៨. មហាតណ្ហាសង្ខយសុត្តវណ្ណនា

៣៩៦. លទ្ធិមត្តន្តិ មិច្ឆាគាហមត្តំ, ន ទិដ្ឋាភិនិវេសោ. សស្សតទិដ្ឋីតិ និច្ចាភិនិវេសោ. សោតិ អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ. កថេត្វា សមោធានេន្តន្តិ យោជនា. សមោធានេន្តន្តិ ច និគមេន្តន្តិ អត្ថោ. តត្ថ តត្ថេវាតិ តេសុ តេសុ ឯវ ភវេសុ និរុជ្ឈន្តិ, ន ភវន្តរំ សង្កមន្តិ. វិញ្ញាណំ បន អភិន្នសភាវំ អនញ្ញន្តិ អធិប្បាយោ. ឥធលោកតោតិ ឥមស្មា អត្តភាវា. បរលោកន្តិ បរភវសញ្ញិតំ អត្តភាវំ. សន្ធាវតីតិ និច្ចតាយ កេនចិ អសម្ពទ្ធំ វិយ គច្ឆតិ. តេន ឥធលោកតោ បរលោកគមនមាហ. សំសរតីតិ ឥមិនា បរលោកតោ ឥធាគមនំ. សន្ធាវតីតិ វា ភវន្តរសង្កមនមាហ. សំសរតីតិ តត្ថ តត្ថ អបរាបរសញ្ចរណំ.

‘‘បច្ចយេ សតិ ភវតី’’តិអាទិនា វិញ្ញាណស្ស អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច បដិច្ចសមុប្បន្នភាវំ ទស្សេន្តោ សស្សតភាវំ បដិក្ខិបតិ. ពុទ្ធេន អកថិតំ កថេសីតិ ឥមិនា ‘‘យំ អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន, តំ ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតី’’តិ (ចូឡវ. ៣៥២, ៣៥៣) ឥមស្មិំ ភេទករវត្ថុស្មិំ សន្ទិស្សតីតិ ទស្សេតិ. ជិនចក្កេ បហារំ ទេតីតិ ‘‘តទេវិទំ វិញ្ញាណំ…បេ… អនញ្ញ’’ន្តិ និច្ចតំ បដិជានន្តោ – ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា (ធ. ប. ២៧៧), រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ច’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៩៣-៩៤) ច អាទិនយប្បវត្តេ សត្ថុ ធម្មចក្កេ ខីលំ ឧប្បាទេន្តោ បហារំ ទេតិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន អនិច្ចន្តិ ទិដ្ឋំ បវេទិតញ្ច វិញ្ញាណំ និច្ចន្តិ បដិជានន្តោ វេសារជ្ជញាណំ បដិពាហតិ. សោតុកាមំ ជនន្តិ អរិយធម្មាធិគមស្ស ឯកន្តឧបាយភូតំ វិបស្សនាមគ្គំ សោតុកាមំ ជនំ និច្ចគ្គាហបគ្គណ្ហនេន វិសំវាទេតិ. តតោ ឯវ អរិយបថេ អរិយធម្មវីថិយំ តស្សា បដិក្ខិបនេន តិរិយំ និបតិត្វា.

៣៩៨. វិញ្ញាណសីសេន អត្តនា គហិតំ អត្តានំ វិភាវេន្តោ ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វទោ វេទេយ្យោតិអាទយោ សស្សតទិដ្ឋិយា ឯវ អភិនិវេសាការា. វទតីតិ វទោ, វចីកម្មស្ស ការកោតិ អត្ថោ. ឥមិនា ហិ ការកភាវុបាយិកសត្តានំ ហិតសុខាវពោធនសមត្ថតំ អត្តនោ ទស្សេតិ. វេទិយោវ វេទេយ្យោ, ជានាតិ អនុភវតិ ចាតិ អត្ថោ. ឦទិសានញ្ហិ បទានំ ពហុលា កត្តុសាធនតំ សទ្ទវិទូ មញ្ញន្តិ. វេទយតីតិ តំ តំ អនុភវិតព្ពំ អនុភវតិ. តហិំ តហិន្តិ តេសុ តេសុ ភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសសត្តនិកាយេសុ.

៣៩៩. តំ វាទំ បគ្គយ្ហ ឋិតត្តា សាតិស្ស ឆិន្នបច្ចយតា អវិរុឡ្ហធម្មតា ច វេទិតព្ពា. ហេដ្ឋាតិ អលគទ្ទសុត្តសំវណ្ណនំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២៣៦-២៣៧) សន្ធាយាហ. បរតោ ហេដ្ឋាតិ វុត្តដ្ឋានេបិ ឯសេវ នយោ. បាដិយេក្កោ អនុសន្ធីតិ តីហិបិ អនុសន្ធីហិ អវោមិស្សោ វិសុំយេវេកោ អនុសន្ធិ. ននុ ចាយម្បិ សាតិស្ស អជ្ឈាសយវសេន បវត្តិតត្តា អជ្ឈាសយានុសន្ធិយេវាតិ? ន, និយ្យានមុខេន អប្បវត្តត្តា. និយ្យានញ្ហិ បុរក្ខត្វា បុច្ឆាទិវសេន បវត្តា ឥតរា ទេសនាបុច្ឆានុសន្ធិអាទយោ. ឥធ តទភាវតោ វុត្តំ ‘‘បាដិយេក្កោ អនុសន្ធី’’តិ. បរិសាយ លទ្ធិំ សោធេន្តោតិ យាទិសី សាតិស្ស លទ្ធិ, តទភាវទស្សនវសេន បរិសាយ លទ្ធិំ សោធេន្តោ, បរិសាយ លទ្ធិសោធនេនេវ សាតិ គណតោ និស្សារិតោ នាម ជាតោ.

៤០០. យំ យទេវាតិ ឥទំ យទិបិ អវិសេសតោ បច្ចយធម្មគ្គហណំ, ‘‘វិញ្ញាណន្ត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិ បន វុត្តត្តា តំតំវិញ្ញាណស្ស សមញ្ញានិមិត្តបច្ចយជាតំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ បាឡិយំ – ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណន្ត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិអាទិ. អថ វា តំតំទ្វារនិយតំ ឥតរម្បិ សព្ពំ តស្ស តស្ស វិញ្ញាណស្ស បច្ចយជាតំ ឥធ ‘‘យំ យទេវា’’តិ គហិតំ, តត្ថ បន យំ អសាធារណំ, តេន សមញ្ញាតិ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណន្ត្វេវា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទ្វារសង្កន្តិយា អភាវន្តិ វិញ្ញាណស្ស ទ្វារន្តរសង្កមនស្ស អភាវំ. ស្វាយំ ឱឡារិកនយេន មន្ទពុទ្ធីនំ សុខាវពោធនត្ថំ នយទស្សនវសេន វុត្តោ. ន ហិ កទាចិ បច្ចុប្បន្នំ វិញ្ញាណំ វិគច្ឆន្តំ អនន្តរវិញ្ញាណំ សង្កមតិ អនន្តរាទិបច្ចយាលាភេ តស្ស អនុប្បជ្ជនតោ.

ឯវមេវាតិ យថា អគ្គិ ឧបាទានំ បដិច្ច ជលន្តោ អនុបាទានោ តត្ថេវ និព្ពាយតិ, ន កត្ថចិ សង្កមតិ, ឯវមេវ. ‘‘បច្ចយវេកល្លេន តត្ថេវ និរុជ្ឈតី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ន ហេត្ថ អនុប្បាទនិរោធោ ឥច្ឆិតោ តាទិសស្ស និរោធស្ស ឥធ អនធិប្បេតត្តា, អថ ខោ ខណនិរោធោ, សោ ច សាភាវិកត្តា ន បច្ចយវេកល្លហេតុកោ? សច្ចមេតំ, តំតំទ្វារិកស្ស បន វិញ្ញាណស្ស ទ្វារន្តរំ អសង្កមិត្វា តត្ថ តត្ថេវ និរុជ្ឈនំ ឥធាធិប្បេតំ. យេសញ្ច បច្ចយានំ វសេន ទ្វារន្តរិកវិញ្ញាណេន ភវិតព្ពំ, តេសំ តទភាវតោ បច្ចយវេកល្លគ្គហណំ, តស្មា បច្ចយវេកល្លេន ន សោតាទីនិ សង្កមិត្វា សោតវិញ្ញាណន្តិអាទិ សង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ យោជនា. ឯតេន យំ វិញ្ញាណំ ចក្ខុរូបាទិបច្ចយសាមគ្គិយា វសេន ចក្ខុវិញ្ញាណសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, តត្ថ តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ តាវកាលិកភាវតោ, តស្ស បន សោតសទ្ទាទិបច្ចយាភាវតោ កុតោ សោតវិញ្ញាណាទិសមញ្ញា, ឯវមប្បវត្តិតោ តស្ស កុតោ សង្កមោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. វិញ្ញាណប្បវត្តេតិ វិញ្ញាណប្បវត្តិយំ. ទ្វារសង្កន្តិមត្តន្តិ ទ្វារន្តរសង្កមនមត្តម្បិ ន វទាមិ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជនតោ បច្ចយស្ស ឧប្បាទវន្តតោ សតិ ច ឧប្បាទេ អវស្សំភាវី និរោធោតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចតា ទីបិតា ហោតីតិ.

៤០១. ‘‘បដិច្ចសមុប្បន្នំ វិញ្ញាណំ វុត្តំ មយា, អញ្ញត្រ បច្ចយា នត្ថិ វិញ្ញាណស្ស សម្ភវោ’’តិ បាឡិយា អន្វយតោ ច ព្យតិរេកតោ ច វិញ្ញាណស្ស សង្ខតតាវ ទស្សិតាតិ អាហ ‘‘សប្បច្ចយភាវំ ទស្សេត្វា’’តិ. ហេតុបច្ចយេហិ ជាតំ និព្ពត្តំ ‘‘ភូត’’ន្តិ ឥធាធិប្បេតំ, តំ អត្ថតោ បញ្ចក្ខន្ធា តព្ពិនិមុត្តស្ស សប្បច្ចយស្ស អភាវតោ, យញ្ច ខន្ធបញ្ចកំ អត្តនោ តេសញ្ច ភិក្ខូនំ, តំ ‘‘ភូតមិទ’’ន្តិ ភគវា អវោចាតិ អាហ ‘‘ឥទំ ខន្ធបញ្ចក’’ន្តិ. អត្តនោ ផលំ អាហរតីតិ អាហារោ, បច្ចយោ. សម្ភវតិ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ, អាហារោ សម្ភវោ ឯតស្សាតិ អាហារសម្ភវំ. តេនាហ ‘‘បច្ចយសម្ភវ’’ន្តិ. តស្ស បច្ចយស្ស និរោធាតិ យេន អវិជ្ជាទិនា បច្ចយេន ខន្ធបញ្ចកំ សម្ភវតិ, តស្ស បច្ចយស្ស អនុប្បាទនិរោធា. ខណនិរោធោ បន ការណនិរបេក្ខោ.

នោស្សូតិ សំសយជោតនោ និបាតោតិ អាហ ‘‘ភូតំ នុ ខោ ឥទំ, ន នុ ខោ ភូត’’ន្តិ. ភូតមិទំ នោស្សូតិ ច ឥមិនា ខន្ធបញ្ចកមេវ នុ ខោ ឥទំ, ឧទាហុ អត្តត្តនិយន្តិ ឯវំជាតិកោ សំសយនាការោ គហិតោ. តទាហារសម្ភវំ នោស្សូតិ បន ឥមិនា សហេតុកំ នុ ខោ ឥទំ ភូតំ, ឧទាហុ អហេតុកន្តិ យថា អហេតុកភាវាបន្នោ សំសយនាការោ គហិតោ, ឯវំ វិសមហេតុកភាវាបន្នោបិ សំសយនាការោ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិសមហេតុនោបិ បរមត្ថតោ ភូតស្ស អហេតុកភាវតោ. វិសមហេតុវាទោបិ បរេហិ បរិកប្បិតមត្តតាយ សភាវនិយតិយទិច្ឆាទិវាទេហិ សមានយោគក្ខមោតិ. និរោធធម្មំ នោស្សូតិ ឥមិនា យថា អនិច្ចំ នុ ខោ ឥទំ ភូតំ, ឧទាហុ និច្ចន្តិ អនិច្ចតំ បដិច្ច សំសយនាការោ គហិតោ, ឯវំ ទុក្ខំ នុ ខោ, ឧទាហុ ន ទុក្ខំ, អនត្តា នុ ខោ, ឧទាហុ ន អនត្តាតិបិ សំសយនាការោ គហិតោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ អនិច្ចស្ស ទុក្ខភាវាទិអវស្សំភាវតោ, និច្ចេ ច តទុភយាភាវតោ. យាថាវសរសលក្ខណតោតិ អវិបរីតសរសតោ សលក្ខណតោ ច, កិច្ចតោ ចេវ សភាវតោ ចាតិ អត្ថោ. វិបស្សនាយ អធិដ្ឋានភូតាបិ បញ្ញា វិបស្សនា ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘វិបស្សនាបញ្ញាយា’’តិ. សរសតោតិ ច សភាវតោ. សលក្ខណតោតិ សាមញ្ញលក្ខណតោ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាបញ្ញាយ សម្មា បស្សន្តស្សា’’តិ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘យាថាវសរសលក្ខណតោ’’តិ វុត្តនយេនេវ. យេ យេតិ តស្សំ បរិសាយំ យេ យេ ភិក្ខូ. សល្លក្ខេសុន្តិ សម្មទេវ ឧបធារេសុំ.

តេហីតិ តេហិ ភិក្ខូហិ. តត្ថាតិ តិស្សំ វិបស្សនាបញ្ញាយំ. និត្តណ្ហភាវន្តិ តណ្ហាភាវំ ‘‘ឯតំ មម’’ន្តិ តណ្ហាគ្គាហស្ស បហីនតំ. ឯតេនបិ ភគវា ‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុបិ តណ្ហាបហានមេវ វណ្ណេមិ, សាតិ បន មោឃបុរិសោ អត្តភាវេបិ តណ្ហាសំវទ្ធនិំ វិបរីតទិដ្ឋិំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋតី’’តិ សាតិំ និគ្គណ្ហាតិ. សភាវទស្សនេនាតិ ធម្មានំ អវិបរីតសភាវទស្សនេន. បច្ចយទស្សនេនាតិ ការណទស្សនេន អនវសេសតោ ហេតុនោ បច្ចយស្ស ច ទស្សនេន. អល្លីយេថាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន និស្សយេថ. តេនាហ ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋីហី’’តិ. កេលាយេថាតិ បរិហរណកេឡិយា បរិហរេយ្យាថ. តេនាហ ‘‘កីឡមានា វិហរេយ្យាថា’’តិ. ធនំ វិយ ឥច្ឆន្តាតិ ធនំ វិយ ទ្រព្យំ វិយ ឥច្ឆំ តណ្ហំ ជនេន្តា. តេនាហ ‘‘គេធំ អាបជ្ជេយ្យាថា’’តិ. មមត្តំ ឧប្បាទេយ្យាថាតិ ‘‘មមមិទ’’ន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អភិនិវេសំ ជនេយ្យាថ. និកន្តិវសេនបិ គហណត្ថាយ នោ ទេសិតោ, តស្ស វា សណ្ហសុខុមស្ស វិបស្សនាធម្មស្ស គហណំ នាម និកន្តិយា ឯវ សិយា, ន ឱឡារិកតណ្ហាយាតិ វុត្តំ ‘‘និកន្តិវសេនា’’តិ.

៤០២. បដិច្ច ឯតស្មា ផលំ ឯតីតិ បច្ចយោ, សព្ពោ ការណវិសេសោតិ អាហ ‘‘ខន្ធានំ បច្ចយំ ទស្សេន្តោ’’តិ. យាវ អវិជ្ជា ហិ សព្ពោ នេសំ ការណវិសេសោ ឥធ ទស្សិតោ. បុន អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា, អន្តតោ បដ្ឋាយ យាវ អាទីតិ អនុលោមតោ បដិលោមតោ ច វដ្ដវិវដ្ដទស្សនវសេន នានានយេហិ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទស្សិតោ, និច្ចគ្គាហស្ស និមិត្តភូតោ កិលេសោបិ ឥធ នត្ថីតិ ទីបេតិ. តម្បិ វុត្តត្ថមេវាតិ តម្បិ ‘‘ឥមេ ច, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាហារា’’តិអាទិ យាវ ‘‘តណ្ហាបភវា’’តិ បាឡិបទំ, តាវ វុត្តត្ថមេវ សម្មាទិដ្ឋិសុត្តវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៨៩). សេសំ បដិច្ចសមុប្បាទកថាភាវតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៧០) វិត្ថារិតាវាតិ ឥមិនាវ សង្គហិតំ.

៤០៤. ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតីតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរមត្ថទីបនិយំ ឧទានដ្ឋកថាយំ (ឧទា. អដ្ឋ. ១) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤០៧. បដិធាវនាតិ បដិសរណំ, បុព្ពេ អត្តនោ អាគតំ អតីតំ អទ្ធានំ ឧទ្ទិស្ស តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន បដិគមនន្តិ អត្ថោ. ននុ វិចិកិច្ឆាវសេន បាឡិយំ បដិធាវនា អាគតាតិ? សច្ចំ អាគតា, សា បន តណ្ហាទិដ្ឋិហេតុកាតិ ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនា’’តិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ យថាធិគតេ ញាណទស្សនេ.

និច្ចលភាវន្តិ សុប្បតិដ្ឋិតភាវំ, តិត្ថិយវាទវាតេហិ អកម្បិយភាវញ្ច. គរូតិ គរុគុណយុត្តោ. ភារិកោ បាសាណច្ឆត្តសទិសោ. អកាមា អនុវត្តិតព្ពោតិ សទ្ធាមត្តកេនេវ អនុវត្តនមាហ, ន អវេច្ចប្បសាទេន. កិច្ចន្តិ សត្ថុកិច្ចំ. ព្រាហ្មណានន្តិ ជាតិមន្តព្រាហ្មណានំ. វតសមាទានានីតិ មគវតាទិវតសមាទានានិ. ទិដ្ឋិកុតូហលានីតិ តំតំទិដ្ឋិគ្គាហវសេន ‘‘ឥទំ សច្ចំ, ឥទំ សច្ច’’ន្តិអាទិនា គហេតព្ពកុតូហលានិ. ឯវំ និស្សដ្ឋានីតិ យថា មយា តុម្ហាកំ ឱវាទោ ទិន្នោ, ឯវំ និស្សដ្ឋានិ វតាទីនិ តំ អតិក្កមិត្វា កិំ គណ្ហេយ្យាថ. សយំ ញាណេន ញាតន្តិ បរនេយ្យតំ មុញ្ចិត្វា អត្តនោ ឯវ ញាណេន យាថាវតោ ញាតំ. ឯវំភូតញ្ច សយំ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘សយំ បញ្ញាចក្ខុនា ទិដ្ឋ’’ន្តិ. សយំ វិភាវិតន្តិ តេហិ ភិក្ខូហិ តស្ស អត្ថស្ស បច្ចត្តំ វិភូតភាវំ អាបាទិតំ. ឧបនីតាតិ ឧបក្កមេន ធម្មទេសនានុសារេន នីតា. មយាតិ កត្តរិ ករណវចនំ. ធម្មេនាតិ ការណេន. ឯតំ វចនន្តិ ឯតំ ‘‘សន្ទិដ្ឋិកោ’’តិអាទិវចនំ.

៤០៨. តំ សម្មោហដ្ឋានំ អស្ស លោកស្ស. សមោធានេនាតិ សមាគមេន. គព្ភតិ អត្តភាវភាវេន វត្តតីតិ គព្ភោ, កលលាទិអវត្ថោ ធម្មបពន្ធោ, តន្និស្សិតត្តា បន សត្តសន្តានោ ‘‘គព្ភោ’’តិ វុត្តោ យថា ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ. តន្និស្សយភាវតោ មាតុកុច្ឆិ ‘‘គព្ភោ’’តិ វេទិតព្ពោ, គព្ភោ វិយាតិ វា. យថា ហិ និវាសដ្ឋានតាយ សត្តានំ ឱវរកោ ‘‘គព្ភោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ គព្ភសេយ្យកានំ យាវ អភិជាតិ និវាសដ្ឋានតាយ មាតុកុច្ឆិ ‘‘គព្ភោ’’តិ វុត្តោតិ.

យមេករត្តិន្តិ យស្សំ ឯករត្តិយំ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឥទំ ឧបយោគវចនំ, អច្ចន្តសំយោគេ វា. បឋមន្តិ សព្ពបឋមំ បដិសន្ធិក្ខណេ. គព្ភេតិ មាតុកុច្ឆិយំ. មាណវោតិ សត្តោ. យេភុយ្យេន សត្តា រត្តិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តីតិ រត្តិគ្គហណំ. អព្ភុដ្ឋិតោវាតិ ឧដ្ឋិតអព្ភោ វិយ, អភិមុខភាវេន វា ឧដ្ឋិតោ ឯវ មរណស្សាតិ អធិប្បាយោ. សោ យាតីតិ សោ មាណវោ យាតិ បឋមក្ខណតោ បដ្ឋាយ គច្ឆតេវ. ស គច្ឆំ ន និវត្តតីតិ សោ ឯវំ គច្ឆន្តោ ខណមត្តម្បិ ន និវត្តតិ, អញ្ញទត្ថុ មរណមេវ ឧបគច្ឆតីតិ គាថាយ អត្ថោ.

ឧតុសមយំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន លោកសមញ្ញាតរជស្ស លគ្គនទិវសមត្តំ. ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘មាតុគាមស្ស កិរ យស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ គព្ភាសយេ. សណ្ឋហិត្វាតិ និព្ពត្តិត្វា. ភិជ្ជិត្វាតិ អគ្គហិតគព្ភា ឯវ ភិន្នា ហុត្វា. អយញ្ហិ តស្សា សភាវោ. វត្ថុ សុទ្ធំ ហោតីតិ បគ្ឃរិតលោហិតត្តា អនាមយត្តា ច គព្ភាសយោ សុទ្ធោ ហោតិ. សុទ្ធវត្ថុត្តា តតោ បរំ កតិបយទិវសានិ ខេត្តមេវ ហោតិ គព្ភសណ្ឋហនស្ស បរិត្តស្ស លោហិតលេសស្ស វិជ្ជមានត្តា. សម្ភវស្ស បន កថំ សព្ភាវោតិ អាហ ‘‘តស្មិំ សមយេ’’តិអាទិ. ឥត្ថិសន្តានេបិ សុក្កធាតុ លព្ភតេវ. តេនាហ ‘‘អង្គបរាមសនេនបិ ទារកោ និព្ពត្តតិយេវា’’តិ. យថា បារិកាយ នាភិបរាមសនេន សាមស្ស ពោធិសត្តស្ស, ទិដ្ឋមង្គលិកាយ នាភិបរាមសនេន មណ្ឌព្យស្ស និព្ពត្តិ. គន្ធព្ពោតិ គន្ធនតោ ឧប្បជ្ជនគតិយា និមិត្តុបដ្ឋាបនេន សូចនតោ គន្ធោតិ លទ្ធនាមេន ភវគាមិកម្មុនា អព្ពតិ បវត្តតីតិ គន្ធព្ពោ, តត្ថ ឧប្បជ្ជនកសត្តោ. តេនាហ ‘‘តត្រូបគសត្តោ’’តិ. កម្មយន្តយន្តិតោតិ តត្រូបបត្តិអាវហេន កម្មសង្ខាតេន បេល្លនកយន្តេន តថត្តាយ បេល្លិតោ ឧបនីតោ. មហន្តេន ជីវិតសំសយេនាតិ វិជាយនបរិក្កិលេសេន ‘‘ជីវិស្សាមិ ខោ, ន នុ ខោ ជីវិស្សាមិ អហំ វា, បុត្តោ វា មេ’’តិ ឯវំ បវត្តេន ជីវិតសំសយេន វិបុលេន គរុតរេន សំសយេន. តំ ឋានន្តិ ថនប្បទេសមាហ. កីឡន្តិ តេនាតិ កីឡនំ, កីឡនមេវ កីឡនកំ.

៤០៩. សារជ្ជតីតិ សារត្តចិត្តោ ហោតិ. ព្យាបជ្ជតីតិ ព្យាបន្នចិត្តោ ហោតិ. កាយេ កេសាទិទ្វត្តិំសាសុចិសមុទាយេ តំសភាវារម្មណា សតិ កាយសតិ. អនុបដ្ឋបេត្វាតិ អនុប្បាទេត្វា, យថាសភាវតោ កាយំ អនុបធារេត្វាតិ អត្ថោ. បរិត្តចេតសោតិ កិលេសេហិ បរិតោ ខណ្ឌិតចិត្តោ. តេនាហ ‘‘អកុសលចិត្តោ’’តិ. ឯតេ អកុសលធម្មា. និរុជ្ឈន្តីតិ និរោធំ បត្តា ហោន្តិ. តណ្ហាវសេន អភិនន្ទតីតិ សប្បីតិកតណ្ហាវសេន អភិមុខំ ហុត្វា នន្ទតិ. អភិវទតីតិ តណ្ហាវសេន តំ តំ អារម្មណំ អភិនិវិស្ស វទតិ. អជ្ឈោសាយាតិ អនញ្ញសាធារណំ វិយ អារម្មណំ តណ្ហាវសេន អនុបវិសិត្វា. តេនាហ ‘‘គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា’’តិ. ទុក្ខំ កថំ អភិនន្ទតីតិ ឯត្ថ ទុក្ខហេតុកំ អភិនន្ទន្តោ ទុក្ខំ អភិនន្ទតិ នាមាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អដ្ឋកថាយំ បន យាវតា យស្ស ទុក្ខេ ទិដ្ឋិតណ្ហា អភិនន្ទនា អប្បហីនា, តាវតាយំ ទុក្ខំ អភិនន្ទតិ នាមាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អហំ ទុក្ខិតោ មម ទុក្ខន្តិ គណ្ហន្តោ អភិនន្ទតិ នាមា’’តិ វុត្តំ. តេន គាហទ្វយហេតុកា តត្ថ អភិនន្ទនាតិ ទស្សេតិ. បុន ឯកវារន្តិ បុនបិ ឯកវារំ. ផលហេតុសន្ធិហេតុផលសន្ធិវសេន ទ្វិសន្ធី. ‘‘គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតី’’តិអាទិនា អត្ថតោ សរូបតោ ច ឯតរហិ ផលសង្ខេបស្ស. សរូបេនេវ ច ឥតរទ្វយស្ស ទេសិតត្តា អាហ ‘‘តិសង្ខេប’’ន្តិ.

៤១០-៤១៤. សមថយានិកស្ស ភិក្ខុនោ វេទនាមុខេន សង្ខេបេនេវ យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ ឥធ កថិតន្តិ អាហ ‘‘សំខិត្តេន តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិំ ធារេថា’’តិ. ‘‘ឥមំ តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិ’’ន្តិ ច ភគវា យថាទេសិតំ ទេសនំ អវោចាតិ វុត្តំ ‘‘ឥមំ…បេ… វិមុត្តិទេសន’’ន្តិ. យទិ ឯវំ កថំ ទេសនា វិមុត្តីតិ អាហ ‘‘ទេសនា ហិ…បេ… វិមុត្តីតិ វុត្តា’’តិ. យស្សា តណ្ហាយ វសេន សាតិ ភិក្ខុ សស្សតគ្គាហមហាសង្ឃាដបដិមុក្កោ, សា សព្ពពុទ្ធានំ ទេសនា ហត្ថាវលម្ពមានេបិ ទុរុគ្ឃាដិយា ជាតាតិ អាហ ‘‘មហាតណ្ហាជាលតណ្ហាសង្ឃាដបដិមុក្ក’’ន្តិ. មហាតណ្ហាជាលេតិ មហន្តេ តណ្ហាជដេ. តណ្ហាសង្ឃាដេតិ តណ្ហាយ សង្ឃាដេ. តថាភូតោ ច តស្ស អព្ភន្តរេ កតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុបវិដ្ឋោ អន្តោគធោ’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាតណ្ហាសង្ខយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.