៣. មហាវេទល្លសុត្តវណ្ណនា

៤៤៩. គរុភាវោ គារវំ, បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុករណីយតា. សហ គារវេនាតិ សគារវោ, គរុនា កិស្មិញ្ចិ វុត្តេ គារវវសេន បតិស្សវនំ បតិស្សវោ, សហ បតិស្សវេន សប្បតិស្សវោ, បតិស្សវភូតំ តំសភាគញ្ច យំ កិញ្ចិ គរុករណំ. សគារវេ សប្បតិស្សវចនំ សគារវសប្បតិស្សវចនំ. គរុករណំ វា គារវោ, សគារវស្ស សប្បតិស្សវចនំ សគារវសប្បតិស្សវចនំ. ឯតេន សភាវេនេវ សគារវស្ស តថាបវត្តំ វចនន្តិ ទស្សេតិ. អញ្ញត្ថ ទុ-សទ្ទោ គរហត្ថោបិ ហោតិ ‘‘ទុក្ខំ ទុប្បុត្តោ’’តិអាទីសុ វិយ, ឥធ បន សោ ន សម្ភវតិ កុច្ឆិតាយ បញ្ញាយ អភាវតោតិ អាហ ‘‘បញ្ញាយ ទុដ្ឋំ នាម នត្ថី’’តិ. ‘‘ទុស្សីលោ’’តិអាទីសុ វិយ អភាវត្ថោ ទុ-សទ្ទោតិ វុត្តំ ‘‘អប្បញ្ញោ និប្បញ្ញោតិ អត្ថោ’’តិ. កិត្តកេនាតិ កេន បរិមាណេន. តំ បន បរិមាណំ យស្មា បរិមេយ្យស្ស អត្ថស្ស បរិច្ឆិន្ទនំ ហោតិ, នុ-សទ្ទោ ច បុច្ឆាយ ជោតកោ, តស្មា ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោតិ ការណបរិច្ឆេទបុច្ឆា’’តិ វត្វា ‘‘កិត្តកេន នុ ខោ ឯវំ វុច្ចតីតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. ‘‘ការណបរិច្ឆេទបុច្ឆា’’តិ ឥមិនា ‘‘កិត្តាវតា’’តិ សាមញ្ញតោ បុច្ឆាភាវោ ទស្សិតោ, ន វិសេសតោ, តស្ស បុច្ឆាវិសេសភាវញាបនត្ថំ មហានិទ្ទេសេ អាគតា សព្ពាវ បុច្ឆា អត្ថុទ្ធារនយេន ទស្សេតិ ‘‘បុច្ឆា ច នាមា’’តិអាទិនា. អទិដ្ឋំ ជោតីយតិ ឯតាយាតិ អទិដ្ឋជោតនា, បុច្ឆា. ទិដ្ឋសំសន្ទនា សាកច្ឆាវសេន វិនិច្ឆយករណំ. វិមតិ ឆិជ្ជតិ ឯតាយាតិ វិមតិច្ឆេទនា. អនុមតិយា បុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិបុច្ឆាយ ហិ ‘‘កិំ តុម្ហាកំ អនុមតី’’តិ អនុមតិ បុច្ឆិតា ហោតិ. កថេតុំ កម្យតាយ បុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា.

លក្ខណន្តិ ញាតុំ ឥច្ឆិតោ យោ កោចិ សភាវោ. អញ្ញាតន្តិ យេន កេនចិ ញាណេន អញ្ញាតភាវំ អាហ. អទិដ្ឋន្តិ ទស្សនភូតេន បច្ចក្ខំ វិយ អទិដ្ឋតំ. អតុលិតន្តិ ‘‘ឯត្តកំ ឥទ’’ន្តិ តុលនភូតេន អតុលិតតំ. អតីរិតន្តិ តីរណភូតេន អកតញាណកិរិយាសមាបនតំ. អវិភូតន្តិ ញាណស្ស អបាកដភាវំ. អវិភាវិតន្តិ ញាណេន អបាកដីកតភាវំ. ឥធ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា អធិប្បេតា, ន អទិដ្ឋជោតនា វិមតិច្ឆេទនា ចាតិ.

កថមយំ អត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘ថេរោ ហី’’តិអាទិ. សយំ វិនិច្ឆិនន្តោតិ សយមេវ តេសំ បញ្ហានំ អត្ថំ វិសេសេន និច្ឆិនន្តោ. ឥទំ សុត្តន្តិ ឥទំ បញ្ចវីសតិបញ្ហបដិមណ្ឌិតសុត្តំ, ន យំ កិញ្ចិ អនវសេសេនេវ មត្ថកំ បាបេសីតិ. ‘‘សយមេវ បញ្ហំ សមុដ្ឋាបេត្វា សយំ វិនិច្ឆិនន្តោ’’តិ ឯត្ថ ចតុក្កោដិកំ ភវតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកច្ចោ ហី’’តិអាទិមាហ. បញ្ហំ សមុដ្ឋាបេតុំយេវ សក្កោតីតិ បុច្ឆនវិធិំយេវ ជានាតិ. ន និច្ឆេតុន្តិ និច្ឆេតុំ ន សក្កោតិ, វិស្សជ្ជនវិធិំ ន ជានាតីតិ អត្ថោ. វិសេសដ្ឋានន្តិ អញ្ញេហិ អសទិសដ្ឋានំ. ថេរេន សទិសោតិ ថេរេន សទិសោ សាវកោ នត្ថិ.

សំសន្ទិត្វាតិ សំយោជេត្វា សមានំ កត្វា, យថា តត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បវត្តំ, តថា តំ អវិលោមេត្វាតិ អត្ថោ. លីឡាយន្តោតិ លីឡំ ករោន្តោ. ធម្មកថិកតាយ អគ្គភាវប្បត្តិយា តត្ថ អប្បដិហតញាណតាយ ពុទ្ធលីឡាយ វិយ ចតុន្នំ បរិសានំ គមនំ គណ្ហន្តោ ធម្មកថំ កថេតិ.

ឥតោ វា ឯត្តោ វា អនុក្កមិត្វាតិ ឧគ្គហិតកថាមគ្គតោ យត្ថ កត្ថចិ ឦសកម្បិ អនុក្កមិត្វា ឧគ្គហិតនិយាមេនេវាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យដ្ឋិកោដិ’’ន្តិអាទិ. ឯកបទិកន្តិ ឯកបទនិក្ខេបមត្តំ. ទណ្ឌកសេតុន្តិ ឯកទណ្ឌកមយំ សេតុំ. ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច សុត្តបទានំ អាហរណេន តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ ហេដ្ឋុបរិយំ ករោន្តោ. ជាតស្សរសទិសញ្ច គាថំ, សុត្តបទំ វា និក្ខិបិត្វា តត្ថ នានាឧបមាការណានិ អាហរន្តោ តានិ ច តេហិ សុត្តបទេហិ ពោធេន្តោ សមុដ្ឋាបេន្តោ ‘‘ជាតស្សរេ បញ្ចវណ្ណានិ កុសុមានិ ផុល្លាបេន្តោ វិយ សិនេរុមត្ថកេ វដ្ដិសហស្សំ ជាលេន្តោ វិយា’’តិ វុត្តោ.

ឯកបទុទ្ធារេតិ ឯកស្មិំ បទុទ្ធារណក្ខណេ. បទវសេន សដ្ឋិ បទសតសហស្សានិ គាថាវសេន បន្នរស គាថាសហស្សានិ. អាកឌ្ឍិត្វា គណ្ហន្តោ វិយាតិ បច្ចេកំ បុប្ផានិ អនោចិនិត្វា វល្លិមេវ អាកឌ្ឍិត្វា ឯកជ្ឈំ បុប្ផានិ កត្វា គណ្ហន្តោ វិយ. តេនាហ ‘‘ឯកប្បហារេនេវា’’តិ. គតិមន្តានន្តិ អតិសយាយ ញាណគតិយា យុត្តានំ. ធិតិមន្តានន្តិ ធារណពលេន យុត្តានំ.

អនន្តនយុស្សទន្តិ បច្ចយុប្បន្នភាសិតត្ថនិព្ពានវិបាកកិរិយាទិវសេន អនន្តបភេទេ វិសយេ បវត្តិយា អនន្តនយេហិ ឧស្សន្នំ ឧបចិតំ. ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថិកានំ តិត្ថេ ឋបិតនាវា វិយាតិ យោជនា. សហស្សយុត្តអាជញ្ញរថោតិ វេជយន្តរថំ សន្ធាយ វទតិ.

យស្មា បុច្ឆាយំ ព្យាបនិច្ឆានយេន ‘‘ទុប្បញ្ញោ ទុប្បញ្ញោ’’តិ អាមេឌិតវសេន វុត្តំ, តស្មា ធម្មសេនាបតិ បុច្ឆិតមត្ថំ វិស្សជ្ជេន្តោ បុច្ឆាសភាគេន ‘‘នប្បជានាតិ នប្បជានាតី’’តិ អាមេឌិតវសេនេវាហ. តត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ការណត្ថោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា នប្បជានាតិ, តស្មា ទុប្បញ្ញោតិ វុច្ចតី’’តិ អាហ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឥទំ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ. តញ្ច ខោ រុប្បនំ វេទិយនំ សញ្ជាននំ អភិសង្ខរណំ វិជាននន្តិ សង្ខេបតោ ឯត្តកំ. ឥតោ ឧទ្ធំ កិញ្ចិ ធម្មជាតំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ នាម នត្ថីតិ យាថាវសរសលក្ខណតោ បវត្តិក្កមតោ ចេវ បីឡនសង្ខតសន្តាបវិបរិណាមលក្ខណតោ ច យថាភូតំ អរិយមគ្គបញ្ញាយ នប្បជានាតិ. អវសេសបច្ចយសមាគមេ ឧទយតិ ឧប្បជ្ជតិ, ស្វាយំ សមុទយោ សំសារបវត្តិភាវេនាតិ អាហ ‘‘បវត្តិទុក្ខបភាវិកា’’តិ, ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទិកាតិ អត្ថោ. យាថាវសរសលក្ខណតោតិ យថាភូតំ អនុបច្ឆេទករណរសតោ ចេវ សម្បិណ្ឌននិទានសំយោគបលិពោធលក្ខណតោ ច.

ឥទំ នាម ឋានំ បត្វាតិ ឥទំ នាម អប្បវត្តិការណំ អាគម្ម. និរុជ្ឈតីតិ អនុប្បាទនិរោធវសេន និរុជ្ឈតិ, តេនាហ ‘‘ឧភិន្នំ អប្បវត្តី’’តិ. យាថាវសរសលក្ខណតោតិ យថាភូតំ អច្ចុតិរសតោ ចេវ និស្សរណវិវេកាសង្ខតាមតលក្ខណតោ ច. អយំ បដិបទាតិ អយំ សម្មាទិដ្ឋិអាទិកា សមោធានលក្ខណា បដិបជ្ជតិ ឯតាយាតិ បដិបទា. ទុក្ខនិរោធំ គច្ឆតីតិ ទុក្ខនិរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន គច្ឆតិ អារព្ភ បវត្តតិ. យាថាវសរសលក្ខណតោតិ យថាភូតំ កិលេសប្បហានករណសរសតោ ចេវ និយ្យានហេតុទស្សនាធិបតេយ្យលក្ខណតោ ច នប្បជានាតិ. អនន្តរវារេតិ ទុតិយវារេ. ឥមិនាវ នយេនាតិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឯត្តកំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា បឋមវារេ វុត្តនយេន. តត្ថ ហិ ទុប្បញ្ញនិទ្ទេសត្តា បជាននបដិក្ខេបវសេន ទេសនា អាគតា, ឥធ បញ្ញវន្តនិទ្ទេសត្តា បជាននវសេនាតិ អយមេវ វិសេសោ. ឯត្ថាតិ ទុតិយវារេ.

សវនតោតិ កម្មដ្ឋានស្ស សវនតោ ឧគ្គណ្ហាតិ. គន្ថសវនមុខេន ហិ តទត្ថស្ស ឧគ្គហណំ. ឋបេត្វា តណ្ហន្តិអាទិ តស្ស ឧគ្គហណាការនិទស្សនំ. អភិនិវិសតីតិ វិបស្សនាភិនិវេសវសេន អភិនិវិសតិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ បដ្ឋបេតិ. នោ វិវដ្ដេតិ វិវដ្ដេ អភិនិវេសោ ន ហោតិ អវិសយត្តា. អយន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកោ.

បញ្ចក្ខន្ធាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. ខន្ធវសេន វិបស្សនាភិនិវេសស្ស ចក្ខាទិវសេន វេទនាទិវសេន ច សតិបិ អនេកវិធត្តេ សុករំ សុវិញ្ញេយ្យន្តិ ចតុធាតុមុខេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘ធាតុកម្មដ្ឋានវសេន ឱតរិត្វា’’តិ អាហ. រូបន្តិ វវត្ថបេតីតិ រុប្បនដ្ឋេន រូបន្តិ អសង្ករតោ បរិច្ឆិន្ទតិ. តទារម្មណាតិ តំ រូបំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តនកា. នាមន្តិ វេទនាទិចតុក្កំ នមនដ្ឋេន នាមន្តិ វវត្ថាបេតិ. យមកតាលក្ខន្ធំ ភិន្ទន្តោ វិយ យមកំ ភិន្ទិត្វា ‘‘អរូបំ, រូបញ្ចា’’តិ ទ្វេវ ឥមេ ធម្មា, ន ឯត្ថ កោចិ អត្តា វា អត្តនិយំ វាតិ នាមរូបំ វវត្ថបេតិ បរិច្ឆិន្ទតិ បរិគ្គណ្ហាតិ. ឯត្តាវតា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ទស្សិតា. តំ បនេតំ នាមរូបំ ន អហេតុកំ. យស្មា សព្ពំ សព្ពត្ថ សព្ពទា ច នត្ថិ, តស្មា សហេតុកំ. កីទិសេន ហេតុនា? ន ឥស្សរាទិវិសមហេតុនា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៤៤៧) វុត្តនយេន គហេតព្ពំ. សហេតុកត្តា ឯវ សបច្ចយំ. អវិជ្ជាទយោតិ អវិជ្ជាតណ្ហុបាទានកម្មាហារាទយោ. ឯវន្តិ ‘‘តំ បនេត’’ន្តិអាទិនា វុត្តប្បការេន អវិជ្ជាទិកេ បច្ចយេ ចេវ រូបវេទនាទិកេ បច្ចយុប្បន្នធម្មេ ច វវត្ថបេត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិគ្គហេត្វា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ, តណ្ហាសមុទយា រូបសមុទយោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០). ឯត្តាវតា កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិំ ទស្សេតិ.

ហុត្វាតិ ហេតុបច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជិត្វា. អភាវដ្ឋេនាតិ តទនន្តរមេវ វិនស្សនដ្ឋេន. អនិច្ចាតិ អនិច្ចា អទ្ធុវា. អនិច្ចលក្ខណំ អារោបេតីតិ តេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អនិច្ចតាសង្ខាតំ សាមញ្ញលក្ខណំ និរោបេតិ. តតោតិ អនិច្ចលក្ខណារោបនតោ បរំ, តតោ វា អនិច្ចភាវតោ. ឧទយព្ពយប្បដិបីឡនាការេនាតិ ឧប្បាទនិរោធេហិ បតិ បតិ អភិក្ខណំ បីឡនាការេន ហេតុនា ទុក្ខា អនិដ្ឋា, ទុក្ខមា វា. អវសវត្តនាការេនាតិ កស្សចិ វសេន អវសវត្តនាការេន. អនត្តាតិ ន សយំ អត្តា, នាបិ នេសំ កោចិ អត្តា អត្ថីតិ អនត្តាតិ. តិលក្ខណំអារោបេត្វាតិ ឯវំ អនិច្ចស្ស ទុក្ខភាវតោ, ទុក្ខស្ស ច អនត្តភាវតោ ខន្ធបញ្ចកេ តិវិធម្បិ សាមញ្ញលក្ខណំ អារោបេត្វា. សម្មសន្តោតិ ឧទយព្ពយញាណុប្បត្តិយា ឧប្បន្នេ វិបស្សនុបក្កិលេសេ បហាយ មគ្គាមគ្គំ វវត្ថបេត្វា ឧទយព្ពយញាណាទិវិបស្សនាបដិបាដិយា សង្ខារេ សម្មសន្តោ គោត្រភុញាណានន្តរំ លោកុត្តរមគ្គំ បាបុណាតិ.

ឯកបដិវេធេនាតិ ឯកេនេវ ញាណេន បដិវិជ្ឈនេន. បដិវេធោ បដិឃាតាភាវេន វិសយេ និស្សង្គចារសង្ខាតំ និព្ពិជ្ឈនំ. អភិសមយោ អវិរជ្ឈិត្វា អធិគមនសង្ខាតោ អវពោធោ. ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឯត្តំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា យាថាវតោ ជាននមេវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ បរិញ្ញាបដិវេធោ, ឥទញ្ច យថា ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា ទុក្ខស្ស សរូបាទិបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា បវត្តិំ គហេត្វា វុត្តំ, ន បន មគ្គញាណស្ស ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា បវត្តនតោ. តេនាហ ‘‘តស្មិញ្ចស្ស ខណេ’’តិអាទិ. បហីនស្ស បុន អបហាតព្ពតាយ បកដ្ឋំ ហានំ ចជនំ សមុច្ឆិន្ទនំ បហានំ, បហានមេវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ បហានបដិវេធោ. អយម្បិ យេន កិលេសេន អប្បហីយមានេន មគ្គភាវនាយ ន ភវិតព្ពំ, អសតិ ច មគ្គភាវនាយ យោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្ស បទឃាតំ ករោន្តស្ស អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេន្តស្ស ញាណស្ស តថាបវត្តិយា បដិឃាតាភាវេន និស្សង្គចារំ ឧបាទាយ ឯវំ វុត្តោ. សច្ឆិកិរិយា បច្ចក្ខករណំ អនុស្សវាការបរិវិតក្កាទិកេ មុញ្ចិត្វាវ សរូបតោ អារម្មណករណំ ‘‘ឥទំ ត’’ន្តិ យាថាវសភាវតោ គហណំ, សា ឯវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ. អយម្បិ យស្ស អាវរណស្ស អសមុច្ឆិន្ទនតោ ញាណំ និរោធំ អាលម្ពិតុំ ន សក្កោតិ, តស្ស សមុច្ឆិន្ទនតោ តំ សរូបតោ វិភាវិតមេវ បវត្តតីតិ ឯវំ វុត្តោ.

ភាវនា ឧប្បាទនា វឌ្ឍនា ច. តត្ថ បឋមមគ្គេ ឧប្បាទនដ្ឋេន ភាវនា, ទុតិយាទីសុ វឌ្ឍនដ្ឋេន, ឧភយត្ថាបិ វា ឧភយំ វេទិតព្ពំ. បឋមមគ្គោបិ ហិ យថារហំ វុដ្ឋានគាមិនិយំ បវត្តំ បរិជាននាទិំ វឌ្ឍេន្តោ បវត្តោតិ តត្ថាបិ វឌ្ឍនដ្ឋេន ភាវនាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. ទុតិយាទីសុបិ អប្បហីនកិលេសប្បហានតោ បុគ្គលន្តរសាធនតោ ច ឧប្បាទនដ្ឋេន ភាវនា, សា ឯវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ ភាវនាបដិវេធោ. អយម្បិ យថា ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា មគ្គធម្មានំ សរូបបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា បវត្តិំ គហេត្វា វុត្តោ. តិដ្ឋន្តុ តាវ យថាធិគតា មគ្គធម្មា, យថាបវត្តេសុ ផលេសុបិ អយំ យថាធិគតសច្ចធម្មេសុ វិយ វិគតសម្មោហោវ ហោតិ សេក្ខោបិ សមានោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ វិទិតធម្មោ បរិយោគាឡ្ហធម្មោ’’តិ (មហាវ. ២៧). យថា ចស្ស ធម្មា តាសំ ជោតិតា យថាធិគតសច្ចធម្មាវលម្ពិនិយោ មគ្គវីថិតោ បរតោ មគ្គផលបហីនាវសិដ្ឋកិលេសនិព្ពានានំ បច្ចវេក្ខណា បវត្តន្តិ. ទុក្ខសច្ចធម្មា ហិ សក្កាយទិដ្ឋិអាទយោ. អយញ្ច អត្ថវណ្ណនា បរិញ្ញាភិសមយេនាតិអាទីសុបិ វិភាវេតព្ពា. កិច្ចតោតិ អសម្មោហតោ. និរោធំ អារម្មណតោតិ ឯត្ថ ‘‘អារម្មណតោបី’’តិ បិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ និរោធេបិ អសម្មោហបដិវេធស្ស លព្ភនតោ. ឯតស្សាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកស្ស បុគ្គលស្ស.

បញ្ញវាតិ និទ្ទិដ្ឋោ និប្បរិយាយតោ បញ្ញវន្តតាយ ឥធ អធិប្បេតត្តា. បាឡិតោតិ ធម្មតោ. អត្ថតោតិ អដ្ឋកថាតោ. អនុសន្ធិតោតិ តស្មិំ តស្មិំ សុត្តេ តំតំអនុសន្ធិតោ. បុព្ពាបរតោតិ បុព្ពេនាបរស្ស សំសន្ទនតោ. សង្គីតិក្កមេន ចេត្ថ បុព្ពាបរតា វេទិតព្ពា. តំតំទេសនាយមេវ វា បុព្ពភាគេន អបរភាគស្ស សំសន្ទនតោ. វិញ្ញាណចរិតោតិ វិជាននចរិតោ វីមំសនចរិតោ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ វិចារណាចារវេបុល្លតោ. បញ្ញវាតិ ន វត្តព្ពោ មគ្គេនាគតាយ បញ្ញាយ អភាវតោ. អជ្ជ អជ្ជេវ អរហត្តន្តិ ឥត្តរំ អតិខិប្បមេវាតិ អធិប្បាយោ. បញ្ញវាបក្ខំ ភជតិ សេក្ខបរិយាយសព្ភាវតោ. សុត្តេ បន បដិវេធោវ កថិតោ សច្ចាភិសមយវសេន អាគតត្តា.

ឯសាតិ អនន្តរេ វុត្តោ អរិយបុគ្គលោ. កម្មការកចិត្តន្តិ ភាវនាកម្មស្ស បវត្តនកចិត្តំ. សុខវេទនម្បិ វិជានាតីតិ កោ វេទិយតិ, កស្ស វេទនា, កិំការណា វេទនា, សោបិ កស្សចិ អភាវគ្គហណមុខេន សុខំ វេទនំ សភាវតោ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ ច យថាភូតំ បរិច្ឆិន្ទន្តោ បរិគ្គណ្ហន្តោ សុខំ វេទនំ វិជានាតិ នាម. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. យស្មា ‘‘សតិបដ្ឋានេ’’តិ ឥមិនា សតិបដ្ឋានកថំ ឧបលក្ខេតិ. តាយ ហិ តទត្ថោ វេទិតព្ពោ, តស្មា តំសំវណ្ណនាយម្បិ (ទី. និ. ដី. ២.៣៨០) វុត្តនយេន តស្សត្ថោ វេទិតព្ពោ. កាមញ្ចេតំ វិញ្ញាណំ វេទនាតោ អញ្ញម្បិ អារម្មណំ វិជានាតិ, អនន្តរវារេ បន រូបមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសស្ស ទស្សិតត្តា ឥធ អរូបមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘សុខន្តិបិ វិជានាតី’’តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋំ, បុច្ឆន្តស្ស វា អជ្ឈាសយវសេន.

សំសដ្ឋាតិ សម្បយុត្តា. តេនាហ ‘‘ឯកុប្បាទាទិលក្ខណេន សំយោគដ្ឋេនា’’តិ. វិសំសដ្ឋាតិ វិប្បយុត្តា. ភិន្ទិត្វាតិ អញ្ញភូមិកស្ស អញ្ញភូមិទស្សនេនេវ វិនាសេត្វា, សំភិន្ទិត្វា វា. សំសដ្ឋភាវំ បុច្ឆតីតិ តំចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានំ បញ្ចវិញ្ញាណានំ សំសដ្ឋភាវំ បុច្ឆតិ. យទិ ឯវំ កថំ បុច្ឆាយ អវសរោ វិសំសដ្ឋភាវាសង្កាយ ឯវ អភាវតោ? ន, ចិត្តុប្បាទន្តរគតានំ មគ្គបញ្ញាមគ្គវិញ្ញាណានំ វិបស្សនាបញ្ញាវិបស្សនាវិញ្ញាណានញ្ច វោមិស្សកសំសដ្ឋភាវស្ស លព្ភមានត្តា. វិនិវដ្ដេត្វាតិ អញ្ញមញ្ញតោ វិវេចេត្វា. នានាករណំ ទស្សេតុំ ន សក្កាតិ ឥទំ កេវលំ សំសដ្ឋភាវមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សភាវភេទំ, សភាវភេទតោ បន នានាករណំ នេសំ បាកដមេវ. តេនាហ ‘‘អារម្មណតោ វា វត្ថុតោ វា ឧប្បាទតោ វា និរោធតោ វា’’តិ. ឥទានិ តមេវ សភាវភេទំ វិសយភេទេន សុដ្ឋុ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តេសំ តេសំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិសយោតិ បវត្តិដ្ឋានំ ឥស្សរិយភូមិ, យេន ចិត្តបញ្ញានំ តត្ថ តត្ថ បុព្ពង្គមតា វុច្ចតិ.

កាមញ្ច វិបស្សនាបិ បញ្ញាវសេនេវ កិច្ចការី, មគ្គោបិ វិញ្ញាណសហិតោវ, ន កេវលោ, យថា បន លោកិយធម្មេសុ ចិត្តំ បធានំ តត្ថស្ស ធោរយ្ហភាវេន បវត្តិសព្ភាវតោ. តថា ហិ តំ ‘‘ឆទ្វារាធិបតិ រាជា’’តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.១៨១) វុច្ចតិ, ឯវំ លោកុត្តរធម្មេសុ បញ្ញា បធានា បដិបក្ខវិធមនស្ស វិសេសតោ តទធីនត្តា. តថា ហិ មគ្គធម្មេ សម្មាទិដ្ឋិ ឯវ បឋមំ គហិតា. អយញ្ច នេសំ វិសយវសេន បវត្តិភេទោ, តថា ច បញ្ញាបនវិធិ ន កេវលំ ថេរេហេវ ទស្សិតោ, អបិច ខោ ភគវតាបិ ទស្សិតោតិ វិភាវេន្តោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោបី’’តិអាទិមាហ. យត្ថ បញ្ញា ន លព្ភតិ, តត្ថ ចិត្តវសេន បុច្ឆនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ យថា ‘‘កិំចិត្តោ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិអាទីសុ (បារា. ១៣២-១៣៥). យត្ថ បន បញ្ញា លព្ភតិ, តត្ថាបិ ចិត្តវសេន ជោតនា ហោតិ យថា – ‘‘អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតិ សន្និសាទេតិ ឯកោទិំ ករោតិ សមាទហតិ (សំ. និ. ៤.៣៣២), យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១). អដ្ឋកថាយំ បន លោកិយធម្មេសុ ចិត្តវសេន, លោកុត្តរធម្មេសុ បញ្ញាវសេន ចោទនំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘កតមា តេ ភិក្ខុ បញ្ញា អធិគតា’’តិអាទិ វុត្តំ. យេភុយ្យវសេន ចេតំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ កត្ថចិ លោកិយធម្មា បញ្ញាសីសេនបិ និទ្ទិសីយន្តិ – ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិនោ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១). សញ្ញាសីសេនបិ – ‘‘ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាតិ វា សេសរូបារូបសញ្ញាតិ វា ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា, ឧទាហុ នានត្ថា’’តិអាទីសុ (បារា. អដ្ឋ. ៤៥.បទភាជនីយវណ្ណនា). តថា លោកុត្តរធម្មាបិ កត្ថចិ ចិត្តសីសេន និទ្ទិសីយន្តិ – ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ចិត្តំ ភាវេតី’’តិ (ធ. ស. ២៧៧), តថា ផស្សាទិសីសេនបិ – ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ផស្សំ ភាវេតិ, វេទនំ សញ្ញំ ចេតនំ ភាវេតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ២៧៧).

ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសូតិ សប្បុរិសសេវនា, សទ្ធម្មស្សវនំ, យោនិសោមនសិការោ, ធម្មានុធម្មបដិបត្តីតិ ឥមេសុ ចតូសុ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ការណេសុ. កាមំ ចេតេសុ សតិអាទយោបិ ធម្មា ឥច្ឆិតព្ពាវ តេហិ វិនា តេសំ អសម្ភវតោ, តថាបិ ចេត្ថ សទ្ធា វិសេសតោ កិច្ចការីតិ វេទិតព្ពា. សទ្ទោ ឯវ ហិ សប្បុរិសេ បយិរុបាសតិ, សទ្ធម្មំ សុណាតិ, យោនិសោ ច មនសិ ករោតិ, អរិយមគ្គស្ស ច អនុធម្មំ បដិបជ្ជតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. ឥមិនា នយេន សេសិន្ទ្រិយេសុបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ចតូសុ សម្មប្បធានេសូតិ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានភាវនាយ. ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសូតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច សោតាបត្តិយង្គេសុ សទ្ធា វិយ សម្មប្បធានភាវនាយ វីរិយំ វិយ ច សតិបដ្ឋានភាវនាយ – ‘‘សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៣៧៣; ម. និ. ១.១០៦; សំ. និ. ៥.៣៨៤, ៤០៧) វចនតោ បុព្ពភាគេ កិច្ចតោ សតិ អធិកា ឥច្ឆិតព្ពា. ឯវំ សមាធិកម្មិកស្ស សមាធិ, ‘‘អរិយសច្ចភាវនា បញ្ញាភាវនា’’តិ កត្វា តត្ថ បញ្ញា បុព្ពភាគេ អធិកា ឥច្ឆិតព្ពាតិ បាកដោយមត្ថោ, អធិគមក្ខណេ បន សមាធិបញ្ញានំ វិយ សព្ពេសម្បិ ឥន្ទ្រិយានំ សទ្ធាទីនំ សមរសតាវ ឥច្ឆិតព្ពា. តថា ហិ ‘‘ឯត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ ឯត្ថគ្គហណំ កតំ. ឯវន្តិ យំ ឋានំ, តំ ឥន្ទ្រិយសមត្តាទិំ បច្ចាមសតិ. សវិសយស្មិំយេវាតិ អត្តនោ អត្តនោ វិសយេ ឯវ. លោកិយលោកុត្តរា ធម្មា កថិតាតិ លោកិយធម្មា លោកុត្តរធម្មា ច តេន តេន បវត្តិវិសេសេន កថិតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សទ្ធាបញ្ចមេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ សហ បវត្តមានេសុ តត្ថ តត្ថ វិសយេ សទ្ធាទីនំ កិច្ចាធិកតាយ តស្ស តស្សេវ ទដ្ឋព្ពតា វុត្តា, ន សព្ពេសំ. ឯវំ អញ្ញេបិ លោកិយលោកុត្តរា ធម្មា យថាសកំ វិសយេ បវត្តិវិសេសវសេន ពោធិតាតិ.

ឥទានិ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ តត្ថ តត្ថ អតិរេកកិច្ចតំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រិទំ ឧបមាសំសន្ទនំ រាជបញ្ចមា សហាយា វិយ វិមុត្តិបរិបាចកានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ. នេសំ កីឡនត្ថំ ឯកជ្ឈំ វីថិឱតរណំ វិយ ឥន្ទ្រិយានំ ឯកជ្ឈំ វិបស្សនាវីថិឱតរណំ. សហាយេសុ បឋមាទីនំ យថាសកគេហេវ វិចារណា វិយ សទ្ធាទីនំ សោតាបត្តិអង្គាទីនិ បត្វា បុព្ពង្គមតា. សហាយេសុ ឥតរេសំ តត្ថ តត្ថ តុណ្ហីភាវោ វិយ សេសិន្ទ្រិយានំ តត្ថ តត្ថ តទន្វយតា. តស្ស បុព្ពង្គមភូតស្ស ឥន្ទ្រិយស្ស កិច្ចានុគតតា. ន ហិ តទា តេសំ សសម្ភារបថវីអាទីសុ អាបាទីនំ វិយ កិច្ចំ បាកដំ ហោតិ, សទ្ធាទីនំយេវ បន កិច្ចំ វិភូតំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ បុរេតរំ តថាបច្ចយេហិ ចិត្តសន្តានស្ស អភិសង្ខតត្តា. ឯត្ថ ច វិបស្សនាកម្មិកស្ស ភាវនា វិសេសតោ បញ្ញុត្តរាតិ ទស្សនត្ថំ រាជានំ និទស្សនំ កត្វា បញ្ញិន្ទ្រិយំ វុត្តំ. ឥតីតិអាទិ យថាធិគតស្ស អត្ថស្ស និគមនំ.

មគ្គវិញ្ញាណម្បីតិ អរិយមគ្គសហគតំ អបចយគាមិវិញ្ញាណម្បិ. តថេវ តំ វិជានាតីតិ សច្ចធម្មំ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា នយេនេវ វិជានាតិ ឯកចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នត្តា មគ្គានុកូលត្តា ច. យំ វិជានាតីតិ ឯត្ថ វិជាននបជាននានិ វិបស្សនាចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានិ អធិប្បេតានិ, ន ‘‘យំ បជានាតី’’តិ ឯត្ថ វិយ មគ្គចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នាតិ អាហ ‘‘យំ សង្ខារគត’’ន្តិអាទិ. តថេវាតិ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា នយេន. ឯកចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នត្តា វិបស្សនាភាវតោ ច សមានបច្ចយេហិ សហ បវត្តិកតា ឯកុប្បាទតា, តតោ ឯវ ឯកជ្ឈំ សហេវ និរុជ្ឈនំ ឯកនិរោធតា, ឯកំយេវ វត្ថុំ និស្សាយ បវត្តិ ឯកវត្ថុកតា, ឯកំយេវ អារម្មណំ អារព្ភ បវត្តិ ឯការម្មណតា. ហេតុម្ហិ ចេតំ ករណវចនំ. តេន ឯកុប្បាទាទិតាយ សំសដ្ឋភាវំ សាធេតិ. អនវសេសបរិយាទានញ្ចេតំ, ឥតោ តីហិបិ សម្បយុត្តលក្ខណំ ហោតិយេវ.

មគ្គបញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តំ, សា ហិ ឯកន្តតោ ភាវេតព្ពា, ន បរិញ្ញេយ្យា, បញ្ញាយ បន ភាវេតព្ពតាយ តំសម្បយុត្តធម្មាបិ តគ្គតិកាវ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘តំសម្បយុត្តំ បនា’’តិអាទិ. កិញ្ចាបិ វិបស្សនាបញ្ញាយ ភាវនាវសេន បវត្តនតោ តំសម្បយុត្តវិញ្ញាណម្បិ តថេវ បវត្តតិ, តស្ស បន បរិញ្ញេយ្យភាវានតិវត្តនតោ បរិញ្ញេយ្យតា វុត្តា. តេនេវាហ – ‘‘យម្បិ តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, តម្បិ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្ម’’ន្តិ.

៤៥០. ឯវំ សន្តេបីតិ វេទនាតិ ឯវំ សាមញ្ញគ្គហណេ សតិបិ. តេភូមិកសម្មសនចារវេទនាវាតិ ភូមិត្តយបរិយាបន្នា, តតោ ឯវ សម្មសនញាណស្ស គោចរភូតា វេទនា ឯវ អធិប្បេតា សព្រហ្មចារីនំ ឧបការាវហភាវេន ទេសនាយ អារទ្ធត្តា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថិកាន’’ន្តិអាទិ. ឯស នយោ បញ្ញាយបិ. ឥធ សុខាទិសទ្ទា តទារម្មណវិសយាតិ ឥមមត្ថំ សុត្តេន សាធេតុំ ‘‘រូបញ្ច ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកន្តទុក្ខន្តិ ឯកន្តេនេវ អនិដ្ឋំ, តតោ ឯវ ទុក្ខមតាយ ទុក្ខំ. អារម្មណករណវសេន ទុក្ខវេទនាយ អនុបតិតំ, ឱតិណ្ណញ្ចាតិ ទុក្ខានុបតិតំ, ទុក្ខាវក្កន្តំ. សុខេន អនវក្កន្តំ អភវិស្សាតិ យោជនា. នយិទន្តិ ឯត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តំ. សារជ្ជេយ្យុន្តិ សារាគំ ឧប្បាទេយ្យុំ. សុខន្តិ សភាវតោ ច ឥដ្ឋំ. សារាគា សំយុជ្ជន្តីតិ ពហលរាគហេតុ យថារហំ ទសហិបិ សំយោជនេហិ សំយុជ្ជន្តិ. សំយោគា សំកិលិស្សន្តីតិ តថា សំយុត្តតាយ តណ្ហាសំកិលេសាទិវសេន សំកិលិស្សន្តិ, វិពាធីយន្តិ ឧបតាបីយន្តិ ចាតិ អត្ថោ. អារម្មណន្តិ ឥដ្ឋំ, អនិដ្ឋំ, មជ្ឈត្តញ្ច អារម្មណំ យថាក្កមំ សុខំ, ទុក្ខំ, អទុក្ខមសុខន្តិ កថិតំ. ឯវំ អវិសេសេន បញ្ចបិ ខន្ធេ សុខាទិអារម្មណភាវេន ទស្សេត្វា ឥទានិ វេទនា ឯវ សុខាទិអារម្មណភាវេន ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បាកតិកបចុរជនវសេនាយំ កថិតាតិ កត្វា ‘‘បុរិមំ សុខំ វេទនំ អារម្មណំ កត្វា’’តិ វុត្តំ. វិសេសលាភី បន អនាគតម្បិ សុខំ វេទនំ អារម្មណំ ករោតេវ. វុត្តមេតំ សតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨០; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៧៩). វេទនាយ ហិ អារម្មណំ វេទិយន្តិយា តំសមង្គីបុគ្គលោ វេទេតីតិ វោហារមត្តំ ហោតិ.

សព្ពសញ្ញាយាតិ សព្ពាយបិ ចតុភូមិកសញ្ញាយ. សព្ពត្ថកសញ្ញាយាតិ សព្ពស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ បវត្តនកសញ្ញាយ. វត្ថេ វាតិ វា-សទ្ទេន វណ្ណធាតុំ សង្គណ្ហាតិ. បាបេន្តោតិ ភាវនំ ឧបចារំ វា អប្បនំ វា ឧបនេន្តោ. ឧប្បជ្ជនកសញ្ញាបីតិ ‘‘នីលំ រូបំ, រូបារម្មណំ នីល’’ន្តិ ឧប្បជ្ជនកសញ្ញាបិ.

អសព្ពសង្គាហិកត្តាតិ សព្ពេសំ វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណានំ អសង្គហិតត្តា. តក្កគតន្តិ សុត្តកន្តនកតក្កម្ហិ, សុត្តវត្តនកតក្កម្ហិ វា វេឋនវសេន ឋិតំ. បរិវដ្ដកាទិគតន្តិ សុត្តវេឋនបរិវដ្ដកាទិគតំ. វិស្សដ្ឋត្តាវ ន គហិតា, យទគ្គេន បញ្ញា វិញ្ញាណេន សទ្ធិំ សម្បយោគំ លភាបិតា, តទគ្គេន វេទនាសញ្ញាហិបិ សម្បយោគំ លភាបិតា ឯវាតិ. តទេវ សញ្ជានាតិ សំសដ្ឋភាវតោ.

សញ្ជានាតិ វិជានាតីតិ ឯត្ថ ‘‘បជានាតី’’តិ បទំ អានេត្វា វត្តព្ពំ បជាននវសេនបិ វិសេសស្ស វក្ខមានត្តា. ជានាតីតិ អយំ សទ្ទោ ច លទ្ទតោយេវេត្ថ អវិសេសោ, អត្ថតោ បន វិសេសតោ ឥច្ឆិតព្ពោ. អនេកត្ថត្តា ហិ ធាតូនំ តេន អាខ្យាតបទេន នាមបទេន ច វុត្តមត្ថំ ឧបសគ្គបទំ ជោតកភាវេន វិសេសេតិ, ន វាចកភាវេន. តេនាហ ‘‘តស្សបិ ជាននត្ថេ វិសេសោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ឯតេន សញ្ញាវិញ្ញាណបញ្ញាបទានិ អន្តោគធជាននត្ថេ យថាសកំ វិសិដ្ឋវិសយេ ច និដ្ឋានីតិ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘សញ្ញា ហី’’តិអាទិ. សញ្ជាននមត្តមេវាតិ ឯត្ថ មត្ត-សទ្ទេន វិសេសនិវត្តិអត្ថេន វិជាននបជាននាការេ និវត្តេតិ, ឯវ-សទ្ទេន កទាចិបិ ឥមិស្សា តេ វិសេសា នត្ថេវាតិ អវធារេតិ. តេនេវាហ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ វិញ្ញាណកិច្ចម្បិ កាតុំ អសក្កោន្តី សញ្ញា កុតោ បញ្ញាកិច្ចំ ករេយ្យាតិ ‘‘លក្ខណបដិវេធំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘មគ្គបាតុភាវ’’ន្តិ.

អារម្មណេ បវត្តមានំ វិញ្ញាណំ ន សញ្ញា វិយ នីលបីតាទិមត្តសញ្ជាននវសេន បវត្តតិ, អថ ខោ តត្ថ អញ្ញម្បិ តាទិសំ វិសេសំ ជានន្តមេវ បវត្តតីតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិ. កថំ បន វិញ្ញាណំ លក្ខណបដិវេធំ បាបេតីតិ? បញ្ញាយ ទស្សិតមគ្គេន. លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយ ហិ អនេកវារំ លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈិត្វា បវត្តមានាយ បគុណភាវតោ បរិចយវសេន ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេនបិ វិបស្សនា សម្ភវតិ, យថា តំ បគុណស្ស គន្ថស្ស អជ្ឈយនេ តត្ថ តត្ថ គតាបិ វារា ន ឧបធារីយន្តិ. ‘‘លក្ខណបដិវេធ’’ន្តិ ច លក្ខណានំ អារម្មណករណមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បដិវិជ្ឈនំ. ឧស្សក្កិត្វាតិ ឧទយព្ពយញាណាទិញាណបដិបាដិយា អារភិត្វា. មគ្គបាតុភាវំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ អសម្ពោធសភាវត្តា. អារម្មណម្បិ សញ្ជានាតិ អវពុជ្ឈនវសេនេវ, ន សញ្ជាននមត្តេន. តថា លក្ខណបដិវេធម្បិ បាបេតិ, ន វិជាននមត្តេន, អត្តនោ បន អញ្ញាសាធារណេន អានុភាវេន ឧស្សក្កិត្វា មគ្គបាតុភាវម្បិ បាបេតិ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អជាតពុទ្ធីតិ អសញ្ជាតព្យវហារពុទ្ធិ. ឧបភោគបរិភោគន្តិ ឧបភោគបរិភោគារហំ, ឧបភោគបរិភោគវត្ថូនំ បដិលាភយោគ្គន្តិ អត្ថោ. កូដោតិ កហាបណបតិរូបកោ តម្ពកំសាទិមយោ. ឆេកោតិ មហាសារោ. ករតោតិ អឌ្ឍសារោ. សណ្ហោតិ មុទុជាតិកោ សមសារោ. ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន បាទសារបរោបាទសារអឌ្ឍសារាទីនំ សង្គហោ. ជានន្តោ ច បន នំ រូបំ ទិស្វាបិ…បេ… អសុកាចរិយេន កតោតិបិ ជានាតិ តថា ហេរញ្ញិកគន្ថស្ស សុគ្គហិតត្តា. ឯវមេវន្តិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. សញ្ញាវិភាគំ អកត្វា បិណ្ឌវសេនេវ អារម្មណស្ស គហណតោ ទារកស្ស កហាបណទស្សនសទិសា វុត្តា. តថា ហិ សា យថាឧបដ្ឋិតវិសយបទដ្ឋានា វុច្ចតិ. វិញ្ញាណំ អារម្មណេ ឯកច្ចវិសេសគ្គហណសមត្ថភាវតោ គាមិកបុរិសកហាបណទស្សនសទិសំ វុត្តំ. បញ្ញា បន អារម្មណេ អនវសេសាវពោធតោ ហេរញ្ញិកកហាបណទស្សនសទិសា វុត្តា. នេសន្តិ សញ្ញាវិញ្ញាណបញ្ញានំ. វិសេសោតិ សភាវវិសេសោ. ទុប្បដិវិជ្ឈោ បកតិបញ្ញាយ. ឥមិនាវ នេសំ អច្ចន្តសុខុមតំ ទស្សេតិ.

ឯការម្មណេ បវត្តមានានន្តិ ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ បវត្តមានានំ. តេន អភិន្នវិសយាភិន្នកាលតាទស្សនេន អវិនិព្ភោគវុត្តិតំ វិភាវេន្តោ ទុប្បដិវិជ្ឈតំយេវ ឧល្លិង្គេតិ. វវត្ថានន្តិ អសង្ករតោ ឋបនំ. អយំ ផស្សោ…បេ… ឥទំ ចិត្តន្តិ និទស្សនមត្តមេតំ. ឥតិ-សទ្ទោ វា អាទិអត្ថោ. តេន សេសធម្មានម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទន្តិ អរូបីនំ ធម្មានំ វវត្ថានករណំ. តតោតិ យំ វុត្តំ តិលតេលាទិឧទ្ធរណំ, តតោ. យទិ ទុក្ករតរំ, កថំ តន្តិ អាហ ‘‘ភគវា បនា’’តិអាទិ.

៤៥១. និស្សដេនាតិ និក្ខន្តេន អតំសម្ពន្ធេន. បរិច្ចត្តេនាតិ បរិច្ចត្តសទិសេន បច្ចយភាវានុបគមនេន បច្ចយុប្បន្នសម្ពន្ធាភាវតោ. និស្សក្កវចនំ អបាទានទីបនតោ. ករណវចនំ កត្តុអត្ថទីបនតោ. កាមាវចរមនោវិញ្ញាណំ ន និយមតោ ‘‘ឥទំ នាម បញ្ចទ្វារិកាសម្ពន្ធា’’តិ សក្កា វត្តុំ, រូបាវចរវិញ្ញាណំ បន ន តថាតិ, តស្សេវ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ និស្សដតា វុត្តាតិ អាហ ‘‘រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានចិត្តេនា’’តិ. ចតុត្ថជ្ឈានគ្គហណំ តស្សេវ អរូបាវចរស្ស បទដ្ឋានភាវតោ. បរិសុទ្ធេនាតិ វិសេសតោ អសំកិលេសិកត្តាវ. តញ្ហិ វិគតូបក្កិលេសតាយ វិសេសតោ បរិសុទ្ធំ. តេនាហ ‘‘និរុបក្កិលេសេនា’’តិ. ជានិតព្ពំ នេយ្យំ, សបរសន្តានេសុ ឥទំ អតិសយំ ជានិតព្ពតោ ពុជ្ឈិតព្ពំ ពោធេតព្ពំ វាតិ អត្ថោ. នេយ្យន្តិ វា អត្តនោ សន្តានេ នេតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘និព្ពត្តេតុំ សក្កា ហោតិ. ឯត្ថ ឋិតស្ស ហិ សា ឥជ្ឈតី’’តិ. បាដិយេក្កន្តិ វិសុំ វិសុំ, អនុបទធម្មវសេនាតិ អត្ថោ. អភិនិវេសាភាវតោតិ វិបស្សនាភិនិវេសស្ស អសម្ភវតោ. កលាបតោ នយតោតិ កលាបសម្មសនសង្ខាតតោ នយវិបស្សនតោ. ភិក្ខុនោតិ សាវកស្ស. សាវកស្សេវ ហិ តត្រ អនុបទធម្មវិបស្សនា ន សម្ភវតិ, ន សត្ថុ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. វិស្សជ្ជេសីតិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន បជហតិ.

ហត្ថគតត្តាតិ ហត្ថគតសទិសត្តា, អាសន្នត្តាតិ អត្ថោ. យទា ហិ លោកនាថោ ពោធិមូលេ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ – ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤, ១០) បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសំ កត្វា អធិគន្តព្ពសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានុរូបំ ឆត្តិំសកោដិសហស្សមុខេន មហាវជិរញាណំ នាម មហាពោធិសត្តសម្មសនំ បវត្តេន្តោ អនេកាការសមាបត្តិធម្មសម្មសនេ អនុបទមេវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនធម្មេបិ អបរាបរំ សម្មសិ. តេនាហ ‘‘ភគវា បនា’’តិអាទិ. បរោបញ្ញាសាតិ ទ្វេបញ្ញាសំ. កាមញ្ចេត្ថ កេចិ ធម្មា វេទនាទយោ ផស្សបញ្ចមកាទីសុ វុត្តាបិ ឈានកោដ្ឋាសាទីសុបិ សង្គហិតា, តំតំបច្ចយភាវវិសិដ្ឋេន បន អត្ថវិសេសេន ធម្មន្តរានិ វិយ ហោន្តីតិ ឯវំ វុត្តំ. តថា ហិ លោកុត្តរចិត្តុប្បាទេសុ នវិន្ទ្រិយតា វុច្ចតិ. អង្គុទ្ធារេនាតិ តត្ថ លព្ភមានឈានង្គពោជ្ឈង្គមគ្គង្គានំ ឧទ្ធរណេន. អង្គ-សទ្ទោ វា កោដ្ឋាសបរិយាយោ, តស្មា អង្គុទ្ធារេនាតិ ផស្សបញ្ចមកាទិកោដ្ឋាសានំ សមុទ្ធរណេន. យាវតា សញ្ញាសមាបត្តិយោតិ យត្តកា សញ្ញាសហគតា ឈានសមាបត្តិយោ, តាហិ វុដ្ឋាយ អធិគន្ធព្ពត្តា តាវតិកា វេនេយ្យានំ អញ្ញាបដិវេធោ អរហត្តសមធិគមោ.

ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេនាតិ អន្ធស្ស យដ្ឋិកោដិំ គហេត្វា មគ្គទេសកោ វិយ ធម្មានំ យថាសភាវទស្សនសង្ខាតេន បរិណាយកភាវេន. យថា វា សោ តស្ស ចក្ខុភូតោ, ឯវំ សត្តានំ បញ្ញា. តេនាហ ‘‘ចក្ខុភូតាយ បញ្ញាយា’’តិ. សមាធិសម្បយុត្តា បញ្ញា សមាធិបញ្ញា. សមាធិ ចេត្ថ អារុប្បសមាធីតិ វទន្តិ, សម្មសនបយោគោ បន កោចិ ឈានសមាធីតិ យុត្តំ. វិបស្សនាភូតា បញ្ញា វិបស្សនាបញ្ញា. សមាធិបញ្ញាយ អន្តោសមាបត្តិយំ កិច្ចតោ បជានាតិ, ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ បន វចនតោ (សំ. និ. ៣.៥; ៤.៩៩-១០០; ៣.៥.១០៧១-១០៧២; នេត្តិ. ៤០; មិ. ប. ២.១.១៤) អសម្មោហតោ បជានាតិ. តត្ថ កិច្ចតោតិ គោចរជ្ឈត្តេ អារម្មណករណកិច្ចតោ. អសម្មោហតោតិ សម្បយុត្តធម្មេសុ សម្មោហវិធមនតោ យថា បីតិបដិសំវេទនាទីសុ. កិមត្ថិយាតិ កិំបយោជនាតិ អាហ ‘‘កោ ឯតិស្សា អត្ថោ’’តិ. អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេតិ យាថាវសរសលក្ខណាវពោធវសេន អភិមុខំ ញេយ្យេ ជានិតព្ពេ ខន្ធាយតនាទិធម្មេ. អភិជានាតីតិ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច អភិមុខំ អវិរជ្ឈនវសេន ជានាតិ. ឯតេន ញាតបរិញ្ញាព្យាបារមាហ. បរិញ្ញេយ្យេតិ អនិច្ចាតិបិ ទុក្ខាតិបិ អនត្តាតិបិ បរិច្ឆិជ្ជ ជានិតព្ពេ. បរិជានាតីតិ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ…បេ… អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនា’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៤៨) បរិច្ឆិន្ទិត្វា ជានាតិ. ឥមិនា តីរណបរិញ្ញាព្យាបារមាហ. បហាតព្ពេ ធម្មេតិ និច្ចសញ្ញាទិកេ យាវ អរហត្តមគ្គវជ្ឈា សព្ពេ បាបធម្មេ. បជហតិ បកដ្ឋតោ ជហតិ, វិក្ខម្ភេតិ ចេវ សមុច្ឆិន្ទតិ ចាតិ អត្ថោ. ឥមិនា បហានបរិញ្ញាព្យាបារមាហ. សា បនេសា បញ្ញា លោកិយាបិ តិប្បការា លោកុត្តរាបិ, តាសំ វិសេសំ សយមេវាហ. កិច្ចតោតិ អភិជាននវសេន អារម្មណកិច្ចតោ. អសម្មោហតោតិ យថាពលំ អភិញ្ញេយ្យាទីសុ សម្មោហវិធមនតោ. និព្ពានមារម្មណំ កត្វា បវត្តនតោ អភិញ្ញេយ្យាទីសុ វិគតសម្មោហតោ ឯវាតិ អាហ ‘‘លោកុត្តរា អសម្មោហតោ’’តិ.

៤៥២. កម្មស្សកតា សម្មាទិដ្ឋិ ច វដ្ដនិស្សិតត្តា ឥធ នាធិប្បេតា, វិវដ្ដកថា ហេសាតិ វុត្តំ ‘‘វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិយា ច មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា ចា’’តិ. បរតោ ឃោសោតិ បរតោ សត្ថុតោ, សាវកតោ វា លព្ភមានោ ធម្មឃោសោ. តេនាហ ‘‘សប្បាយធម្មស្សវន’’ន្តិ. តញ្ហិ សម្មាទិដ្ឋិយា បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, ន យោ កោចិ បរតោឃោសោ. ឧបាយមនសិការោតិ យេន នាមរូបបរិគ្គហាទិ សិជ្ឈតិ, តាទិសោ បថមនសិការោ. អយញ្ច សម្មាទិដ្ឋិយា បច្ចយោតិ និយមបក្ខិកោ, ន សព្ពសំគាហកោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធានំ បនា’’តិអាទិមាហ. យោនិសោមនសិការស្មិំយេវាតិ អវធារណេន បរតោឃោសមេវ និវត្តេតិ, ន បទដ្ឋានវិសេសំ បដិយោគីនិវត្តនត្ថត្តា ឯវ-សទ្ទស្ស.

លទ្ធុបការាតិ (អ. និ. ដី. ៣.៥.២៥) យថារហំ និស្សយាទិវសេន លទ្ធបច្ចយា. វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិយា អនុគ្គហិតភាវេន គហិតត្តា មគ្គសម្មាទិដ្ឋីសុ ច អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ, អនន្តរស្ស ហិ វិធិ, បដិសេធោ វា. អគ្គផលសមាធិម្ហិ តប្បរិក្ខារធម្មេសុយេវ ច កេវលោ ចេតោបរិយាយោ និរុឡ្ហោតិ សម្មាទិដ្ឋីតិ អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. ផលក្ខណេតិ អនន្តរេ កាលន្តរេ ចាតិ ទុវិធេ ផលក្ខណេ. បដិប្បស្សទ្ធិវសេន សព្ពសំកិលេសេហិ ចេតោ វិមុច្ចតិ ឯតាយាតិ ចេតោវិមុត្តិ, អគ្គផលបញ្ញំ ឋបេត្វា អវសេសា ផលធម្មា. តេនាហ ‘‘ចេតោវិមុត្តិ ផលំ អស្សាតិ. ចេតោវិមុត្តិសង្ខាតំ ផលំ អានិសំសោ’’តិ, សព្ពសំកិលេសេហិ ចេតសោ វិមុច្ចនសង្ខាតំ បដិប្បស្សម្ភនសញ្ញិតំ បហានំ ផលំ អានិសំសោ ចាតិ យោជនា. ឥធ ច ចេតោវិមុត្តិ-សទ្ទេន បហានមត្តំ គហិតំ, បុព្ពេ បហាយកធម្មា, អញ្ញថា ផលធម្មា ឯវ អានិសំសោតិ គយ្ហមានេ បុនវចនំ និរត្ថកំ សិយា.

បញ្ញាវិមុត្តិផលានិសំសាតិ ឯត្ថាបិ ឯវមេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា សីលសភាវត្តា វិសេសតោ សមាធិស្ស ឧបការា, តថា សម្មាសង្កប្បោ ឈានសភាវត្តា. តថា ហិ សោ ‘‘អប្បនា’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ. សម្មាសតិសម្មាវាយាមា បន សមាធិបក្ខិយា ឯវាតិ អាហ ‘‘អវសេសា ធម្មា ចេតោវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា’’តិ. ចតុបារិសុទ្ធិសីលន្តិ អរិយមគ្គាធិគមស្ស បទដ្ឋានភូតំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. សុតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អត្តនោ ចិត្តប្បវត្តិអារោចនវសេន សហ កថនំ សំកថា, សំកថាវ សាកច្ឆា. ឥធ បន កម្មដ្ឋានបដិពទ្ធាតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានេ…បេ… កថា’’តិ. តត្ថ កម្មដ្ឋានស្ស ឯកវារំ វីថិយា អប្បដិបជ្ជនំ ខលនំ, អនេកវារំ បក្ខលនំ, តទុភយស្ស វិច្ឆេទនីកថា ខលនបក្ខលនឆេទនកថា. បូរេន្តស្សាតិ វិវដ្ដនិស្សិតំ កត្វា បាលេន្តស្ស ព្រូហេន្តស្ស ច. សុណន្តស្សាតិ ‘‘យថាឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានំ ផាតិំ គមិស្សតី’’តិ ឯវំ សុណន្តស្ស. តេនេវ ហិ ‘‘សប្បាយធម្មស្សវន’’ន្តិ វុត្តំ. កម្មំ ករោន្តស្សាតិ ភាវនានុយោគកម្មំ ករោន្តស្ស.

បញ្ចសុបិ ឋានេសុ អន្ត-សទ្ទោ ហេតុអត្ថជោតនោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិនា វុច្ចមានា អម្ពុបមា ច យុជ្ជេយ្យ. ឧទកកោដ្ឋកន្តិ អាលវាលំ. ថិរំ កត្វា ពន្ធតីតិ អសិថិលំ ទឡ្ហំ នាតិមហន្តំ នាតិខុទ្ទកំ កត្វា យោជេតិ. ថិរំ ករោតីតិ ឧទកសិញ្ចនកាលេ តតោ តតោ វិស្សរិត្វា ឧទកស្ស អនិក្ខមនត្ថំ អាលវាលំ ថិរតរំ ករោតិ. សុក្ខទណ្ឌកោតិ តស្សេវ អម្ពគច្ឆកស្ស សុក្ខោ សាខាសីសកោ. កិបិល្លិកបុដោតិ តម្ពកិបិល្លិកកុដជំ. ខណិត្តិន្តិ កុទាលំ. កោដ្ឋកពន្ធនំ វិយ សីលំ សម្មាទិដ្ឋិយា វឌ្ឍនុបាយស្ស មូលភាវតោ. ឧទកសិញ្ចនំ វិយ ធម្មស្សវនំ ភាវនាយ បរិព្រូហនតោ. មរិយាទាយ ថិរភាវករណំ វិយ សមថោ យថាវុត្តភាវនាធិដ្ឋានាយ សីលមរិយាទាយ ទឡ្ហភាវាបាទនតោ. សមាហិតស្ស ហិ សីលំ ថិរតរំ ហោតិ. សមីបេ វល្លិអាទីនំ ហរណំ វិយ កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនច្ឆេទនំ ឥជ្ឈិតព្ពភាវនាយ វិពន្ធាបនយនតោ. មូលខណនំ វិយ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ ភាវនា តស្សា វិពន្ធស្ស មូលកានំ តណ្ហាមានទិដ្ឋីនំ បលិខណនតោ. ឯត្ថ ច យស្មា សុបរិសុទ្ធសីលស្ស កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តស្ស សប្បាយធម្មស្សវនំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តតោ យថាសុតេ អត្ថេ សាកច្ឆាសមាបជ្ជនំ, តតោ កម្មដ្ឋានវិសោធនេន សមថនិប្ផត្តិ, តតោ សមាហិតស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស វិបស្សនាបារិបូរិ. បរិបុណ្ណវិបស្សនោ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិំ បរិព្រូហេតីតិ ឯវមេតេសំ អង្គានំ បរម្បរាយ សម្មុខា ច អនុគ្គណ្ហនតោ អយមានុបុព្ពី កថិតាតិ វេទិតព្ពំ.

៤៥៣. ឥធ កិំ បុច្ឆតីតិ ឥធ ឯវំ អរហត្តផលំ បាបិតាយ ទេសនាយ ‘‘កតិ បនាវុសោ, ភវា’’តិ ភវំ បុច្ឆន្តោ កីទិសំ អនុសន្ធិំ ឧបាទាយ បុច្ឆតីតិ អត្ថោ. តេនេវ ហិ ‘‘មូលមេវ គតោ អនុសន្ធី’’តិ វត្វា អធិប្បាយំ បកាសេន្តោ ‘‘ទុប្បញ្ញោ’’តិអាទិមាហ. ទុប្បញ្ញោតិ ហិ ឥធ អប្បដិវិទ្ធសច្ចោ អធិប្បេតោ, ន ជឡោ ឯវ. កាមភវោតិអាទីសុ កម្មោបបត្តិភេទតោ ទុវិធោបិ ភវោ អធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមភវូបគំ កម្ម’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេតំសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៧; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៦៤៦-៦៤៧) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. បុនព្ភវស្សាតិ បុនប្បុនំ អបរាបរំ ភវនតោ ជាយនតោ បុនព្ភវោតិ លទ្ធនាមស្ស វដ្ដបពន្ធស្ស. តេនាហ ‘‘ឥធ វដ្ដំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ. អភិនិព្ពត្តីតិ ភវយោនិគតិអាទិវសេន និព្ពត្តិ. តហិំ តហិំ តស្មិំ តស្មិំ ភវាទិកេ. អភិនន្ទនាតិ តណ្ហាអភិនន្ទនហេតុ. គមនាគមនំ ហោតីតិអាទិនា ភវាទីសុ សត្តានំ អបរាបរំ ចុតិបដិសន្ធិយោ ទស្សេតិ. ខយនិរោធេនាតិ អច្ចន្តខយសង្ខាតេន អនុប្បាទនិរោធេន. ឧភយមេតំ ន វត្តព្ពំ បហានាភិសមយភាវនាភិសមយានំ អច្ចាសន្នកាលត្តា. វត្តព្ពំ តំ ហេតុផលធម្មូបចារវសេន. យថា ហិ បទីបុជ្ជលនហេតុកោ អន្ធការវិគមោ, ឯវំ វិជ្ជុប្បាទហេតុកោ អវិជ្ជានិរោធោ, ហេតុផលធម្មា ច សមានកាលាបិ បុព្ពាបរកាលា វិយ វោហរីយន្តិ យថា – ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ម. និ. ៣.៤២០, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; ២.៤.៦០; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧) បច្ចយបច្ចយុប្បន្នកិរិយា. គមនំ ឧបច្ឆិជ្ជតិ ឥធ កាមភវេ បរិនិព្ពានេន. អាគមនំ ឧបច្ឆិជ្ជតិ តត្ថ រូបារូបេសុ បរិនិព្ពានេន. គមនាគមនំ ឧបច្ឆិជ្ជតិ សព្ពសោ អបរាបរុប្បត្តិយា អភាវតោ.

៤៥៤. វិវដ្ដកថាយ បរតោ ជោតិតំ បឋមំ ឈានំ វិវដ្ដំ បត្វា ឋិតស្ស ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ឧភតោភាគវិមុត្តស្ស និរោធសាធកំ វិភាវិតុំ យុត្តន្តិ អាហ ‘‘កតមំ បនាវុសោតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតី’’តិអាទិ. តថា ហិ អនន្តរំ និរោធសមាបជ្ជនកេន ភិក្ខុនា ជានិតព្ពានិ បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បយោគបហានង្គានិ បុច្ឆិតានិ. អង្គវវត្ថានន្តិ ឈានង្គវវត្ថានំ. កោដ្ឋាសបរិច្ឆេទោតិ តត្ថ លព្ភមានផស្សបញ្ចមកាទិធម្មកោដ្ឋាសបរិច្ឆេទោ ជានិតព្ពោ. ឥមស្មិំ ឈានេ ឯត្តកា ធម្មា សំវិជ្ជន្តិ, ឯត្តកា និរោធិតាតិ ជានិតព្ពំ. ឧបការានុបការានិ អង្គានីតិ និរោធសមាបត្តិយា ឧបការានិ ច អនុបការានិ ច អង្គានិ. និរោធសមាបត្តិយា ហិ សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ នវហិ សមាធិចរិយាហិ ច បត្តព្ពត្តា តំតំញាណស្ស សមាធិចរិយាហិ សមតិក្កមិតព្ពា ធម្មា អនុបការកង្គានិ, សមតិក្កមកា ឧបការកង្គានិ. តេសញ្ហិ វសេន យថានុបុព្ពំ ឧបសន្តុបសន្តឱឡារិកភាវាយ ភវគ្គសមាបត្តិយា សង្ខារាវសេសសុខុមតំ បត្តា ចិត្តចេតសិកា យថាបរិច្ឆិន្នំ កាលំ និរុជ្ឈន្តិ, អប្បវត្តិំ គច្ឆន្តិ. តស្សាតិ និរោធស្ស. អនន្តរបច្ចយន្តិ អនន្តរបច្ចយសទិសំ. ន ហិ និរោធស្ស កោចិ ធម្មោ អនន្តរបច្ចយោ នាម អត្ថិ. យញ្ហិ តទា ចិត្តចេតសិកានំ តថា និរុជ្ឈនំ, តំ យថាវុត្តបុព្ពាភិសង្ខារហេតុកាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា អហោសីតិ សា តស្ស អនន្តរបច្ចយោ វិយ ហោតីតិ តំ វុត្តំ. ឆ សមាបត្តិយោតិ សុត្តន្តនយេន វុត្តសុត្តន្តបិដកសំវណ្ណនាតិ កត្វា. ‘‘សត្ត សមាបត្តិយោ’’តិ បន វត្តព្ពំ, អញ្ញថា ឥទំ ‘‘ចតុរង្គិក’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ សិយា. នយំ វា ទស្សេត្វាតិ អាទិអន្តទស្សនវសេន នយទស្សនំ កត្វា.

៤៥៥. ឯវំ និរោធស្ស បាទកំ វិភាវេត្វា ឥទានិ អន្តោនិរោធេ អនុបពន្ធភាវតោ បញ្ចន្នំ បសាទានំ បច្ចយបុច្ឆនេ បឋមំ តាវ តេ សរូបតោ អាវេណិកតោ អាវេណិកវិសយតោ បដិស្សរណតោ ច បុច្ឆនវសេន បាឡិ បវត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វិញ្ញាណនិស្សយេ បញ្ច បសាទេ បុច្ឆន្តោ’’តិ អាហ. គោចរវិសយន្តិ ឯត្ថ កាមំ តព្ពហុលចារិតាបេក្ខំ គោចរគ្គហណំ, អនញ្ញត្ថភាវាបេក្ខំ វិសយគ្គហណន្តិ អត្ថេវ គោចរវិសយភាវានំ វិសេសោ, វិវរិយមានំ បន ឧភយម្បិ អារម្មណសភាវមេវាតិ អាហ ‘‘គោចរភូតំ វិសយ’’ន្តិ. ឯកេកស្សាតិ ឯកោ ឯកស្ស, អញ្ញោ អញ្ញស្សាតិ អត្ថោ. អញ្ញត្ថោ ហិ អយំ ឯក-សទ្ទោ ‘‘ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧) វិយ. សចេ ហីតិអាទិ អភូតបរិកប្បនវចនមេតំ. តត្ថ សមោធានេត្វាតិ ឯកជ្ឈំ កត្វា. វិនាបិ មុខេនាតិអាទិនា អត្ថសល្លាបិកនិទស្សនំ នាម ទស្សេតិ. យថា វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតមេវ ចក្ខុ រូបំ បស្សតិ, ន កេវលំ, ឯវំ ចក្ខុនិស្សយមេវ វិញ្ញាណំ តំ បស្សតិ, ន ឥតរន្តិ អាហ ‘‘ចក្ខុបសាទេ ឧបនេហី’’តិ. តេន តេសំ តត្ថ សំហច្ចការិតំ ទស្សេតិ. យទិ វា នីលំ យទិ វា បីតកន្តិ ឥទំ នីលបីតាទិសភាវជាននមត្តំ សន្ធាយាហ. នីលំ បីតកន្តិ បជាននំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស នត្ថេវ អវិកប្បកភាវតោ. ឯតេសំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ. និស្សយសីសេន និស្សិតបុច្ឆា ហេសា, ឯវញ្ហិ វិសយានុភវនចោទនា សមត្ថិតា ហោតិ. តេនាហ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណំ ហី’’តិអាទិ. យថាសកំ វិសយំ រជ្ជនាទិវសេន អនុភវិតុំ អសមត្ថានិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ, តត្ថ សមត្ថតាយេវ ច នត្ថិ, ន កិញ្ចិ អត្ថតោ បដិសរន្តានិ វិយ ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘កិំ ឯតានិ បដិសរន្តី’’តិ. ជវនមនោ បដិសរណន្តិ បញ្ចទ្វារិកំ ឥតរញ្ច សាធារណតោ វត្វា បុន យាយ’ស្ស រជ្ជនាទិបវត្តិយា បដិសរណតា, សា សវិសេសា យត្ថ លព្ភតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘មនោទ្វារិកជវនមនោ វា’’តិ អាហ. ឯតស្មិំ បន ទ្វារេតិ ចក្ខុទ្វារេ ជវនំ រជ្ជតិ វា ទុស្សតិ វា មុយ្ហតិ វា, យតោ តត្ថ អញ្ញាណាទិអសំវរោ បវត្តតិ.

តត្រាតិ តស្មិំ ជវនមនស្សេវ បដិសរណភាវេ. ទុព្ពលភោជកាតិ ហីនសាមត្ថិយា រាជភោគ្គា. សេវកានំ គណនាយ យោជិតទិវសេ លព្ភមានកហាបណោ យុត្តិកហាបណោ. អន្ទុពន្ធនេន ពទ្ធស្ស វិស្សជ្ជនេន លព្ភមានកហាបណោ ពន្ធកហាបណោ. កិញ្ចិ បហរន្តេ មា បហរន្តូតិ បដិក្ខិបតោ ទាតព្ពទណ្ឌោ មាបហារកហាបណោ. សោ សព្ពោបិ បរិត្តកេសុ គាមិកមនុស្សេសុ តថា លព្ភមានោ ឯត្តកោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អដ្ឋកហាបណោ វា’’តិអាទិ. សតវត្ថុកន្តិ សតករីសវត្ថុកំ. ឯស នយោ សេសបទទ្វយេបិ. តត្ថាតិអាទិ ឧបមាសំសន្ធនំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៤៥៦. អន្តោនិរោធស្មិំ បញ្ច បសាទេតិ និរោធសមាបន្នស្ស បវត្តមានេ បញ្ច បសាទេ. កិរិយមយបវត្តស្មិន្តិ ជវនាទិកិរិយានិព្ពត្តកធម្មប្បវត្តិយំ. ពលវបច្ចយា ហោន្តីតិ បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ បច្ចយា ហោន្តិ, ឧបត្ថម្ភកភាវេន ពលវបច្ចយា ហោន្តិ. ជីវិតិន្ទ្រិយំ បដិច្ចាតិ ឥន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតបច្ចយវសេន បច្ចយភូតំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ បដិច្ច បញ្ចវិធោបិ បសាទោ តិដ្ឋតិ. ជីវិតិន្ទ្រិយេន វិនា ន តិដ្ឋតិ ជីវិតិន្ទ្រិយរហិតស្ស កម្មសមុដ្ឋានរូបកលាបស្ស អភាវតោ. តស្មាតិ យស្មា អនុបាលនលក្ខណេន ជីវិតេន អនុបាលិតា ឯវ ឧស្មា បវត្តតិ, ន តេន អននុបាលិតា, តស្មា ឧស្មា អាយុំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ. ជាលសិខំ បដិច្ច អាភា បញ្ញាយតីតិ ជាលសិខាសង្ខាតភូតសង្ឃាតំ សហេវ បវត្តមានំ និស្សាយ ‘‘អាភា’’តិ លទ្ធនាមា វណ្ណធាតុ ‘‘ឧជ្ជលតិ, អន្ធការំ វិធមតិ, រូបគតានិ ច វិទំសេតី’’តិអាទីហិ បការេហិ ញាយតិ. តំ អាលោកំ បដិច្ចាតិ តំ វុត្តប្បការំ អាលោកំ បច្ចយំ លភិត្វា. ជាលសិខា បញ្ញាយតីតិ ‘‘អប្បិកា, មហតី, ឧជុ, កុដិលា’’តិអាទិនា បាកដា ហោតិ.

ជាលសិខា វិយ កម្មជតេជោ និស្សយភាវតោ. អាលោកោ វិយ ជីវិតិន្ទ្រិយំ តន្និស្សិតភាវតោ. ឥទានិ ឧបមោបមិតព្ពានំ សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ ‘‘ជាលសិខា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អាលោកំ គហេត្វាវ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមិនា យថា ជាលសិខាយ សហេវ អាលោកោ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ កម្មជុស្មនា សហេវ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សេតិ. ជាលសិខាសន្និស្សយោ តស្សា សតិយេវ ហោន្តោ អាលោកោ តាយ ឧប្បាទិតោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អត្តនា ជនិតអាលោកេនេវា’’តិ. ឧស្មា នាមេត្ថ កម្មសមុដ្ឋានា តេជោធាតុ តន្និស្សិតញ្ច ជីវិតិន្ទ្រិយំ តទនុបាលកញ្ចាតិ អាហ ‘‘កម្មជមហាភូតសម្ភវេន ជីវិតិន្ទ្រិយេន ឧស្មាយ អនុបាលន’’ន្តិ. ន កេវលំ ខណដ្ឋិតិយា ឯវ, អថ ខោ បពន្ធានុបច្ឆេទស្សបិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ការណន្តិ អាហ ‘‘វស្សសតម្បិ កម្មជតេជបវត្តំ បាលេតី’’តិ. ឧស្មា អាយុនោ បច្ចយោ ហោន្តោ សេសភូតសហិតោ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘មហាភូតានី’’តិ. តថា អាយុបិ សហជាតរូបំ បាលេន្តមេវ ឧស្មាយ បច្ចយោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘មហាភូតានិ បាលេតី’’តិ.

៤៥៧. អាយុ ឯវ ឥន្ទ្រិយបច្ចយាទិវសេន សហជាតធម្មានំ អនុបាលនវសេន សង្ខរណតោ អាយុសង្ខារោ. ពហុវចននិទ្ទេសោ បន អនេកសតសហស្សភេទេសុ រូបកលាបេសុ បវត្តិយា អនេកភេទន្តិ កត្វា. អារម្មណរសំ អនុភវន្តីតិ វេទនិយា យថា ‘‘និយ្យានិកា’’តិ. តេនាហ ‘‘វេទនា ធម្មាវា’’តិ. សុខាទិភេទភិន្នត្តា ពហុវចននិទ្ទេសោ. ឥមេសំ អាយុសង្ខារវេទនានំ ឯកន្តនិរោធំ សមាបន្នស្ស មរណេន ភវិតព្ពំ វេទនាយ និរុទ្ធត្តា. អាយុសង្ខារានំ តថា អនិរុទ្ធត្តា និរោធស្ស សមាបជ្ជនមេវ ន សិយា, កុតោ វុដ្ឋានំ. តេន វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘តេ ច ហាវុសោ’’តិអាទិ. វុដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ សញ្ញាវេទនាទីនំ ឧប្បត្តិយា. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧក្កណ្ឋិត្វាតិ នានារម្មណាបាតតោ និព្ពិន្ទិត្វា. យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេនាតិ យថាបរិច្ឆិន្នេ កាលេ សម្បត្តេ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយបច្ចយាតិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភូតា. ជាលាបវត្តំ វិយ អរូបធម្មា តេជុស្សទភាវតោ វិសយោភាសនតោ ច. ឧទកប្បហារោ វិយ និរោធសមាបត្តិយា បុព្ពាភិសង្ខារោ. បិហិតអង្គារា វិយ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧស្មាមត្តតាយ អនោភាសនតោ. យថាបរិច្ឆិន្នកាលាគមនន្តិ យថាបរិច្ឆិន្នកាលស្ស ឧបគមនំ. អនុរូបបត្តិវសេនេវ រូបបវត្តិគ្គហណំ. ឥមំ រូបកាយំ ជហន្តីតិ ឥមស្មា រូបកាយា កឡេវរា វិគច្ឆន្តិ នប្បវត្តន្តិ.

កាយេន សង្ខរីយន្តីតិ កាយសង្ខារា តប្បដិពទ្ធវុត្តិតាយ. វាចំ សង្ខរោន្តីតិ វចីសង្ខារា. វិតក្កេត្វា វិចារេត្វា ហិ វាចំ ភិន្ទតិ កថេតិ. ចិត្តេន សង្ខរីយន្តីតិ ចិត្តសង្ខារា តប្បដិពទ្ធវុត្តិតោ. ចិត្តសង្ខារនិរោធចោទនាយ រូបនិរោធោ វិយ ចិត្តនិរោធោ អចោទិតោ តេសំ តតោ អញ្ញត្តាតិ ន ចិត្តសម្បយុត្តនិរោធោ ឯកន្តិកោ វិតក្កាទិនិរោធេ តទភាវតោ. យំ បន វុត្តំ ‘‘វាចា អនិរុទ្ធា ហោតី’’តិ, តម្បិ ន. វាចំ សង្ខរោន្តីតិ ហិ វចីសង្ខារា, តេសុ និរុទ្ធេសុ កថំ វាចាយ អនិរោធោ. ចិត្តំ បន និរុទ្ធេសុបិ ចិត្តសង្ខារេសុ តេហិ អនភិសង្ខតត្តា វិតក្កាទិនិរោធោ វិយ បវត្តតិយេវាតិ អយមេត្ថ បរស្ស អធិប្បាយោ. អានន្តរិយកម្មំ កតំ ភវេយ្យ, ចិត្តស្ស អនិរុទ្ធត្តា តំ និស្សាយ ច រូបធម្មានំ អនបគតត្តា តេ ជីវន្តិ ឯវ នាមាតិ. ព្យញ្ជនេ អភិនិវេសំ អកត្វាតិ ‘‘ចិត្តសង្ខារា និរុទ្ធា’’តិ វចនតោ តេវ និរុទ្ធា, ន ចិត្តន្តិ ឯវំ នេយ្យត្ថំ សុត្តំ ‘‘នីតត្ថ’’ន្តិ អភិនិវេសំ អកត្វា. អាចរិយានំ នយេ ឋត្វាតិ បរម្បរាគតានំ អាចរិយានំ អធិប្បាយេ ឋត្វាតិ អត្ថោ. ឧបបរិក្ខិតព្ពោតិ សុត្តន្តរាគមតោ សុត្តន្តរបទស្ស អវិបរីតោ អត្ថោ វីមំសិតព្ពោ. យថា ហិ ‘‘អសញ្ញភវោ’’តិ វចនតោ ‘‘សញ្ញាវ តត្ថ នត្ថិ, ឥតរេ បន ចិត្តចេតសិកា សន្តី’’តិ អយមេត្ថ អត្ថោ ន គយ្ហតិ. យថា ច ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិ វចនតោ ‘‘សញ្ញាវ តត្ថ តាទិសី, ន ផស្សាទយោ’’តិ អយមេត្ថ អត្ថោ ន គយ្ហតិ សញ្ញាសីសេន ទេសនាតិ កត្វា, ឯវមិធាបិ ‘‘ចិត្តសង្ខារា និរុទ្ធា’’តិ, ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធោ’’តិ ច ទេសនាសីសមេវ. សព្ពេបិ បន ចិត្តចេតសិកា តត្ថ និរុជ្ឈន្តេវាតិ អយមេត្ថ អវិបរីតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, តថាបុព្ពាភិសង្ខារេន សព្ពេសំយេវ ចិត្តចេតសិកានំ តត្ថ និរុជ្ឈនតោ. ឯតេន យំ បុព្ពេ ‘‘អញ្ញត្តា, តទភាវតោ’’តិ ច យុត្តិវចនំ, តទយុត្តំ អធិប្បាយានវពោធតោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អត្ថោ ហិ បដិសរណំ, ន ព្យញ្ជន’’ន្តិ.

ឧបហតានីតិ ពាធិតានិ. មក្ខិតានីតិ ធំសិតានិ. អារម្មណឃដ្ដនាយ ឥន្ទ្រិយានំ កិលមថោ ចក្ខុនា ភាសុររូបសុខុមរជទស្សនេន វិភាវេតព្ពោ. តថា ហិ ឧណ្ហកាលេ បុរតោ អគ្គិម្ហិ ជលន្តេ ខរស្សរេ ច បណវេ អាកោដិតេ អក្ខីនិ ភេទានិ វិយ ន សហន្តិ សោតានិ ‘‘សិខរេន វិយ អភិហញ្ញន្តី’’តិ វត្តារោ ហោន្តិ.

៤៥៨. រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានមេវ រូបវិរាគភាវនាវសេន បវត្តំ អរូបជ្ឈានន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ វិស្សជ្ជេន្តោ ធម្មសេនាបតិ ‘‘សុខស្ស ច បហានា’’តិអាទិនា វិស្សជ្ជេសិ. អបគមនេន វិគមេន បច្ចយា អបគមនបច្ចយា សុខាទិប្បហានានិ. អធិគមបច្ចយា បន កសិណេសុ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ ហេដ្ឋិមា តយោ ច អារុប្បា. ន ហិ សក្កា តានិ អនធិគន្ត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនមធិគន្តុំ. និរោធតោ វុដ្ឋានកផលសមាបត្តិន្តិ និរោធតោ វុដ្ឋានភូតំ អនិច្ចានុបស្សនាសមុទាគតផលសមាបត្តិំ. សា ហិ ‘‘អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តី’’តិ វុច្ចតិ. យថា សមថនិស្សន្ទោ អភិញ្ញា, មេត្តាករុណាមុទិតាព្រហ្មវិហារនិស្សន្ទោ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារោ, កសិណនិស្សន្ទោ អារុប្បា, សមថវិបស្សនានិស្សន្ទោ និរោធសមាបត្តិ, ឯវំ វិបស្សនាយ និស្សន្ទផលភូតំ សាមញ្ញផលន្តិ អាហ ‘‘វិបស្សនានិស្សន្ទាយ ផលសមាបត្តិយា’’តិ. អារម្មណា នាម សារម្មណធម្មានំ វិសេសតោ ឧប្បត្តិនិមិត្តន្តិ អាហ ‘‘សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបាទីនំ សព្ពារម្មណាន’’ន្តិ. នត្ថិ ឯត្ថ កិញ្ចិ សង្ខារនិមិត្តន្តិ អនិមិត្តា, អសង្ខតា ធាតូតិ អាហ ‘‘សព្ពនិមិត្តាបគតាយ និព្ពានធាតុយា’’តិ. ផលសមាបត្តិសហជាតំ មនសិការំ សន្ធាយាហ, ន អាវជ្ជនមនសិការំ. ន ហេត្ថ តស្ស សម្ភវោ អនុលោមានន្តរំ ឧប្បជ្ជនតោ.

ឥមស្មិំ ឋានេតិ ឥធ វុត្តនិរោធស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានានំ គហិតានំ ឥមស្មិំ បរិយោសានស្ស គហិតដ្ឋានេ. ទ្វីហិ ពលេហីតិ សមថវិបស្សនាពលេហិ. តយោ ច សង្ខារានន្តិ កាយសង្ខារាទីនំ តិណ្ណំ សង្ខារានំ. សោឡសហិ ញាណចរិយាហីតិ អនិច្ចានុបស្សនា, ទុក្ខា, អនត្តា, និព្ពិទា, វិរាគា, និរោធា, បដិនិស្សគ្គា, វិវដ្ដានុបស្សនា, សោតាបត្តិមគ្គោ…បេ… អរហត្តផលសមាបត្តីតិ ឥមាហិ សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ. នវហិ សមាធិចរិយាហីតិ បឋមជ្ឈានសមាធិអាទីហិ នវហិ សមាធិចរិយាហិ. យោ យថាវុត្តាសុ ចរិយាសុ បុគ្គលស្ស វសីភាវោ, សា វសីភាវតាបញ្ញា. អស្សា សា កថិតាតិ យោជនា. វិនិច្ឆយកថាតិ វិនិច្ឆយវសេន បវត្តា អដ្ឋកថា កថិតា. តស្មា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៨៦៨-៨៦៩) តំសំវណ្ណនាយញ្ច (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៨៦៨) វុត្តនយេន វេទិតព្ពា.

វលញ្ជនសមាបត្តិ អរិយវិហារវសេន វិហរណសមាបត្តិ. ឋិតិយាតិ ឯត្ថ បពន្ធដ្ឋិតិ អធិប្បេតា, ន ខណដ្ឋិតិ. កស្មា? សមាបជ្ជនត្តា. តេនាហ ‘‘ឋិតិយាតិ ចិរដ្ឋិតត្ថ’’ន្តិ. អទ្ធានបរិច្ឆេទោតិ ឯត្តកំ កាលំ សមាបត្តិយា វីតិនាមេស្សាមីតិ បគេវ កាលបរិច្ឆេទោ. រូបាទិនិមិត្តវសេនាតិ កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តេសុ យថារហំ លព្ភមានរូបាទិនិមិត្តវសេន. តត្ថ យស្មា កម្មនិមិត្តេ ឆព្ពិធម្បិ អារម្មណំ លព្ភតិ, តស្មា ‘‘សព្ពនិមិត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ, ន សព្ពេសំ អារម្មណានំ ឯកជ្ឈំ, ឯកន្តតោ វា មនសិកាតព្ពតោ. លក្ខណវចនញ្ហេតំ យថា ‘‘ទាតព្ពមេតំ ភេសជ្ជំ, យទិ មេ ព្យាធិតា សិយុ’’ន្តិ.

៤៥៩. នីលម្បិ សញ្ជានាតីតិអាទិនា នីលាទិគ្គហណមុខេន តំវណ្ណានំ សត្តានំ សញ្ជាននំ អវេរាទិភាវមនសិករណំ ជោតិតន្តិ អាហ ‘‘ឯតស្មិញ្ហិ ឋានេ អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ កថិតា’’តិ. ឯត្ថ អាកិញ្ចញ្ញំ កថិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឯត្ថ សុញ្ញតា’’តិ, ‘‘ឯត្ថ អនិមិត្តា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ន្តិ ‘‘ឥធ អញ្ញំ អភិនវំ នាម នត្ថី’’តិអាទិនា វុត្តំ អត្ថវចនំ. ឯតាតិ អប្បមាណចេតោវិមុត្តិអាទយោ. ឯកនាមកាតិ ឯកេកនាមកា, យេ នានាព្យញ្ជនាតិ អធិប្បេតា. ឯកោ ធម្មោតិ អរហត្តផលសមាបត្តិ. ចតុនាមកោតិ អប្បមាណចេតោវិមុត្តិអាទិនាមកោ. ឯតន្តិ ឯតមត្ថំ. អប្បមាណាតិ អនោធិសោ, ឱធិសោបិ វា ‘‘ឯត្តកា’’តិ អបរិមិតា. អសេសេត្វាតិ អសុភសមាបត្តិ វិយ ឯកស្សេវ អគ្គហណតោ.

កិញ្ចាបិ អសុភនិមិត្តារម្មណម្បិ កិញ្ចនំ ហោតិ, អារម្មណសង្ឃដ្ដនស្ស កិញ្ចនស្ស អសុភសមាបត្តីនម្បិ បដិភាគនិមិត្តសង្ខាតំ អារម្មណំ សពិម្ពំ វិយ វិគ្គហំ កិញ្ចនំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, ន តថា ឥមស្សាតិ. ននុ ព្រហ្មវិហារបឋមារុប្បានម្បិ បដិភាគនិមិត្តភូតំ កិញ្ចិ អារម្មណំ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, អយំ បន បឋមារុប្បវិញ្ញាណំ វិយ ន បដិភាគនិមិត្តភូតអារម្មណតាយ ឯវំ វុត្តា. អត្តេនាតិ អត្តនា. ភវតិ ឯតេន អត្តាតិ អភិធានំ ពុទ្ធិ ចាតិ ភាវោ, អត្តា. ភាវ-សទ្ទោបិ អត្តបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ភាវបោសបុគ្គលាទិសង្ខាតេនា’’តិ. នេសំ អប្បមាណសមាធិអាទីនំ ចតុន្នំ. ‘‘នានតា បាកដាវា’’តិ វុត្តំ នានត្តំ ភូមិតោ អារម្មណតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘អត្ថោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិត្តាទិភាវេន អតីតាទិភាវេន អជ្ឈត្តាទិភាវេន ច ន វត្តព្ពំ អារម្មណំ ឯតិស្សាតិ នវត្តព្ពារម្មណា និព្ពានារម្មណផលសមាបត្តិភាវតោ.

ឯត្តកោតិ រាគាទីហិ សំកិលិដ្ឋតាយ ឯត្តកប្បមាណោ, ឧត្តានោ បរិត្តចេតសោតិ អត្ថោ. និព្ពានម្បិ អប្បមាណមេវ បមាណករណានំ អភាវេនាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. អកុប្បាតិ អរហត្តផលចេតោវិមុត្តិ បដិបក្ខេហិ អកោបនីយតាយ. កិញ្ចតីតិ កត្តរិ បឋិតោ ធាតុ មទ្ទនត្ថោតិ អាហ ‘‘កិញ្ចតិ មទ្ទតី’’តិ. តស្ស បយោគំ ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សា កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សមូហាទិឃនវសេន សកិច្ចបរិច្ឆេទតាយ ច សវិគ្គហា វិយ ឧបដ្ឋិតា សង្ខារា និច្ចាទិគ្គាហស្ស វត្ថុតាយ ‘‘និច្ចនិមិត្តំ សុខាទិនិមិត្ត’’ន្តិ ច វុច្ចតិ. វិបស្សនា បន តត្ថ ឃនវិនិព្ភោគំ ករោន្តី និច្ចាទិគ្គាហំ វិធមេន្តី ‘‘និមិត្តំ សមុគ្ឃាតេតី’’តិ វុត្តា ឃននិមិត្តស្ស អារម្មណភូតស្ស អភាវា. ន គហិតាតិ ឯកត្ថបទនិទ្ទេសេ បាឡិយំ កស្មា ន គហិតា? សាតិ សុញ្ញតា ចេតោវិមុត្តិ. សព្ពត្ថាតិ អប្បមាណាចេតោវិមុត្តិអាទិនិទ្ទេសេសុ. អារម្មណវសេនាតិ អារម្មណវសេនបិ ឯកត្ថា, ន កេវលំ សភាវសរសតោវ. ឥមិនា បរិយាយេនាតិ អប្បមាណតោតិអាទិនា អារម្មណតោ លទ្ធបរិយាយេន. អញ្ញស្មិំ បន ឋានេតិ អាកិញ្ចញ្ញាទិសទ្ទបវត្តិហេតុតោ អញ្ញេន ហេតុនា អប្បមាណាតិសទ្ទប្បវត្តិយំ ឯតស្ស ចេតោវិមុត្តិយា ហោន្តិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឥមិនា បរិយាយេនាតិ ឥមិនា តាយ តាយ សមញ្ញាយ វោហរិតព្ពតាបរិយាយេន. សច្ចានំ ទស្សនមុខេន វដ្ដវសេន ឧដ្ឋិតទេសនំ អរហត្តេន កូដំ គណ្ហន្តោ យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាវេទល្លសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.