន សព្ពេសំយេវ ចិត្តចេតសិកានំ តត្ថ និរុជ្ឈនតោ. ឯតេន យំ បុព្ពេ ‘‘អញ្ញត្តា, តទភាវតោ’’តិ ច យុត្តិវចនំ, តទយុត្តំ អធិប្បាយានវពោធតោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អត្ថោ ហិ បដិសរណំ, ន ព្យញ្ជន’’ន្តិ.

ឧបហតានីតិ ពាធិតានិ. មក្ខិតានីតិ ធំសិតានិ. អារម្មណឃដ្ដនាយ ឥន្ទ្រិយានំ កិលមថោ ចក្ខុនា ភាសុររូបសុខុមរជទស្សនេន វិភាវេតព្ពោ. តថា ហិ ឧណ្ហកាលេ បុរតោ អគ្គិម្ហិ ជលន្តេ ខរស្សរេ ច បណវេ អាកោដិតេ អក្ខីនិ ភេទានិ វិយ ន សហន្តិ សោតានិ ‘‘សិខរេន វិយ អភិហញ្ញន្តី’’តិ វត្តារោ ហោន្តិ.

៤៥៨. រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានមេវ រូបវិរាគភាវនាវសេន បវត្តំ អរូបជ្ឈានន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ វិស្សជ្ជេន្តោ ធម្មសេនាបតិ ‘‘សុខស្ស ច បហានា’’តិអាទិនា វិស្សជ្ជេសិ. អបគមនេន វិគមេន បច្ចយា អបគមនបច្ចយា សុខាទិប្បហានានិ. អធិគមបច្ចយា បន កសិណេសុ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ ហេដ្ឋិមា តយោ ច អារុប្បា. ន ហិ សក្កា តានិ អនធិគន្ត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនមធិគន្តុំ. និរោធតោ វុដ្ឋានកផលសមាបត្តិន្តិ និរោធតោ វុដ្ឋានភូតំ អនិច្ចានុបស្សនាសមុទាគតផលសមាបត្តិំ. សា ហិ ‘‘អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តី’’តិ វុច្ចតិ. យថា សមថនិស្សន្ទោ អភិញ្ញា, មេត្តាករុណាមុទិតាព្រហ្មវិហារនិស្សន្ទោ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារោ, កសិណនិស្សន្ទោ អារុប្បា, សមថវិបស្សនានិស្សន្ទោ និរោធសមាបត្តិ, ឯវំ វិបស្សនាយ និស្សន្ទផលភូតំ សាមញ្ញផលន្តិ អាហ ‘‘វិបស្សនានិស្សន្ទាយ ផលសមាបត្តិយា’’តិ. អារម្មណា នាម សារម្មណធម្មានំ វិសេសតោ ឧប្បត្តិនិមិត្តន្តិ អាហ ‘‘សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបាទីនំ សព្ពារម្មណាន’’ន្តិ. នត្ថិ ឯត្ថ កិញ្ចិ សង្ខារនិមិត្តន្តិ អនិមិត្តា, អសង្ខតា ធាតូតិ អាហ ‘‘សព្ពនិមិត្តាបគតាយ និព្ពានធាតុយា’’តិ. ផលសមាបត្តិសហជាតំ មនសិការំ សន្ធាយាហ, ន អាវជ្ជនមនសិការំ. ន ហេត្ថ តស្ស សម្ភវោ អនុលោមានន្តរំ ឧប្បជ្ជនតោ.

ឥមស្មិំ ឋានេតិ ឥធ វុត្តនិរោធស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានានំ គហិតានំ ឥមស្មិំ បរិយោសានស្ស គហិតដ្ឋានេ. ទ្វីហិ ពលេហីតិ សមថវិបស្សនាពលេហិ. តយោ ច សង្ខារានន្តិ កាយសង្ខារាទីនំ តិណ្ណំ សង្ខារានំ. សោឡសហិ ញាណចរិយាហីតិ អនិច្ចានុបស្សនា, ទុក្ខា, អនត្តា, និព្ពិទា, វិរាគា, និរោធា, បដិនិស្សគ្គា, វិវដ្ដានុបស្សនា, សោតាបត្តិមគ្គោ…បេ… អរហត្តផលសមាបត្តីតិ ឥមាហិ សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ. នវហិ សមាធិចរិយាហីតិ បឋមជ្ឈានសមាធិអាទីហិ នវហិ សមាធិចរិយាហិ. យោ យថាវុត្តាសុ ចរិយាសុ បុគ្គលស្ស វសីភាវោ, សា វសីភាវតាបញ្ញា. អស្សា សា កថិតាតិ យោជនា. វិនិច្ឆយកថាតិ វិនិច្ឆយវសេន បវត្តា អដ្ឋកថា កថិតា. តស្មា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៨៦៨-៨៦៩) តំសំវណ្ណនាយញ្ច (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៨៦៨) វុត្តនយេន វេទិតព្ពា.

វលញ្ជនសមាបត្តិ អរិយវិហារវសេន វិហរណសមាបត្តិ. ឋិតិយាតិ ឯត្ថ បពន្ធដ្ឋិតិ អធិប្បេតា, ន ខណដ្ឋិតិ. កស្មា? សមាបជ្ជនត្តា. តេនាហ ‘‘ឋិតិយាតិ ចិរដ្ឋិតត្ថ’’ន្តិ. អទ្ធានបរិច្ឆេទោតិ ឯត្តកំ កាលំ សមាបត្តិយា វីតិនាមេស្សាមីតិ បគេវ កាលបរិច្ឆេទោ. រូបាទិនិមិត្តវសេនាតិ កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តេសុ យថារហំ លព្ភមានរូបាទិនិមិត្តវសេន. តត្ថ យស្មា កម្មនិមិត្តេ ឆព្ពិធម្បិ អារម្មណំ លព្ភតិ, តស្មា ‘‘សព្ពនិមិត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ, ន សព្ពេសំ អារម្មណានំ ឯកជ្ឈំ, ឯកន្តតោ វា មនសិកាតព្ពតោ. លក្ខណវចនញ្ហេតំ យថា ‘‘ទាតព្ពមេតំ ភេសជ្ជំ, យទិ មេ ព្យាធិតា សិយុ’’ន្តិ.

៤៥៩. នីលម្បិ សញ្ជានាតីតិអាទិនា នីលាទិគ្គហណមុខេន តំវណ្ណានំ សត្តានំ សញ្ជាននំ អវេរាទិភាវមនសិករណំ ជោតិតន្តិ អាហ ‘‘ឯតស្មិញ្ហិ ឋានេ អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ កថិតា’’តិ. ឯត្ថ អាកិញ្ចញ្ញំ កថិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឯត្ថ សុញ្ញតា’’តិ, ‘‘ឯត្ថ អនិមិត្តា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ន្តិ ‘‘ឥធ អញ្ញំ អភិនវំ នាម នត្ថី’’តិអាទិនា វុត្តំ អត្ថវចនំ. ឯតាតិ អប្បមាណចេតោវិមុត្តិអាទយោ. ឯកនាមកាតិ ឯកេកនាមកា, យេ នានាព្យញ្ជនាតិ អធិប្បេតា. ឯកោ ធម្មោតិ អរហត្តផលសមាបត្តិ. ចតុនាមកោតិ អប្បមាណចេតោវិមុត្តិអាទិនាមកោ. ឯតន្តិ ឯតមត្ថំ. អប្បមាណាតិ អនោធិសោ, ឱធិសោបិ វា ‘‘ឯត្តកា’’តិ អបរិមិតា. អសេសេត្វាតិ អសុភសមាបត្តិ វិយ ឯកស្សេវ អគ្គហណតោ.

កិញ្ចាបិ អសុភនិមិត្តារម្មណម្បិ កិញ្ចនំ ហោតិ, អារម្មណសង្ឃដ្ដនស្ស កិញ្ចនស្ស អសុភសមាបត្តីនម្បិ បដិភាគនិមិត្តសង្ខាតំ អារម្មណំ សពិម្ពំ វិយ វិគ្គហំ កិញ្ចនំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, ន តថា ឥមស្សាតិ. ននុ ព្រហ្មវិហារបឋមារុប្បានម្បិ បដិភាគនិមិត្តភូតំ កិញ្ចិ អារម្មណំ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, អយំ បន បឋមារុប្បវិញ្ញាណំ វិយ ន បដិភាគនិមិត្តភូតអារម្មណតាយ ឯវំ វុត្តា. អត្តេនាតិ អត្តនា. ភវតិ ឯតេន អត្តាតិ អភិធានំ ពុទ្ធិ ចាតិ ភាវោ, អត្តា. ភាវ-សទ្ទោបិ អត្តបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ភាវបោសបុគ្គលាទិសង្ខាតេនា’’តិ. នេសំ អប្បមាណសមាធិអាទីនំ ចតុន្នំ. ‘‘នានតា បាកដាវា’’តិ វុត្តំ នានត្តំ ភូមិតោ អារម្មណតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘អត្ថោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិត្តាទិភាវេន អតីតាទិភាវេន អជ្ឈត្តាទិភាវេន ច ន វត្តព្ពំ អារម្មណំ ឯតិស្សាតិ នវត្តព្ពារម្មណា និព្ពានារម្មណផលសមាបត្តិភាវតោ.

ឯត្តកោតិ រាគាទីហិ សំកិលិដ្ឋតាយ ឯត្តកប្បមាណោ, ឧត្តានោ បរិត្តចេតសោតិ អត្ថោ. និព្ពានម្បិ អប្បមាណមេវ បមាណករណានំ អភាវេនាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. អកុប្បាតិ អរហត្តផលចេតោវិមុត្តិ បដិបក្ខេហិ អកោបនីយតាយ. កិញ្ចតីតិ កត្តរិ បឋិតោ ធាតុ មទ្ទនត្ថោតិ អាហ ‘‘កិញ្ចតិ មទ្ទតី’’តិ. តស្ស បយោគំ ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សា កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សមូហាទិឃនវសេន សកិច្ចបរិច្ឆេទតាយ ច សវិគ្គហា វិយ ឧបដ្ឋិតា សង្ខារា និច្ចាទិគ្គាហស្ស វត្ថុតាយ ‘‘និច្ចនិមិត្តំ សុខាទិនិមិត្ត’’ន្តិ ច វុច្ចតិ. វិបស្សនា បន តត្ថ ឃនវិនិព្ភោគំ ករោន្តី និច្ចាទិគ្គាហំ វិធមេន្តី ‘‘និមិត្តំ សមុគ្ឃាតេតី’’តិ វុត្តា ឃននិមិត្តស្ស អារម្មណភូតស្ស អភាវា. ន គហិតាតិ ឯកត្ថបទនិទ្ទេសេ បាឡិយំ កស្មា ន គហិតា? សាតិ សុញ្ញតា ចេតោវិមុត្តិ. សព្ពត្ថាតិ អប្បមាណាចេតោវិមុត្តិអាទិនិទ្ទេសេសុ. អារម្មណវសេនាតិ អារម្មណវសេនបិ ឯកត្ថា, ន កេវលំ សភាវសរសតោវ. ឥមិនា បរិយាយេនាតិ អប្បមាណតោតិអាទិនា អារម្មណតោ លទ្ធបរិយាយេន. អញ្ញស្មិំ បន ឋានេតិ អាកិញ្ចញ្ញាទិសទ្ទបវត្តិហេតុតោ អញ្ញេន ហេតុនា អប្បមាណាតិសទ្ទប្បវត្តិយំ ឯតស្ស ចេតោវិមុត្តិយា ហោន្តិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឥមិនា បរិយាយេនាតិ ឥមិនា តាយ តាយ សមញ្ញាយ វោហរិតព្ពតាបរិយាយេន. សច្ចានំ ទស្សនមុខេន វដ្ដវសេន ឧដ្ឋិតទេសនំ អរហត្តេន កូដំ គណ្ហន្តោ យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាវេទល្លសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. ចូឡវេទល្លសុត្តវណ្ណនា

៤៦០. អយំ ទេសនា យស្មា បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវសេន បវត្តា, តស្មា បុច្ឆកវិស្សជ្ជកេ បុច្ឆានិមិត្តញ្ច សមុទាយតោ វិភាវេតុំ ‘‘កោ បនាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឧបាសកត្តន្តិ អមគ្គាគតំ ឧបាសកត្តំ. តេសន្តិ ឯកាទសនហុតានំ. មគ្គាគតេន ឧបសមេន សន្តិន្ទ្រិយោ សន្តមានសោ.

‘‘កិំ នុ ខោ អជ្ជ ភវិស្សតិ អយ្យបុត្តោ’’តិ វីថិំ ឱលោកយមានា. ឱលម្ពនត្ថន្តិ តស្ស ហត្ថាវលម្ពនត្ថំ បុព្ពាចិណ្ណវសេន អត្តនោ ហត្ថំ បសារេសិ. ពហិទ្ធាតិ អត្តនា អញ្ញំ វិសភាគវត្ថុំ សន្ធាយ វទតិ. បរិភេទកេនាតិ បេសុញ្ញវាទិនា.

អធិគមប្បិច្ឆតាយ ‘‘ន បកាសេតព្ពោ’’តិ ចិន្តេសិ. បុន តំ អនុកម្បន្តោ ‘‘សចេ ខោ បនាហ’’ន្តិអាទិំ ចិន្តេសិ. ឯសោ ធម្មោតិ ឯសោ លោកុត្តរធម្មោ. វិវដ្ដំ ឧទ្ទិស្ស ឧបចិតំ និព្ពេធភាគិយំ កុសលំ ឧបនិស្សយោ. ‘‘យទិ មេ ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, សក្កា ឯតំ បដិលទ្ធុំ. សចេបិ នត្ថិ, អាយតិំ ឧបនិស្សយោ ភវិស្សតី’’តិ ចិរកាលបរិភាវិតាយ ឃដេ បទីបជាលា វិយ អព្ភន្តរេ ទិប្បមានាយ ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានា អាហ ‘‘ឯវំ សន្តេ មយ្ហំ បព្ពជ្ជំ អនុជានាថា’’តិ.

លាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ សុចិរកាលំ កតូបចិតបុញ្ញតាយ. អភិនីហារសម្បន្នត្តាតិ សុជាតត្ថេរស្ស បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ អគ្គសាវកស្ស និបច្ចការំ កត្វា – ‘‘តុម្ហេហិ ទិដ្ឋធម្មស្ស ភាគី អស្ស’’ន្តិ និព្ពេធភាគិយំ ទានំ ទត្វា កតបត្ថនាសង្ខាតសម្បន្នាភិនីហារត្តា. នាតិចិរំ កិលមិត្ថាតិ កម្មដ្ឋានំ ភាវេន្តី វិបស្សនាយ បរិបាកវសេន ចិរំ ន កិលមិត្ថ. វុត្តមេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុតិយគមនេនាតិ បព្ពាជនត្ថំ គមនតោ ទុតិយគមនេន.

ឧបនេត្វាតិ បញ្ហស្ស អត្ថភាវេន ឧបនេត្វា. សក្កាយន្តិ សកាយំ. ឧបនិក្ខិត្តំ កិញ្ចិ វត្ថុំ សម្បដិច្ឆមានា, វិយ សម្បដិច្ឆន្តី វិយ. ឯកោ ឯវ បាសោ ឯតិស្សាតិ ឯកបាសកា, គណ្ឋិ. សា ហិ សុមោចិយា, អនេកបាសា បន ទុម្មោចិយា, ឯកបាសគ្គហណំ វិស្សជ្ជនស្ស សុករភាវទស្សនត្ថំ. បដិសម្ភិទាវិសយេ ឋត្វាតិ ឯតេន ថេរិយា បភិន្នបដិសម្ភិទតំ ទស្សេតិ. បច្ចយភូតាតិ អារម្មណាទិវសេន បច្ចយភូតា.

ថេរិយា វិសេសាធិគមស្ស អត្តនោ អវិសយតាយ វិសាខោ ‘‘ន សក្កា’’តិអាទិនា ចិន្តេសីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សច្ចវិនិព្ភោគបញ្ហព្យាករណេនាតិ សច្ចបរិយាបន្នស្ស ធម្មស្ស ទស្សនតោ អញ្ញានញ្ញត្ថនិទ្ធារណភេទនាសង្ខាតស្ស វិនិព្ភោគបញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេន. ទ្វេ សច្ចានីតិ ទុក្ខសមុទយសច្ចានិ. បដិនិវត្តេត្វាតិ បរិវត្តេត្វា. គណ្ឋិបញ្ហន្តិ ទុព្ពិនិព្ពេធតាយ គណ្ឋិភូតំ បញ្ហំ.

ន តំយេវ ឧបាទានំ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ឯកទេសស្ស សមុទាយតាភាវតោ, សមុទាយស្ស ច ឯកទេសតាភាវតោ. នាបិ អញ្ញត្រ បញ្ចហិ ឧបាទានក្ខន្ធេហិ ឧបាទានំ តស្ស តទេកទេសភាវតោ. ន ហិ ឯកទេសោ សមុទាយវិនិមុត្តោ ហោតិ. យទិ ហិ តញ្ញេវាតិអាទិនា ឧភយបក្ខេបិ ទោសំ ទស្សេតិ. រូបាទិសភាវម្បីតិ រូបវេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណសភាវម្បិ, ផស្សចេតនាទិសភាវម្បិ ឧបាទានំ សិយា. អញ្ញត្រ សិយាតិ បញ្ចហិ ឧបាទានក្ខន្ធេហិ វិសុំយេវ ឧបាទានំ យទិ សិយា. បរសមយេតិ និកាយវាទេ. ចិត្តវិប្បយុត្តោ អនុសយោតិ និទស្សនមត្តមេតំ និកាយវាទេ ចិត្តសភាវាភាវវិញ្ញាណាទីនម្បិ ចិត្តវិប្បយុត្តភាវបដិជាននតោ. ឯវំ ព្យាកាសីតិ ‘‘ន ខោ, អាវុសោ’’តិអាទិនា ខន្ធគតឆន្ទរាគភាវេន ព្យាកាសិ. អត្ថធម្មនិច្ឆយសម្ភវតោ អសម្ពន្ធេន. តេសុ កត្ថចិបិ អសម្មុយ្ហនតោ អវិត្ថាយន្តេន. បុច្ឆាវិសយេ មោហន្ធការវិគមនេន បទីបសហស្សំ ជាលេន្តេន វិយ. សឧបាទានុបាទានដ្ឋានំ អនុត្តានតាយ បចុរជនស្ស គូឡ្ហោ. អគ្គហិតសង្កេតានំ កេសញ្ចិ បដិច្ឆាទិតសទិសត្តា បដិច្ឆន្នោ. តិលក្ខណព្ភាហតធម្មវិសយតាយ តិលក្ខណាហតោ. គម្ភីរញាណគោចរតាយ គម្ភីរោ. លទ្ធបតិដ្ឋា អរិយសច្ចសម្បដិវេធនតោ. ឯវំ ទិដ្ឋធម្មាទិភាវតោ វេសារជ្ជប្បត្តា. សព្ពសោ និវុត្ថព្រហ្មចរិយតាយ តិណ្ណំ ភវានម្បិ អបរភាគេ និព្ពានេ និវុត្ថវតីតិ ភវមត្ថកេ ឋិតា.

៤៦១. ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ បទុទ្ធារំ កត្វា ‘‘ឥធេកច្ចោ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.១៣០) បដិសម្ភិទាបាឋេន តទត្ថំ វិវរតិ. តត្ថ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ អត្តាតិ សមនុបស្សតិ, អត្តភាវេន សមនុបស្សតិ. អហន្តិ អត្តានំ និទ្ទិសតិ. អហំពុទ្ធិនិពន្ធនញ្ហិ អត្តានំ អត្តវាទី បញ្ញបេតិ, តស្មា យំ រូបំ សោ អហន្តិ យទេតំ មម រូបំ នាម, សោ អហន្តិ វុច្ចមានោ មម អត្តា តំ មម រូបន្តិ រូបញ្ច អត្តញ្ច អទ្វយំ អនញ្ញំ សមនុបស្សតិ. តថា បស្សតោ ច អត្តា វិយ រូបំ, រូបំ វិយ វា អត្តា អនិច្ចោតិ អាបន្នមេវ. អច្ចីតិ ជាលសិខា. សា ចេ វណ្ណោ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាវ សិយា, ន កាយវិញ្ញេយ្យា, វណ្ណោបិ វា កាយាទិវិញ្ញេយ្យោ អច្ចិយា អនញ្ញត្តាតិ ឧបមេយ្យំ វិយ ឧបមាបិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស អយុត្តាវ. ទិដ្ឋិបស្សនាយាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិសង្ខាតាយ បស្សនាយ បស្សតិ, ន តណ្ហាមានបញ្ញានុបស្សនាយ. អរូបំ វេទនាទិំ អត្តាតិ គហេត្វា ឆាយាយ រុក្ខាធីនតាយ ឆាយាវន្តំ រុក្ខំ វិយ, រូបស្ស សន្តកភាវេន អត្តាធីនតាយ រូបវន្តំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ. បុប្ផាធីនតាយ បុប្ផស្មិំ គន្ធំ វិយ អាធេយ្យភាវេន អត្តាធីនតាយ រូបស្ស អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតិ. យថា ករណ្ឌោ មណិនោ អាធារោ, ឯវំ រូបម្បិ អត្តនោ អាធារោតិ កត្វា អត្តានំ រូបស្មិំ សមនុបស្សតិ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា អត្តនោ វេទនាទីហិ អនញ្ញត្តំ តេសញ្ចាធារណតំ និស្សិតតញ្ច យថាវុត្តំ អតិទិសតិ.

អរូបំ អត្តាតិ កថិតំ ‘‘វេទនាវន្ត’’ន្តិអាទីសុ វិយ រូបេន វោមិស្សកតាយ អភាវតោ. រូបារូបមិស្សកោ អត្តា កថិតោ រូបេន សទ្ធិំ សេសារូបធម្មានំ អត្តាតិ គហិតត្តា. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ កថិតា រូបាទីនំ វិនាសទស្សនតោ. តេនេវាហ ‘‘រូបំ អត្តាតិ យោ វទេយ្យ, តំ ន ឧបបជ្ជតិ, អត្តា មេ ឧប្បជ្ជតិ ច វេតិ ចាតិ ឥច្ចស្ស ឯវមាគតំ ហោតី’’តិអាទិ. អវសេសេសូតិ បន្នរសសុ ឋានេសុ. សស្សតទិដ្ឋិ កថិតា រូបវន្តាទិភាវេន គហិតស្ស អនិទ្ធារិតរូបត្តា.

ទិដ្ឋិគតិកោ យំ វត្ថុំ អត្តាតិ សមនុបស្សតិ, យេភុយ្យេន តំ និច្ចំ សុខន្តិ ច សមនុបស្សតេវ. សាវកោ បន តប្បដិក្ខេបេន សព្ពេ ធម្មា អនត្តាតិ សុទិដ្ឋត្តា រូបំ អត្តាតិ ន សមនុបស្សតិ, តថាភូតោ ច អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ សមនុបស្សតិ, តថា វេទនាទយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន រូបំ អត្តតោ’’តិអាទិមាហ. ឯវំ ភវទិដ្ឋិបិ អវិជ្ជាភវតណ្ហា វិយ វដ្ដស្ស សមុទយោយេវាតិ ទិដ្ឋិកថាយំ ‘‘ឯត្តកេន គមនំ ហោតី’’តិអាទិ. ទិដ្ឋិប្បហានកថាយញ្ច ‘‘ឯត្តកេន គមនំ ន ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៤៦២. ហេដ្ឋា វុត្តមត្ថមេវ បុច្ឆិតត្តា ‘‘ថេរិយា បដិបុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពោ’’តិ វត្វា បដិបុច្ឆនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបាសកា’’តិអាទិ វុត្តំ. បដិបត្តិវសេនាតិ សក្កាយនិរោធគាមិនិបដិបទាភាវេន. សង្ខតាសង្ខតវសេន លោកិយលោកុត្តរវសេន សង្គហិតាសង្គហិតវសេនាតិ ‘‘វសេនា’’តិ បទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. តត្ថ កាមំ អសង្ខតោ នាម មគ្គោ នត្ថិ, កិំ សង្ខតោ, ឧទាហុ អសង្ខតោតិ បន បុច្ឆាវសេន តថា វុត្តំ? ‘‘អរិយោ’’តិ វចនេនេវ មគ្គស្ស លោកុត្តរតោ សិទ្ធា, សង្គាហកខន្ធបរិយាបន្នានំ បន មគ្គធម្មានម្បិ សិយា លោកិយតាតិ ឥធ លោកិយគ្គហណំ. កិញ្ចាបិ សង្គហិតបទមេវ បាឡិយំ អាគតំ, ន អសង្គហិតបទំ, យេ បន សង្គាហកភាវេន វុត្តា, តេ សង្គហិតា ន ហោន្តីតិ អដ្ឋកថាយំ អសង្គហិតគ្គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សង្ខតោតិអាទីសុ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតោតិ សង្ខតោ. តថាភូតោ ច តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស បុព្ពភាគចេតនាតិ មយ្ហំ មគ្គោ អដ្ឋង្គិកោ ហោតុ សត្តង្គិកោ វាតិ ចេតិតភាវេន ចេតិតោ. សហជាតចេតនាយបិ ចេតិតោវ តស្សា សហការីការណភាវតោ, តតោ ឯវ បកប្បិតោ អាយូហិតោ. បច្ចយេហិ និប្ផាទិតត្តា កតោ និព្ពត្តិតោ ច. សមាបជ្ជន្តេន អត្តនោ សន្តានេ សម្មទេវ អាបជ្ជន្តេន ឧប្បាទេន្តេន. ឥតិ សត្តហិបិ បទេហិ បច្ចយនិព្ពត្តិតំយេវ អរិយមគ្គស្ស ទស្សេតិ.

អសង្គហិតោ ខន្ធានំ បទេសោ ឯតស្ស អត្ថីតិ មគ្គោ សប្បទេសោ. នត្ថិ ឯតេសំ បទេសាតិ ខន្ធា និប្បទេសា. បទិស្សតិ ឯតេន សមុទាយោតិ ហិ បទេសោ, អវយវោ. អយន្តិ មគ្គោ. សប្បទេសត្តា ឯកទេសត្តា. និប្បទេសេហិ សមុទាយភាវតោ និរវសេសបទេសេហិ. យថា នគរំ រជ្ជេកទេសភូតំ តទន្តោគធត្តា រជ្ជេន សង្គហិតំ, ឯវំ អរិយមគ្គោ ខន្ធត្តយេកទេសភូតោ តទន្តោគធត្តា តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតោតិ ទស្សេតិ ‘‘នគរំ វិយ រជ្ជេនា’’តិ ឥមិនា. សជាតិតោតិ សមានជាតិតាយ, សមានសភាវត្តា ឯវាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច សីលក្ខន្ធោ ‘‘នវ កោដិសហស្សានី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.២០; អប. អដ្ឋ. ២.៥៥.៥៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣៧) វុត្តបភេទវសេន ចេវ សម្បត្តសមាទានវិរតិអាទិវសេន ច គយ្ហមានោ និប្បទេសោ, មគ្គសីលំ បន អាជីវដ្ឋមកមេវ សមុច្ឆេទវិរតិមត្តមេវាតិ សប្បទេសំ. សមាធិក្ខន្ធោ បរិត្តមហគ្គតាទិវសេន ចេវ ឧបចារប្បនាសមាធិវសេន ច អនេកភេទតាយ និប្បទេសោ, មគ្គសមាធិ បន លោកុត្តរោវ, អប្បនាសមាធិ ឯវាតិ សប្បទេសោ. តថា បញ្ញាក្ខន្ធោ បរិត្តមហគ្គតាទិវសេន ចេវ សុតមយញាណាទិវសេន ច អនេកភេទតាយ និប្បទេសោ, មគ្គបញ្ញា បន លោកុត្តរាវ, ភាវនាមយា ឯវាតិ សប្បទេសា. អត្តនោ ធម្មតាយាតិ សហការីការណំ អនបេក្ខិត្វា អត្តនោ សភាវេន អត្តនោ ពលេន អប្បេតុំ ន សក្កោតិ វីរិយេន អនុបត្ថម្ភិតំ, សតិយា ច អនុបដ្ឋិតំ. បគ្គហកិច្ចន្តិ យថា កោសជ្ជបក្ខេ ន បតិតា ចិត្តដ្ឋិតិ, តថា បគ្គណ្ហនកិច្ចំ. អបិលាបនកិច្ចន្តិ យថា អារម្មណេ ន បិលវតិ, ឯវំ អបិលាបនកិច្ចំ.

ឯកតោ ជាតាតិ សហជាតា. បិដ្ឋិំ ទត្វា ឱនតសហាយោ វិយ វាយាមោ សមាធិស្ស អារម្មណេ អប្បនាយ វិសេសបច្ចយភាវតោ. អំសកូដំ ទត្វា ឋិតសហាយោ វិយ សតិ សមាធិស្ស អារម្មណេ ទឡ្ហបវត្តិយា បច្ចយភាវតោ. កិរិយតោតិ ឧបការកិរិយតោ.

អាកោដេត្វាតិ អារម្មណំ អាហនិត្វា. តថា ហិ វិតក្កោ ‘‘អាហននរសោ’’តិ, យោគាវចរោ ច ‘‘កម្មដ្ឋានំ តក្កាហតំ វិតក្កបរិយាហតំ ករោតី’’តិ វុច្ចតិ. ឥធាបីតិ សម្មាទិដ្ឋិសង្កប្បេសុ. កិរិយតោតិ វុត្តប្បការឧបការកិរិយតោ.

សុភសុខាទិនិមិត្តគ្គាហវិធមនំ ចតុកិច្ចសាធនំ. បច្ចយត្តេនាតិ សហជាតាទិបច្ចយភាវេន. ចតុកិច្ចសាធនវសេនេវាតិ ឥទំ មគ្គវីរិយស្សេវ គហិតភាវទស្សនំ. តញ្ហិ ឯកំយេវ ហុត្វា ចតុកិច្ចំ យថាវុត្តឧបការកសភាវេន ច បរិវារដ្ឋេន បរិក្ខារោ ហោតិ. មគ្គសម្បយុត្តធម្មានន្តិ ឥមិនា មគ្គធម្មានម្បិ គហណំ, ន តំសម្បយុត្តផស្សាទីនំយេវ. ឯកចិត្តក្ខណិកាតិ មគ្គចិត្តុប្បាទវសេន ឯកចិត្តក្ខណិកា.

សត្តហិ ញាណេហីតិ បរមុក្កំសគតេហិ សត្តហិ ជវនេហិ សម្បយុត្តញាណេហិ, សត្តហិ វា អនុបស្សនាញាណេហិ. អាទិតោ សេវនា អាសេវនា, តតោ បរំ វឌ្ឍនា ភាវនា, បុនប្បុនំ ករណំ ពហុលីកម្មន្តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អញ្ញេន ចិត្តេនា’’តិអាទិ. អធិប្បាយវសេន និទ្ធារេត្វា គហេតព្ពត្ថំ សុត្តំ នេយ្យត្ថំ. យថារុតវសេន គហេតព្ពត្ថំ នីតត្ថំ. ឯវំ សន្តេតិ យទិ ឥទំ សុត្តំ នីតត្ថំ, អាសេវនាទិ ច វិសុំ វិសុំ ចិត្តេហិ ហោតិ, ឯវំ សន្តេ. អាសេវនាទិ នាម ចិត្តស្ស អនេកវារំ ឧប្បត្តិយា ហោតិ, ន ឯកវារមេវាតិ អាហ ‘‘ឯកំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – អាសេវនាវសេន បវត្តមានំ ចិត្តំ សុចិរម្បិ កាលំ អាសេវនាវសេនេវ បវត្តេយ្យ, តថា ភាវនាពហុលីកម្មវសេន បវត្តមានានិបិ, ន ចេត្ថ ឯត្តកានេវ ចិត្តានិ អាសេវនាវសេន បវត្តន្តិ, ឯត្តកានិ ភាវនាវសេន, ពហុលីកម្មវសេនាតិ និយមោ លព្ភតិ. ឥតិ អនេកចិត្តក្ខណិកអរិយមគ្គំ វទន្តស្ស ទុន្និវារិយោវាយំ ទោសោ. យថា បន បុព្ពភាគេបិ នានាចិត្តេសុ បវត្តបរិញ្ញាទិកិច្ចានំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ បដិវេធកាលេ យថារហំ ចតុកិច្ចសាធនំ, ឯកចិត្តក្ខណិកា ច បវត្តិ, ឯវំ វិបស្សនាយ បវត្តាភិសង្ខារវសេន អាសេវនាភាវនាពហុលីកម្មានិ បដិវេធកាលេ ឯកចិត្តក្ខណិកានេវ ហោន្តីតិ វទន្តានំ អាចរិយានំ ន កោចិ ទោសោ អាសេវនាទីហិ កាតព្ពកិច្ចស្ស តទា ឯកចិត្តក្ខណេយេវ សិជ្ឈនតោ. តេនាហ ‘‘ឯកចិត្តក្ខណិកាវា’’តិអាទិ. សចេ សញ្ជានាតីតិ សចេ សញ្ញត្តិំ គច្ឆតិ. យាគុំ បិវាហីតិ ឧយ្យោជេតព្ពោ ធម្មសាកច្ឆាយ អភព្ពភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

៤៦៣. បុញ្ញាភិសង្ខារាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន កាយសញ្ចេតនាទិ លក្ខណេ កាយសង្ខារាទិកេបិ សង្គណ្ហាតិ, ន អបុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារេ ឯវ. កាយបដិពទ្ធត្តា កាយេន សង្ខរីយតិ, ន កាយសមុដ្ឋានត្តា. ចិត្តសមុដ្ឋានា ហិ តេ ធម្មាតិ. និព្ពត្តីយតីតិ ច ឥទំ កាយេ សតិ សព្ភាវំ, អសតិ ច អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. វាចន្តិ វចីឃោសំ. សង្ខរោតីតិ ជនេតិ. តេនាហ ‘‘និព្ពត្តេតី’’តិ. ន ហិ តំ វិតក្កវិចាររហិតចិត្តំ វចីឃោសំ និព្ពត្តេតុំ សក្កោតិ. ចិត្តបដិពទ្ធត្តាតិ ឯតេន ចិត្តស្ស និស្សយាទិបច្ចយភាវោ ចិត្តសង្ខារសង្ខរណន្តិ ទស្សេតិ. អញ្ញមញ្ញមិស្សាតិ អត្ថតោ ភិន្នាបិ កាយសង្ខារាទិវចនវចនីយភាវេន អញ្ញមញ្ញមិស្សិតា អភិន្នា វិយ, តតោ ឯវ អាលុឡិតា សំកិណ្ណា អវិភូតា អបាកដា ទុទ្ទីបនា ទុវិញ្ញាបយា. អាទានគ្គហណមុញ្ចនចោបនានីតិ យស្ស កស្សចិ កាយេន អាទាតព្ពស្ស អាទានសង្ខាតំ គហណំ, វិស្សជ្ជនសង្ខាតំ មុញ្ចនំ, យថាតថាចលនសង្ខាតំ ចោបនន្តិ ឥមានិ បាបេត្វា សាធេត្វា ឧប្បន្នា. កាយតោ បវត្តា សង្ខារា, កាយេន សង្ខរីយន្តីតិ ច កាយសង្ខារាត្វេវ វុច្ចន្តិ. ហនុសំចោបនន្តិ ហនុសញ្ចលនំ. វចីភេទន្តិ វាចានិច្ឆារណំ. វាចំ សង្ខរោន្តីតិ កត្វា ឥធ វចីសង្ខារាត្វេវ វុច្ចន្តិ.

៤៦៤. សមាបជ្ជិស្សន្តិ បទំ និរោធស្ស អាសន្នានាគតភាវវិសយំ អាសន្នំ វជ្ជេត្វា ទូរស្ស គហណេ បយោជនាភាវតោ. និរោធបាទកស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនចិត្តស្ស ច គហណតោ បដ្ឋាយ និរោធំ សមាបជ្ជតិ នាមាតិ អធិប្បាយេន ‘‘បទទ្វយេន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិកាលោ កថិតោ’’តិ វុត្តំ. តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតីតិ ឯត្ថ អទ្ធានបរិច្ឆេទចិត្តគ្គហណំ ឥតរេសំ នានន្តរិយភាវតោ. ន ហិ ពលទ្វយញាណសមាធិចរិយានំ វសីភាវាបាទនចិត្តេហិ វិនា អទ្ធានបរិច្ឆេទចិត្តំ អចិត្តកភាវាយ ហោតិ.

សេសសង្ខារេហីតិ កាយសង្ខារចិត្តសង្ខារេហិ. ទុតិយជ្ឈានេយេវ និរុជ្ឈតិ អនុប្បត្តិនិរោធេន. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. វុដ្ឋហិស្សន្តិ បទំ វុដ្ឋហនស្ស អាសន្នានាគតភាវវិសយំ អាសន្នំ វជ្ជេត្វា ទូរស្ស គហណេ បយោជនាភាវតោ. និរោធតោ វុដ្ឋានស្ស ច ចិត្តុប្បាទេន បរិច្ឆិន្នត្តា តតោ ឱរមេវាតិ អាហ ‘‘បទទ្វយេន អន្តោនិរោធកាលោ កថិតោ’’តិ. តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតីតិ យថា យថាបរិច្ឆិន្នកាលមេវ អចិត្តកភាវោ, តតោ បរំ សចិត្តកភាវោ ហោតិ, តថា និរោធស្ស បរិកម្មចិត្តំ ឧប្បាទិតំ ហោតិ.

បដិសង្ខាតិ បដិសង្ខាយ ឥទមេវ កាតព្ពំ ជានិត្វា អប្បវត្តិមត្តំ. សមាបជ្ជន្តីតិ អចិត្តកភាវំ សម្បទេវ អាបជ្ជន្តិ. អថ កស្មា សត្តាហមេវ សមាបជ្ជន្តីតិ? យថាកាលបរិច្ឆេទករណតោ, តញ្ច យេភុយ្យេន អាហារូបជីវីនំ សត្តានំ ឧបាទិន្នកបវត្តស្ស ឯកទិវសំ ភុត្តាហារស្ស សត្តាហមេវ យាបនតោ.

សព្ពា ផលសមាបត្តិ អស្សាសបស្សាសេ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ ឥទំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សមុដ្ឋាបេតី’’តិ. យា បន ន សមុដ្ឋាបេតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមស្ស បន…បេ… ន សមុដ្ឋាបេតី’’តិ អាហ. តត្ថ ឥមស្សាតិ ឥធ បាឡិយំ វុត្តនិរោធសមាបជ្ជនភិក្ខុនោ. តស្ស បន ផលសមាបត្តិ ចតុត្ថជ្ឈានិកាវាតិ និយមោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘កិំ វា ឯតេនា’’តិអាទិ. អព្ពោហារិកាតិ សុខុមត្តភាវប្បត្តិយា ‘‘អត្ថី’’តិ វោហរិតុំ អសក្កុណេយ្យាតិ កេចិ. និរោធស្ស បន បាទកភូតាយ ចតុត្ថជ្ឈានាទិសមាធិចរិយាយ វសេន អចតុត្ថជ្ឈានិកាបិ និរោធានន្តរផលសមាបត្តិ អស្សាសបស្សាសេ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ អភាវតោ ឯវ តេ អព្ពោហារិកា វុត្តា. ឯវញ្ច កត្វា សញ្ជីវត្ថេរវត្ថុម្ហិ អានីតសមាបត្តិផលនិទស្សនម្បិ សុដ្ឋុ ឧបបជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘ភវង្គសមយេនេវេតំ កថិត’’ន្តិ. កិរិយមយបវត្តវឡញ្ជនកាលេតិ ឯត្ថ កិរិយមយបវត្តំ កាយវចីវិញ្ញត្តិវិប្ផារោ, តស្ស វឡញ្ជនកាលេ បវត្តនសមយេ. វាចំ អភិសង្ខាតុំ ន សក្កោន្តិ អវិញ្ញត្តិជនកត្តា តេសំ វិតក្កវិចារានំ.

សគុណេនាតិ សរសេន, សភាវេនាតិ អត្ថោ. សុញ្ញតា នាម ផលសមាបត្តិ រាគាទីហិ សុញ្ញត្តា. តថា រាគនិមិត្តាទីនំ អភាវា អនិមិត្តា, រាគបណិធិអាទីនំ អភាវា អប្បណិហិតាតិ អាហ ‘‘អនិមិត្តអប្បណិហិតេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. អនិមិត្តំ អប្បណិហិតញ្ច និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នផលសមាបត្តិយំ ផស្សោ អនិមិត្តោ ផស្សោ អប្បណិហិតោ ផស្សោ នាមាតិ ឥមមត្ថំ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា អតិទិសតិ.

អត្តសុញ្ញតាទស្សនតោ អនត្តានុបស្សនា សុញ្ញតា, និច្ចនិមិត្តុគ្ឃាដនតោ អនិច្ចានុបស្សនា អនិមិត្តា, សុខប្បណិធិបដិក្ខេបតោ ទុក្ខានុបស្សនា អប្បណិហិតាតិ អាហ – ‘‘សុញ្ញតា…បេ… វិបស្សនាបិ វុច្ចតី’’តិ. អនិច្ចតោ វុដ្ឋាតីតិ សង្ខារានំ អនិច្ចាការគ្គាហិនិយា វុដ្ឋានគាមិនិយា បរតោ ឯកតោវុដ្ឋានឧភតោវុដ្ឋានេហិ និមិត្តបវត្តតោ វុដ្ឋាតិ. អនិច្ចតោ បរិគ្គហេត្វាតិ ច ឥទំ ‘‘ន ឯកន្តិកំ ឯវម្បិ ហោតី’’តិ កត្វា វុត្តំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អប្បណិហិតវិបស្សនាយ មគ្គោតិអាទិនា, សុញ្ញតវិបស្សនាយ មគ្គោតិអាទិនា ច យោជនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ. វិកប្បោ អាបជ្ជេយ្យ អាគមនស្ស វវត្ថានស្ស អភាវេន អវវត្ថានករត្តា. ឯវញ្ហិ តយោ ផស្សា ផុសន្តីតិ ឯវំ សគុណតោ អារម្មណតោ ច នាមលាភេ សុញ្ញតាទិនាមកា តយោ ផស្សា ផុសន្តីតិ អនិយមវចនំ. សមេតិ យុជ្ជតិ ឯកស្សេវ ផស្សស្ស នាមត្តយយោគតោ.

សព្ពសង្ខតវិវិត្តតាយ និព្ពានំ វិវេកោ នាម ឧបធិវិវេកោតិ កត្វា. និន្នតា តប្បដិបក្ខវិមុខស្ស តទភិមុខតា. បោណតា ឱនមនំ, បព្ភារតា តតោ វិស្សដ្ឋភាវោ.

៤៦៥. ចក្ខាទិតោ រូបាទីសុ បវត្តរូបកាយតោ ឧប្បជ្ជនតោ បញ្ចទ្វារិកំ សុខំ កាយិកំ នាម, មនោទ្វារិកំ ចេតោផស្សជាតាយ ចេតសិកំ នាម. សភាវនិទ្ទេសោ សុខយតីតិ កត្វា. មធុរភាវទីបកន្តិ ឥដ្ឋភាវជោតនំ. វេទយិតភាវទីបកន្តិ វេទកភាវវិភាវកំ. វេទនា ឯវ ហិ បរមត្ថតោ អារម្មណំ វេទេតិ, អារម្មណំ បន វេទិតព្ពន្តិ. ទុក្ខន្តិ សភាវនិទ្ទេសោតិឯវមាទិអត្ថវចនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ. ឋិតិសុខាតិ ឋិតិយា ធរមានតាយ សុខា, ន ឋិតិក្ខណមត្តេន. តេនាហ ‘‘អត្ថិភាវោ សុខ’’ន្តិ. វិបរិណាមទុក្ខាតិ វិបរិណមនេន វិគមនេន ទុក្ខា, ន និរោធក្ខណេន. តេនាហ ‘‘នត្ថិភាវោ ទុក្ខ’’ន្តិ. អបរិញ្ញាតវត្ថុកានញ្ហិ សុខវេទនុបរមោ ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋាតិ. ស្វាយមត្ថោ បិយវិប្បយោគេន ទីបេតព្ពោ. ឋិតិទុក្ខា វិបរិណាមសុខាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តេនាហ ‘‘អត្ថិភាវោ ទុក្ខំ, នត្ថិភាវោ សុខ’’ន្តិ. ទុក្ខវេទនុបរមោ ហិ សត្តានំ សុខតោ ឧបដ្ឋាតិ. ឯវញ្ហិ វទន្តិ – ‘‘តស្ស រោគស្ស វូបសមេន អហោ សុខំ ជាត’’ន្តិ. ជាននភាវោតិ យាថាវសភាវតោ អវពុជ្ឈនំ. អទុក្ខមសុខញ្ហិ វេទនំ ជានន្តស្ស សុខំ ហោតិ តស្ស សុខុមភាវតោ, យថា តទញ្ញេ ធម្មេ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច សម្មទេវ អវពោធោ បរមំ សុខំ. តេនេវាហ –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤);

អជាននភាវោតិ ឯត្ថ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ទុក្ខញ្ហិ សម្មោហវិហារោតិ. អបរោ នយោ ជាននភាវោតិ ជាននស្ស ញាណស្ស សព្ភាវោ. ញាណសម្បយុត្តា ហិ ញាណោបនិស្សយា ច អទុក្ខមសុខា វេទនា សុខា ឥដ្ឋាការា. យថាហ ‘‘ឥដ្ឋា ចេវ ឥដ្ឋផលា ចា’’តិ. អជាននភាវោ ទុក្ខន្តិ ឯត្ថ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កតមោ អនុសយោ អនុសេតីតិ កាមរាគានុសយាទីសុ សត្តសុ អនុសយេសុ កតមោ អនុសយោ អនុសយវសេន បវត្តតិ? អប្បហីនភាវេន ហិ សន្តានេ អនុសយន្តីតិ អនុសយា, អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ឯតេន ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហតា នេសំ ទស្សិតា. អប្បហីនា ហិ កិលេសា ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេនាហ ‘‘អប្បហីនដ្ឋេន សយិតោ វិយ ហោតី’’តិ. តេ ច និប្បរិយាយតោ អនាគតា កិលេសា ទដ្ឋព្ពា, អតីតា បច្ចុប្បន្នា ច តំសភាវត្តា តថា វុច្ចន្តិ. ន ហិ ធម្មានំ កាលភេទេន សភាវភេទោ អត្ថិ. យទិ អប្បហីនដ្ឋោ អនុសយដ្ឋោ, ននុ សព្ពេបិ កិលេសា អប្បហីនា អនុសយា ភវេយ្យុន្តិ? ន មយំ អប្បហីនតាមត្តេន អនុសយដ្ឋំ វទាម, អថ ខោ បន អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតា កិលេសា អនុសយា. ឥទំ ថាមគមនញ្ច រាគាទីនមេវ អាវេណិកោ សភាវោ ទដ្ឋព្ពោ, យតោ អភិធម្មេ – ‘‘ថាមគតំ អនុសយំ បជហតី’’តិ វុត្តំ. សោតិ រាគានុសយោ. អប្បហីនោតិ អប្បហីនភាវមុខេន អនុសយនដ្ឋមាហ. សោ ច អបរិញ្ញាតក្ខន្ធវត្ថុតោ, បរិញ្ញាតេសុ បតិដ្ឋំ ន លភតិ. តេនាហ ‘‘ន សព្ពាយ សុខាយ វេទនាយ សោ អប្បហីនោ’’តិ. អារម្មណវសេន ចាយំ អនុសយដ្ឋោ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘ន សព្ពំ សុខំ វេទនំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ’’តិ.

វត្ថុវសេនបិ បន អនុសយដ្ឋោ វេទិតព្ពោ, យោ ‘‘ភូមិលទ្ធ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេន ហិ អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៨៣៤) វុត្តំ –

‘‘ភូមីតិ វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា តេភូមកា បញ្ចក្ខន្ធា. ភូមិលទ្ធំ នាម តេសុ ខន្ធេសុ ឧប្បត្តិរហំ កិលេសជាតំ. តេន ហិ សា ភូមិលទ្ធា នាម ហោតិ, តស្មា ភូមិលទ្ធន្តិ វុច្ចតិ, សា ច ខោ ន អារម្មណវសេន. អារម្មណវសេន ហិ សព្ពេបិ អតីតានាគតេ បរិញ្ញាតេបិ ច ខីណាសវានំ ខន្ធេ អារព្ភ កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ មហាកច្ចានឧប្បលវណ្ណាទីនំ ខន្ធេ អារព្ភ សោរេយ្យសេដ្ឋិនន្ទមាណវកាទីនំ វិយ. យទិ ច តំ ភូមិលទ្ធំ នាម សិយា, តស្ស អប្បហេយ្យតោ ន កោចិ ភវមូលំ បជហេយ្យ, វត្ថុវសេន បន ភូមិលទ្ធំ វេទិតព្ពំ. យត្ថ យត្ថ ហិ វិបស្សនាយ អបរិញ្ញាតា ខន្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តត្ថ ឧប្បាទតោ បភុតិ តេសុ វដ្ដមូលំ កិលេសជាតំ អនុសេតិ. តំ អប្បហីនដ្ឋេន ភូមិលទ្ធន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិអាទិ.

ឯស នយោ សព្ពត្ថាតិ ឥមិនា ‘‘ន សព្ពាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ សោ អប្បហីនោ, ន សព្ពំ ទុក្ខំ វេទនំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិំ អតិទិសតិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ‘‘យោ អនុសយោ យត្ថ អនុសេតិ, សោ បហីយមានោ តត្ថ បហីនោ នាម ហោតី’’តិ តត្ថ តត្ថ បហានបុច្ឆា, តំ សន្ធាយាហ ‘‘កិំ បហាតព្ពន្តិ អយំ បហានបុច្ឆា នាមា’’តិ.

ឯកេនេវ ព្យាករណេនាតិ ‘‘ឥធាវុសោ, វិសាខ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣៧៤) ឯកេនេវ វិស្សជ្ជនេន. ទ្វេ បុច្ឆាតិ អនុសយបុច្ឆា បហានបុច្ឆាតិ ទ្វេបិ បុច្ឆា វិស្សជ្ជេសិ. ‘‘រាគំ តេន បជហតី’’តិ ឥទមេកំ វិស្សជ្ជនំ, ‘‘ន តត្ថ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឥទមេកំ វិស្សជ្ជនំ, បុច្ឆានុក្កមញ្ចេត្ថ អនាទិយិត្វា បហានក្កមេន វិស្សជ្ជនា បវត្តា. ‘‘ទ្វេ បុច្ឆា វិស្សជ្ជេសី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឥធា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តថាវិក្ខម្ភិតមេវ កត្វាតិ ឥមិនា យោ រាគំ វិក្ខម្ភេត្វា បុន ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានតោ តថាវិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា មគ្គេន សមុគ្ឃាតេតិ, តស្ស វសេន ‘‘រាគំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កាមោឃាទីហិ ចតូហិ ឱឃេហិ សំសារភវោឃេនេវ វា វេគសា វុយ្ហមានេសុ សត្តេសុ តំ ឧត្តរិត្វា បត្តព្ពំ, តស្ស បន គាធភាវតោ បតិដ្ឋានភូតំ. តេនាហ ភគវា – ‘‘តិណ្ណោ បារង្គតោ ថលេ តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៨; ឥតិវុ. ៦៩; បុ. ប. ១៨៧).

សុញ្ញតាទិភេទេន អនេកភេទត្តា បាឡិយំ ‘‘អនុត្តរេសូ’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសោតិ ‘‘អនុត្តរា វិមោក្ខា’’តិ វត្វា បុន តេសំ សព្ពេសម្បិ អរហត្តភាវសាមញ្ញេន ‘‘អរហត្តេ’’តិ វុត្តំ. វិសយេ ចេតំ ភុម្មំ. បត្ថនំ បដ្ឋបេន្តស្សាតិ ‘‘អហោ វតាហំ អរហត្តំ លភេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ ឧបដ្ឋបេន្តស្ស, បត្ថេន្តស្សាតិ អត្ថោ. បដ្ឋបេន្តស្សាតិ ចេត្ថ ហេតុម្ហិ អន្តសទ្ទោ. កថំ បន អរហត្តវិសយា បត្ថនា ឧប្បជ្ជតីតិ? ន កាចិ អរហត្តំ អារម្មណំ កត្វា បត្ថនា ឧប្បជ្ជតិ អនធិគតត្តា អវិសយភាវតោ. បរិកប្បិតរូបំ បន តំ ឧទ្ទិស្ស បត្ថនា ឧប្បជ្ជតិ. ‘‘ឧប្បជ្ជតិ បិហាបច្ចយា’’តិ វុត្តំ បរម្បរបច្ចយតំ សន្ធាយ, ឧជុកំ បន បច្ចយភាវោ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ន បត្ថនាយ បដ្ឋបនមូលកំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. ឥទំ បន សេវិតព្ពំ ទោមនស្សំ អកុសលប្បហានស្ស កុសលាភិវុឌ្ឍិយា ច និមិត្តភាវតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ទោមនស្សម្បាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥៩-៣៦២). តីហិ មាសេហិ សម្បជ្ជនកា តេមាសិកា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមស្មិំ វារេតិ ឥមស្មិំ បវារណវារេ. វិសុទ្ធិបវារណន្តិ ‘‘បរិសុទ្ធោ អហ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តំ វិសុទ្ធិបវារណំ. អរហន្តានមេវ ហេស បវារណា.

ន កទាចិ បហាតព្ពស្ស បហាយកតា អត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ទោមនស្សេន វា’’តិអាទិំ វត្វា បរិយាយេនេតំ វុត្តំ, តំ វិភាវេន្តោ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិមាហ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ វិត្ថារេន អាគមិស្សតិ. បដិបទំ គហេត្វា បត្ថនំ កត្វា បត្ថនំ ឋបេត្វា. បដិសញ្ចិក្ខតីតិ ឱវាទវសេន អត្តានំ សមុត្តេជេន្តោ កថេតិ. សីលេន ហីនដ្ឋានន្តិ អញ្ញេហិ អរហត្តាយ បដិបជ្ជន្តេហិ សីលេន ហីនដ្ឋានំ កិំ តុយ្ហំ អត្ថីតិ អធិប្បាយោ. សុបរិសុទ្ធន្តិ អខណ្ឌាទិភាវតោ សុធោតជាតិមណិ វិយ សុដ្ឋុ បរិសុទ្ធំ. សុបគ្គហិតន្តិ កទាចិបិ សង្កោចាភាវតោ វីរិយំ សុដ្ឋុ បគ្គហិតំ. បញ្ញាតិ វិបស្សនាបញ្ញា បដិបក្ខេហិ អនធិភូតតាយ អកុណ្ឋា តិក្ខវិសទា សង្ខារានំ សម្មសនេ សូរា ហុត្វា វហតិ បវត្តតិ. បរិយាយេនាតិ តស្ស ទោមនស្សស្ស អរហត្តុបនិស្សយតាបរិយាយេន. អារម្មណវសេន អនុសយនំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ន តំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. អនុប្បជ្ជនមេត្ថ បហានំ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘បហីនោវ តត្ថ បដិឃានុសយោតិ អត្ថោ’’តិ. តតិយជ្ឈានេន វិក្ខម្ភេតព្ពា អវិជ្ជា, សា ឯវ អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្ទីយតីតិ ‘‘អវិជ្ជានុសយំ វិក្ខម្ភេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ, អនុសយសទិសតាយ វា. ‘‘រាគានុសយំ វិក្ខម្ភេត្វា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ចតុត្ថជ្ឈានេ នានុសេតិ នាម តត្ថ កាតព្ពកិច្ចាករណតោ.

៤៦៦. តស្មាតិ បច្ចនីកត្តា សភាវតោ កិច្ចតោ បច្ចយតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. វិសភាគបដិភាគោ កថិតោ ‘‘កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគា ធម្មា’’តិអាទីសុ វិយ. អន្ធការាតិ អន្ធការសទិសា អប្បកា សភាវតោ. អវិភូតា អបាកដា អនោឡារិកភាវតោ. តតោ ឯវ ទុទ្ទីបនា ទុវិញ្ញាបនា. តាទិសាវាតិ ឧបេក្ខាសទិសាវ. យថា ឧបេក្ខា សុខទុក្ខានិ វិយ ន ឱឡារិកា, ឯវំ អវិជ្ជា រាគទោសា វិយ ន ឱឡារិកា. អថ ខោ អន្ធការា អវិភូតា ទុទ្ទីបនា ទុវិញ្ញាបនាតិ អត្ថោ. សភាគបដិភាគោ កថិតោ ‘‘បណិធិ បដិឃោសោ’’តិអាទីសុ វិយ. យត្តកេសុ ឋានេសូតិ ទុក្ខាទីសុ យត្តកេសុ ឋានេសុ, យត្ថ វា ញេយ្យដ្ឋានេសុ. វិសភាគបដិភាគោតិ អន្ធការស្ស វិយ អាលោកោ វិឃាតកបដិភាគោ. វិជ្ជាតិ មគ្គញាណំ អធិប្បេតំ, វិមុត្តីតិ ផលន្តិ អាហ ‘‘ឧភោបេតេ ធម្មា អនាសវា’’តិ. អនាសវដ្ឋេនាតិអាទីសុ បណីតដ្ឋេនាតិបិ វត្តព្ពំ. សោបិ ហិ វិមុត្តិនិព្ពានានំ សាធារណោ, វិមុត្តិយា អសង្ខតដ្ឋេន និព្ពានស្ស វិសភាគតាបិ លព្ភតេវ. បញ្ហំ អតិក្កមិត្វា គតោសិ, អបុច្ឆិតព្ពំ បុច្ឆន្តោតិ អធិប្បាយោ. បញ្ហានំ បរិច្ឆេទបមាណំ គហេតុំ យុត្តដ្ឋានេ អដ្ឋត្វា តតោ បរំ បុច្ឆន្តោ នាសក្ខិ បញ្ហានំ បរិយន្តំ គហេតុំ. អប្បដិភាគធម្មស្សាតិ និប្បរិយាយតោ សភាគបដិភាគេន អប្បដិភាគធម្មស្ស. អនាគតាទិបរិយាយេន និព្ពានស្ស សភាគបដិភាគោ វុត្តោ, វិសភាគេ ច អត្ថេវ សង្ខតធម្មា, តស្មា និប្បរិយាយតោ កិញ្ចិ សភាគបដិភាគំ សន្ធាយ បុច្ឆតីតិ កត្វា ‘‘អច្ចយាសី’’តិអាទិ វុត្តំ. អសង្ខតស្ស ហិ អប្បតិដ្ឋស្ស ឯកន្តនិច្ចស្ស សតោ និព្ពានស្ស កុតោ និប្បរិយាយេន សភាគស្ស សម្ភវោ. តេនាហ ‘‘និព្ពានំ នាមេត’’ន្តិអាទិ.

វិរទ្ធោតិ ឯត្ថ សភាគបដិភាគំ បុច្ឆិស្សាមីតិ និច្ឆយាភាវតោ បុច្ឆិតមត្ថំ វិរជ្ឈិត្វាវ បុច្ឆិ, ន អជានិត្វាតិ អត្ថោ. ឯតេន ហេដ្ឋា សព្ពបុច្ឆា ទិដ្ឋសំសន្ទននយេន ជានិត្វាវ បវត្តាតិ ទីបិតំ ហោតិ. ថេរី បន តំ តំ បុច្ឆិតមត្ថំ សភាវតោ វិភាវេន្តី សត្ថុ ទេសនាញាណំ អនុគន្ត្វាវ វិស្សជ្ជេសិ. និព្ពានោគធន្តិ និព្ពានំ ឱគាហិត្វា ឋិតំ និព្ពានន្តោគធំ. តេនាហ ‘‘និព្ពានព្ភន្តរំ និព្ពានំ អនុបវិដ្ឋ’’ន្តិ. អស្សាតិ ព្រហ្មចរិយស្ស.

៤៦៧. បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតាតិ ឯត្ថ វុត្តបណ្ឌិច្ចំ ទស្សេតុំ ‘‘ធាតុកុសលា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, បណ្ឌិតោ ហោតិ? យតោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ធាតុកុសលោ ច ហោតិ, អាយតនកុសលោ ច បដិច្ចសមុប្បាទកុសលោ ច ឋានាដ្ឋានកុសលោ ច. ឯត្តាវតា នុ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ បណ្ឌិតោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៤). បញ្ញាមហត្តំ នាម ថេរិយា អសេក្ខប្បដិសម្ភិទប្បត្តាយ បដិសម្ភិទាយោ បូរេត្វា ឋិតតាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘មហន្តេ អត្ថេ’’តិអាទិ វុត្តំ. រាជយុត្តេហីតិ រញ្ញោ កម្មេ និយុត្តបុរិសេហិ. អាហច្ចវចនេនាតិ សត្ថារា ករណាទីនិ អាហនិត្វា បវត្តិតវចនេន. យទេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចូឡវេទល្លសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៥. ចូឡធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនា

៤៦៨. ធម្មោតិ គហិតគហណានីតិ ធម្មោ វា ហោតុ ឥតរោ វា, ធម្មោតិ បគ្គហិតគ្គាហប្បវត្តា ចរិយាវ. អាយូហនក្ខណេតិ តស្ស ធម្មោតិ គហិតស្ស បវត្តនក្ខណេ. សុខន្តិ អកិច្ឆំ. តេនាហ ‘‘សុករ’’ន្តិ. ទុក្ខវិបាកន្តិ អនិដ្ឋផលវិបច្ចនំ.

៤៦៩. យថា ចក្ខាទីនំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ យថាសកំ វិសយគ្គហណំ សភាវសិទ្ធំ, ឯវំ មនសោបិ. តេ ច វិសយា ឥដ្ឋាការតោ គហណេ ន កោចិ ទោសោ, បុរិសត្តភាវេ ន ច តេ ទោសំ បវត្តេន្តីតិ អយំ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ លទ្ធីតិ អាហ ‘‘វត្ថុកាមេសុបិ កិលេសកាមេសុបិ ទោសោ នត្ថី’’តិ, អស្សាទេត្វា វិសយបរិភោគេ នត្ថិ អាទីនវោ, តប្បច្ចយា ន កោចិ អន្តរាយោតិ អធិប្បាយោ. បាតព្យតំ អាបជ្ជន្តីតិ បរិភុញ្ជនកតំ ឧបគច្ឆន្តិ. បរិភោគត្ថោ ហិ អយំ បា-សទ្ទោ កត្តុសាធនោ ច តព្យ-សទ្ទោ, យថារុចិ បរិភុញ្ជន្តីតិ អត្ថោ. កិលេសកាមោបិ អស្សាទិយមានោ វត្ថុកាមន្តោគធោយេវ, កិលេសកាមវសេន បន នេសំ អស្សាទេតព្ពតាតិ អាហ ‘‘វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេន បាតព្យត’’ន្តិ. កិលេសកាមេនាតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ. បាតព្យតំ បរិភុញ្ជិតព្ពតន្តិ ឯត្ថាបិ កត្តុវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. មោឡិំ កត្វាតិ វេណិពន្ធវសេន មោឡិំ កត្វា. តាបសបរិព្ពាជិកាហីតិ តាបសបព្ពជ្ជូបគតាហិ. បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តីតិ ឥទំ ‘‘បហានមាហំសូ’’តិ បទស្សេវ វេវចនន្តិ ‘‘បហានំ សមតិក្កមំ បញ្ញបេន្តី’’តិ វុត្តំ. តេន កាមា នាមេតេ អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មាតិ យាថាវតោ បរិជាននំ ឥធ ‘‘បហាន’’ន្តិ អធិប្បេតំ, ន វិនាភាវមត្តន្តិ ទស្សេតិ. មាលុវាសិបាដិកាតិ មាលុវាវិទលំ មាលុវាផលេ បោដ្ដលិកា. សន្តាសំ អាបជ្ជេយ្យាតិ សាលេ អធិវត្ថទេវតាយ បវត្តិំ គហេត្វា វុត្តំ. តទា ហិ តស្សា ឯវំ ហោតិ. កោវិឡារបត្តសទិសេហីតិ មហាកោវិឡារបត្តសណ្ឋានេហិ. សណ្ឋានវសេន ហេតំ វុត្តំ, មាលុវាបត្តា បន កោវិឡារបត្តេហិ មហន្តតរានិ ចេវ ឃនតរានិ ច ហោន្តិ. វិបុលពហុឃនគរុបត្តតាយ មហន្តំ ភារំ ជនេត្វា. សាតិ មាលុវាលតា. ឱឃនន្តិ ហេដ្ឋតោ ឱលម្ពនហេតុភូតំ ឃនភាវំ.

អន្ធវនសុភគវនគ្គហណំ តេសំ អភិលក្ខិតភាវតោ. នាឡិកេរាទីសុ តិណជាតីសុ. ខាទនុបលក្ខណំ ឧបចិកានំ ឧដ្ឋហនគ្គហណន្តិ អាហ ‘‘ឧដ្ឋហេយ្យុ’’ន្តិ. កេឡិំ ករោន្តី វិយាតិ វិលម្ពននទី វិយ កេឡិំ ករោន្តី. ឥទានិ អហំ តំ អជ្ឈោត្ថរិន្តិ បមោទមានា វិយ ឥតោ ចិតោ ច វិប្ផន្ទមានា វិលម្ពន្តី. សម្ផស្សោបិ សុខោ មុទុតលុណកោមលភាវតោ. ទស្សនម្បិ សុខំ ឃនពហលបត្តសំហតតាយ. សោមនស្សជាតាតិ បុព្ពេ អនុស្សវវសេន ភវនវិនាសភយា សន្តាសំ អាបជ្ជិ, ឥទានិ តស្សា សម្បត្តិទស្សនេន បលោភិតា សោមនស្សជាតា អហោសិ.

វិដភិំ ករេយ្យាតិ អាតានវិតានវសេន ជដេន្តី ជាលំ ករេយ្យ. តថាភូតា ច ឃនបត្តសញ្ឆន្នតាយ ឆត្តសទិសី ហោតីតិ អាហ ‘‘ឆត្តាការេន តិដ្ឋេយ្យា’’តិ. សកលំ រុក្ខន្តិ ឧបរិ សព្ពសាខាបសាខំ សព្ពរុក្ខំ. ភស្សមានាតិ បលិវេឋនវសេនេវ ឱតរមានា. យាវ មូលា ឱតិណ្ណសាខាហីតិ មាលុវា ភារេន ឱនមិត្វា រុក្ខស្ស យាវ មូលា ឱតិណ្ណសាខាហិ បុន អភិរុហមានា. សព្ពសាខាតិ ហេដ្ឋា មជ្ឈេ ឧបរិ ចាតិ សព្ពាបិ សាខាយោ បលិវេឋេន្តី. សំសិព្ពិត្វា ជាលសន្តានកនិយាមេន ជដេត្វា. ឯវំ អបរាបរំ សំសិព្ពនេន អជ្ឈោត្ថរន្តី. សព្ពសាខា ហេដ្ឋា កត្វា សយំ ឧបរិ ឋត្វា មហាភារភាវេន វាតេ វា វាយន្តេ ទេវេ វា វស្សន្តេ បទាលេយ្យ. សាខដ្ឋកវិមានន្តិ សាខាបដិពទ្ធំ វិមានំ. យស្មា ឥធ សត្ថារា ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា ភូតបុព្ពមេវ វត្ថុ ឧបមាភាវេន អាហដំ, តស្មា ‘‘ឥទំ បន វិមាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

៤៧១. ពហលរាគសភាវោតិ បច្ចវេក្ខណាហិ នីហរិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ពលវា ហុត្វា អភិភវនរាគធាតុកោ. រាគជន្តិ រាគនិមិត្តជាតំ. ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋេ អារម្មណេតិ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋេ វិសភាគារម្មណេ. និមិត្តំ គណ្ហាតីតិ កិលេសុប្បត្តិយា ការណភូតំ អនុព្យញ្ជនសោ និមិត្តំ គណ្ហាតិ, សិក្ខាគារវេន បន កិលេសេហិ និស្សិតំ មគ្គំ ន បដិបជ្ជតិ, តតោ ឯវ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ អាណត្តំ ទណ្ឌកម្មំ ករោតេវ. តេនាហ ‘‘ន ត្វេវ វីតិក្កមំ ករោតី’’តិ. ហត្ថបរាមាសាទីនីតិ – ‘‘ឯហិ តាវ តយា វុត្តំ មយា វុត្តញ្ច អមុត្រ គន្ត្វា វីមំសិស្សាមា’’តិអាទិនា ហត្ថគ្គហណាទីនិ ករោន្តោ, ន ករុណាមេត្តានិទានវសេន. មោហជាតិកោតិ ពហលមោហសភាវោ.

៤៧២. កម្មនិយាមេនាតិ បុរិមជាតិសិទ្ធេន លោភុស្សទតាទិនិយមិតេន កម្មនិយាមេន. ឥទានិ តំ លោភុស្សទតាទិំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កម្មាយូហនក្ខណេតិ កម្មករណវេលាយ. លោភោ ពលវាតិ តជ្ជាយ សាមគ្គិយា សាមត្ថិយតោ លោភោ អធិកោ ហោតិ. អលោភោ មន្ទោតិ តប្បដិបក្ខោ អលោភោ ទុព្ពលោ ហោតិ. កថំ បនេតេ លោភាលោភា អញ្ញមញ្ញំ ឧជុវិបច្ចនីកភូតា ឯកក្ខណេ បវត្តន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘ឯកក្ខណេ បវត្តន្តី’’តិ, និកន្តិក្ខណំ បន អាយូហនក្ខណមេវ កត្វា ឯវំ វុត្តំ. ឯស នយោ សេសេសុ. បរិយាទាតុន្តិ អភិភវិតុំ ន សក្កោតិ. យោ ហិ ‘‘ឯវំសុន្ទរំ ឯវំវិបុលំ ឯវំមហគ្ឃញ្ច ន សក្កា បរស្ស ទាតុ’’ន្តិអាទិនា អមុត្តចាគតាទិវសេន បវត្តាយ ចេតនាយ សម្បយុត្តោ អលោភោ សម្មទេវ លោភំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ. ទោសមោហានំ អនុប្បត្តិយំ តាទិសបច្ចយលាភេនេវ អទោសាមោហា ពលវន្តោ. តស្មាតិ លោភាទោសាមោហានំ ពលវភាវតោ អលោភទោសមោហានញ្ច ទុព្ពលភាវតោតិ វុត្តមេវ ការណំ បច្ចាមសតិ. សោតិ តំសមង្គី. តេន កម្មេនាតិ តេន លោភាទិឧបនិស្សយវតា កុសលកម្មុនា. សុខសីលោតិ សខិលោ. តមេវត្ថំ អក្កោធនោតិ បរិយាយេន វទតិ.

មន្ទា អលោភាទោសា លោភទោសេ បរិយាទាតុំ ន សក្កោន្តិ, អមោហោ បន ពលវា មោហំ បរិយាទាតុំ សក្កោតីតិ ឯវំ យថារហំ បឋមវារេ វុត្តនយេនេវ អតិទេសត្ថោ វេទិតព្ពោ. បុរិមនយេនេវាតិ បុព្ពេ វុត្តនយានុសារេន. ទុដ្ឋោតិ កោធនោ. ទន្ធោតិ មន្ទមញ្ញោ. សុខសីលកោតិ សុខសីលោ.

ឯត្ថ ច លោភវសេន, ទោសមោហ-លោភទោស-លោភមោហ-ទោសមោហ-លោភទោសមោហវសេនាតិ តយោ ឯកកា, តយោ ទុកា, ឯកោ តិកោតិ លោភាទិឧស្សទវសេន អកុសលបក្ខេ ឯវ សត្ត វារា, តថា កុសលបក្ខេ អលោភាទិឧស្សទវសេនាតិ ចុទ្ទស វារា លព្ភន្តិ. តត្ថ អលោភទោសមោហា, អលោភាទោសមោហា, អលោភទោសាមោហា ពលវន្តោតិ អាគតេហិ កុសលបក្ខេ តតិយទុតិយបឋមវារេហិ ទោសុស្សទមោហុស្សទទោសមោហុស្សទវារា គហិតា ឯវ ហោន្តិ. តថា អកុសលបក្ខេ លោភាទោសាមោហា, លោភទោសាមោហា, លោភាទោសមោហា ពលវន្តោតិ អាគតេហិ តតិយទុតិយបឋមវារេហិ អទោសុស្សទអមោហុស្សទអទោសាមោហុស្សទវារា គហិតា ឯវាតិ អកុសលកុសលបក្ខេសុ តយោ តយោ វារេ អន្តោគធេ កត្វា អដ្ឋេវ វារា ទស្សិតា. យេ បន ឧភយសម្មិស្សតាវសេន លោភាលោភុស្សទវារាទយោ អបរេ ឯកូនបញ្ញាស វារា កាមំ ទស្សេតព្ពា, តេសំ អសម្ភវតោ ឯវ ន ទស្សិតា. ន ហិ ‘‘ឯកស្មិំ សន្តានេ អន្តរេន អវត្ថន្តរំ លោភោ ច ពលវា អលោភោ ចា’’តិអាទិ យុជ្ជតិ. បដិបក្ខវសេន វាបិ ឯតេសំ ពលវទុព្ពលភាវោ សហជាតធម្មវសេន វា. តត្ថ លោភស្ស តាវ បដិបក្ខវសេន អនភិភូតតាយ ពលវភាវោ, តថា ទោសមោហានំ អទោសាមោហេហិ. អលោភាទីនំ បន លោភាទិអនភិភវនតោ. សព្ពេសញ្ច សមានជាតិយសមធិភុយ្យ បវត្តិវសេន សហជាតធម្មតោ ពលវភាវោ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤៧២) – ‘‘លោភោ ពលវា, អលោភោ មន្ទោ. អទោសាមោហា ពលវន្តោ, ទោសមោហា មន្ទា’’តិអាទិ, សោ ច នេសំ មន្ទពលវភាវោ បុរិមូបនិស្សយតោ តថា អាសយស្ស បរិភាវិតតាយ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘កម្មនិយាមេនា’’តិ. សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ចូឡធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. មហាធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនា

៤៧៣. ឯវំ ឥទានិ វុច្ចមានាការោ កាមោ កាមនំ ឥច្ឆា ឯតេសន្តិ ឯវំកាមា. ឯវំ ឆន្ទោ ឆន្ទនំ រោចនំ អជ្ឈាសយោ ឯតេសន្តិ ឯវំឆន្ទា. អភិមុខំ, អភិនិវិស្ស វា បការេហិ ឯតិ ឧបគច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ, លទ្ធិ. សា ហិ លទ្ធព្ពវត្ថុំ អភិមុខំ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ អភិនិវិសន្តី តេន តេន បការេន ឧបគច្ឆតិ, ហត្ថគតំ កត្វា តិដ្ឋតិ ន វិស្សជ្ជេតិ. ឯវំ វុច្ចមានាការោ អធិប្បាយោ ឯតេសន្តិ ឯវំអធិប្បាយា. ភគវា មូលំ ការណំ ឯតេសំ យាថាវតោ អធិគមាយាតិ ភគវំមូលកា. តេនាហ ‘‘ភគវន្តញ្ហិ និស្សាយ មយំ ឥមេ ធម្មេ អាជានាម បដិវិជ្ឈាមា’’តិ. អម្ហាកំធម្មាតិ តេហិ អត្តនា អធិគន្តព្ពតាយ វុត្តំ. សេវិតព្ពានញ្ហិ យាថាវតោ អធិគមញាណានិ អធិគច្ឆនកសម្ពន្ធីនិ, តានិ ច សម្មាសម្ពុទ្ធមូលកានិ អនញ្ញវិសយត្តា. តេនាហ ‘‘បុព្ពេ កស្សបសម្ពុទ្ធេនា’’តិអាទិ. ភគវា នេតា តេសន្តិ ភគវំនេត្តិកា. នេតាតិ សេវិតព្ពធម្មេ វិនេយ្យសន្តានំ បាបេតា. វិនេតាតិ អសេវិតព្ពធម្មេ វិនេយ្យសន្តានតោ អបនេតា. តទង្គវិនយាទិវសេន វា វិនេតា. អនុនេតាតិ ឥមេ ធម្មា សេវិតព្ពា, ឥមេ ន សេវិតព្ពាតិ ឧភយសម្បាបនាបនយនត្ថំ បញ្ញបេតា. តេនាហ ‘‘យថាសភាវតោ’’តិអាទិ.