៥. ចូឡធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនា

៤៦៨. ធម្មោតិ គហិតគហណានីតិ ធម្មោ វា ហោតុ ឥតរោ វា, ធម្មោតិ បគ្គហិតគ្គាហប្បវត្តា ចរិយាវ. អាយូហនក្ខណេតិ តស្ស ធម្មោតិ គហិតស្ស បវត្តនក្ខណេ. សុខន្តិ អកិច្ឆំ. តេនាហ ‘‘សុករ’’ន្តិ. ទុក្ខវិបាកន្តិ អនិដ្ឋផលវិបច្ចនំ.

៤៦៩. យថា ចក្ខាទីនំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ យថាសកំ វិសយគ្គហណំ សភាវសិទ្ធំ, ឯវំ មនសោបិ. តេ ច វិសយា ឥដ្ឋាការតោ គហណេ ន កោចិ ទោសោ, បុរិសត្តភាវេ ន ច តេ ទោសំ បវត្តេន្តីតិ អយំ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ លទ្ធីតិ អាហ ‘‘វត្ថុកាមេសុបិ កិលេសកាមេសុបិ ទោសោ នត្ថី’’តិ, អស្សាទេត្វា វិសយបរិភោគេ នត្ថិ អាទីនវោ, តប្បច្ចយា ន កោចិ អន្តរាយោតិ អធិប្បាយោ. បាតព្យតំ អាបជ្ជន្តីតិ បរិភុញ្ជនកតំ ឧបគច្ឆន្តិ. បរិភោគត្ថោ ហិ អយំ បា-សទ្ទោ កត្តុសាធនោ ច តព្យ-សទ្ទោ, យថារុចិ បរិភុញ្ជន្តីតិ អត្ថោ. កិលេសកាមោបិ អស្សាទិយមានោ វត្ថុកាមន្តោគធោយេវ, កិលេសកាមវសេន បន នេសំ អស្សាទេតព្ពតាតិ អាហ ‘‘វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេន បាតព្យត’’ន្តិ. កិលេសកាមេនាតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ. បាតព្យតំ បរិភុញ្ជិតព្ពតន្តិ ឯត្ថាបិ កត្តុវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. មោឡិំ កត្វាតិ វេណិពន្ធវសេន មោឡិំ កត្វា. តាបសបរិព្ពាជិកាហីតិ តាបសបព្ពជ្ជូបគតាហិ. បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តីតិ ឥទំ ‘‘បហានមាហំសូ’’តិ បទស្សេវ វេវចនន្តិ ‘‘បហានំ សមតិក្កមំ បញ្ញបេន្តី’’តិ វុត្តំ. តេន កាមា នាមេតេ អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មាតិ យាថាវតោ បរិជាននំ ឥធ ‘‘បហាន’’ន្តិ អធិប្បេតំ, ន វិនាភាវមត្តន្តិ ទស្សេតិ. មាលុវាសិបាដិកាតិ មាលុវាវិទលំ មាលុវាផលេ បោដ្ដលិកា. សន្តាសំ អាបជ្ជេយ្យាតិ សាលេ អធិវត្ថទេវតាយ បវត្តិំ គហេត្វា វុត្តំ. តទា ហិ តស្សា ឯវំ ហោតិ. កោវិឡារបត្តសទិសេហីតិ មហាកោវិឡារបត្តសណ្ឋានេហិ. សណ្ឋានវសេន ហេតំ វុត្តំ, មាលុវាបត្តា បន កោវិឡារបត្តេហិ មហន្តតរានិ ចេវ ឃនតរានិ ច ហោន្តិ. វិបុលពហុឃនគរុបត្តតាយ មហន្តំ ភារំ ជនេត្វា. សាតិ មាលុវាលតា. ឱឃនន្តិ ហេដ្ឋតោ ឱលម្ពនហេតុភូតំ ឃនភាវំ.

អន្ធវនសុភគវនគ្គហណំ តេសំ អភិលក្ខិតភាវតោ. នាឡិកេរាទីសុ តិណជាតីសុ. ខាទនុបលក្ខណំ ឧបចិកានំ ឧដ្ឋហនគ្គហណន្តិ អាហ ‘‘ឧដ្ឋហេយ្យុ’’ន្តិ. កេឡិំ ករោន្តី វិយាតិ វិលម្ពននទី វិយ កេឡិំ ករោន្តី. ឥទានិ អហំ តំ អជ្ឈោត្ថរិន្តិ បមោទមានា វិយ ឥតោ ចិតោ ច វិប្ផន្ទមានា វិលម្ពន្តី. សម្ផស្សោបិ សុខោ មុទុតលុណកោមលភាវតោ. ទស្សនម្បិ សុខំ ឃនពហលបត្តសំហតតាយ. សោមនស្សជាតាតិ បុព្ពេ អនុស្សវវសេន ភវនវិនាសភយា សន្តាសំ អាបជ្ជិ, ឥទានិ តស្សា សម្បត្តិទស្សនេន បលោភិតា សោមនស្សជាតា អហោសិ.

វិដភិំ ករេយ្យាតិ អាតានវិតានវសេន ជដេន្តី ជាលំ ករេយ្យ. តថាភូតា ច ឃនបត្តសញ្ឆន្នតាយ ឆត្តសទិសី ហោតីតិ អាហ ‘‘ឆត្តាការេន តិដ្ឋេយ្យា’’តិ. សកលំ រុក្ខន្តិ ឧបរិ សព្ពសាខាបសាខំ សព្ពរុក្ខំ. ភស្សមានាតិ បលិវេឋនវសេនេវ ឱតរមានា. យាវ មូលា ឱតិណ្ណសាខាហីតិ មាលុវា ភារេន ឱនមិត្វា រុក្ខស្ស យាវ មូលា ឱតិណ្ណសាខាហិ បុន អភិរុហមានា. សព្ពសាខាតិ ហេដ្ឋា មជ្ឈេ ឧបរិ ចាតិ សព្ពាបិ សាខាយោ បលិវេឋេន្តី. សំសិព្ពិត្វា ជាលសន្តានកនិយាមេន ជដេត្វា. ឯវំ អបរាបរំ សំសិព្ពនេន អជ្ឈោត្ថរន្តី. សព្ពសាខា ហេដ្ឋា កត្វា សយំ ឧបរិ ឋត្វា មហាភារភាវេន វាតេ វា វាយន្តេ ទេវេ វា វស្សន្តេ បទាលេយ្យ. សាខដ្ឋកវិមានន្តិ សាខាបដិពទ្ធំ វិមានំ. យស្មា ឥធ សត្ថារា ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា ភូតបុព្ពមេវ វត្ថុ ឧបមាភាវេន អាហដំ, តស្មា ‘‘ឥទំ បន វិមាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

៤៧១. ពហលរាគសភាវោតិ បច្ចវេក្ខណាហិ នីហរិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ពលវា ហុត្វា អភិភវនរាគធាតុកោ. រាគជន្តិ រាគនិមិត្តជាតំ. ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋេ អារម្មណេតិ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋេ វិសភាគារម្មណេ. និមិត្តំ គណ្ហាតីតិ កិលេសុប្បត្តិយា ការណភូតំ អនុព្យញ្ជនសោ និមិត្តំ គណ្ហាតិ, សិក្ខាគារវេន បន កិលេសេហិ និស្សិតំ មគ្គំ ន បដិបជ្ជតិ, តតោ ឯវ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ អាណត្តំ ទណ្ឌកម្មំ ករោតេវ. តេនាហ ‘‘ន ត្វេវ វីតិក្កមំ ករោតី’’តិ. ហត្ថបរាមាសាទីនីតិ – ‘‘ឯហិ តាវ តយា វុត្តំ មយា វុត្តញ្ច អមុត្រ គន្ត្វា វីមំសិស្សាមា’’តិអាទិនា ហត្ថគ្គហណាទីនិ ករោន្តោ, ន ករុណាមេត្តានិទានវសេន. មោហជាតិកោតិ ពហលមោហសភាវោ.

៤៧២. កម្មនិយាមេនាតិ បុរិមជាតិសិទ្ធេន លោភុស្សទតាទិនិយមិតេន កម្មនិយាមេន. ឥទានិ តំ លោភុស្សទតាទិំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កម្មាយូហនក្ខណេតិ កម្មករណវេលាយ. លោភោ ពលវាតិ តជ្ជាយ សាមគ្គិយា សាមត្ថិយតោ លោភោ អធិកោ ហោតិ. អលោភោ មន្ទោតិ តប្បដិបក្ខោ អលោភោ ទុព្ពលោ ហោតិ. កថំ បនេតេ លោភាលោភា អញ្ញមញ្ញំ ឧជុវិបច្ចនីកភូតា ឯកក្ខណេ បវត្តន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘ឯកក្ខណេ បវត្តន្តី’’តិ, និកន្តិក្ខណំ បន អាយូហនក្ខណមេវ កត្វា ឯវំ វុត្តំ. ឯស នយោ សេសេសុ. បរិយាទាតុន្តិ អភិភវិតុំ ន សក្កោតិ. យោ ហិ ‘‘ឯវំសុន្ទរំ ឯវំវិបុលំ ឯវំមហគ្ឃញ្ច ន សក្កា បរស្ស ទាតុ’’ន្តិអាទិនា អមុត្តចាគតាទិវសេន បវត្តាយ ចេតនាយ សម្បយុត្តោ អលោភោ សម្មទេវ លោភំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ. ទោសមោហានំ អនុប្បត្តិយំ តាទិសបច្ចយលាភេនេវ អទោសាមោហា ពលវន្តោ. តស្មាតិ លោភាទោសាមោហានំ ពលវភាវតោ អលោភទោសមោហានញ្ច ទុព្ពលភាវតោតិ វុត្តមេវ ការណំ បច្ចាមសតិ. សោតិ តំសមង្គី. តេន កម្មេនាតិ តេន លោភាទិឧបនិស្សយវតា កុសលកម្មុនា. សុខសីលោតិ សខិលោ. តមេវត្ថំ អក្កោធនោតិ បរិយាយេន វទតិ.

មន្ទា អលោភាទោសា លោភទោសេ បរិយាទាតុំ ន សក្កោន្តិ, អមោហោ បន ពលវា មោហំ បរិយាទាតុំ សក្កោតីតិ ឯវំ យថារហំ បឋមវារេ វុត្តនយេនេវ អតិទេសត្ថោ វេទិតព្ពោ. បុរិមនយេនេវាតិ បុព្ពេ វុត្តនយានុសារេន. ទុដ្ឋោតិ កោធនោ. ទន្ធោតិ មន្ទមញ្ញោ. សុខសីលកោតិ សុខសីលោ.

ឯត្ថ ច លោភវសេន, ទោសមោហ-លោភទោស-លោភមោហ-ទោសមោហ-លោភទោសមោហវសេនាតិ តយោ ឯកកា, តយោ ទុកា, ឯកោ តិកោតិ លោភាទិឧស្សទវសេន អកុសលបក្ខេ ឯវ សត្ត វារា, តថា កុសលបក្ខេ អលោភាទិឧស្សទវសេនាតិ ចុទ្ទស វារា លព្ភន្តិ. តត្ថ អលោភទោសមោហា, អលោភាទោសមោហា, អលោភទោសាមោហា ពលវន្តោតិ អាគតេហិ កុសលបក្ខេ តតិយទុតិយបឋមវារេហិ ទោសុស្សទមោហុស្សទទោសមោហុស្សទវារា គហិតា ឯវ ហោន្តិ. តថា អកុសលបក្ខេ លោភាទោសាមោហា, លោភទោសាមោហា, លោភាទោសមោហា ពលវន្តោតិ អាគតេហិ តតិយទុតិយបឋមវារេហិ អទោសុស្សទអមោហុស្សទអទោសាមោហុស្សទវារា គហិតា ឯវាតិ អកុសលកុសលបក្ខេសុ តយោ តយោ វារេ អន្តោគធេ កត្វា អដ្ឋេវ វារា ទស្សិតា. យេ បន ឧភយសម្មិស្សតាវសេន លោភាលោភុស្សទវារាទយោ អបរេ ឯកូនបញ្ញាស វារា កាមំ ទស្សេតព្ពា, តេសំ អសម្ភវតោ ឯវ ន ទស្សិតា. ន ហិ ‘‘ឯកស្មិំ សន្តានេ អន្តរេន អវត្ថន្តរំ លោភោ ច ពលវា អលោភោ ចា’’តិអាទិ យុជ្ជតិ. បដិបក្ខវសេន វាបិ ឯតេសំ ពលវទុព្ពលភាវោ សហជាតធម្មវសេន វា. តត្ថ លោភស្ស តាវ បដិបក្ខវសេន អនភិភូតតាយ ពលវភាវោ, តថា ទោសមោហានំ អទោសាមោហេហិ. អលោភាទីនំ បន លោភាទិអនភិភវនតោ. សព្ពេសញ្ច សមានជាតិយសមធិភុយ្យ បវត្តិវសេន សហជាតធម្មតោ ពលវភាវោ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤៧២) – ‘‘លោភោ ពលវា, អលោភោ មន្ទោ. អទោសាមោហា ពលវន្តោ, ទោសមោហា មន្ទា’’តិអាទិ, សោ ច នេសំ មន្ទពលវភាវោ បុរិមូបនិស្សយតោ តថា អាសយស្ស បរិភាវិតតាយ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘កម្មនិយាមេនា’’តិ. សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ចូឡធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.