៤. ចូឡវេទល្លសុត្តវណ្ណនា

៤៦០. អយំ ទេសនា យស្មា បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវសេន បវត្តា, តស្មា បុច្ឆកវិស្សជ្ជកេ បុច្ឆានិមិត្តញ្ច សមុទាយតោ វិភាវេតុំ ‘‘កោ បនាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឧបាសកត្តន្តិ អមគ្គាគតំ ឧបាសកត្តំ. តេសន្តិ ឯកាទសនហុតានំ. មគ្គាគតេន ឧបសមេន សន្តិន្ទ្រិយោ សន្តមានសោ.

‘‘កិំ នុ ខោ អជ្ជ ភវិស្សតិ អយ្យបុត្តោ’’តិ វីថិំ ឱលោកយមានា. ឱលម្ពនត្ថន្តិ តស្ស ហត្ថាវលម្ពនត្ថំ បុព្ពាចិណ្ណវសេន អត្តនោ ហត្ថំ បសារេសិ. ពហិទ្ធាតិ អត្តនា អញ្ញំ វិសភាគវត្ថុំ សន្ធាយ វទតិ. បរិភេទកេនាតិ បេសុញ្ញវាទិនា.

អធិគមប្បិច្ឆតាយ ‘‘ន បកាសេតព្ពោ’’តិ ចិន្តេសិ. បុន តំ អនុកម្បន្តោ ‘‘សចេ ខោ បនាហ’’ន្តិអាទិំ ចិន្តេសិ. ឯសោ ធម្មោតិ ឯសោ លោកុត្តរធម្មោ. វិវដ្ដំ ឧទ្ទិស្ស ឧបចិតំ និព្ពេធភាគិយំ កុសលំ ឧបនិស្សយោ. ‘‘យទិ មេ ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, សក្កា ឯតំ បដិលទ្ធុំ. សចេបិ នត្ថិ, អាយតិំ ឧបនិស្សយោ ភវិស្សតី’’តិ ចិរកាលបរិភាវិតាយ ឃដេ បទីបជាលា វិយ អព្ភន្តរេ ទិប្បមានាយ ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានា អាហ ‘‘ឯវំ សន្តេ មយ្ហំ បព្ពជ្ជំ អនុជានាថា’’តិ.

លាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ សុចិរកាលំ កតូបចិតបុញ្ញតាយ. អភិនីហារសម្បន្នត្តាតិ សុជាតត្ថេរស្ស បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ អគ្គសាវកស្ស និបច្ចការំ កត្វា – ‘‘តុម្ហេហិ ទិដ្ឋធម្មស្ស ភាគី អស្ស’’ន្តិ និព្ពេធភាគិយំ ទានំ ទត្វា កតបត្ថនាសង្ខាតសម្បន្នាភិនីហារត្តា. នាតិចិរំ កិលមិត្ថាតិ កម្មដ្ឋានំ ភាវេន្តី វិបស្សនាយ បរិបាកវសេន ចិរំ ន កិលមិត្ថ. វុត្តមេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុតិយគមនេនាតិ បព្ពាជនត្ថំ គមនតោ ទុតិយគមនេន.

ឧបនេត្វាតិ បញ្ហស្ស អត្ថភាវេន ឧបនេត្វា. សក្កាយន្តិ សកាយំ. ឧបនិក្ខិត្តំ កិញ្ចិ វត្ថុំ សម្បដិច្ឆមានា, វិយ សម្បដិច្ឆន្តី វិយ. ឯកោ ឯវ បាសោ ឯតិស្សាតិ ឯកបាសកា, គណ្ឋិ. សា ហិ សុមោចិយា, អនេកបាសា បន ទុម្មោចិយា, ឯកបាសគ្គហណំ វិស្សជ្ជនស្ស សុករភាវទស្សនត្ថំ. បដិសម្ភិទាវិសយេ ឋត្វាតិ ឯតេន ថេរិយា បភិន្នបដិសម្ភិទតំ ទស្សេតិ. បច្ចយភូតាតិ អារម្មណាទិវសេន បច្ចយភូតា.

ថេរិយា វិសេសាធិគមស្ស អត្តនោ អវិសយតាយ វិសាខោ ‘‘ន សក្កា’’តិអាទិនា ចិន្តេសីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សច្ចវិនិព្ភោគបញ្ហព្យាករណេនាតិ សច្ចបរិយាបន្នស្ស ធម្មស្ស ទស្សនតោ អញ្ញានញ្ញត្ថនិទ្ធារណភេទនាសង្ខាតស្ស វិនិព្ភោគបញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេន. ទ្វេ សច្ចានីតិ ទុក្ខសមុទយសច្ចានិ. បដិនិវត្តេត្វាតិ បរិវត្តេត្វា. គណ្ឋិបញ្ហន្តិ ទុព្ពិនិព្ពេធតាយ គណ្ឋិភូតំ បញ្ហំ.

ន តំយេវ ឧបាទានំ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ឯកទេសស្ស សមុទាយតាភាវតោ, សមុទាយស្ស ច ឯកទេសតាភាវតោ. នាបិ អញ្ញត្រ បញ្ចហិ ឧបាទានក្ខន្ធេហិ ឧបាទានំ តស្ស តទេកទេសភាវតោ. ន ហិ ឯកទេសោ សមុទាយវិនិមុត្តោ ហោតិ. យទិ ហិ តញ្ញេវាតិអាទិនា ឧភយបក្ខេបិ ទោសំ ទស្សេតិ. រូបាទិសភាវម្បីតិ រូបវេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណសភាវម្បិ, ផស្សចេតនាទិសភាវម្បិ ឧបាទានំ សិយា. អញ្ញត្រ សិយាតិ បញ្ចហិ ឧបាទានក្ខន្ធេហិ វិសុំយេវ ឧបាទានំ យទិ សិយា. បរសមយេតិ និកាយវាទេ. ចិត្តវិប្បយុត្តោ អនុសយោតិ និទស្សនមត្តមេតំ និកាយវាទេ ចិត្តសភាវាភាវវិញ្ញាណាទីនម្បិ ចិត្តវិប្បយុត្តភាវបដិជាននតោ. ឯវំ ព្យាកាសីតិ ‘‘ន ខោ, អាវុសោ’’តិអាទិនា ខន្ធគតឆន្ទរាគភាវេន ព្យាកាសិ. អត្ថធម្មនិច្ឆយសម្ភវតោ អសម្ពន្ធេន. តេសុ កត្ថចិបិ អសម្មុយ្ហនតោ អវិត្ថាយន្តេន. បុច្ឆាវិសយេ មោហន្ធការវិគមនេន បទីបសហស្សំ ជាលេន្តេន វិយ. សឧបាទានុបាទានដ្ឋានំ អនុត្តានតាយ បចុរជនស្ស គូឡ្ហោ. អគ្គហិតសង្កេតានំ កេសញ្ចិ បដិច្ឆាទិតសទិសត្តា បដិច្ឆន្នោ. តិលក្ខណព្ភាហតធម្មវិសយតាយ តិលក្ខណាហតោ. គម្ភីរញាណគោចរតាយ គម្ភីរោ. លទ្ធបតិដ្ឋា អរិយសច្ចសម្បដិវេធនតោ. ឯវំ ទិដ្ឋធម្មាទិភាវតោ វេសារជ្ជប្បត្តា. សព្ពសោ និវុត្ថព្រហ្មចរិយតាយ តិណ្ណំ ភវានម្បិ អបរភាគេ និព្ពានេ និវុត្ថវតីតិ ភវមត្ថកេ ឋិតា.

៤៦១. ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ បទុទ្ធារំ កត្វា ‘‘ឥធេកច្ចោ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.១៣០) បដិសម្ភិទាបាឋេន តទត្ថំ វិវរតិ. តត្ថ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ អត្តាតិ សមនុបស្សតិ, អត្តភាវេន សមនុបស្សតិ. អហន្តិ អត្តានំ និទ្ទិសតិ. អហំពុទ្ធិនិពន្ធនញ្ហិ អត្តានំ អត្តវាទី បញ្ញបេតិ, តស្មា យំ រូបំ សោ អហន្តិ យទេតំ មម រូបំ នាម, សោ អហន្តិ វុច្ចមានោ មម អត្តា តំ មម រូបន្តិ រូបញ្ច អត្តញ្ច អទ្វយំ អនញ្ញំ សមនុបស្សតិ. តថា បស្សតោ ច អត្តា វិយ រូបំ, រូបំ វិយ វា អត្តា អនិច្ចោតិ អាបន្នមេវ. អច្ចីតិ ជាលសិខា. សា ចេ វណ្ណោ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាវ សិយា, ន កាយវិញ្ញេយ្យា, វណ្ណោបិ វា កាយាទិវិញ្ញេយ្យោ អច្ចិយា អនញ្ញត្តាតិ ឧបមេយ្យំ វិយ ឧបមាបិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស អយុត្តាវ. ទិដ្ឋិបស្សនាយាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិសង្ខាតាយ បស្សនាយ បស្សតិ, ន តណ្ហាមានបញ្ញានុបស្សនាយ. អរូបំ វេទនាទិំ អត្តាតិ គហេត្វា ឆាយាយ រុក្ខាធីនតាយ ឆាយាវន្តំ រុក្ខំ វិយ, រូបស្ស សន្តកភាវេន អត្តាធីនតាយ រូបវន្តំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ. បុប្ផាធីនតាយ បុប្ផស្មិំ គន្ធំ វិយ អាធេយ្យភាវេន អត្តាធីនតាយ រូបស្ស អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតិ. យថា ករណ្ឌោ មណិនោ អាធារោ, ឯវំ រូបម្បិ អត្តនោ អាធារោតិ កត្វា អត្តានំ រូបស្មិំ សមនុបស្សតិ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា អត្តនោ វេទនាទីហិ អនញ្ញត្តំ តេសញ្ចាធារណតំ និស្សិតតញ្ច យថាវុត្តំ អតិទិសតិ.

អរូបំ អត្តាតិ កថិតំ ‘‘វេទនាវន្ត’’ន្តិអាទីសុ វិយ រូបេន វោមិស្សកតាយ អភាវតោ. រូបារូបមិស្សកោ អត្តា កថិតោ រូបេន សទ្ធិំ សេសារូបធម្មានំ អត្តាតិ គហិតត្តា. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ កថិតា រូបាទីនំ វិនាសទស្សនតោ. តេនេវាហ ‘‘រូបំ អត្តាតិ យោ វទេយ្យ, តំ ន ឧបបជ្ជតិ, អត្តា មេ ឧប្បជ្ជតិ ច វេតិ ចាតិ ឥច្ចស្ស ឯវមាគតំ ហោតី’’តិអាទិ. អវសេសេសូតិ បន្នរសសុ ឋានេសុ. សស្សតទិដ្ឋិ កថិតា រូបវន្តាទិភាវេន គហិតស្ស អនិទ្ធារិតរូបត្តា.

ទិដ្ឋិគតិកោ យំ វត្ថុំ អត្តាតិ សមនុបស្សតិ, យេភុយ្យេន តំ និច្ចំ សុខន្តិ ច សមនុបស្សតេវ. សាវកោ បន តប្បដិក្ខេបេន សព្ពេ ធម្មា អនត្តាតិ សុទិដ្ឋត្តា រូបំ អត្តាតិ ន សមនុបស្សតិ, តថាភូតោ ច អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ សមនុបស្សតិ, តថា វេទនាទយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន រូបំ អត្តតោ’’តិអាទិមាហ. ឯវំ ភវទិដ្ឋិបិ អវិជ្ជាភវតណ្ហា វិយ វដ្ដស្ស សមុទយោយេវាតិ ទិដ្ឋិកថាយំ ‘‘ឯត្តកេន គមនំ ហោតី’’តិអាទិ. ទិដ្ឋិប្បហានកថាយញ្ច ‘‘ឯត្តកេន គមនំ ន ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៤៦២. ហេដ្ឋា វុត្តមត្ថមេវ បុច្ឆិតត្តា ‘‘ថេរិយា បដិបុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពោ’’តិ វត្វា បដិបុច្ឆនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបាសកា’’តិអាទិ វុត្តំ. បដិបត្តិវសេនាតិ សក្កាយនិរោធគាមិនិបដិបទាភាវេន. សង្ខតាសង្ខតវសេន លោកិយលោកុត្តរវសេន សង្គហិតាសង្គហិតវសេនាតិ ‘‘វសេនា’’តិ បទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. តត្ថ កាមំ អសង្ខតោ នាម មគ្គោ នត្ថិ, កិំ សង្ខតោ, ឧទាហុ អសង្ខតោតិ បន បុច្ឆាវសេន តថា វុត្តំ? ‘‘អរិយោ’’តិ វចនេនេវ មគ្គស្ស លោកុត្តរតោ សិទ្ធា, សង្គាហកខន្ធបរិយាបន្នានំ បន មគ្គធម្មានម្បិ សិយា លោកិយតាតិ ឥធ លោកិយគ្គហណំ. កិញ្ចាបិ សង្គហិតបទមេវ បាឡិយំ អាគតំ, ន អសង្គហិតបទំ, យេ បន សង្គាហកភាវេន វុត្តា, តេ សង្គហិតា ន ហោន្តីតិ អដ្ឋកថាយំ អសង្គហិតគ្គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សង្ខតោតិអាទីសុ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតោតិ សង្ខតោ. តថាភូតោ ច តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស បុព្ពភាគចេតនាតិ មយ្ហំ មគ្គោ អដ្ឋង្គិកោ ហោតុ សត្តង្គិកោ វាតិ ចេតិតភាវេន ចេតិតោ. សហជាតចេតនាយបិ ចេតិតោវ តស្សា សហការីការណភាវតោ, តតោ ឯវ បកប្បិតោ អាយូហិតោ. បច្ចយេហិ និប្ផាទិតត្តា កតោ និព្ពត្តិតោ ច. សមាបជ្ជន្តេន អត្តនោ សន្តានេ សម្មទេវ អាបជ្ជន្តេន ឧប្បាទេន្តេន. ឥតិ សត្តហិបិ បទេហិ បច្ចយនិព្ពត្តិតំយេវ អរិយមគ្គស្ស ទស្សេតិ.

អសង្គហិតោ ខន្ធានំ បទេសោ ឯតស្ស អត្ថីតិ មគ្គោ សប្បទេសោ. នត្ថិ ឯតេសំ បទេសាតិ ខន្ធា និប្បទេសា. បទិស្សតិ ឯតេន សមុទាយោតិ ហិ បទេសោ, អវយវោ. អយន្តិ មគ្គោ. សប្បទេសត្តា ឯកទេសត្តា. និប្បទេសេហិ សមុទាយភាវតោ និរវសេសបទេសេហិ. យថា នគរំ រជ្ជេកទេសភូតំ តទន្តោគធត្តា រជ្ជេន សង្គហិតំ, ឯវំ អរិយមគ្គោ ខន្ធត្តយេកទេសភូតោ តទន្តោគធត្តា តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតោតិ ទស្សេតិ ‘‘នគរំ វិយ រជ្ជេនា’’តិ ឥមិនា. សជាតិតោតិ សមានជាតិតាយ, សមានសភាវត្តា ឯវាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច សីលក្ខន្ធោ ‘‘នវ កោដិសហស្សានី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.២០; អប. អដ្ឋ. ២.៥៥.៥៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣៧) វុត្តបភេទវសេន ចេវ សម្បត្តសមាទានវិរតិអាទិវសេន ច គយ្ហមានោ និប្បទេសោ, មគ្គសីលំ បន អាជីវដ្ឋមកមេវ សមុច្ឆេទវិរតិមត្តមេវាតិ សប្បទេសំ. សមាធិក្ខន្ធោ បរិត្តមហគ្គតាទិវសេន ចេវ ឧបចារប្បនាសមាធិវសេន ច អនេកភេទតាយ និប្បទេសោ, មគ្គសមាធិ បន លោកុត្តរោវ, អប្បនាសមាធិ ឯវាតិ សប្បទេសោ. តថា បញ្ញាក្ខន្ធោ បរិត្តមហគ្គតាទិវសេន ចេវ សុតមយញាណាទិវសេន ច អនេកភេទតាយ និប្បទេសោ, មគ្គបញ្ញា បន លោកុត្តរាវ, ភាវនាមយា ឯវាតិ សប្បទេសា. អត្តនោ ធម្មតាយាតិ សហការីការណំ អនបេក្ខិត្វា អត្តនោ សភាវេន អត្តនោ ពលេន អប្បេតុំ ន សក្កោតិ វីរិយេន អនុបត្ថម្ភិតំ, សតិយា ច អនុបដ្ឋិតំ. បគ្គហកិច្ចន្តិ យថា កោសជ្ជបក្ខេ ន បតិតា ចិត្តដ្ឋិតិ, តថា បគ្គណ្ហនកិច្ចំ. អបិលាបនកិច្ចន្តិ យថា អារម្មណេ ន បិលវតិ, ឯវំ អបិលាបនកិច្ចំ.

ឯកតោ ជាតាតិ សហជាតា. បិដ្ឋិំ ទត្វា ឱនតសហាយោ វិយ វាយាមោ សមាធិស្ស អារម្មណេ អប្បនាយ វិសេសបច្ចយភាវតោ. អំសកូដំ ទត្វា ឋិតសហាយោ វិយ សតិ សមាធិស្ស អារម្មណេ ទឡ្ហបវត្តិយា បច្ចយភាវតោ. កិរិយតោតិ ឧបការកិរិយតោ.

អាកោដេត្វាតិ អារម្មណំ អាហនិត្វា. តថា ហិ វិតក្កោ ‘‘អាហននរសោ’’តិ, យោគាវចរោ ច ‘‘កម្មដ្ឋានំ តក្កាហតំ វិតក្កបរិយាហតំ ករោតី’’តិ វុច្ចតិ. ឥធាបីតិ សម្មាទិដ្ឋិសង្កប្បេសុ. កិរិយតោតិ វុត្តប្បការឧបការកិរិយតោ.

សុភសុខាទិនិមិត្តគ្គាហវិធមនំ ចតុកិច្ចសាធនំ. បច្ចយត្តេនាតិ សហជាតាទិបច្ចយភាវេន. ចតុកិច្ចសាធនវសេនេវាតិ ឥទំ មគ្គវីរិយស្សេវ គហិតភាវទស្សនំ. តញ្ហិ ឯកំយេវ ហុត្វា ចតុកិច្ចំ យថាវុត្តឧបការកសភាវេន ច បរិវារដ្ឋេន បរិក្ខារោ ហោតិ. មគ្គសម្បយុត្តធម្មានន្តិ ឥមិនា មគ្គធម្មានម្បិ គហណំ, ន តំសម្បយុត្តផស្សាទីនំយេវ. ឯកចិត្តក្ខណិកាតិ មគ្គចិត្តុប្បាទវសេន ឯកចិត្តក្ខណិកា.

សត្តហិ ញាណេហីតិ បរមុក្កំសគតេហិ សត្តហិ ជវនេហិ សម្បយុត្តញាណេហិ, សត្តហិ វា អនុបស្សនាញាណេហិ. អាទិតោ សេវនា អាសេវនា, តតោ បរំ វឌ្ឍនា ភាវនា, បុនប្បុនំ ករណំ ពហុលីកម្មន្តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អញ្ញេន ចិត្តេនា’’តិអាទិ. អធិប្បាយវសេន និទ្ធារេត្វា គហេតព្ពត្ថំ សុត្តំ នេយ្យត្ថំ. យថារុតវសេន គហេតព្ពត្ថំ នីតត្ថំ. ឯវំ សន្តេតិ យទិ ឥទំ សុត្តំ នីតត្ថំ, អាសេវនាទិ ច វិសុំ វិសុំ ចិត្តេហិ ហោតិ, ឯវំ សន្តេ. អាសេវនាទិ នាម ចិត្តស្ស អនេកវារំ ឧប្បត្តិយា ហោតិ, ន ឯកវារមេវាតិ អាហ ‘‘ឯកំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – អាសេវនាវសេន បវត្តមានំ ចិត្តំ សុចិរម្បិ កាលំ អាសេវនាវសេនេវ បវត្តេយ្យ, តថា ភាវនាពហុលីកម្មវសេន បវត្តមានានិបិ, ន ចេត្ថ ឯត្តកានេវ ចិត្តានិ អាសេវនាវសេន បវត្តន្តិ, ឯត្តកានិ ភាវនាវសេន, ពហុលីកម្មវសេនាតិ និយមោ លព្ភតិ. ឥតិ អនេកចិត្តក្ខណិកអរិយមគ្គំ វទន្តស្ស ទុន្និវារិយោវាយំ ទោសោ. យថា បន បុព្ពភាគេបិ នានាចិត្តេសុ បវត្តបរិញ្ញាទិកិច្ចានំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ បដិវេធកាលេ យថារហំ ចតុកិច្ចសាធនំ, ឯកចិត្តក្ខណិកា ច បវត្តិ, ឯវំ វិបស្សនាយ បវត្តាភិសង្ខារវសេន អាសេវនាភាវនាពហុលីកម្មានិ បដិវេធកាលេ ឯកចិត្តក្ខណិកានេវ ហោន្តីតិ វទន្តានំ អាចរិយានំ ន កោចិ ទោសោ អាសេវនាទីហិ កាតព្ពកិច្ចស្ស តទា ឯកចិត្តក្ខណេយេវ សិជ្ឈនតោ. តេនាហ ‘‘ឯកចិត្តក្ខណិកាវា’’តិអាទិ. សចេ សញ្ជានាតីតិ សចេ សញ្ញត្តិំ គច្ឆតិ. យាគុំ បិវាហីតិ ឧយ្យោជេតព្ពោ ធម្មសាកច្ឆាយ អភព្ពភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

៤៦៣. បុញ្ញាភិសង្ខារាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន កាយសញ្ចេតនាទិ លក្ខណេ កាយសង្ខារាទិកេបិ សង្គណ្ហាតិ, ន អបុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារេ ឯវ. កាយបដិពទ្ធត្តា កាយេន សង្ខរីយតិ, ន កាយសមុដ្ឋានត្តា. ចិត្តសមុដ្ឋានា ហិ តេ ធម្មាតិ. និព្ពត្តីយតីតិ ច ឥទំ កាយេ សតិ សព្ភាវំ, អសតិ ច អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. វាចន្តិ វចីឃោសំ. សង្ខរោតីតិ ជនេតិ. តេនាហ ‘‘និព្ពត្តេតី’’តិ. ន ហិ តំ វិតក្កវិចាររហិតចិត្តំ វចីឃោសំ និព្ពត្តេតុំ សក្កោតិ. ចិត្តបដិពទ្ធត្តាតិ ឯតេន ចិត្តស្ស និស្សយាទិបច្ចយភាវោ ចិត្តសង្ខារសង្ខរណន្តិ ទស្សេតិ. អញ្ញមញ្ញមិស្សាតិ អត្ថតោ ភិន្នាបិ កាយសង្ខារាទិវចនវចនីយភាវេន អញ្ញមញ្ញមិស្សិតា អភិន្នា វិយ, តតោ ឯវ អាលុឡិតា សំកិណ្ណា អវិភូតា អបាកដា ទុទ្ទីបនា ទុវិញ្ញាបយា. អាទានគ្គហណមុញ្ចនចោបនានីតិ យស្ស កស្សចិ កាយេន អាទាតព្ពស្ស អាទានសង្ខាតំ គហណំ, វិស្សជ្ជនសង្ខាតំ មុញ្ចនំ, យថាតថាចលនសង្ខាតំ ចោបនន្តិ ឥមានិ បាបេត្វា សាធេត្វា ឧប្បន្នា. កាយតោ បវត្តា សង្ខារា, កាយេន សង្ខរីយន្តីតិ ច កាយសង្ខារាត្វេវ វុច្ចន្តិ. ហនុសំចោបនន្តិ ហនុសញ្ចលនំ. វចីភេទន្តិ វាចានិច្ឆារណំ. វាចំ សង្ខរោន្តីតិ កត្វា ឥធ វចីសង្ខារាត្វេវ វុច្ចន្តិ.

៤៦៤. សមាបជ្ជិស្សន្តិ បទំ និរោធស្ស អាសន្នានាគតភាវវិសយំ អាសន្នំ វជ្ជេត្វា ទូរស្ស គហណេ បយោជនាភាវតោ. និរោធបាទកស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនចិត្តស្ស ច គហណតោ បដ្ឋាយ និរោធំ សមាបជ្ជតិ នាមាតិ អធិប្បាយេន ‘‘បទទ្វយេន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិកាលោ កថិតោ’’តិ វុត្តំ. តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតីតិ ឯត្ថ អទ្ធានបរិច្ឆេទចិត្តគ្គហណំ ឥតរេសំ នានន្តរិយភាវតោ. ន ហិ ពលទ្វយញាណសមាធិចរិយានំ វសីភាវាបាទនចិត្តេហិ វិនា អទ្ធានបរិច្ឆេទចិត្តំ អចិត្តកភាវាយ ហោតិ.

សេសសង្ខារេហីតិ កាយសង្ខារចិត្តសង្ខារេហិ. ទុតិយជ្ឈានេយេវ និរុជ្ឈតិ អនុប្បត្តិនិរោធេន. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. វុដ្ឋហិស្សន្តិ បទំ វុដ្ឋហនស្ស អាសន្នានាគតភាវវិសយំ អាសន្នំ វជ្ជេត្វា ទូរស្ស គហណេ បយោជនាភាវតោ. និរោធតោ វុដ្ឋានស្ស ច ចិត្តុប្បាទេន បរិច្ឆិន្នត្តា តតោ ឱរមេវាតិ អាហ ‘‘បទទ្វយេន អន្តោនិរោធកាលោ កថិតោ’’តិ. តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតីតិ យថា យថាបរិច្ឆិន្នកាលមេវ អចិត្តកភាវោ, តតោ បរំ សចិត្តកភាវោ ហោតិ, តថា និរោធស្ស បរិកម្មចិត្តំ ឧប្បាទិតំ ហោតិ.

បដិសង្ខាតិ បដិសង្ខាយ ឥទមេវ កាតព្ពំ ជានិត្វា អប្បវត្តិមត្តំ. សមាបជ្ជន្តីតិ អចិត្តកភាវំ សម្បទេវ អាបជ្ជន្តិ. អថ កស្មា សត្តាហមេវ សមាបជ្ជន្តីតិ? យថាកាលបរិច្ឆេទករណតោ, តញ្ច យេភុយ្យេន អាហារូបជីវីនំ សត្តានំ ឧបាទិន្នកបវត្តស្ស ឯកទិវសំ ភុត្តាហារស្ស សត្តាហមេវ យាបនតោ.

សព្ពា ផលសមាបត្តិ អស្សាសបស្សាសេ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ ឥទំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សមុដ្ឋាបេតី’’តិ. យា បន ន សមុដ្ឋាបេតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមស្ស បន…បេ… ន សមុដ្ឋាបេតី’’តិ អាហ. តត្ថ ឥមស្សាតិ ឥធ បាឡិយំ វុត្តនិរោធសមាបជ្ជនភិក្ខុនោ. តស្ស បន ផលសមាបត្តិ ចតុត្ថជ្ឈានិកាវាតិ និយមោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘កិំ វា ឯតេនា’’តិអាទិ. អព្ពោហារិកាតិ សុខុមត្តភាវប្បត្តិយា ‘‘អត្ថី’’តិ វោហរិតុំ អសក្កុណេយ្យាតិ កេចិ. និរោធស្ស បន បាទកភូតាយ ចតុត្ថជ្ឈានាទិសមាធិចរិយាយ វសេន អចតុត្ថជ្ឈានិកាបិ និរោធានន្តរផលសមាបត្តិ អស្សាសបស្សាសេ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ អភាវតោ ឯវ តេ អព្ពោហារិកា វុត្តា. ឯវញ្ច កត្វា សញ្ជីវត្ថេរវត្ថុម្ហិ អានីតសមាបត្តិផលនិទស្សនម្បិ សុដ្ឋុ ឧបបជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘ភវង្គសមយេនេវេតំ កថិត’’ន្តិ. កិរិយមយបវត្តវឡញ្ជនកាលេតិ ឯត្ថ កិរិយមយបវត្តំ កាយវចីវិញ្ញត្តិវិប្ផារោ, តស្ស វឡញ្ជនកាលេ បវត្តនសមយេ. វាចំ អភិសង្ខាតុំ ន សក្កោន្តិ អវិញ្ញត្តិជនកត្តា តេសំ វិតក្កវិចារានំ.

សគុណេនាតិ សរសេន, សភាវេនាតិ អត្ថោ. សុញ្ញតា នាម ផលសមាបត្តិ រាគាទីហិ សុញ្ញត្តា. តថា រាគនិមិត្តាទីនំ អភាវា អនិមិត្តា, រាគបណិធិអាទីនំ អភាវា អប្បណិហិតាតិ អាហ ‘‘អនិមិត្តអប្បណិហិតេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. អនិមិត្តំ អប្បណិហិតញ្ច និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នផលសមាបត្តិយំ ផស្សោ អនិមិត្តោ ផស្សោ អប្បណិហិតោ ផស្សោ នាមាតិ ឥមមត្ថំ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា អតិទិសតិ.

អត្តសុញ្ញតាទស្សនតោ អនត្តានុបស្សនា សុញ្ញតា, និច្ចនិមិត្តុគ្ឃាដនតោ អនិច្ចានុបស្សនា អនិមិត្តា, សុខប្បណិធិបដិក្ខេបតោ ទុក្ខានុបស្សនា អប្បណិហិតាតិ អាហ – ‘‘សុញ្ញតា…បេ… វិបស្សនាបិ វុច្ចតី’’តិ. អនិច្ចតោ វុដ្ឋាតីតិ សង្ខារានំ អនិច្ចាការគ្គាហិនិយា វុដ្ឋានគាមិនិយា បរតោ ឯកតោវុដ្ឋានឧភតោវុដ្ឋានេហិ និមិត្តបវត្តតោ វុដ្ឋាតិ. អនិច្ចតោ បរិគ្គហេត្វាតិ ច ឥទំ ‘‘ន ឯកន្តិកំ ឯវម្បិ ហោតី’’តិ កត្វា វុត្តំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អប្បណិហិតវិបស្សនាយ មគ្គោតិអាទិនា, សុញ្ញតវិបស្សនាយ មគ្គោតិអាទិនា ច យោជនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ. វិកប្បោ អាបជ្ជេយ្យ អាគមនស្ស វវត្ថានស្ស អភាវេន អវវត្ថានករត្តា. ឯវញ្ហិ តយោ ផស្សា ផុសន្តីតិ ឯវំ សគុណតោ អារម្មណតោ ច នាមលាភេ សុញ្ញតាទិនាមកា តយោ ផស្សា ផុសន្តីតិ អនិយមវចនំ. សមេតិ យុជ្ជតិ ឯកស្សេវ ផស្សស្ស នាមត្តយយោគតោ.

សព្ពសង្ខតវិវិត្តតាយ និព្ពានំ វិវេកោ នាម ឧបធិវិវេកោតិ កត្វា. និន្នតា តប្បដិបក្ខវិមុខស្ស តទភិមុខតា. បោណតា ឱនមនំ, បព្ភារតា តតោ វិស្សដ្ឋភាវោ.

៤៦៥. ចក្ខាទិតោ រូបាទីសុ បវត្តរូបកាយតោ ឧប្បជ្ជនតោ បញ្ចទ្វារិកំ សុខំ កាយិកំ នាម, មនោទ្វារិកំ ចេតោផស្សជាតាយ ចេតសិកំ នាម. សភាវនិទ្ទេសោ សុខយតីតិ កត្វា. មធុរភាវទីបកន្តិ ឥដ្ឋភាវជោតនំ. វេទយិតភាវទីបកន្តិ វេទកភាវវិភាវកំ. វេទនា ឯវ ហិ បរមត្ថតោ អារម្មណំ វេទេតិ, អារម្មណំ បន វេទិតព្ពន្តិ. ទុក្ខន្តិ សភាវនិទ្ទេសោតិឯវមាទិអត្ថវចនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ. ឋិតិសុខាតិ ឋិតិយា ធរមានតាយ សុខា, ន ឋិតិក្ខណមត្តេន. តេនាហ ‘‘អត្ថិភាវោ សុខ’’ន្តិ. វិបរិណាមទុក្ខាតិ វិបរិណមនេន វិគមនេន ទុក្ខា, ន និរោធក្ខណេន. តេនាហ ‘‘នត្ថិភាវោ ទុក្ខ’’ន្តិ. អបរិញ្ញាតវត្ថុកានញ្ហិ សុខវេទនុបរមោ ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋាតិ. ស្វាយមត្ថោ បិយវិប្បយោគេន ទីបេតព្ពោ. ឋិតិទុក្ខា វិបរិណាមសុខាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តេនាហ ‘‘អត្ថិភាវោ ទុក្ខំ, នត្ថិភាវោ សុខ’’ន្តិ. ទុក្ខវេទនុបរមោ ហិ សត្តានំ សុខតោ ឧបដ្ឋាតិ. ឯវញ្ហិ វទន្តិ – ‘‘តស្ស រោគស្ស វូបសមេន អហោ សុខំ ជាត’’ន្តិ. ជាននភាវោតិ យាថាវសភាវតោ អវពុជ្ឈនំ. អទុក្ខមសុខញ្ហិ វេទនំ ជានន្តស្ស សុខំ ហោតិ តស្ស សុខុមភាវតោ, យថា តទញ្ញេ ធម្មេ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច សម្មទេវ អវពោធោ បរមំ សុខំ. តេនេវាហ –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤);

អជាននភាវោតិ ឯត្ថ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ទុក្ខញ្ហិ សម្មោហវិហារោតិ. អបរោ នយោ ជាននភាវោតិ ជាននស្ស ញាណស្ស សព្ភាវោ. ញាណសម្បយុត្តា ហិ ញាណោបនិស្សយា ច អទុក្ខមសុខា វេទនា សុខា ឥដ្ឋាការា. យថាហ ‘‘ឥដ្ឋា ចេវ ឥដ្ឋផលា ចា’’តិ. អជាននភាវោ ទុក្ខន្តិ ឯត្ថ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កតមោ អនុសយោ អនុសេតីតិ កាមរាគានុសយាទីសុ សត្តសុ អនុសយេសុ កតមោ អនុសយោ អនុសយវសេន បវត្តតិ? អប្បហីនភាវេន ហិ សន្តានេ អនុសយន្តីតិ អនុសយា, អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ឯតេន ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហតា នេសំ ទស្សិតា. អប្បហីនា ហិ កិលេសា ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេនាហ ‘‘អប្បហីនដ្ឋេន សយិតោ វិយ ហោតី’’តិ. តេ ច និប្បរិយាយតោ អនាគតា កិលេសា ទដ្ឋព្ពា, អតីតា បច្ចុប្បន្នា ច តំសភាវត្តា តថា វុច្ចន្តិ. ន ហិ ធម្មានំ កាលភេទេន សភាវភេទោ អត្ថិ. យទិ អប្បហីនដ្ឋោ អនុសយដ្ឋោ, ននុ សព្ពេបិ កិលេសា អប្បហីនា អនុសយា ភវេយ្យុន្តិ? ន មយំ អប្បហីនតាមត្តេន អនុសយដ្ឋំ វទាម, អថ ខោ បន អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតា កិលេសា អនុសយា. ឥទំ ថាមគមនញ្ច រាគាទីនមេវ អាវេណិកោ សភាវោ ទដ្ឋព្ពោ, យតោ អភិធម្មេ – ‘‘ថាមគតំ អនុសយំ បជហតី’’តិ វុត្តំ. សោតិ រាគានុសយោ. អប្បហីនោតិ អប្បហីនភាវមុខេន អនុសយនដ្ឋមាហ. សោ ច អបរិញ្ញាតក្ខន្ធវត្ថុតោ, បរិញ្ញាតេសុ បតិដ្ឋំ ន លភតិ. តេនាហ ‘‘ន សព្ពាយ សុខាយ វេទនាយ សោ អប្បហីនោ’’តិ. អារម្មណវសេន ចាយំ អនុសយដ្ឋោ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘ន សព្ពំ សុខំ វេទនំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ’’តិ.

វត្ថុវសេនបិ បន អនុសយដ្ឋោ វេទិតព្ពោ, យោ ‘‘ភូមិលទ្ធ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេន ហិ អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៨៣៤) វុត្តំ –

‘‘ភូមីតិ វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា តេភូមកា បញ្ចក្ខន្ធា. ភូមិលទ្ធំ នាម តេសុ ខន្ធេសុ ឧប្បត្តិរហំ កិលេសជាតំ. តេន ហិ សា ភូមិលទ្ធា នាម ហោតិ, តស្មា ភូមិលទ្ធន្តិ វុច្ចតិ, សា ច ខោ ន អារម្មណវសេន. អារម្មណវសេន ហិ សព្ពេបិ អតីតានាគតេ បរិញ្ញាតេបិ ច ខីណាសវានំ ខន្ធេ អារព្ភ កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ មហាកច្ចានឧប្បលវណ្ណាទីនំ ខន្ធេ អារព្ភ សោរេយ្យសេដ្ឋិនន្ទមាណវកាទីនំ វិយ. យទិ ច តំ ភូមិលទ្ធំ នាម សិយា, តស្ស អប្បហេយ្យតោ ន កោចិ ភវមូលំ បជហេយ្យ, វត្ថុវសេន បន ភូមិលទ្ធំ វេទិតព្ពំ. យត្ថ យត្ថ ហិ វិបស្សនាយ អបរិញ្ញាតា ខន្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តត្ថ ឧប្បាទតោ បភុតិ តេសុ វដ្ដមូលំ កិលេសជាតំ អនុសេតិ. តំ អប្បហីនដ្ឋេន ភូមិលទ្ធន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិអាទិ.

ឯស នយោ សព្ពត្ថាតិ ឥមិនា ‘‘ន សព្ពាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ សោ អប្បហីនោ, ន សព្ពំ ទុក្ខំ វេទនំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិំ អតិទិសតិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ‘‘យោ អនុសយោ យត្ថ អនុសេតិ, សោ បហីយមានោ តត្ថ បហីនោ នាម ហោតី’’តិ តត្ថ តត្ថ បហានបុច្ឆា, តំ សន្ធាយាហ ‘‘កិំ បហាតព្ពន្តិ អយំ បហានបុច្ឆា នាមា’’តិ.

ឯកេនេវ ព្យាករណេនាតិ ‘‘ឥធាវុសោ, វិសាខ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣៧៤) ឯកេនេវ វិស្សជ្ជនេន. ទ្វេ បុច្ឆាតិ អនុសយបុច្ឆា បហានបុច្ឆាតិ ទ្វេបិ បុច្ឆា វិស្សជ្ជេសិ. ‘‘រាគំ តេន បជហតី’’តិ ឥទមេកំ វិស្សជ្ជនំ, ‘‘ន តត្ថ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឥទមេកំ វិស្សជ្ជនំ, បុច្ឆានុក្កមញ្ចេត្ថ អនាទិយិត្វា បហានក្កមេន វិស្សជ្ជនា បវត្តា. ‘‘ទ្វេ បុច្ឆា វិស្សជ្ជេសី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឥធា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តថាវិក្ខម្ភិតមេវ កត្វាតិ ឥមិនា យោ រាគំ វិក្ខម្ភេត្វា បុន ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានតោ តថាវិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា មគ្គេន សមុគ្ឃាតេតិ, តស្ស វសេន ‘‘រាគំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កាមោឃាទីហិ ចតូហិ ឱឃេហិ សំសារភវោឃេនេវ វា វេគសា វុយ្ហមានេសុ សត្តេសុ តំ ឧត្តរិត្វា បត្តព្ពំ, តស្ស បន គាធភាវតោ បតិដ្ឋានភូតំ. តេនាហ ភគវា – ‘‘តិណ្ណោ បារង្គតោ ថលេ តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៨; ឥតិវុ. ៦៩; បុ. ប. ១៨៧).

សុញ្ញតាទិភេទេន អនេកភេទត្តា បាឡិយំ ‘‘អនុត្តរេសូ’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសោតិ ‘‘អនុត្តរា វិមោក្ខា’’តិ វត្វា បុន តេសំ សព្ពេសម្បិ អរហត្តភាវសាមញ្ញេន ‘‘អរហត្តេ’’តិ វុត្តំ. វិសយេ ចេតំ ភុម្មំ. បត្ថនំ បដ្ឋបេន្តស្សាតិ ‘‘អហោ វតាហំ អរហត្តំ លភេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ ឧបដ្ឋបេន្តស្ស, បត្ថេន្តស្សាតិ អត្ថោ. បដ្ឋបេន្តស្សាតិ ចេត្ថ ហេតុម្ហិ អន្តសទ្ទោ. កថំ បន អរហត្តវិសយា បត្ថនា ឧប្បជ្ជតីតិ? ន កាចិ អរហត្តំ អារម្មណំ កត្វា បត្ថនា ឧប្បជ្ជតិ អនធិគតត្តា អវិសយភាវតោ. បរិកប្បិតរូបំ បន តំ ឧទ្ទិស្ស បត្ថនា ឧប្បជ្ជតិ. ‘‘ឧប្បជ្ជតិ បិហាបច្ចយា’’តិ វុត្តំ បរម្បរបច្ចយតំ សន្ធាយ, ឧជុកំ បន បច្ចយភាវោ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ន បត្ថនាយ បដ្ឋបនមូលកំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. ឥទំ បន សេវិតព្ពំ ទោមនស្សំ អកុសលប្បហានស្ស កុសលាភិវុឌ្ឍិយា ច និមិត្តភាវតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ទោមនស្សម្បាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥៩-៣៦២). តីហិ មាសេហិ សម្បជ្ជនកា តេមាសិកា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមស្មិំ វារេតិ ឥមស្មិំ បវារណវារេ. វិសុទ្ធិបវារណន្តិ ‘‘បរិសុទ្ធោ អហ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តំ វិសុទ្ធិបវារណំ. អរហន្តានមេវ ហេស បវារណា.

ន កទាចិ បហាតព្ពស្ស បហាយកតា អត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ទោមនស្សេន វា’’តិអាទិំ វត្វា បរិយាយេនេតំ វុត្តំ, តំ វិភាវេន្តោ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិមាហ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ វិត្ថារេន អាគមិស្សតិ. បដិបទំ គហេត្វា បត្ថនំ កត្វា បត្ថនំ ឋបេត្វា. បដិសញ្ចិក្ខតីតិ ឱវាទវសេន អត្តានំ សមុត្តេជេន្តោ កថេតិ. សីលេន ហីនដ្ឋានន្តិ អញ្ញេហិ អរហត្តាយ បដិបជ្ជន្តេហិ សីលេន ហីនដ្ឋានំ កិំ តុយ្ហំ អត្ថីតិ អធិប្បាយោ. សុបរិសុទ្ធន្តិ អខណ្ឌាទិភាវតោ សុធោតជាតិមណិ វិយ សុដ្ឋុ បរិសុទ្ធំ. សុបគ្គហិតន្តិ កទាចិបិ សង្កោចាភាវតោ វីរិយំ សុដ្ឋុ បគ្គហិតំ. បញ្ញាតិ វិបស្សនាបញ្ញា បដិបក្ខេហិ អនធិភូតតាយ អកុណ្ឋា តិក្ខវិសទា សង្ខារានំ សម្មសនេ សូរា ហុត្វា វហតិ បវត្តតិ. បរិយាយេនាតិ តស្ស ទោមនស្សស្ស អរហត្តុបនិស្សយតាបរិយាយេន. អារម្មណវសេន អនុសយនំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ន តំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. អនុប្បជ្ជនមេត្ថ បហានំ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘បហីនោវ តត្ថ បដិឃានុសយោតិ អត្ថោ’’តិ. តតិយជ្ឈានេន វិក្ខម្ភេតព្ពា អវិជ្ជា, សា ឯវ អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្ទីយតីតិ ‘‘អវិជ្ជានុសយំ វិក្ខម្ភេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ, អនុសយសទិសតាយ វា. ‘‘រាគានុសយំ វិក្ខម្ភេត្វា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ចតុត្ថជ្ឈានេ នានុសេតិ នាម តត្ថ កាតព្ពកិច្ចាករណតោ.

៤៦៦. តស្មាតិ បច្ចនីកត្តា សភាវតោ កិច្ចតោ បច្ចយតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. វិសភាគបដិភាគោ កថិតោ ‘‘កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគា ធម្មា’’តិអាទីសុ វិយ. អន្ធការាតិ អន្ធការសទិសា អប្បកា សភាវតោ. អវិភូតា អបាកដា អនោឡារិកភាវតោ. តតោ ឯវ ទុទ្ទីបនា ទុវិញ្ញាបនា. តាទិសាវាតិ ឧបេក្ខាសទិសាវ. យថា ឧបេក្ខា សុខទុក្ខានិ វិយ ន ឱឡារិកា, ឯវំ អវិជ្ជា រាគទោសា វិយ ន ឱឡារិកា. អថ ខោ អន្ធការា អវិភូតា ទុទ្ទីបនា ទុវិញ្ញាបនាតិ អត្ថោ. សភាគបដិភាគោ កថិតោ ‘‘បណិធិ បដិឃោសោ’’តិអាទីសុ វិយ. យត្តកេសុ ឋានេសូតិ ទុក្ខាទីសុ យត្តកេសុ ឋានេសុ, យត្ថ វា ញេយ្យដ្ឋានេសុ. វិសភាគបដិភាគោតិ អន្ធការស្ស វិយ អាលោកោ វិឃាតកបដិភាគោ. វិជ្ជាតិ មគ្គញាណំ អធិប្បេតំ, វិមុត្តីតិ ផលន្តិ អាហ ‘‘ឧភោបេតេ ធម្មា អនាសវា’’តិ. អនាសវដ្ឋេនាតិអាទីសុ បណីតដ្ឋេនាតិបិ វត្តព្ពំ. សោបិ ហិ វិមុត្តិនិព្ពានានំ សាធារណោ, វិមុត្តិយា អសង្ខតដ្ឋេន និព្ពានស្ស វិសភាគតាបិ លព្ភតេវ. បញ្ហំ អតិក្កមិត្វា គតោសិ, អបុច្ឆិតព្ពំ បុច្ឆន្តោតិ អធិប្បាយោ. បញ្ហានំ បរិច្ឆេទបមាណំ គហេតុំ យុត្តដ្ឋានេ អដ្ឋត្វា តតោ បរំ បុច្ឆន្តោ នាសក្ខិ បញ្ហានំ បរិយន្តំ គហេតុំ. អប្បដិភាគធម្មស្សាតិ និប្បរិយាយតោ សភាគបដិភាគេន អប្បដិភាគធម្មស្ស. អនាគតាទិបរិយាយេន និព្ពានស្ស សភាគបដិភាគោ វុត្តោ, វិសភាគេ ច អត្ថេវ សង្ខតធម្មា, តស្មា និប្បរិយាយតោ កិញ្ចិ សភាគបដិភាគំ សន្ធាយ បុច្ឆតីតិ កត្វា ‘‘អច្ចយាសី’’តិអាទិ វុត្តំ. អសង្ខតស្ស ហិ អប្បតិដ្ឋស្ស ឯកន្តនិច្ចស្ស សតោ និព្ពានស្ស កុតោ និប្បរិយាយេន សភាគស្ស សម្ភវោ. តេនាហ ‘‘និព្ពានំ នាមេត’’ន្តិអាទិ.

វិរទ្ធោតិ ឯត្ថ សភាគបដិភាគំ បុច្ឆិស្សាមីតិ និច្ឆយាភាវតោ បុច្ឆិតមត្ថំ វិរជ្ឈិត្វាវ បុច្ឆិ, ន អជានិត្វាតិ អត្ថោ. ឯតេន ហេដ្ឋា សព្ពបុច្ឆា ទិដ្ឋសំសន្ទននយេន ជានិត្វាវ បវត្តាតិ ទីបិតំ ហោតិ. ថេរី បន តំ តំ បុច្ឆិតមត្ថំ សភាវតោ វិភាវេន្តី សត្ថុ ទេសនាញាណំ អនុគន្ត្វាវ វិស្សជ្ជេសិ. និព្ពានោគធន្តិ និព្ពានំ ឱគាហិត្វា ឋិតំ និព្ពានន្តោគធំ. តេនាហ ‘‘និព្ពានព្ភន្តរំ និព្ពានំ អនុបវិដ្ឋ’’ន្តិ. អស្សាតិ ព្រហ្មចរិយស្ស.

៤៦៧. បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតាតិ ឯត្ថ វុត្តបណ្ឌិច្ចំ ទស្សេតុំ ‘‘ធាតុកុសលា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, បណ្ឌិតោ ហោតិ? យតោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ធាតុកុសលោ ច ហោតិ, អាយតនកុសលោ ច បដិច្ចសមុប្បាទកុសលោ ច ឋានាដ្ឋានកុសលោ ច. ឯត្តាវតា នុ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ បណ្ឌិតោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៤). បញ្ញាមហត្តំ នាម ថេរិយា អសេក្ខប្បដិសម្ភិទប្បត្តាយ បដិសម្ភិទាយោ បូរេត្វា ឋិតតាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘មហន្តេ អត្ថេ’’តិអាទិ វុត្តំ. រាជយុត្តេហីតិ រញ្ញោ កម្មេ និយុត្តបុរិសេហិ. អាហច្ចវចនេនាតិ សត្ថារា ករណាទីនិ អាហនិត្វា បវត្តិតវចនេន. យទេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចូឡវេទល្លសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.