៦. មហាធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនា

៤៧៣. ឯវំ ឥទានិ វុច្ចមានាការោ កាមោ កាមនំ ឥច្ឆា ឯតេសន្តិ ឯវំកាមា. ឯវំ ឆន្ទោ ឆន្ទនំ រោចនំ អជ្ឈាសយោ ឯតេសន្តិ ឯវំឆន្ទា. អភិមុខំ, អភិនិវិស្ស វា បការេហិ ឯតិ ឧបគច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ, លទ្ធិ. សា ហិ លទ្ធព្ពវត្ថុំ អភិមុខំ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ អភិនិវិសន្តី តេន តេន បការេន ឧបគច្ឆតិ, ហត្ថគតំ កត្វា តិដ្ឋតិ ន វិស្សជ្ជេតិ. ឯវំ វុច្ចមានាការោ អធិប្បាយោ ឯតេសន្តិ ឯវំអធិប្បាយា. ភគវា មូលំ ការណំ ឯតេសំ យាថាវតោ អធិគមាយាតិ ភគវំមូលកា. តេនាហ ‘‘ភគវន្តញ្ហិ និស្សាយ មយំ ឥមេ ធម្មេ អាជានាម បដិវិជ្ឈាមា’’តិ. អម្ហាកំធម្មាតិ តេហិ អត្តនា អធិគន្តព្ពតាយ វុត្តំ. សេវិតព្ពានញ្ហិ យាថាវតោ អធិគមញាណានិ អធិគច្ឆនកសម្ពន្ធីនិ, តានិ ច សម្មាសម្ពុទ្ធមូលកានិ អនញ្ញវិសយត្តា. តេនាហ ‘‘បុព្ពេ កស្សបសម្ពុទ្ធេនា’’តិអាទិ. ភគវា នេតា តេសន្តិ ភគវំនេត្តិកា. នេតាតិ សេវិតព្ពធម្មេ វិនេយ្យសន្តានំ បាបេតា. វិនេតាតិ អសេវិតព្ពធម្មេ វិនេយ្យសន្តានតោ អបនេតា. តទង្គវិនយាទិវសេន វា វិនេតា. អនុនេតាតិ ឥមេ ធម្មា សេវិតព្ពា, ឥមេ ន សេវិតព្ពាតិ ឧភយសម្បាបនាបនយនត្ថំ បញ្ញបេតា. តេនាហ ‘‘យថាសភាវតោ’’តិអាទិ.

បដិសរន្តិ ឯត្ថាតិ បដិសរណំ, ភគវា បដិសរណំ ឯតេសន្តិ ភគវំបដិសរណា. បដិសរតិ សភាវសម្បដិវេធវសេន បច្ចេកមុបគច្ឆតីតិ វា បដិសរណំ, ភគវា បដិសរណំ ឯតេសន្តិ ភគវំបដិសរណា. បដិវេធវសេនាតិ បដិវិជ្ឈិតព្ពតាវសេន. អសតិបិ មុខេ អត្ថតោ ឯវំ វទន្តោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ផស្សោ អាគច្ឆតិ, អហំ ភគវា កិំ នាមោ’’តិ. បដិភាតូតិ ឯត្ថ បដិ-សទ្ទាបេក្ខាយ ‘‘ភគវន្ត’’ន្តិ ឧបយោគវចនំ, អត្ថោ បន សាមិវចនវសេនេវ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភគវតោ’’តិ បដិភាតូតិ ច ភគវតោ ភាគោ ហោតុ. ភគវតោ ហិ ឯស ភាគោ, យទិទំ ធម្មស្ស ទេសនា, អម្ហាកំ បន ភាគោ សវនន្តិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន បដិភាតូតិ បទិស្សតូតិ អត្ថំ វទន្តិ, ញាណេន ទិស្សតុ, ទេសីយតូតិ វា អត្ថោ. ឧបដ្ឋាតូតិ ច ញាណស្ស បច្ចុបដ្ឋាតុ.

៤៧៤. និស្សយិតព្ពេតិ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទនវសេន អបស្សយិតព្ពេ. តតិយចតុត្ថធម្មសមាទានានិ ហិ អបស្សាយ សត្តានំ ឯតរហិ អាយតិញ្ច សម្បត្តិយោ អភិវឌ្ឍន្តិ. ភជិតព្ពេតិ តស្សេវ វេវចនំ. សេវិតព្ពេតិ វា សប្បុរិសុបស្សយសទ្ធម្មស្សវនយោនិសោមនសិការេ សន្ធាយាហ. ភជិតព្ពេតិ តប្បច្ចយេ ទានាទិបុញ្ញធម្មេ.

៤៧៥. ឧប្បដិបាដិអាការេនាតិ បឋមំ សំកិលេសធម្មេ ទស្សេត្វា បច្ឆា វោទានធម្មទស្សនំ សត្ថុ ទេសនាបដិបាដិ, យថា – ‘‘វាមំ មុញ្ច, ទក្ខិណំ គណ្ហា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤), តថា ឧប្បដិបាដិបការេន, សា ច ខោ បុរិមេសុ ទ្វីសុ ធម្មសមាទានេសុ, បច្ឆិមេសុ បន បដិបាដិយាវ មាតិកា បដ្ឋបិតា. យថាធម្មរសេនេវាតិ បហាតព្ពបហាយកធម្មានំ យថាសភាវេនេវ. សភាវោ ហិ យាថាវតោ រសិតព្ពតោ ជានិតព្ពតោ ‘‘រសោ’’តិ វុច្ចតិ. បឋមំ បហាតព្ពធម្មេ ទស្សេត្វា តទនន្តរំ ‘‘ឥមេ ធម្មា ឯតេហិ បហីយន្តី’’តិ បហាយកធម្មទស្សនំ ទេសនានុបុព្ពី. គហណំ អាទិយនំ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទនំ.

៤៧៨. វធទណ្ឌាទីហិ ភីតស្ស ឧបសង្កមនេ, មិច្ឆា ចរិត្វា តថា អបគមនេ ច បុព្ពាបរចេតនានំ វសេន មិច្ឆាចារោ ទុក្ខវេទនោ ហោតិ, តថា ឥស្សានិន្ទាទីហិ ឧបទ្ទុតស្ស អបរចេតនាវសេន, ឯវំ អភិជ្ឈាមិច្ឆាទិដ្ឋីសុបិ យថារហំ វេទិតព្ពំ. តិស្សន្នម្បិ ចេតនានន្តិ បុព្ពាបរសន្និដ្ឋាបកចេតនានំ. អទិន្នាទានំ មុសាវាទោ បិសុណវាចា សម្ផប្បលាបោតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ សន្និដ្ឋាបកចេតនានំ សុខសម្បយុត្តា វា ឧបេក្ខាសម្បយុត្តា វាតិ អយំ នយោ ឥធ អធិកតត្តា ន ឧទ្ធដោ. ទោមនស្សមេវ ចេត្ថ ទុក្ខន្តិ ឥទំ បុព្ពភាគាបរភាគចេតនាបិ ចេត្ថ អាសន្នា ទោមនស្សសហគតា ឯវ ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. អនាសន្នា បន សន្ធាយ ‘‘បរិយេដ្ឋិំ វា អាបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនេវ មិច្ឆាចារាភិជ្ឈាមិច្ឆាទិដ្ឋីនំ បុព្ពភាគាបរភាគចេតនា អាសន្នា សន្និដ្ឋាបកចេតនាគតិកាវាតិ ទស្សិតំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បរិយេដ្ឋិន្តិ មិច្ឆាចារាទីសុ វីតិក្កមិតព្ពវត្ថុមាលាគន្ធាទិបរិយេសនំ. បាណាតិបាតាទីសុ មារេតព្ពវត្ថុអាវុធាទិបរិយេសនំ អាបជ្ជន្តស្ស. អកិច្ឆេនបិ តេសំ បរិយេសនំ សម្ភវតីតិ ‘‘វដ្ដតិយេវា’’តិ សាសង្កំ វទតិ.

៤៧៩. សុខវេទនា ហោន្តីតិ សុខវេទនាបិ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. តាសំ ចេតនានំ អសុខវេទនតាបិ លព្ភតីតិ ‘‘សុខវេទនាបិ ហោន្តិយេវា’’តិ សាសង្កវចនំ. សោមនស្សមេវ ចេត្ថ សុខន្តិ ឥទំ បុព្ពភាគាបរភាគចេតនាបិ សោមនស្សសហគតា ឯវ ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. តញ្ច ខោ មិច្ឆាចារវជ្ជានំ ឆន្នំ វសេន. មិច្ឆាចារស្ស បន បុព្ពាបរភាគស្ស វសេន ‘‘កាយិកំ សុខម្បិ វដ្ដតិយេវាតិ សាសង្កវចនំ.

៤៨០. ទោសជបរិឡាហវសេនស្ស សិយា កាយិកម្បិ ទុក្ខន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘សោ គណ្ហន្តោបិ ទុក្ខិតោ’’តិ វុត្តំ. ចេតោទុក្ខមេវ វា សន្ធាយ តស្ស អបរាបរុប្បត្តិទស្សនត្ថំ ‘‘ទុក្ខិតោ ទោមនស្សិតោ’’តិ វុត្តំ.

៤៨១. ទសសុបិ បទេសូតិ ទសសុបិ កោដ្ឋាសេសុ, វាក្យេសុ វា. ឧបេក្ខាសម្បយុត្តតាបិ សម្ភវតីតិ ‘‘សុខសម្បយុត្តា ហោន្តិយេវា’’តិ ឥធ សាសង្កវចនំ. បាណាតិបាតា បដិវិរតស្ស កាយោបិ សិយា វិគតទរថបរិឡាហោតិ បាណាតិបាតាវេរមណិអាទិបច្ចយា កាយិកបដិសំវេទនាបិ សម្ភវតីតិ សហាបិ សុខេនាតិ ឯត្ថ កាយិយសុខម្បិ វដ្ដតិយេវ.

៤៨២. តិត្តកាលាពូតិ ឧបភុត្តស្ស ឧម្មាទាទិបាបនេន កុច្ឆិតតិត្តករសោ អលាពុ. ន រុច្ចិស្សតិ អនិដ្ឋរសតាយ អនិដ្ឋផលតាយ ច.

៤៨៣. រសំ ទេតីតិ រសំ ទស្សេតិ វិភាវេតិ.

៤៨៤. បូតិមុត្តន្តិ បូតិសភាវមុត្តំ. តរុណន្តិ ធារាវសេន និបតន្តំ ហុត្វា ឧណ្ហំ. តេនស្ស ឧបរិមុត្តតមាហ. មុត្តញ្ហិ បស្សាវមគ្គតោ មុច្ចមានំ កាយុស្មាវសេន ឧណ្ហំ ហោតិ.

៤៨៥. យំ ភគន្ទរសំសដ្ឋំ លោហិតំ បក្ខន្ទតីតិ ភគន្ទរព្យាធិសហិតាយ លោហិតបក្ខន្ទតាយ វសេន យំ លោហិតំ វិស្សវតិ. បិត្តសំសដ្ឋំ លោហិតំ បក្ខន្ទតីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ.

៤៨៦. ឧព្ពិទ្ធេតិ ទូរេ. អព្ភមហិកាទិឧបក្កិលេសវិគមេន ហិ អាកាសំ ឧត្តុង្គំ វិយ ទូរំ វិយ ច ខាយតិ. តេនាហ ‘‘ទូរីភូតេ’’តិ. តមំយេវ តមគតំ ‘‘គូថគតំ មុត្តគត’’ន្តិ (ម. និ. ២.១១៩; អ. និ. ៩.១១) យថា. ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតេ ច ឥទំ ចតុត្ថំ ធម្មសមាទានំ វិភជន្តេន កុសលកម្មបថស្ស វិភជិត្វា ទស្សិតត្តា.

សង្គររុក្ខោ កន្ទមាទសបោវ. សរភញ្ញវសេនាតិ អត្ថំ អវិភជិត្វា បទសោ សរភញ្ញវសេន. ឱសារេន្តស្សាតិ ឧច្ចារេន្តស្ស. សទ្ទេតិ ឱសារណសទ្ទេ. អធិគតវិសេសំ អនារោចេតុកាមា ទេវតា តត្ថេវ អន្តរធាយិ. តំ ទិវសន្តិ សត្ថារា ទេសិតទិវសេ. ឥតិ អត្តនោ វិសេសាធិគមនិមិត្តតាយ អយំ ទេវតា ឥមំ សុត្តំ បិយាយតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

មហាធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.