៤. មហាយមកវគ្គោ

១. ចូឡគោសិង្គសុត្តវណ្ណនា

៣២៥. ញាតីនំ (អ. និ. ដី. ៣.៦.១៩) និវាសដ្ឋានភូតោ គាមោ ញាតិកោ, សោ ឯវ នាតិកោ. សោ កិរ គាមោ យេសំ សន្តកោ, តេសំ បុព្ពបុរិសេន អត្តនោ ញាតីនំ សាធារណភាវេន និវេសិតោ, តេន ‘‘នាតិកោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. អថ បច្ឆា តត្ថ ទ្វីហិ ទាយាទេហិ ទ្វិធា វិភជិត្វា បរិភុត្តោ. តេនាហ ‘‘ទ្វិន្នំ ចូឡបិតិមហាបិតិបុត្តានំ ទ្វេ គាមា’’តិ. គិញ្ជកា វុច្ចន្តិ ឥដ្ឋកា, គិញ្ជកាហិយេវ កតោ អាវសថោ គិញ្ជកាវសថោ. តស្មិំ កិរ បទេសេ មត្តិកា សក្ខរមរុម្ពវាលិកាទីហិ អសម្មិស្សា អកឋិនា សណ្ហា សុខុមា, តាយ កតានិ កុលាលភាជនានិបិ សិលាមយានិ វិយ ទឡ្ហានិ, តស្មា តេ ឧបាសកា តាយ មត្តិកាយ ទីឃបុថុលឥដ្ឋកា ការេត្វា តាហិ ឋបេត្វា ទ្វារពាហវាតបានកវាដតុលាយោ សេសំ សព្ពំ ទព្ពសម្ភារេន វិនា ឥដ្ឋកាហិ ឯវ បាសាទំ ការេសុំ. តេនាហ ‘‘ឥដ្ឋកាហេវា’’តិអាទិ.

គោសិង្គសាលវនទាយន្តិ គោសិង្គសាលវនន្តិ លទ្ធនាមំ រក្ខិតំ អរញ្ញំ. ជេដ្ឋករុក្ខស្សាតិ វនប្បតិភូតស្ស សាលរុក្ខស្ស. សាមគ្គិរសន្តិ សមគ្គភាវាទិគុណំ វិវេកសុខំ. ឧបរិបណ្ណាសកេ ឧបក្កិលេសសុត្តេ (ម. និ. ៣.២៣៧-២៣៨) បុថុជ្ជនកាលោ កថិតោ, ឥធ ចូឡគោសិង្គសុត្តេ ខីណាសវកាលោ កថិតោ. កតកិច្ចាបិ ហិ តេ មហាថេរា អត្តនោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ បរេសំ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជនញ្ច សម្បស្សន្តា បរមញ្ច វិវេកំ អនុព្រូហន្តា សាមគ្គិរសំ អនុភវមានា តត្ថ វិហរន្តិ. តទាតិ តស្មិំ ឧបក្កិលេសសុត្តទេសនាកាលេ. តេតិ អនុរុទ្ធប្បមុខា កុលបុត្តា. លទ្ធស្សាទាតិ វិបស្សនាយ វីថិបដិបត្តិយា អធិគតស្សាទា. វិបស្សនា ហិ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ អាវហន្តី បវត្តមានា សាតិសយំ បីតិសោមនស្សំ អាវហតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតិ បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤);

លទ្ធបតិដ្ឋា មគ្គផលាធិគមនេន. សតិ ហិ មគ្គផលាធិគមេ សាសនេ បតិដ្ឋា លទ្ធា នាម ហោតិ, នោ អញ្ញថា.

កាមំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានាបិ មហាសាវកបរិយាបន្នាវ, អគ្គសាវកភាវេន បន នេសំ វិសេសទស្សនត្ថំ ‘‘ធម្មសេនាបតិមហាមោគ្គល្លានត្ថេរេសុ វា’’តិ វិសុំ គហណំ. សតិបិ ហិ សាមញ្ញយោគេ វិសេសវន្តោ វិសុំ គយ្ហន្តិ យថា ‘‘ព្រាហ្មណា អាគតា, វាសិដ្ឋោបិ អាគតោ’’តិ. តេសុ បន វិសុំ គហិតេសុបិ ‘‘អសីតិមហាសាវកេសូ’’តិ អសីតិគ្គហណំ អប្បកំ ឩនមធិកំ វា គណនុបគំ ន ហោតីតិ. អន្តមសោតិ ឥទំ ធម្មភណ្ឌាគារិកស្ស ឧបដ្ឋាកភាវេន អាសន្នចារិតាយ វុត្តំ. អនីកាតិ ហត្ថានីកា, ហត្ថានីកតោ ហត្ថិសមូហតោតិ អត្ថោ. កាឡសីហោ យេភុយ្យេន យូថចរោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘យូថា និស្សដោ កាឡសីហោ វិយា’’តិ. កេសរី បន ឯកចរោវ. វាតច្ឆិន្នោ វលាហកោ វិយាតិ វាតច្ឆិន្នោ បព្ពតកូដប្បមាណោ វលាហកច្ឆេទោ វិយ. តេសំ បគ្គណ្ហនតោតិ យថា នាម ជិឃច្ឆិតស្ស ភោជនេ, បិបាសិតស្ស បានីយេ, សីតេន ផុដ្ឋស្ស ឧណ្ហេ, ឧណ្ហេន ផុដ្ឋស្ស សីតេ, ទុក្ខិតស្ស សុខេ អភិរុចិ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវមេវំ ភគវតោ កោសម្ពកេ ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទាបន្នេ ទិស្វា អបរេ សមគ្គាវាសំ វសន្តេ អាវជ្ជិតស្ស ឥមេ តយោ កុលបុត្តា អាបាថំ អាគមិំសុ, អថ នេ បគ្គណ្ហិតុកាមោ ឧបសង្កមិ, ឯវាយំ បដិបត្តិអនុក្កមេន កោសម្ពកានំ ភិក្ខូនំ វិនយនុបាយោ ហោតីតិ. តេនាហ ‘‘តេសំ បគ្គណ្ហនតោ’’តិ. ឯតេនេវ បច្ឆិមជនតំ អនុកម្បនតោតិ ឥទម្បិ ការណំ ឯកទេសេន សំវណ្ណិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧក្កំសិត្វាតិ យថាភូតេហិ គុណេហិ សម្បហំសនេន វិសេសេត្វា វិសិដ្ឋេ កត្វា បសំសាវសេន ចេតំ អាមេឌិតវចនំ.

តំ អរញ្ញំ រក្ខតិ វនសាមិនា អាណត្តោ. រក្ខិតគោបិតំ វនសណ្ឌំ, ន មហាវនាទិ វិយ អបរិគ្គហិតំ. សីលាទិប្បភេទាយ អត្តត្ថាយ បដិបន្នា អត្តកាមា, ន អបរិច្ចត្តសិនេហាតិ អាហ ‘‘អត្តនោ ហិតំ កាមយមានា’’តិ. តេនាហ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ. ភិន្ទេយ្យាតិ វិនាសេយ្យ.

ទុព្ពលមនុស្សាតិ បញ្ញាយ ទុព្ពលា អវិទ្ទសុនោ មនុស្សា. តានីតិ អភិជាតិអាទីសុ ឧប្បន្នបាដិហារិយានិ. ចីវរគព្ភេន បដិច្ឆាទេត្វាតិ ចីវរសង្ខាតេ ឱវរកេ និគូហិត្វា វិយ. ន ហិ ចីវរបារុបនមត្តេន ពុទ្ធានុភាវោ បដិច្ឆន្នោ ហោតិ. ‘‘មា សុធ កោចិមំ ពុទ្ធានុភាវំ អញ្ញាសី’’តិ បន តថារូបេន ឥទ្ធាភិសង្ខារេន តំ ឆាទេត្វា គតោ ភគវា តថា វុត្តោ. តេនាហ ‘‘អញ្ញាតកវេសេន អគមាសី’’តិ.

អភិក្កមថាតិ បទំ អភិមុខភាវេន វិធិមុខេន វទតីតិ អាហ ‘‘ឥតោ អាគច្ឆថា’’តិ. ពុទ្ធានំ កាយោ នាម សុវិសុទ្ធជាតិមណិ វិយ សោភនោ, កិញ្ចិ មលំ អបនេតព្ពំ នត្ថិ, កិមត្ថំ ភគវា បាទេ បក្ខាលេសីតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធាន’’ន្តិអាទិ.

៣២៦. អនុរុទ្ធាតិ វា ឯកសេសនយេន វុត្តំ វិរូបេកសេសស្សបិ ឥច្ឆិតព្ពត្តា, ឯវញ្ច កត្វា ពហុវចននិទ្ទេសោបិ សមត្ថិតោ ហោតិ. ឥរិយាបថោ ខមតីតិ សរីរស្ស លហុដ្ឋានតាយ ចតុព្ពិធោបិ ឥរិយាបថោ សុខប្បវត្តិកោ. ជីវិតំ យាបេតីតិ យាបនាលក្ខណំ ជីវិតំ ឥមំ សរីរយន្តំ យាបេតិ សុខេន បវត្តេតិ. ឧឡុង្កយាគុំ វា កដច្ឆុភិក្ខំ វាតិ ឥទំ មករវុត្តិយា មិស្សកភត្តេន យាបនំ វត្តន្តិ កត្វា វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ភិក្ខាចារវត្តំ បុច្ឆតី’’តិ.

អញ្ញមញ្ញំ សំសន្ទតីតិ សតិបិ ឧភយេសំ កលាបានំ បរមត្ថតោ ភេទេ បចុរជនេហិ ទុវិញ្ញេយ្យនានត្តំ ខីរោទកសម្មោទិតំ អច្ចន្តមេវ សំសដ្ឋំ វិយ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. តេនាហ ‘‘វិសុំ ន ហោតិ, ឯកត្តំ វិយ ឧបេតី’’តិ. បិយភាវទីបនានិ ចក្ខូនិ បិយចក្ខូនិ. បិយាយតិ, បិយាយិតព្ពោតិ វា បិយោតិ. សមគ្គវាសស្ស យំ ឯកន្តការណំ, តំ បុច្ឆន្តោ ភគវា ‘‘យថា កថំ បនា’’តិអាទិមាហាតិ ‘‘កថន្តិ ការណបុច្ឆា’’តិ វុត្តំ. យោ នេសំ មេត្តាសហិតានំយេវ កម្មាទីនំ អញ្ញមញ្ញស្មិំ បច្ចុបដ្ឋានាការោ, តំ សន្ធាយ ‘‘កថ’’ន្តិ បុច្ឆា. តថា ហិ បរតោ ‘‘ឯវំ ខោ មយំ, ភន្តេ’’តិអាទិនា ថេរេហិ វិស្សជ្ជនំ កថិតំ.

មិត្តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ, កាយកម្មំ. អាវីតិ បកាសំ. រហោតិ អប្បកាសំ. យញ្ហិ ឧទ្ទិស្ស មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋបេតិ, តំ តស្ស សម្មុខា ចេ, បកាសំ ហោតិ, បរម្មុខា ចេ, អប្បកាសំ. តេនាហ ‘‘អាវិ ចេវ រហោ ចាតិ សម្មុខា ចេវ បរម្មុខា ចា’’តិ. ឥតរានីតិ បរម្មុខា កាយវចីកម្មានិ. ‘‘តត្ថា’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សម្មជ្ជនាទិវសេន បដិជគ្គិតព្ពយុត្តំ ឋានំ វា. តថេវាតិ យថា សម្មុខា កតេ មេត្តាកាយកម្មេ វុត្តំ, តថេវ. ‘‘កច្ចិ ខមនីយ’’ន្តិ ឯវមាទិកា កថា សម្មោទនីយកថា. យថា បរេហិ សទ្ធិំ អត្តនោ ឆិទ្ទំ ន ហោតិ, តថា បដិសន្ថារវសេន បវត្តា កថា បដិសន្ថារកថា. ‘‘អហោ តទា ថេរេន មយ្ហំ ទិន្នោ ឱវាទោ, ទិន្នា អនុសាសនី’’តិ ឯវំ កាលន្តរេ សរិតព្ពយុត្តា, ឆសារណីយបដិសំយុត្តា វា កថា សារណីយកថា. សុត្តបទំ និក្ខិបិត្វា តស្ស អត្ថនិទ្ទេសវសេន សីលាទិធម្មបដិសំយុត្តា កថា ធម្មីកថា. សរេន សុត្តស្ស ឧច្ចារណំ សរភញ្ញំ. បញ្ហស្ស ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស បុច្ឆនំ បញ្ហបុច្ឆនំ. តស្ស យថាបុច្ឆិតស្សអាទិសនំ បញ្ហវិស្សជ្ជនំ. ឯវំ សមន្នាហរតោតិ ឯវំ មនសិករោតោ, ឯវំ មេត្តំ ឧបសំហរតោតិ អត្ថោ.

ឯកតោ កាតុំ ន សក្កា, តស្មា នានា. ហិតដ្ឋេនាតិ អត្តនោ វិយ អញ្ញមញ្ញស្ស ហិតភាវេន. និរន្តរដ្ឋេនាតិ អន្តរាភាវេន ភេទាភាវេន. អវិគ្គហដ្ឋេនាតិ អវិរោធភាវេន. សមគ្គដ្ឋេនាតិ សហិតភាវេន. បរិភណ្ឌំ កត្វាតិ ពហលតនុមត្តិកាលេបេហិ លិម្បេត្វា. ចីវរំ វា ធោវន្តីតិ អត្តនោ ចីវរំ វា ធោវន្តិ. បរិភណ្ឌំ វាតិ អត្តនោ បណ្ណសាលាយ បរិភណ្ឌំ វា ករោន្តិ.

៣២៧. បដិវិរុទ្ធា ឯវាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តេសំ អប្បមាទលក្ខណន្តិ តេសំ អប្បមជ្ជនសភាវំ. កច្ចិ បន វោ អនុរុទ្ធា សមគ្គាតិ ឯត្ថាបិ វោតិ និបាតមត្តំ, បច្ចត្តវចនំ វា, កច្ចិ តុម្ហេតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. សមុគ្គបាតិន្តិ សមុគ្គបុដសទិសំ បាតិំ.

បណ្ណសាលាយំ អន្តោ ពហិ ច សម្មជ្ជនេន សោធិតង្គណតា វត្តបដិបត្តិ. បដិវិសមត្តមេវាតិ អត្តនោ យាបនបដិវិសមត្តមេវ. ឱសាបេត្វាតិ បក្ខិបិត្វា. បមាណមេវាតិ អត្តនោ យាបនបមាណមេវ. វុត្តនយេន ជហិត្វាតិ បាឡិយំ វុត្តនយេន ជហិត្វា.

ហត្ថេន ហត្ថំ សំសិព្ពន្តាតិ អត្តនោ ហត្ថេន ឥតរស្ស ហត្ថំ ទឡ្ហគ្គហណវសេន ពន្ធន្តា. វិលង្ឃេតិ ទេសន្តរំ បាបេតិ ឯតេនាតិ វិលង្ឃកោ, ហត្ថោ. ហត្ថោ ឯវ វិលង្ឃកោ ហត្ថវិលង្ឃកោ, តេន ហត្ថវិលង្ឃកេន.

តំ អខណ្ឌំ កត្វាតិ តំ តីសុបិ ទិវសេសុ ធម្មស្សវនំ បវត្តនវសេន អខណ្ឌិកំ កត្វា. ឯតន្តិ ‘‘បញ្ចាហិកំ ខោ បនា’’តិអាទិវចនំ. បញ្ចមេ បញ្ចមេ អហនិ ភវតីតិ បញ្ចាហិកំ. ភគវតា បុច្ឆិតេន អនុរុទ្ធត្ថេរេន. បមាទដ្ឋានេសុយេវាតិ អញ្ញេសំ បមាទដ្ឋានេសុយេវ. ‘‘បមាទដ្ឋានេសុយេវា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘អញ្ញេសញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បបញ្ចករណដ្ឋានានីតិ កថាបបញ្ចស្ស ករណដ្ឋានានិ វិស្សដ្ឋកថាបវត្តនេន កម្មដ្ឋានេ បមជ្ជនដ្ឋានានិ. តត្ថាបិ ‘‘មយំ, ភន្តេ, កម្មដ្ឋានវិរុទ្ធំ ន បដិបជ្ជាមា’’តិ សិខាប្បត្តំ អត្តនោ អប្បមាទលក្ខណំ ថេរោ ទស្សេតិ. ឯត្តកំ ឋានំ មុញ្ចិត្វាតិ បន ឥទំ តទា វិហារសមាបត្តីនំ វឡញ្ជាភាវេន វុត្តំ.

៣២៨. ឈានស្ស អធិប្បេតត្តា ‘‘អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អត្តនោ សម្មាបដិបន្នតាយ សត្ថុ ចិត្តារាធនត្ថំ តស្ស ច វិសេសាធិគមស្ស សត្ថុ បច្ចក្ខភាវតោ ថេរោ ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេ’’តិ អាហ. យាវទេវាតិ យត្តកំ កាលំ ឯកំ ទិវសភាគំ វា សកលរត្តិំ វា យាវ សត្ត វា ទិវសេ.

៣២៩. សមតិក្កមាយាតិ សម្មទេវ អតិក្កមនាយ. សតិ ហិ ឧបរិ វិសេសាធិគមេ ហេដ្ឋិមជ្ឈានំ សមតិក្កន្តំ នាម ហោតិ បដិប្បស្សទ្ធិ ច. តេនាហ ‘‘បដិប្បស្សទ្ធិយា’’តិ. ញាណទស្សនវិសេសោតិ ការណូបចារេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. វេទយិតសុខតោតិ វេទនាសហិតជ្ឈានសុខតោ វា ផលសុខតោ វា. អវេទយិតសុខន្តិ និព្ពានសុខំ វិយ វេទនារហិតំ សុខំ. អវេទយិតសុខន្តិ ច និទស្សនមត្តមេតំ, តំ បន អផស្សំ អសញ្ញំ អចេតនន្តិ សព្ពចិត្តចេតសិករហិតមេវ. តតោ ច សតិបិ រូបធម្មប្បវត្តិយំ តស្ស អចេតនត្តា សព្ពសោ សង្ខារទុក្ខវិរហិតតាយ សន្តតរា បណីតតរា ច និរោធសមាបត្តីតិ វុច្ចតេ. តេនាហ ‘‘អវេទយិតសុខំ សន្តតរំ បណីតតរំ ហោតី’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥមម្ហា ចា’’តិអាទិ.

៣៣០. សាមគ្គិរសានិសំសមេវ នេសំ ភគវា កថេសិ អជ្ឈាសយានុកូលត្តា តស្ស. អនុសាវេត្វាតិ អនុបគមនវសេន សម្មទេវ អារោចេត្វា. ‘‘អនុសំសាវេត្វា’’តិ វា បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. តតោ បដិនិវត្តិត្វាតិ ឯតរហិ ភគវតោ ឯកវិហារេ អជ្ឈាសយោតិ សត្ថុ មនំ គណ្ហន្តា ‘‘ឥធេវ តិដ្ឋថា’’តិ វិស្សជ្ជិតដ្ឋានតោ និវត្តិត្វា. បព្ពជ្ជាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឧបសម្បទា-វិសុទ្ធិ-ធុតកម្មដ្ឋានានុយោគ-ឈានវិមោក្ខ-សមាបត្តិ-ញាណទស្សន-មគ្គភាវនា-ផលសច្ឆិកិរិយាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. អធិគន្ត្វាបីតិ បិ-សទ្ទេន យថាធិគតានម្បិ. អត្តនោ គុណកថាយ អដ្ដិយមានាតិ ភគវន្តំ និស្សាយ អធិគន្ត្វាបិ ធម្មាធិករណំ សត្ថុវិហេសាភាវទីបនេ ភគវតោ បាកដគុណានំ កថាយ អដ្ដិយមានាបីតិ យោជនា. ទេវតាតិ តំតំសមាបត្តិលាភិនិយោ ទេវតា. មុខំ មេ សជ្ជន្តិ មុខំ មេ កថនេ សមត្ថំ, កថនេ យោគ្យន្តិ អត្ថោ.

៣៣១. ឯវំ អាគតោតិ ឯវំ អាដានាដិយសុត្តេ អាគតោ. បលិវេឋេន្តេតិ ចោទេន្តេ. មច្ឆរាយន្តីតិ អត្តនោ គុណានំ ភគវតោបិ អារោចនំ អសហមានា មច្ឆរាយន្តីតិ សោ ចិន្តេតីតិ កត្វា វុត្តំ.

០១. តេសំ លាភាតិ តេសំ វជ្ជិរាជូនំ វជ្ជិរដ្ឋវាសីនញ្ច មនុស្សត្តំ, បតិរូបទេសវាសាទិកោ, ភគវតោ តិណ្ណញ្ច កុលបុត្តានំ ទស្សនវន្ទនទានធម្មស្សវនាទយោ លាភា. សុលទ្ធា លាភាតិ យោជនា. បសន្នចិត្តំ អនុស្សរេយ្យាតិ តំ កុលញ្ហេតំ សីលាទិគុណេ ចិត្តំ បសាទេត្វា អនុស្សរេយ្យ. វុត្តំ តេសំ ‘‘អនុស្សរណម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហូបការំ វទាមី’’តិ (ឥតិវុ. ១០៤; សំ. និ. ៥.១៨៤).

ចូឡគោសិង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. មហាគោសិង្គសុត្តវណ្ណនា

៣៣២. កោចិទេវាតិ គោសិង្គសាលវនសាមន្តតោ និវិដ្ឋេសុ យោ កោចិ គាមោ គោចរគាមោ ភវិស្សតិ, តស្មា អនិពទ្ធភាវតោ គោចរគាមោ ន គហិតោ, វសនដ្ឋានមេវ បរិទីបិតំ, តតោ ឯវ អរញ្ញនិទានកំ នាមេតំ. សព្ពត្ថាតិ ទេវលោកេ មនុស្សលោកេ ច. ថិរការកេហីតិ សាសនេ ថិរភាវការកេហិ. សវនន្តេ ជាតត្តាតិ ចតុសច្ចគព្ភស្ស ធម្មស្សវនស្ស បរិយោសានេ អរិយាយ ជាតិយា ជាតត្តា. យថា បដិវេធពាហុសច្ចំ ឥជ្ឈតិ, តថា ធម្មស្ស សវនតោ សាវកា. សូរិយោ វិយ ភាសុរគុណរំសិតាយ មោហន្ធការវិធមនតោ. ចន្ទោ វិយ រមណីយមនោហរសីតលគុណតាយ កិលេសបរិឡាហវូបសមតោ. សាគរោ វិយ គម្ភីរថិរវិបុលានេកគុណតាយ ឋិតធម្មសភាវតោ. គុណមហន្តតាយ ថេរស្ស អភិញ្ញាតតា, គុណមហន្តតា ច សុត្តេសុ អាគតនយេនេវ ញាតព្ពាតិ តំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សីហនាទសុត្តន្តិ មជ្ឈិមនិកាយេ អាគតំ មហាសីហនាទសុត្តំ (ម. និ. ១.១៤៦). ថេរបញ្ហសុត្តន្តិ សុត្តនិបាតេ អដ្ឋកវគ្គេ អាគតំ សារិបុត្តសុត្តំ (សុ. និ. ៩៦១-៩៨១). ថេរសីហនាទសុត្តន្តិ ឥមស្ស ច ថេរស្ស ជនបទចារិកាយ សត្ថុ សម្មុខា សីហនាទសុត្តំ. អភិនិក្ខមនន្តិ ថេរស្សេវ មហតា ញាតិបរិវដ្ដេន មហតា ច ភោគបរិវដ្ដេន សហ ឃរាវាសបរិច្ចាគោ អភិនិក្ខមនំ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. យទិទន្តិ និបាតោ, យោ អយន្តិ អត្ថោ.

មហាបញ្ញេ ភិក្ខូ គហេត្វាតិ អាយស្មតោ កិរ សារិបុត្តត្ថេរស្ស បរិវារភិក្ខូបិ មហាបញ្ញា ឯវ អហេសុំ. ធាតុសោ ហិ សត្តា សំសន្ទន្តិ. សយំ ឥទ្ធិមាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បនត្ថោ ធាតុសំយុត្តេន (សំ. និ. ២.៩៩) ទីបេតព្ពោ – គិជ្ឈកូដបព្ពតេ គិលានសេយ្យាយ និសិន្នោ ភគវា អារក្ខត្ថាយ បរិវារេត្វា វសន្តេសុ សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទីសុ ឯកមេកំ អត្តនោ បរិសាយ សទ្ធិំ ចង្កមន្តំ វោលោកេត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តំ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ចង្កមន្តន្តិ. ឯវំ, ភន្តេ. សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មហាបញ្ញា’’តិ សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ.

វនន្តេតិ ឧបវនន្តេ. មេឃវណ្ណាយាតិ នីលាភាយ. សមុទ្ទកុច្ឆិតោ ឧគ្គច្ឆន្តស្ស វិយ ឧបដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ. ចក្កវាឡបព្ពតមត្ថកសមីបេ អាភាផរណវសេន បវត្តិយា ‘‘បាចីនចក្កវាឡបព្ពតមត្ថកេ’’តិ វុត្តំ, ន ចក្កវាឡបព្ពតមត្ថកេ ចន្ទមណ្ឌលស្ស វិចរណតោ. តថា សតិ លោកន្តរិកនិរយេសុបិ ចន្ទិមសូរិយានំ អាភា ផរេយ្យ. ឧព្ពេធវសេន ហិ ចក្កវាឡបព្ពតស្ស វេមជ្ឈតោ ចន្ទិមសូរិយា វិចរន្តិ. សាលកុសុមបភានំ អតិរត្តតាយ វុត្តំ ‘‘លាខារសេន សិញ្ចមានំ វិយា’’តិ. ឧបគាយមានា វិយាតិ បយិរុបាសនវសេន ឧបេច្ច គាយមានា វិយ. កាយ នុ ខោ អជ្ជ រតិយាតិ អជ្ជ ឈានសមាបត្តិរតិយា ឯវ នុ ខោ, ឧទាហុ ធម្មសាកច្ឆារតិយា ធម្មទេសនារតិយាតិ ចិន្តេសិ.

ទ្វេ ចន្ទមណ្ឌលានិ វិយ បរមសោភគ្គប្បត្តាយ កន្តិយា. ទ្វេ សូរិយមណ្ឌលានិ វិយ អតិវិយ សុវិសុទ្ធសមុជ្ជលាយ គុណវិភូតិយា. ទ្វេ ឆទ្ទន្តនាគរាជានោ វិយ មហានុភាវតាយ. ទ្វេ សីហា វិយ តេជុស្សទតាយ. ទ្វេ ព្យគ្ឃា វិយ អនោលីនវុត្តិតាយ. សព្ពបាលិផុល្លមេវាតិ សព្ពមេវ សមន្តតោ វិកសិតំ.

៣៣៣. កថា ឧបចរតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ កថាឧបចារោ, សវនូបចារោ បទេសោ, តំ កថាឧបចារំ. រមណីយមេវ រាមណេយ្យកំ. ឧជ្ជង្គលេតិ លូខបទេសេ កឋិនបទេសេ. ទោសេហិ ឥតា អបគតាតិ ទោសិនា ត-ការស្ស ន-ការំ កត្វា. ទិព្ពា មញ្ញេ គន្ធាតិ ទេវលោកេ គន្ធា វិយ. ទិវិ ភវាតិ ទិព្ពា. ទ្វេ ថេរាតិ សារិបុត្តត្ថេរអានន្ទត្ថេរា. អានន្ទត្ថេរោ តាវ មមាយតុ អខីណាសវភាវតោ, សារិបុត្តត្ថេរោ កថន្តិ? ន ឥទំ មមាយនំ គេហស្សិតបេមវសេន, អថ ខោ គុណភត្តិវសេនាតិ នាយំ ទោសោ.

អនុមតិយា បុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា, អនុមតិគ្គហណត្ថំ បុច្ឆនំ. តត្ថ យស្មា អធម្មិកម្បិ វុទ្ធស្ស អនុមតិំ ឥតរោ បដិក្ខិបិតុំ ន លភតិ, តេន សា អនុជានិតព្ពាវ ហោតិ, តស្មា សង្ឃខុទ្ទកតោ បដ្ឋាយ អនុមតិ បុច្ឆិតព្ពា. តេនាហ ‘‘អនុមតិបុច្ឆា នាមេសា’’តិអាទិ. ខុទ្ទកតោ បដ្ឋាយាតិ កណិដ្ឋតោ បដ្ឋាយ. បដិភាតិ ឧបដ្ឋាតីតិ បដិភានំ, យថាធិប្បេតោ អត្ថោ, តំ បដិភានំ. សិខាប្បត្តា វេបុល្លប្បត្តា ន ភវិស្សតិ បទេសញាណេ ឋិតេហិ ភាសិតត្តា. សិខាប្បត្តា វេបុល្លប្បត្តា ភវិស្សតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សំសន្ទិតត្តា. វុត្តមេវត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បច្ចត្ថិកា អដ្ដិយន្តិ ទុក្ខាយន្តិ ឯតេនាតិ អដ្ដោ, វិនិច្ឆិតព្ពវោហារោ. គាមភោជកន្តិ យស្មិំ គាមេ សោ ឧប្បន្នោ, តំ គាមភោជកំ. ជនបទភោជកន្តិ យស្មិំ ជនបទេ សោ ឧប្បន្នោ, តំ ជនបទភោជកំ. មហាវិនិច្ឆយអមច្ចន្តិ យស្មិំ រជ្ជេ សោ ជនបទោ, តស្ស រាជធានិយំ មហាវិនិច្ឆយអមច្ចំ. សេនាបតិន្តិ យស្ស រញ្ញោ សោ អមច្ចោ, តស្ស សេនាបតិំ. តថា ឧបរាជន្តិ. ឥទំ បនេត្ថ បកតិចារិត្តវសេន វុត្តំ ឧបមេយ្យត្ថានុរូបតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អបរាបរំ ន សញ្ចរតិ វិនិច្ឆយនារហេន វិនិច្ឆិតភាវតោ.

បកដ្ឋានំ (អ. និ. ដី. ២.៤.២២) ឧក្កដ្ឋានំ សីលាទិអត្ថានំ ពោធនតោ, សភាវនិរុត្តិវសេន ពុទ្ធាទីហិ ភាសិតត្តា ច បកដ្ឋានំ វចនប្បពន្ធានំ អាឡីតិ បាឡិ, បរិយត្តិធម្មោ. បុរិមស្ស អត្ថស្ស បច្ឆិមេន អត្ថេន អនុសន្ធានំ អនុសន្ធិ. អត្ថមុខេន បន បាឡិបទេសានម្បិ អនុសន្ធិ ហោតិយេវ, សោ ច បុព្ពាបរានុសន្ធិ-បុច្ឆានុសន្ធិ-អជ្ឈាសយានុសន្ធិ-យថានុសន្ធិវសេន ចតុព្ពិធោ. តំតំទេសនានំ បន បុព្ពាបរសំសន្ទនំ បុព្ពាបរំ. បាឡិវសេន អនុសន្ធិវសេន បុព្ពាបរវសេនាតិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. ឧគ្គហិតន្តិ ព្យញ្ជនសោ អត្ថសោ ច ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ គហិតំ, បរិយាបុណនវសេន ចេវ បរិបុច្ឆាវសេន ច ហទយេន គហិតន្តិ អត្ថោ. វដ្ដទុក្ខនិស្សរណត្ថិកេហិ សោតព្ពតោ សុតំ, បរិយត្តិធម្មោ, តំ ធារេតីតិ សុតធរោ. យោ ហិ សុតធរោ, សុតំ តស្មិំ បតិដ្ឋិតំ ហោតិ សុប្បតិដ្ឋិតំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សុតស្ស អាធារភូតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ. ឯកបទំ ឯកក្ខរម្បិ អវិនដ្ឋំ ហុត្វា សន្និចីយតីតិ សន្និចយោ, សុតំ សន្និចយោ ឯតស្មិន្តិ សុតសន្និចយោ. អជ្ឈោសាយាតិ អនុបវិសិត្វា. តិដ្ឋតីតិ ន មុស្សតិ.

ឋិតា បគុណាតិ បគុណា វាចុគ្គតា. និច្ចលិតន្តិ អបរិវត្តិតំ. សំសន្ទិត្វាតិ អញ្ញេហិ សំសន្ទិត្វា. សមនុគ្គាហិត្វាតិ បរិបុច្ឆាវសេន អត្ថំ ឱគាហេត្វា. បពន្ធស្ស វិពន្ធាភាវតោ គង្គាសោតសទិសំ, ‘‘ភវង្គសោតសទិស’’ន្តិ វា បាឋោ, អកិត្តិមំ សុខប្បវត្តីតិ អត្ថោ. សុត្តេកទេសស្ស សុត្តស្ស ច វចសា បរិចយោ ឥធ នាធិប្បេតោ, វគ្គាទិវសេន បន អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘សុត្តទសក…បេ… សជ្ឈាយិតា’’តិ, ‘‘ទស សុត្តានិ គតានិ, ទស វគ្គាគតា’’តិអាទិនា សល្លក្ខេត្វា វាចាយ សជ្ឈាយិតាតិ អត្ថោ. មនសា អនុ អនុ បេក្ខិតា ភាគសោ និជ្ឈាយិតា ចិន្តិតា មនសានុបេក្ខិតា. រូបគតំ វិយ បញ្ញាយតីតិ រូបគតំ វិយ ចក្ខុស្ស វិភូតំ ហុត្វា បញ្ញាយតិ. សុប្បដិវិទ្ធាតិ និជ្ជដំ និគ្គុម្ពំ កត្វា សុដ្ឋុ យាថាវតោ បដិវិទ្ធា.

បជ្ជតិ អត្ថោ ញាយតិ ឯតេនាតិ បទំ, តទេវ អត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនន្តិ អាហ ‘‘បទមេវ អត្ថស្ស ព្យញ្ជនតោ បទព្យញ្ជន’’ន្តិ. អក្ខរបារិបូរិយា បទព្យញ្ជនស្ស បរិមណ្ឌលតា, សា បន បារិបូរី ឯវំ វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘ទសវិធព្យញ្ជនពុទ្ធិយោ អបរិហាបេត្វា’’តិ. អញ្ញំ ឧបារម្ភករន្តិ យថានិក្ខិត្តសុត្តតោ អញ្ញំ តស្ស អននុលោមកំ សុត្តំ អាហរតិ. តទត្ថំ ឱតារេតីតិ តស្ស អាហដសុត្តស្សេវ អត្ថំ វិចារេតិ. តស្ស កថា អបរិមណ្ឌលា នាម ហោតិ អត្ថស្ស អបរិបុណ្ណភាវតោ. យថានិក្ខិត្តស្ស សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនាវសេនេវ សុត្តន្តរម្បិ អានេន្តោ ពហិ ឯកបទម្បិ ន គច្ឆតិ នាម. អមក្ខេន្តោតិ អវិនាសេន្តោ. តំ តំ អត្ថំ សុដ្ឋុ វវត្ថិតំ កត្វា ទស្សេន្តោ តុលិកាយ បរិច្ឆិន្ទន្តោ វិយ. គម្ភីរតរមត្ថំ គមេន្តោ គម្ភីរមាតិកាយ ឧទកំ បេសេន្តោ វិយ. ឧត្តានមាតិកាយ ហិ មរិយាទំ ឱត្ថរិត្វា ឧទកំ អញ្ញថា គច្ឆេយ្យ. ឯកំយេវ បទំ អនេកេហិ បរិយាយេហិ បុនប្បុនំ សំវណ្ណេន្តោ បទំ កោដ្ដេន្តោ សិន្ធវាជានីយោ វិយ. សោ ហិ វគ្គិតាយ គតិយា បទេ បទំ កោដ្ដេន្តោ គច្ឆតិ. កថាមគ្គេន តស្ស កថា បរិមណ្ឌលា នាម ហោតិ ធម្មតោ អត្ថតោ អនុសន្ធិតោ បុព្ពាបរតោ អាចរិយុគ្គហតោតិ សព្ពសោ បរិបុណ្ណភាវតោ.

អនុប្បពន្ធេហីតិ វិស្សដ្ឋេហិ អាសជ្ជមានេហិ. នាតិសីឃំ នាតិសណិកំ និរន្តរំ ឯករសញ្ច កត្វា បរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ ធម្មំ កថេន្តោ វិស្សដ្ឋាយ កថាយ កថេតិ នាម, ន អញ្ញថាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ភិក្ខូ’’តិអាទិមាហ. អរណិំ មន្ថេន្តោ វិយ, ឧណ្ហខាទនីយំ ខាទន្តោ វិយាតិ សីឃំ សីឃំ កថនស្ស ឧទាហរណំ, គហិតំ គហិតមេវាតិអាទិ លង្ឃេត្វា កថនស្ស. បុរាណបណ្ណន្តរេសុ ហិ បរិបាតិយមានគោធា កទាចិ ទិស្សតិ, ឯវមេកច្ចស្ស អត្ថវណ្ណនា កត្ថចិ ន ទិស្សតិ. ឱហាយាតិ ឋបេត្វា. យោបីតិអាទិនា ឯករូបេន កថាយ អកថនំ ទស្សេតិ. បេតគ្គិ និជ្ឈាមតណ្ហិកបេតស្ស មុខតោ និច្ឆរណកអគ្គិ. វិត្ថាយតីតិ អប្បដិតានតមាបជ្ជតិ. កេនចិ រោគេន ទុក្ខំ បត្តោ វិយ និត្ថុនន្តោ. កន្ទន្តោ វិយាតិ ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តោ វិយ. អប្បពន្ធា នាម ហោតិ សុខេន អប្បវត្តភាវតោ. អាចរិយេហិ ទិន្ននយេ ឋិតោតិ អាចរិយុគ្គហំ អមុញ្ចន្តោ, យថា ច អាចរិយា តំ តំ សុត្តំ សំវណ្ណេសុំ, តេនេវ នយេន សំវណ្ណេន្តោតិ អត្ថោ. អច្ឆិន្នធារំ កត្វាតិ ‘‘នាតិសីឃំ នាតិសណិក’’ន្តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន អវិច្ឆិន្នំ កថាបពន្ធំ កត្វា. អនុសយសមុគ្ឃាតាយាតិ ឥមិនា តស្សា កថាយ អរហត្តបរិយោសានតំ ទស្សេតិ. ឯវរូបេនាតិ នយិទំ ឯកវចនំ តត្តកវសេន គហេតព្ពំ, អថ ខោ លក្ខណេ បវត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថារូបេនេវ ភិក្ខុសតេន ភិក្ខុសហស្សេន វា’’តិ វុត្តំ. បល្លង្កេនាតិ បល្លង្កបទេសេន, បល្លង្កាសនន្តេនាតិ អត្ថោ. ឥមិនា នយេនាតិ វារន្តរសាធារណំ អត្ថំ អតិទិសតិ, អសាធារណំ បន វក្ខតេវាតិ.

៣៣៤. អារមតិ ឯតេនាតិ អារាមោ.

៣៣៥. ធុវសេវនន្តិ និយតសេវិតំ. បាសាទបរិវេណេតិ បាសាទង្គណេ. នាភិយា បតិដ្ឋិតានន្តិ នាភិយា ភូមិយំ បតិដ្ឋិតានំ. អរន្តរានីតិ អរវិវរានិ តំតំអរានំ វេមជ្ឈដ្ឋានានិ.

៣៣៦. សមាទិន្នអរញ្ញធុតង្គោ អារញ្ញិកោ, ន អរញ្ញវាសមត្តេន.

៣៣៧. ន ឱសាទេន្តីតិ ន អវសាទេន្តិ, ន អវសាទនាបេក្ខា អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. បវត្តិនីតិ បគុណា.

៣៣៨. លោកុត្តរា វិហារសមាបត្តិ នាម ថេរស្ស អរហត្តផលសមាបត្តិយោ, បរិយាយតោ បន និរោធសមាបត្តិបិ វេទិតព្ពា.

៣៣៩. សាធុការោ អានន្ទត្ថេរស្ស ទិន្នោ. តេនាហ ភគវា ‘‘យថា តំ អានន្ទោវ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យា’’តិអាទិ. សម្មាតិ សុដ្ឋុ, យថាអជ្ឈាសយន្តិ អធិប្បាយោ. យេន ហិ យំ យថាចិត្តំ កថិតំ, តំ សម្មា កថិតំ នាម ហោតិ. សម្បត្តវសេន ហិ យថាការី តថាវាទី សោភតិ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ អនុច្ឆវិកមេវា’’តិអាទិ. ពហុស្សុតោ ភិក្ខុ តត្ថ តត្ថ សុត្តេ សីលាទីនំ អាគតដ្ឋានេ តេសំ សុវិទិតត្តា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានោ តានិ បរិបូរេតីតិ អាហ ‘‘សីលស្ស អាគតដ្ឋានេ’’តិអាទិ. មគ្គាទិបសវនាយ វិបស្សនាគព្ភំ គណ្ហាបេត្វា បរិបាកំ គមេត្វាតិ អត្ថោ.

៣៤០. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ អតិទេសវសេន សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘អាយស្មា ហិ រេវតោ’’តិអាទិមាហ.

៣៤២. អបរេបិ នានប្បការេ កិលេសេតិ អបរេបិ នានប្បការេ ទោសមោហាទិកិលេសេ. ធុនិត្វាតិ វិធមេត្វា.

៣៤៣. អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯវំ ព្យាកាសីតិ សម្ពន្ធោ. សកលម្បិ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិគតំ ចិត្តំ ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ អគ្គហេត្វា ចក្ខុសន្និស្សិតមេវ បន វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តទនន្តរំ សម្បដិច្ឆនំ, តទនន្តរំ សន្តីរណន្តិអាទិនា សណ្ហំ សុខុមំ អតិឥត្តរខណវន្តំ ចិត្តន្តរំ ចិត្តនានត្តំ. ខន្ធាទីនញ្ច នានត្តសង្ខាតំ ខន្ធន្តរាទិ. បថវីកសិណេ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តថេវ តតិយំ ឈានន្តិអាទិនា អារម្មណំ អនុក្កមិត្វា ឈានស្សេវ ឯកន្តរិកភាវេន ឧក្កមនំ ឈានោក្កន្តិកំ នាម. បថវីកសិណេ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា បុន តទេវ តេជោកសិណេតិអាទិនា ឈានំ អនុក្កមិត្វា អារម្មណស្សេវ ឯកន្តរិកភាវេន ឧក្កមនំ អារម្មណោក្កន្តិកំ នាម. ‘‘បឋមជ្ឈានំ បញ្ចង្គិក’’ន្តិអាទិនា យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ទុវង្គិកន្តិ ឈានង្គមត្តស្សេវ វវត្ថាបនំ អង្គវវត្ថានំ. ‘‘ឥទំ បថវីកសិណំ…បេ… ឥទំ ឱទាតកសិណ’’ន្តិ អារម្មណមត្តស្សេវ វវត្ថាបនំ អារម្មណវវត្ថានំ. បថវីកសិណេ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តត្ថេវ ឥតរេសម្បិ សមាបជ្ជនំ អង្គសង្កន្តិ. បថវីកសិណេ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តទេវ អាបោកសិណេតិ ឯវំ សព្ពកសិណេសុ ឯកស្សេវ ឈានស្ស សមាបជ្ជនំ អារម្មណសង្កន្តិ. ឯកតោវឌ្ឍនំ ឧភតោវឌ្ឍនន្តិ ឥទំ ខន្ធាទិទេសនាយំ លព្ភតិ. អភិធម្មភាជនីយេ ហិ វេទនាក្ខន្ធំ ភាជេន្តោ ភគវា តិកេ គហេត្វា ទុកេសុ បក្ខិបិ, ទុកេ គហេត្វា តិកេសុ បក្ខិបិ, ឥទំ ឯកតោវឌ្ឍនំ. តិកេ ច ទុកេ ច ឧភតោវឌ្ឍននីហារេន កថេសិ, ឥទំ ឧភតោវឌ្ឍនំ. ឯវំ សេសខន្ធេសុ ធាតាយតនាទីសុ ច យថារហំ វិភង្គប្បករណេ (វិភ. ៣២-៣៣; ១៥៥-១៥៦, ១៨៣-១៨៤) អភិធម្មភាជនីយេ អាគតនយេន វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘អាភិធម្មិកធម្មកថិកស្សេវ បាកដ’’ន្តិ. ខន្ធាទីសុ សភាវធម្មេសុ តីសុ លក្ខណេសុ បញ្ញត្តិយំ សមយន្តរេសុ ច កោសល្លាភាវតោ អយំ សកវាទោ អយំ បរវាទោតិ ន ជានាតិ. តតោ ឯវ សកវាទំ…បេ… ធម្មន្តរំ វិសំវាទេតិ. ខន្ធាទីសុ បន កុសលតាយ អាភិធម្មិកោ សកវាទំ…បេ… ន វិសំវាទេតិ.

៣៤៤. ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តេតុំ សក្កោតិ បដិសង្ខានភាវនាពលេហិ បរិគ្គណ្ហនសមត្ថត្តា. ឥទានិ តមត្ថំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច វិភាវេតុំ ‘‘ទុប្បញ្ញោ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពានស្សាតិ សព្ពានិ អស្ស. វិសេវិតវិប្ផន្ទិតានីតិ កិលេសវិសូកាយិកានិ ចេវ ទុច្ចរិតវិប្ផន្ទិតានិ ច. ភញ្ជិត្វាតិ មទ្ទិត្វា. ពហីតិ កម្មដ្ឋានតោ ពហិ បុថុត្តារម្មណេ.

៣៤៥. បរិយាយេនាតិ ឯត្ថ បរិយាយ-សទ្ទោ ‘‘អត្ថិ ខ្វេស, ព្រាហ្មណ, បរិយាយោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.១១; បារា. ៣-៩) វិយ ការណត្ថោតិ អាហ ‘‘សោភនការណំ អត្ថី’’តិ. យទិ ភគវា – ‘‘ឥធ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ’’តិអាទិនា អត្តនោ មហាពោធិបល្លង្កំ សន្ធាយាហ, ឯវំ សន្តេ សម្មាសម្ពុទ្ធេហេវ សង្ឃារាមោ សោភេតព្ពោ, ន អញ្ញេហីតិ អាបន្នន្តិ អាហ ‘‘អបិច បច្ឆិមំ ជនត’’ន្តិអាទិ. និព្ពានត្ថាយ បដិបត្តិសារំ ឯតស្សាតិ បដិបត្តិសារោ, តំ បដិបត្តិសារំ. និប្បរិយាយេនេវាតិ កេនចិ បរិយាយេន លេសេន វិនា មុខ្យេន នយេនេវ. យោ ‘‘អរហត្តំ អប្បត្វា ន វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ទឡ្ហសមាទានំ កត្វា និសិន្នោ តំ អធិគន្ត្វាវ ឧដ្ឋហតិ. ឯវរូបេន ឥទំ គោសិង្គសាលវនំ សោភតិ, សាសនេ សព្ពារម្ភានំ តទត្ថត្តាតិ អត្ថោ. អាសវក្ខយាវហំ បដិបត្តិំ អារភិត្វា អាសវក្ខយេនេវ ទេសនាយ បរិយោសាបិតត្តា យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.

មហាគោសិង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. មហាគោបាលកសុត្តវណ្ណនា

៣៤៦. តត្ថាតិ គោបាលកសុត្តេ. តិស្សោ កថាតិ (អ. និ. ដី. ៣.១១.១៧) តិស្សោ អដ្ឋកថា, តិវិធា សុត្តស្ស អត្ថវណ្ណនាតិ អត្ថោ. ឯកេកំ បទំ នាឡំ មូលំ ឯតិស្សាតិ ឯវំសញ្ញិតា ឯកនាឡិកា, ឯកេកំ វា បទំ នាឡំ អត្ថនិគ្គមនមគ្គោ ឯតិស្សាតិ ឯកនាឡិកា. តេនាហ ‘‘ឯកេកបទស្ស អត្ថកថន’’ន្តិ. ចត្តារោ អំសា ភាគា អត្ថសល្លក្ខណូបាយា ឯតិស្សាតិ ចតុរស្សា. តេនាហ ‘‘ចតុក្កំ ពន្ធិត្វា កថន’’ន្តិ. និយមតោ និសិន្នស្ស អារទ្ធស្ស វត្តោ សំវត្តោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ និសិន្នវត្តិកា, យថារទ្ធស្ស អត្ថស្ស វិសុំ វិសុំ បរិយោសាបិកាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បណ្ឌិតំ គោបាលកំ ទស្សេត្វា’’តិអាទិ. ឯកេកបទស្សាតិ បិណ្ឌត្ថទស្សនវសេន ពហុន្នំ បទានំ ឯកជ្ឈំ អត្ថំ អកថេត្វា ឯកមេកស្ស បទស្ស អត្ថវណ្ណនា. អយំ សព្ពត្ថេវ លព្ភតិ. ចតុក្កំ ពន្ធិត្វាតិ កណ្ហបក្ខេ ឧបមូបមេយ្យទ្វយំ, តថា សុក្កបក្ខេតិ ឥទំ ចតុក្កំ យោជេត្វា. អយំ ឦទិសេសុ ឯវ សុត្តេសុ លព្ភតិ. បរិយោសានគមនន្តិ កេចិ តាវ អាហុ – ‘‘កណ្ហបក្ខេ ឧបមំ ទស្សេត្វា ឧបមា ច នាម យាវទេវ ឧបមេយ្យសម្បដិទានត្ថាតិ ឧបមេយ្យត្ថំ អាហរិត្វា សំកិលេសបក្ខនិទ្ទេសោ ច វោទានបក្ខវិភាវនត្ថាយាតិ សុក្កបក្ខម្បិ ឧបមូបមេយ្យវិភាគេន អាហរិត្វា សុត្តត្ថស្ស បរិយោសាបន’’ន្តិ. កណ្ហបក្ខេ ឧបមេយ្យំ ទស្សេត្វា បរិយោសានគមនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អបរេ បន ‘‘កណ្ហបក្ខេ សុក្កបក្ខេ ច តំតំឧបមូបមេយ្យត្ថានំ វិសុំ វិសុំ បរិយោសាបេត្វាវ កថនំ បរិយោសានគមន’’ន្តិ វទន្តិ. អយន្តិ និសិន្នវត្តិកា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ គោបាលកសុត្តេ. សព្ពាចរិយានំ អាចិណ្ណាតិ សព្ពេហិបិ បុព្ពាចរិយេហិ អាចរិតា សំវណ្ណិតា, តថា ចេវ បាឡិ បវត្តាតិ.

អង្គីយន្តិ អវយវភាវេន ញាយន្តីតិ អង្គានិ, ភាគា. តានិ បនេត្ថ យស្មា សាវជ្ជសភាវានិ, តស្មា អាហ ‘‘អង្គេហីតិ អគុណកោដ្ឋាសេហី’’តិ. គោមណ្ឌលន្តិ គោសមូហំ. បរិហរិតុន្តិ រក្ខិតុំ. តំ បន បរិហរណំ បរិគ្គហេត្វា វិចរណន្តិ អាហ ‘‘បរិគ្គហេត្វា វិចរិតុ’’ន្តិ. វឌ្ឍិន្តិ គុន្នំ ពហុភាវំ ពហុគោរសតាសង្ខាតំ បរិវុទ្ធិំ. ‘‘ឯត្តកមិទ’’ន្តិ រូបីយតីតិ រូបំ, បរិមានបរិច្ឆេទោបិ សរីររូបម្បីតិ អាហ ‘‘គណនតោ វា វណ្ណតោ វា’’តិ. ន បរិយេសតិ វិនដ្ឋភាវស្សេវ អជាននតោ. នីលាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន សេតសពលាទិវណ្ណំ សង្គណ្ហាតិ.

ធនុសត្តិសូលាទីតិ ឯត្ថ ឥស្សាសាចរិយានំ គាវីសុ កតំ ធនុលក្ខណំ. កុមារភត្តិគណានំ គាវីសុ កតំ សត្តិលក្ខណំ. ឥស្សរភត្តិគណានំ គាវីសុ កតំ សូលលក្ខណន្តិ យោជនា. អាទិ-សទ្ទេន រាមវាសុទេវគណាទីនំ គាវីសុ កតំ ផរសុចក្កាទិលក្ខណំ សង្គណ្ហាតិ.

នីលមក្ខិកាតិ បិង្គលមក្ខិកា, ខុទ្ទមក្ខិកា ឯវ វា. សដតិ រុជតិ ឯតាយាតិ សាដិកា, សំវទ្ធា សាដិកាតិ អាសាដិកា. តេនាហ ‘‘វឌ្ឍន្តី’’តិអាទិ.

វាកេនាតិ វាកបត្តេន. ចីរកេនាតិ បិលោតិកេន. អន្តោវស្សេតិ វស្សកាលស្ស អព្ភន្តរេ. និគ្គាហន្តិ សុសុមារាទិគ្គាហរហិតំ. បីតន្តិ បានីយស្ស បីតភាវំ. សីហព្យគ្ឃាទិបរិស្សយេន សាសង្កោ សប្បដិភយោ.

បញ្ច អហានិ ភូតានិ ឯតស្សាតិ បញ្ចាហិតោ, សោ ឯវ វារោតិ បញ្ចាហិកវារោ. ឯវំ សត្តាហិកវារោតិ វេទិតព្ពោ. ចិណ្ណដ្ឋានន្តិ ចរិតដ្ឋានំ គោចរគ្គហិតដ្ឋានំ.

បិតុដ្ឋានន្តិ បិតរា កាតព្ពដ្ឋានំ, បិតរា កាតព្ពករណន្តិ អត្ថោ. យថារុចិំ គហេត្វា គច្ឆន្តីតិ គុន្នំ រុចិអនុរូបំ គោចរភូមិយំ វា នទិបារំ វា គហេត្វា គច្ឆន្តិ. គោភត្តន្តិ កប្បាសដ្ឋិកាទិមិស្សំ គោភុញ្ជិតព្ពំ ភត្តំ, ភត្តគ្គហណេនេវ យាគុបិ គហិតា.

៣៤៧. ‘‘ទ្វីហាការេហី’’តិ វុត្តំ អាការទ្វយំ ទស្សេតុំ ‘‘គណនតោ វា សមុដ្ឋានតោ វា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ បាឡិយំ អាគតាតិ ‘‘ឧបចយោ សន្តតី’’តិ ជាតិំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ហទយវត្ថុំ អគ្គហេត្វា ‘‘ទស អាយតនានិ បញ្ចទស សុខុមរូបានី’’តិ ឯវំ រូបកណ្ឌបាឡិយំ (ធ. ស. ៦៥១-៦៥៥) អាគតា. បញ្ចវីសតិ រូបកោដ្ឋាសាតិ សលក្ខណតោ អញ្ញមញ្ញសង្ករាភាវតោ រូបភាគា. រូបកោដ្ឋាសាតិ វា វិសុំ វិសុំ អប្បវត្តិត្វា កលាបភាវេនេវ បវត្តនតោ រូបកលាបា. កោដ្ឋាសាតិ ច អំសា, អវយវាតិ អត្ថោ. កោដ្ឋន្តិ វា សរីរំ, តស្ស អំសា កេសាទយោ កោដ្ឋាសាតិ អញ្ញេបិ អវយវា កោដ្ឋាសា វិយ កោដ្ឋាសា. សេយ្យថាបីតិ ឧបមាសំសន្ទនំ. តត្ថ រូបំ បរិគ្គហេត្វាតិ យថាវុត្តំ រូបំ សលក្ខណតោ ញាណេន បរិគ្គណ្ហិត្វា. អរូបំ វវត្ថបេត្វាតិ តំ រូបំ និស្សាយ អារម្មណញ្ច កត្វា បវត្តមានេ វេទនាទិកេ ចត្តារោ ខន្ធេ ‘‘អរូប’’ន្តិ វវត្ថបេត្វា. រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វាតិ បុន តត្ថ យំ រុប្បនលក្ខណំ, តំ រូបំ, តទញ្ញំ អរូបំ, ឧភយវិនិមុត្តំ កិញ្ចិ នត្ថិ អត្តា វា អត្តនិយំ វាតិ ឯវំ រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វា. តទុភយញ្ច អវិជ្ជាទិនា បច្ចយេន សប្បច្ចយន្តិ បច្ចយំ សល្លក្ខេត្វា អនិច្ចាទិលក្ខណំ អារោបេត្វា យោ កលាបសម្មសនាទិក្កមេន កម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ, សោ ន វឌ្ឍតីតិ យោជនា.

ឯត្តកំ រូបំ ឯកសមុដ្ឋានន្តិ ចក្ខាយតនំ, សោតឃានជិវ្ហាកាយាយតនំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ អដ្ឋវិធំ កម្មវសេន, កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តីតិ ឥទំ ទ្វយំ ចិត្តវសេនាតិ ឯត្តកំ រូបំ ឯកសមុដ្ឋានំ. សទ្ទាយតនមេកំ ឧតុចិត្តវសេន ទ្វិសមុដ្ឋានំ. រូបស្ស លហុតា មុទុតា កម្មញ្ញតាតិ ឯត្តកំ រូបំ ឧតុចិត្តាហារវសេន តិសមុដ្ឋានំ. រូបគន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនំ អាកាសធាតុ អាបោធាតុ កពឡីការោ អាហារោតិ ឯត្តកំ រូបំ ឧតុចិត្តាហារកម្មវសេន ចតុសមុដ្ឋានំ. ឧបចយោ សន្តតិ ជរតា រូបស្ស អនិច្ចតាតិ ឯត្តកំ រូបំ ន កុតោចិ សមុដ្ឋាតីតិ ន ជានាតិ. សមុដ្ឋានតោ រូបំ អជានន្តោតិអាទីសុ វត្តព្ពំ ‘‘គណនតោ រូបំ អជានន្តោ’’តិអាទេសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

កម្មលក្ខណោតិ អត្តនា កតំ ទុច្ចរិតកម្មំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ កម្មលក្ខណោ, ពាលោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស ពាលលក្ខណានិ. កតមានិ តីណិ? ទុច្ចិន្តិតចិន្តី ហោតិ, ទុព្ភាសិតភាសី, ទុក្កដកម្មការី. ឥមានិ ខោ…បេ… លក្ខណានី’’តិ (អ. និ. ៣.២; នេត្តិ. ១១៦). អត្តនា កតំ សុចរិតកម្មំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ កម្មលក្ខណោ, បណ្ឌិតោ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស បណ្ឌិតលក្ខណានិ. កតមានិ តីណិ? សុចិន្តិតចិន្តី ហោតិ, សុភាសិតភាសី, សុកតកម្មការី. ឥមានិ ខោ…បេ… បណ្ឌិតលក្ខណានី’’តិ (ម. និ. ៣.២៥៣; អ. និ. ៣.៣; នេត្តិ. ១១៦). តេនាហ ‘‘កុសលាកុសលំ កម្មំ បណ្ឌិតមាលលក្ខណ’’ន្តិ. ពាលេ វជ្ជេត្វា បណ្ឌិតេ ន សេវតីតិ យំ ពាលបុគ្គលេ វជ្ជេត្វា បណ្ឌិតសេវនំ អត្ថកាមេន កាតព្ពំ, តំ ន ករោតិ. តថាភូតស្ស អយមាទីនវោតិ ទស្សេតុំ បុន ‘‘ពាលេ វជ្ជេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យំ ភគវតា ‘‘ឥទំ វោ កប្បតី’’តិ អនុញ្ញាតំ, តទនុលោមញ្ចេ, តំ កប្បិយំ. យំ ‘‘ឥទំ វោ ន កប្បតី’’តិ បដិក្ខិត្តំ, តទនុលោមញ្ចេ, តំ អកប្បិយំ. យំ កោសល្លសម្ភូតំ, តំ កុសលំ, តប្បដិបក្ខំ អកុសលំ. តទេវ សាវជ្ជំ, កុសលំ អនវជ្ជំ. អាបត្តិតោ អាទិតោ ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា គរុកំ, តទញ្ញំ លហុកំ. ធម្មតោ មហាសាវជ្ជំ គរុកំ, អប្បសាវជ្ជំ លហុកំ. សប្បដិការំ សតេកិច្ចំ, អប្បដិការំ អតេកិច្ឆំ. ធម្មតានុគតំ ការណំ, ឥតរំ អការណំ. តំ អជានន្តោតិ កប្បិយាកប្បិយំ គរុកលហុកំ សតេកិច្ឆាតេកិច្ឆំ អជានន្តោ សុវិសុទ្ធំ កត្វា សីលំ រក្ខិតុំ ន សក្កោតិ, កុសលាកុសលំ សាវជ្ជានវជ្ជំ ការណាការណំ អជានន្តោ ខន្ធាទីសុ អកុសលតាយ រូបារូបបរិគ្គហម្បិ កាតុំ ន សក្កោតិ, កុតោ តស្ស កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍនា. តេនាហ ‘‘កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតី’’តិ.

គោវណសទិសេ អត្តភាវេ ឧប្បជ្ជិត្វា តត្ថ ទុក្ខុប្បត្តិហេតុតោ មិច្ឆាវិតក្កា អាសាដិកា វិយាតិ អាសាដិកាតិ អាហ ‘‘អកុសលវិតក្កំ អាសាដិកំ អហារេត្វា’’តិ.

‘‘គណ្ឌោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ វចនតោ (អ. និ. ៨.៥៦) ឆហិ វណមុខេហិ វិស្សន្ទមានយូសោ គណ្ឌោ វិយ បិលោតិកខណ្ឌេន ឆហិ ទ្វារេហិ វិស្សន្ទមានកិលេសាសុចិ អត្តភាវវណោ សតិសំវរេន បិទហិតព្ពោ, អយំ បន ឯវំ ន ករោតីតិ អាហ ‘‘យថា សោ គោបាលកោ វណំ ន បដិច្ឆាទេតិ, ឯវំ សំវរំ ន សម្បាទេតី’’តិ.

យថា ធូមោ ឥន្ធនំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជមានោ សណ្ហោ សុខុមោ តំ តំ វិវរំ អនុបវិស្ស ព្យាបេន្តោ សត្តានំ ឌំសមកសាទិបរិស្សយំ វិនោទេតិ, អគ្គិជាលសមុដ្ឋានស្ស បុព្ពង្គមោ ហោតិ, ឯវំ ធម្មទេសនាញាណស្ស ឥន្ធនភូតំ រូបារូបធម្មជាតំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជមានា សណ្ហា សុខុមា តំ តំ ខន្ធន្តរំ អាយតនន្តរញ្ច អនុបវិស្ស ព្យាបេតិ, សត្តានំ មិច្ឆាវិតក្កាទិបរិស្សយំ វិនោទេតិ, ញាណគ្គិជាលសមុដ្ឋានស្ស បុព្ពង្គមោតិ ធូមោ វិយាតិ ធូមោតិ អាហ ‘‘គោបាលកោ ធូមំ វិយ ធម្មទេសនាធូមំ ន ករោតី’’តិ. អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា និសិន្នស្ស កាតព្ពា តទនុច្ឆវិកា ធម្មកថា ឧបនិសិន្នកថា. កតស្ស ទានាទិបុញ្ញស្ស អនុមោទនកថា អនុមោទនា. តតោតិ ធម្មកថាទីនំ អករណតោ. ‘‘ពហុស្សុតោ គុណវា’’តិ ន ជានន្តីតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ អត្តនោ ជានាបនត្ថំ ធម្មកថាទិ ន កាតព្ពមេវាតិ? សច្ចំ, ន កាតព្ពមេវ, សុទ្ធាសយេន បន ធម្មេ កថិតេ តស្ស គុណជាននតំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘នាភាសមានំ ជានន្តិ, មិស្សំ ពាលេហិ បណ្ឌិតំ;

ភាសយេ ជោតយេ ធម្មំ, បគ្គណ្ហេ ឥសិនំ ធជ’’ន្តិ. (សំ. និ. ២.២៤១);

តរន្តិ ឯត្ថាតិ តិត្ថំ, នទីតឡាកាទីនំ នហានាទិអត្ថំ ឱតរណដ្ឋានំ. យថា បន តំ ឧទកេន ឱតិណ្ណសត្តានំ សរីរមលំ បវាហេតិ, បរិស្សមំ វិនោទេតិ, វិសុទ្ធិំ ឧប្បាទេតិ, ឯវំ ពហុស្សុតា អត្តនោ សមីបំ ឱតិណ្ណសត្តានំ ធម្មូទកេន ចិត្តមលំ បវាហេន្តិ, បរិស្សមំ វិនោទេន្តិ, វិសុទ្ធិំ ឧប្បាទេន្តិ, តស្មា តេ តិត្ថំ វិយាតិ តិត្ថំ. តេនាហ ‘‘តិត្ថភូតេ ពហុស្សុតភិក្ខូ’’តិ. ព្យញ្ជនំ កថំ រោបេតព្ពន្តិ, ភន្តេ, ឥទំ ព្យញ្ជនំ អយំ សទ្ទោ កថំ ឥមស្មិំ អត្ថេ រោបេតព្ពោ, កេន បការេន ឥមស្ស អត្ថស្ស វាចកោ ជាតោ. ‘‘និរូបេតព្ព’’ន្តិ វា បាឋោ, និរូបេតព្ពំ អយំ សភាវនិរុត្តិ កថមេត្ថ និរុឡ្ហាតិ អធិប្បាយោ. ឥមស្ស ភាសិតស្ស កោ អត្ថោតិ សទ្ទត្ថំ បុច្ឆតិ. ឥមស្មិំ ឋានេតិ ឥមស្មិំ បាឡិបទេសេ. បាឡិ កិំ វទេតីតិ ភាវត្ថំ បុច្ឆតិ. អត្ថោ កិំ ទីបេតីតិ ភាវត្ថំ វា សង្កេតត្ថំ វា. ន បរិបុច្ឆតីតិ វិមតិច្ឆេទនបុច្ឆាវសេន សព្ពសោ បុច្ឆំ ន ករោតិ. ន បរិបញ្ហតីតិ បរិ បរិ អត្តនោ ញាតុំ ឥច្ឆំ ន អាចិក្ខតិ ន វិភាវេតិ. តេនាហ ‘‘ន ជានាបេតី’’តិ. តេតិ ពហុស្សុតភិក្ខូ. វិវរណំ នាម អត្ថស្ស វិភជិត្វា កថនន្តិ អាហ ‘‘ភាជេត្វា ន ទស្សេន្តី’’តិ. អនុត្តានីកតន្តិ ញាណេន អបាកដីកតំ គុយ្ហំ បដិច្ឆន្នំ. ន ឧត្តានីករោន្តីតិ សិនេរុមូលកំ វាលិកំ ឧទ្ធរន្តោ វិយ បថវីសន្ធារោទកំ វិវរិត្វា ទស្សេន្តោ វិយ ច ឧត្តានំ ន ករោន្តិ. ឯវំ យស្ស ធម្មស្ស វសេន ពហុស្សុតា ‘‘តិត្ថ’’ន្តិ វុត្តា បរិយាយតោ, ឥទានិ តមេវ ធម្មំ និប្បរិយាយតោ តិត្ថន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ធម្មោ ហិ តរន្តិ ឯតេន និព្ពានំ នាម តឡាកន្តិ ‘‘តិត្ថ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ភគវា សុមេធភូតោ –

‘‘ឯវំ កិលេសមលធោវំ, វិជ្ជន្តេ អមតន្តឡេ;

ន គវេសតិ តំ តឡាកំ, ន ទោសោ អមតន្តឡេ’’តិ. (ពុ. វំ. ២.១៤);

ធម្មស្សេវ និព្ពានស្សោតរណតិត្ថភូតស្ស ឱតរណបការំ អជានន្តោ ‘‘ធម្មតិត្ថំ ន ជានាតី’’តិ វុត្តោ.

បីតាបីតន្តិ គោគណេ បីតំ អបីតញ្ច គោរូបំ ន ជានាតិ ន វិន្ទតិ. អវិន្ទន្តោ ហិ ន លភតីតិ វុត្តោ. ‘‘អានិសំសំ ន វិន្ទតី’’តិ វត្វា តស្ស អវិន្ទនាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មស្សវនគ្គំ គន្ត្វា’’តិអាទិមាហ.

អយំ លោកុត្តរោតិ បទំ សន្ធាយាហ ‘‘អរិយ’’ន្តិ. បច្ចាសត្តិញាយេន អនន្តរវិធិប្បដិសេធោ វា, អរិយ-សទ្ទោ វា និទ្ទោសបរិយាយោ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋង្គិកន្តិ ច វិសុំ ឯកជ្ឈញ្ច អដ្ឋង្គិកំ ឧបាទាយ គហេតព្ពំ, អដ្ឋង្គតា ពាហុល្លតោ ច. ឯវញ្ច កត្វា សត្តង្គស្សបិ អរិយមគ្គស្ស សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ.

ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេតិអាទីសុ អវិសេសេន សតិបដ្ឋានា វុត្តា. តត្ថ កាយវេទនាចិត្តធម្មារម្មណា សតិបដ្ឋានា លោកិយា, តត្ថ សម្មោហវិទ្ធំសនវសេន បវត្តា និព្ពានារម្មណា លោកុត្តរាតិ ឯវំ ឥមេ លោកិយា, ឥមេ លោកុត្តរាតិ យថាភូតំ ន បជានាតិ.

អនវសេសំ ទុហតីតិ បដិគ្គហណេ មត្តំ អជានន្តោ កិស្មិញ្ចិ ទាយកេ សទ្ធាហានិយា កិស្មិញ្ចិ បច្ចយហានិយា អនវសេសំ ទុហតិ. វាចាយ អភិហារោ វាចាភិហារោ. បច្ចយានំ អភិហារោ បច្ចយាភិហារោ.

ឥមេ អម្ហេសុ គរុចិត្តីការំ ន ករោន្តីតិ ឥមិនា នវកានំ ភិក្ខូនំ ធម្មសម្បដិបត្តិយា អភាវំ ទស្សេតិ អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ បិតុបេមស្ស អនុបដ្ឋាបនតោ. តេន ច សិក្ខាគារវតាភាវទីបនេន សង្គហស្ស អភាជនភាវំ, តេន ថេរានំ តេសុ អនុគ្គហាភាវំ. ន ហិ សីលាទិគុណេហិ សាសនេ ថិរភាវប្បត្តា អននុគ្គហេតព្ពេ សព្រហ្មចារី អនុគ្គណ្ហន្តិ, និរត្ថកំ វា អនុគ្គហំ ករោន្តិ. តេនាហ ‘‘នវកេ ភិក្ខូ’’តិ. ធម្មកថាពន្ធន្តិ បវេណិអាគតំ បកិណ្ណកធម្មកថាមគ្គំ. សច្ចសត្តបដិសន្ធិបច្ចយាការបដិសំយុត្តំ សុញ្ញតាទីបនំ គុយ្ហគន្ថំ. វុត្តវិបល្លាសវសេនាតិ ‘‘ន រូបញ្ញូ’’តិអាទីសុ វុត្តស្ស បដិសេធស្ស បដិក្ខេបវសេន អគ្គហណវសេន. យោជេត្វាតិ ‘‘រូបញ្ញូ ហោតីតិ គណនាតោ វា វណ្ណតោ វា រូបំ ជានាតី’’តិអាទិនា, ‘‘តស្ស គោគណោបិ ន បរិហាយតិ, បញ្ចគោរសបរិភោគតោបិ ន បរិពាហិរោ ហោតី’’តិអាទិនា ច អត្ថំ យោជេត្វា. វេទិតព្ពោតិ តស្មិំ តស្មិំ បទេសេ យថារហំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

មហាគោបាលកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. ចូឡគោបាលកសុត្តវណ្ណនា

៣៥០. ចេលុក្កាហីតិ ចេលមយាហិ ឧក្កាហិ. ឧក្កភូតានិ ចេលានិ ឯត្ថាតិ ឧក្កចេលា, នគរំ. សព្ពា គង្គា បាកដា ហុត្វា បញ្ញាយតីតិ បកតិចក្ខុស្ស បាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, ទិព្ពចក្ខុស្ស បន សមន្តចក្ខុស្ស វា យត្ថ កត្ថចិ និសិន្នស្សបិ ភគវតោ បាកដា ហុត្វា បញ្ញាយតេវ. សោត្ថីតិ អនុបទ្ទវោ. វឌ្ឍីតិ អបរិហានិ. អារោគ្យន្តិ អរោគតា អាពាធាភាវោ.

មគធោ ជនបទោ និវាសោ ឯតស្សាតិ មាគធោ, មាគធោវ មាគធិកោ. បញ្ញាយ នាម ទុដ្ឋុភាវោ នត្ថិ ឯកន្តានវជ្ជតាយ, តស្មា ទុ-សទ្ទោ អភាវវាចី ‘‘ទុស្សីលោ’’តិអាទីសុ វិយ, ជាតិ-សទ្ទោ ច សភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘និប្បញ្ញសភាវោ’’តិ. -សទ្ទោ អារម្ភត្ថោតិ អាហ ‘‘បតារេសីតិ តារេតុំ អារភី’’តិ បរតីរំ គាវីនំ អប្បត្តត្តា. សុវិទេហានន្តិ សុន្ទរវិទេហានំ. វិទេហរដ្ឋំ កិរ ភូមិភាគទស្សនសម្បត្តិយា ច វនរាមណេយ្យកាទិនា ច សុន្ទរំ. អាមណ្ឌលិកំ ករិត្វាតិ អាវត្តេ បតិតា តេមណ្ឌលាការេន បរិព្ភមិត្វា. កតិបយាបិ គាវិយោ អសេសេត្វា នទីសោតេន វូឡ្ហត្តា វុត្តំ ‘‘អវឌ្ឍិំ វិនាសំ បាបុណិំសូ’’តិ. កតិបយាសុបិ ហិ អវសិដ្ឋាសុ គាវីសុ អនុក្កមេនបិ សិយា គោគណស្ស វឌ្ឍីតិ. វិស្សមដ្ឋានន្តិ បរិស្សមវិនោទនដ្ឋានំ. តិត្ថា ភដ្ឋាតិ គហេតុំ អសមត្ថតាយ តិត្ថំ អប្បត្តា. អរោគោ នាម នាហោសីតិ លោមមត្តម្បិ អសេសេត្វា សព្ពា គាវិយោ នទីសោតេ វិនដ្ឋាតិ អត្ថោ.

យេសុ ខន្ធាយតនធាតូសុ ឥធ លោកសមញ្ញា, តេ អជានន្តា ‘‘អកុសលា ឥមស្ស លោកស្សា’’តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ឥធលោកេ ខន្ធធាតាយតនេសុ អកុសលា អឆេកា’’តិ. អយមេវ នយោ ‘‘អកុសលា បរស្ស លោកស្សា’’តិ ឯត្ថាបីតិ អាហ ‘‘បរលោកេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. មារោ ឯត្ថ ធីយតីតិ មារធេយ្យំ. មារោតិ ចេត្ថ កិលេសមារោ វេទិតព្ពោ. ខន្ធាភិសង្ខារា ហិ តស្ស បវត្តនភាវេន គហិតា, មច្ចុមារោ វិសុំ គហិតោ ឯវ, កិលេសមារវសេនេវ ច ទេវបុត្តមារស្ស កាមភវេ អាធិបច្ចន្តិ. តេសន្តិ យេ ឥធលោកាទីសុ អឆេកា, តេសំ. តេ បន ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥមិនា ឆ សត្ថារោ ទស្សិតា’’តិ.

៣៥១. ពលវគាវោតិ ពលវន្តេ គោរូបេ. តេ បន ទម្មតំ ឧបគតគោណា ចេវ ធេនុយោ ចាតិ អាហ ‘‘ទន្តគោណេ ចេវ ធេនុយោ ចា’’តិ. អវិជាតគាវោតិ ន វិជាតគាវិយោ. វច្ឆកេតិ ខុទ្ទកវច្ឆេ. អប្បត្ថោ ហិ អយំ ក-សទ្ទោ. តេនាហ ‘‘តរុណវច្ឆកេ’’តិ. កិសាពលកេតិ ទុព្ពលេ.

៣៥២. មារស្ស តណ្ហាសោតំ ឆេត្វាតិ ខន្ធមារសម្ពន្ធីតណ្ហាសង្ខាតំ សោតំ សមុច្ឆិន្ទិត្វា. តយោ កោដ្ឋាសេ ខេបេត្វា ឋិតាតិ អនាគាមិនោ សន្ធាយាហ. សព្ពវារេសូតិ សកទាគាមិសោតាបន្នអដ្ឋមកវារេសុ. តត្ថ បន យថាក្កមំ ចតុមគ្គវជ្ឈានំ កិលេសានំ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ ខេបេត្វា ឋិតា, ឯកកោដ្ឋាសំ ខេបេត្វា ឋិតា, បឋមំ កោដ្ឋាសំ ខេបេន្តោតិ វត្តព្ពំ. ធម្មំ អនុស្សរន្តិ, ធម្មស្ស វា អនុស្សរណសីលាតិ ធម្មានុសារិនោ. ធម្មោតិ ចេត្ថ បញ្ញា អធិប្បេតា. សទ្ធំ អនុស្សរន្តិ, សទ្ធាយ វា អនុស្សរណសីលាតិ សទ្ធានុសារិនោ.

ជានតាតិ ឯត្ថ ជាននកិរិយាវិសយស្ស អវិសេសិតត្តា អធិការវសេន អនវសេសញេយ្យវិសេសា អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘សព្ពធម្មេ ជានន្តេនា’’តិ. អន្តោសារវិរហតោ អព្ភុគ្គតដ្ឋេន ច នឡោ វិយាតិ នឡោ, មានោតិ អាហ ‘‘វិគតមាននឡំ កត’’ន្តិ. ខេមំ បត្ថេថាតិ ឯត្ថ ចតូហិ យោគេហិ អនុបទ្ទវត្តា ‘‘ខេម’’ន្តិ អរហត្តំ អធិប្បេតំ. បត្ថនា ច ឆន្ទបត្ថនា, ន តណ្ហាបត្ថនាតិ អាហ ‘‘កត្តុកម្យតាឆន្ទេន អរហត្តំ បត្ថេថា’’តិ. បត្តាយេវ នាម តស្ស បត្តិយា ន កោចិ អន្តរាយោ. សោត្ថិនា បារគមនំ ឧទ្ទិស្ស ទេសនំ អារភិត្វា ខេមប្បត្តិយា ទេសនាយ បរិយោសាបិតត្តា យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋាបេសីតិ.

ចូឡគោបាលកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៥. ចូឡសច្ចកសុត្តវណ្ណនា

៣៥៣. ហំសវដ្ដកច្ឆន្នេនាតិ ហំសវដ្ដកបដិច្ឆន្នេន, ហំសមណ្ឌលាការេនាតិ អត្ថោ.

វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, មគ្គោ. កិំ វទន្តិ? ឧត្តរំ. វាទានំ សតានិ វាទសតានិ. ‘‘និគណ្ឋោ បញ្ចវាទសតានិ, និគណ្ឋី បញ្ចវាទសតានី’’តិ ឯវំ និគណ្ឋោ ច និគណ្ឋី ច បញ្ច បញ្ច វាទសតានិ ឧគ្គហេត្វា វិចរន្តា. កិរិយតោ តេ បុច្ឆិំសុ, លិង្គតោ បន និគណ្ឋភាវោ ញាតោ. តេនាហ ‘‘អហំ វាទំ អារោបេស្សាមី’’តិ.

ជគ្គន្តោ សម្មជ្ជនាទិវសេន. ទិវាតរន្តិ អតិទិវំ. ‘‘កស្ស បុច្ឆា, កស្ស វិស្សជ្ជនំ ហោតូ’’តិ បរិព្ពាជិកាហិ វុត្តេ ថេរោ អាហ ‘‘បុច្ឆា នាម អម្ហាកំ បត្តា’’តិ. បុច្ឆា វាទានំ បុព្ពបក្ខោ, យស្មា តុម្ហេ វាទបសុតា វាទាភិរតា ធជំ បគ្គយ្ហ វិចរថ, តស្មា វាទានំ បុព្ពបក្ខោ អម្ហាកំ បត្តោ, ឯវំ សន្តេបិ តុម្ហាកំ មាតុគាមភាវតោ បុព្ពបក្ខំ ទេមាតិ អាហ ‘‘តុម្ហេ បន មាតុគាមា នាម បឋមំ បុច្ឆថា’’តិ. តា បរិព្ពាជិកា ឯកេកា អឌ្ឍតេយ្យសតវាទមគ្គំ បុច្ឆន្តិយោ វាទសហស្សំ បុច្ឆិំសុ. យថា និសិតស្ស ខគ្គស្ស កុមុទនាឡច្ឆេទនេ កិមត្ថិ ភារិយំ, ឯវំ បដិសម្ភិទាប្បត្តស្ស សាវកេសុ បញ្ញវន្តានំ អគ្គភាវេ ឋិតស្ស ធម្មសេនាបតិនោ បុថុជ្ជនបរិកប្បិតបញ្ហវិស្សជ្ជនេ កិមត្ថិ ភារិយំ. តេនាហ ‘‘ថេរោ ខគ្គេនា’’តិអាទិ. តត្ថ និជ្ជដំ និគ្គណ្ឋិំ កត្វាតិ យថា តា បុន តត្ថ ជដំ គណ្ឋិំ កាតុំ ន វិសហន្តិ, តថា វិជដេត្វា កថេសិ. អយំ ថេរោ ចតុរង្គសមន្នាគតេ អន្ធការេ សហស្សវដ្ដិកំ ទីបេន្តោ វិយ អញ្ញេសំ អវិសយេ អន្ធការភូតេ បញ្ហេ បុច្ឆិតមត្តេយេវ វិស្សជ្ជេសីតិ ថេរស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ទិស្វា សយញ្ច អន្តិមភវិកតាយ កោហញ្ញេ ឋាតុំ អសក្កោន្តិយោ ‘‘ឯត្តកមេវ, ភន្តេ, មយំ ជានាមា’’តិ អាហំសុ. ថេរស្ស វិសយន្តិ ថេរស្ស បញ្ញាវិសយំ.

នេវ អន្តំ ន កោដិំ អទ្ទសំសូតិ ឯកន្តិ វត្តព្ពស្ស ពហុភាវតោ តស្សា បុច្ឆាយ អត្ថោ ឯវមន្តោ ឯវមវសានកោដីតិ ន បស្សិំសុ ន ជានិំសុ. ថេរោ តាសំ អជ្ឈាសយំ ឱលោកេន្តោ បព្ពជ្ជារុចិំ ទិស្វា អាហ ‘‘ឥទានិ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ឧត្តរិតរបញ្ញោតិ វាទមគ្គបរិចយេន មេធាវិតាយ ច យាទិសា តាសំ បញ្ញា, តតោ ឧត្តរិតរបញ្ញោ.

កថាមគ្គោតិ វាទមគ្គោ. តស្មា តេហិ តេហិ បរប្បវាទាទីហិ ភស្សំ វាទមគ្គំ បការេហិ វទេតីតិ ភស្សប្បវាទកោ. បណ្ឌិតវាទោតិ អហំ បណ្ឌិតោ និបុណោ ពហុស្សុតោតិ ឯវំវាទី. យំ យំ នក្ខត្តាចារេន អាទិសតីតិ នក្ខត្តគតិយា កាលញាណេន ‘‘អសុកទិវសេ ចន្ទគ្គាហោ ភវិស្សតិ, សូរិយគ្គាហោ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា យំ យំ អាទេសំ ភណតិ. សាធុលទ្ធិកោ ញាណសម្បត្តិយា សុន្ទរោ. អារោបិតោតិ បដិញ្ញាហេតុនិទស្សនាទិទោសំ ឧបរិ អារោបិតោ វាទោ ស្វារោបិតោ. ទោសបទំ អារោបេន្តេន វាទិនា បរវាទិម្ហិ អភិភុយ្យ តស្ស ធាតុក្ខោភោបិ សិយា, ចិត្តវិក្ខេបេន យេន ទោសោ តេន សង្កប្បិតោ សម្បវេធិតោតិ. ថូណន្តិ សរីរំ ខោភិតន្តិ កត្វា. ថូណន្តិ ហិ លោហិតបិត្តសេម្ហានំ អធិវចនំ សព្ពង្គសរីរធារណតោ. អបិច ថូណបទោ នាម អត្ថិ កថាមគ្គោ វាទមគ្គំ គណ្ហន្តានំ. សច្ចកោ បន កោហញ្ញេ ឋត្វា អត្តនោ វាទប្បភេទវសេន បរេ វិម្ហាបេន្តោ ‘‘ថូណំ ចេបាហ’’ន្តិអាទិមាហ. សាវកានំ វិនយំ នាម សិក្ខាបទំ, តញ្ច ធម្មទេសនា ហោតីតិ ឯសា ឯវ ចស្ស អនុសាសនីតិ វិនយនាទិមុខេន សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស មតំ សាសនំ បុច្ឆន្តោ សច្ចកោ ‘‘កថំ បន, ភោ, អស្សជី’’តិអាទិមាហ. អថស្ស ថេរោ ‘‘លក្ខណត្តយកថា នាម អនញ្ញសាធារណា ពុទ្ធាវេណិកា ធម្មទេសនា, តត្រ ច មយា អនិច្ចកថាយ សមុដ្ឋាបិតាយ តំ អសហន្តោ សច្ចកោ តុច្ឆមានេន បដបដាយន្តោ កុរុមានោ លិច្ឆវី គហេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អាគមិស្សតិ, អថស្ស ភគវា វាទំ មទ្ទិត្វា អនិច្ចន្តិ បតិដ្ឋបេន្តោ ធម្មំ កថេស្សតិ, តទា ភវិស្សតិ វិជហិតវាទោ សម្មាបដិបត្តិយា បតិដ្ឋិតោ’’តិ ចិន្តេត្វា អនិច្ចានត្តលក្ខណបដិសំយុត្តំ ភគវតោ អនុសាសនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ, ភោ, អគ្គិវេស្សនា’’តិអាទិមាហ.

កស្មា បនេត្ថ ទុក្ខលក្ខណំ អគ្គហិតន្តិ អាហ ‘‘ថេរោ បនា’’តិអាទិ. ‘‘ឧបារម្ភស្ស ឱកាសោ ហោតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តំ វិវរិតុំ ‘‘មគ្គផលានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បរិយាយេនាតិ សង្ខារទុក្ខតាបរិយាយេន. អយន្តិ សច្ចកោ. នយិទំ តុម្ហាកំ សាសនំ នាមាតិ យត្ថ តុម្ហេ អវដ្ឋិតា, ឥទំ តុម្ហាកំ សព្ពញ្ញុសាសនំ នាម ន ហោតិ ទុក្ខតោ អនិស្សរណត្តា, អថ ខោ មហាអាឃាតនំ នាមេតំ, មហាទុក្ខនិទ្ទិដ្ឋត្តា បន និរយុស្សទោ នាម ឧស្សទនិរយោ នាម, តស្មា នត្តិ នាម តុម្ហាកំ សុខាសា. ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយាតិ ឧស្សុក្កំ កត្វា, ទុក្ខមេវ ជីរាបេន្តា សព្ពសោ ទុក្ខមេវ អនុភវន្តា, អាហិណ្ឌថ វិចរថាតិ. សព្ពមិទំ តស្ស មិច្ឆាបរិកប្បិតមេវ. កស្មា? ទុក្ខសច្ចូបសញ្ហិតាយេវ ហេត្ថ និប្បរិយាយកថា នាម. តស្ស ហិ បរិញ្ញត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ. មគ្គផលានិ សង្ខារភាវេន ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខ’’ន្តិ បរិយាយតោ ទុក្ខំ, ន និប្បរិយាយតោ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. សោតុំ អយុត្តំ មិច្ឆាវាទត្តាតិ អធិប្បាយោ.

៣៥៤. សហ អត្ថានុសាសនំ អគារន្តិ សន្ធាគារំ, រាជកុលានំ សន្ថាបនអគារន្តិបិ សន្ធាគារំ, តស្មិំ សន្ថាគារេតិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ កាលេ តាទិសេ កាលេ រាជកិច្ចានំ សន្ថានមេត្ថ វិចារេន្តីតិ សន្ធាគារំ, តស្មិំ សន្ថាគារេតិបិ អត្ថោ. បតិដ្ឋិតន្តិ ‘‘អនិច្ចំ អនត្តា’’តិ ច បដិញ្ញាតំ. ឥទានេវ បិដ្ឋិំ បរិវត្តេន្តោតិ ភគវតោ នលាដំ អនោលោកេត្វា វិមុខភាវំ អាបជ្ជន្តោ. សុរាឃរេតិ សុរាសម្បាទកគេហេ. បិដ្ឋកិលញ្ជន្តិ បិដ្ឋឋបនកិឡញ្ជំ. វាលន្តិ ចង្គវារំ. សាណសាដកករណត្ថន្តិ សាណសាដកំ ករោន្តិ ឯតេនាតិ សាណសាដកករណំ, សុត្តំ, តទត្ថំ. សាណវាកា ឯតេសុ សន្តីតិ សាណវាកា, សាណទណ្ឌា. តេ គហេត្វា សាណានំ ធោវនសទិសំ កីឡិតជាតំ យថា ‘‘ឧទ្ទាលបុប្ផភញ្ជិកា, សាណភញ្ជិកា’’តិ ច. កិំ សោ ភវមានោតិ កីទិសោ ហុត្វា សោ ភវមានោ, កិំ ហោន្តោ លោកេ អគ្គបុគ្គលស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វាទារោបនំ នាម តតោ ឧត្តរិតរសូរគុណោ ឯវ យក្ខាទិភាវេន សោ ភវមានោ អភិសម្ភុណេយ្យ. អយំ បន អប្បានុភាវតាយ បិសាចរូបោ កិំ ឯត្តកំ កាលំ និទ្ទាយន្តោ អជ្ជ បពុជ្ឈិត្វា ឯវំ វទតីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘កិំ យក្ខោ’’តិអាទិ.

៣៥៥. មហាមជ្ឈន្ហិកសមយេតិ មហតិ មជ្ឈន្ហិកកាលេ, គគនមជ្ឈេ សូរិយគតវេលាយ. ទិវាបធានិកា បធានានុយុញ្ជកា. វត្តំ ទស្សេត្វាតិ បច្ឆាភត្តំ ទិវាវិហារូបគមនតោ បុព្ពេ កាតព្ពវត្តំ ទស្សេត្វា បដិបជ្ជិត្វា. ភគវន្តំ ទស្សេន្តោតិ ភគវតិ គារវពហុមានំ វិភាវេន្តោ ឧភោ ហត្ថេ កមលមកុលាការេ កត្វា ឧក្ខិប្ប ភគវន្តំ ទស្សេន្តោ.

តំ សន្ធាយាតិ តំ អបរិច្ឆិន្នគណនំ សន្ធាយ ឯវំ ‘‘មហតិយា លិច្ឆវិបរិសាយា’’តិ វុត្តំ. កិំ សីសេន ភូមិំ បហរន្តេនេវ វន្ទនា កតា ហោតិ? កេរាដិកាតិ សឋា. មោចេន្តាតិ ភិក្ខាទានតោ មោចេន្តា. អវក្ខិត្តមត្តិកាបិណ្ឌោ វិយាតិ ហេដ្ឋាខិត្តមត្តិកាបិណ្ឌោ វិយ. យត្ថ កត្ថចីតិ អត្តនោ អនុរូបំ វចនំ អសល្លបេន្តោ យត្ថ កត្ថចិ.

៣៥៦. ទិស្សតិ ‘‘ឥទំ ឥមស្ស ផល’’ន្តិ អបទិស្សតិ ឯតេនាតិ ទេសោ, ការណំ, តទេវ តស្ស បវត្តិដ្ឋានតាយ ឱកាសោតិ អាហ ‘‘កញ្ចិទេវ ទេសន្តិ កញ្ចិ ឱកាសំ កិញ្ចិ ការណ’’ន្តិ. ឱកាសោ ឋានន្តិ ច ការណំ វុច្ចតិ ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.១៦១; ម. និ. ៣.១២៨-១៣១; អ. និ. ១.២៦៨-២៩៥; វិភ. ៨០៩). យទាកង្ខសីតិ ន វទន្តិ អនវសេសធម្មវិសយត្តា បដិញ្ញាយ. តុម្ហន្តិ តុម្ហាកំ. យក្ខ…បេ… បរិព្ពាជកានន្តិ ឯត្ថ ‘‘បុច្ឆាវុសោ, យទាកង្ខសី’’តិអាទីនិ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. អាឡវកសុត្ត) បុច្ឆាវចនានិ យថាក្កមំ យោជេតព្ពានិ.

ញត្វា សយំ លោកមិមំ បរញ្ចាតិ ឥទំ មហាសត្តោ និរយំ សគ្គញ្ច តេសំ បច្ចក្ខតោ ទស្សេត្វា អាហ.

តគ្ឃ តេ អហមក្ខិស្សំ, យថាបិ កុសលោ តថាតិ យថា បការេន សុកុសលោ សព្ពញ្ញូ ជានាតិ កថេតិ, តថា អហំ កថេស្សាមិ. តស្ស បន ការណំ អការណញ្ច អវិជានន្តោ រាជានំ ករោតុ វា មា វា, អហំ បន តេ អក្ខិស្សាមីតិ អាហ ‘‘រាជា ច ខោ…បេ… ន វា’’តិ.

កថិតនិយាមេនេវ កថេន្តោតិ តេបរិវដ្ដកថាយ ទុក្ខលក្ខណម្បេស កថេស្សតិ, ឥធ បន អញ្ញថា សាវកេន អស្សជិនា កថិតំ, អញ្ញថា សមណេន គោតមេនាតិ វចនោកាសបរិហរណត្ថំ ទុក្ខលក្ខណំ អនាមសិត្វា ថេរេន កថិតនិយាមេនេវ អនិច្ចានត្តលក្ខណមេវ កថេន្តេន ភគវតា – ‘‘រូបំ អនត្តា យាវ វិញ្ញាណំ អនត្តា’’តិ វុត្តេ សច្ចកោ តំ អសម្បដិច្ឆន្តោ ឧបមាយ អត្ថញាបនេ ឧបមាបមាណំ យថា ‘‘គោ វិយ គវយោ’’តិ អត្តានំ ឧបមេយ្យំ កត្វា ឧបមាបមាណេន បតិដ្ឋាបេតុកាមោ អាហ ‘‘ឧបមា មំ, ភោ គោតម, បដិភាតី’’តិ, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ, ឧបមាយបិធេកច្ចេ វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានន្តីតិ អធិប្បាយោ. ភគវា ឧបមាសតេន, អញ្ញេន វាបិ បមាណេន តវ អត្តា បតិដ្ឋាបេតុំ ន លព្ភា អត្តនោ វិយ បមាណស្សបិ អនុបលព្ភនតោតិ អាហ ‘‘បដិភាតុ តំ អគ្គិវេស្សនា’’តិ. យថា ហិ អត្តា នាម កោចិ បរមត្ថតោ ន ឧបលព្ភតិ ឯកំសេន អនុបលទ្ធិតោ, ឯវស្ស ញាបកបុគ្គលំ បមាណម្បិ ន ឧបលព្ភតិ. តេនាហ ‘‘អាហរ តំ ឧបមំ វិស្សត្ថោ’’តិ, ន តេន តវ អត្តវាទោ បតិដ្ឋំ លភតីតិ អធិប្បាយោ.

យំ ទិដ្ឋំ កាយិកំ វា បុញ្ញាបុញ្ញំ បុរិសបុគ្គលេ ឧបលព្ភតិ, តេន វិញ្ញាយតិ រូបត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ, តថា យំ ទិដ្ឋំ សុខទុក្ខបដិសំវេទនំ បុរិសបុគ្គលេ ឧបលព្ភតិ, យំ ទិដ្ឋំ នីលាទិសញ្ជាននំ, យំ ទិដ្ឋំ រជ្ជនទុស្សនាទិ, យំ ទិដ្ឋំ អារម្មណបដិវិជាននំ បុរិសបុគ្គលេ ឧបលព្ភតិ, តេន វិញ្ញាយតិ វិញ្ញាណត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោតិ. ឯវំ រូបាទិលក្ខណោ អត្តា តត្ថ តត្ថ កាយេ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេតិ, ឯវញ្ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា កម្មផលសម្ពន្ធោ ន យុជ្ជេយ្យាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា កិំ ទីបេតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តេតិ សត្តា. បតិដ្ឋាយាតិ និស្សាយ. ‘‘រូបត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ’’តិអាទិនា រូបាទិធម្មេ ‘‘អត្តា’’តិ វត្វា បុន ‘‘រូបេ បតិដ្ឋាយា’’តិអាទិំ វទន្តោ អយំ និគណ្ឋោ អត្តនោ វាទំ ភិន្ទតិ បតិដ្ឋានស្ស, បតិដ្ឋាយកស្ស ច អភេទទីបនតោ. រូបាទយោ វេទនាទិសភាវា អត្តា តន្និស្សយេន បុញ្ញាទិកិរិយាសមុបលទ្ធិតោ ឥធ យំ និស្សាយ បុញ្ញាទិកិរិយា សមុបលព្ភតិ, តេ រូបាទយោ សត្តសញ្ញិតា អត្តសភាវា ទិដ្ឋា យថា តំ ទេវតាទីសុ, យេ បន សត្តសញ្ញិតា តតោ អញ្ញេ អសត្តសភាវា ទិដ្ឋា យថា តំ កដ្ឋកលិង្គរាទីសូតិ ឯវំ សាធេតព្ពំ អត្ថំ សហេតុំ កត្វា ទស្សេន្តោ និគណ្ឋោ និទស្សនំ អានេសីតិ អាហ ‘‘អតិវិយ សការណំ កត្វា ឧបមំ អាហរី’’តិ. តស្ស បន ‘‘ពលករណីយា’’តិ វុត្តបុរិសប្បយោគា វិយ ពីជគាមភូតគាមាបិ សជីវា ឯវាតិ លទ្ធីតិ តេ សទិសូទាហរណភាវេន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សចេ បន យេ ជីវស្ស អាធារណភាវេន សហិតេន បវត្តេតព្ពភាវេន សល្លក្ខេតព្ពា, តេ សជីវាតិ ឥច្ឆិតា, ន កេវលេន បវត្តេតព្ពភាវេន. ឯវំ សតិ ‘‘ពលករណីយា កម្មន្តា’’តិ វទន្តេន វិសទិសូទាហរណភាវេន ឧបនីតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សមត្ថោ នាម នត្ថិ អត្តវាទភញ្ជនស្ស អនត្តតាបតិដ្ឋាបនស្ស ច សុគតាវេណិកត្តា. យំ បនេតរហិ សាសនិកា យថាសត្តិ តទុភយំ ករោន្តិ, តំ ពុទ្ធេហិ ទិន្ននយេ ឋត្វា តេសំ ទេសនានុសារតោ. និវត្តេត្វាតិ នីហរិត្វា, វិសុំ កត្វាតិ អត្ថោ. សកលំ វេសាលិន្តិ សព្ពវេសាលិវាសិនំ ជនំ និស្សយូបចារេន និស្សិតំ វទតិ យថា ‘‘គាមោ អាគតោ’’តិ. សំវដ្ដិត្វាតិ សម្បិណ្ឌិត្វា, ឯកជ្ឈំ គហេត្វាតិ អត្ថោ.

៣៥៧. បតិដ្ឋបេត្វាតិ យថា តំ វាទំ ន អវជានាតិ, ឯវំ បដិញ្ញំ ការេត្វាតិ អត្ថោ. ឃាតិ-សទ្ទោ ហិំសនត្ថោ, តតោ ច សទ្ទវិទូ អរហត្ថំ តាយ-សទ្ទំ ឧប្បាទេត្វា ឃាតេតាយន្តិ រូបសិទ្ធិំ ឥច្ឆន្តីតិ អាហ ‘‘ឃាតារហ’’ន្តិ. ជាបេតាយន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វត្តិតុញ្ច មរហតីតិ ម-ការោ បទសន្ធិករោ. វិសេសេត្វា ទីបេតីតិ ‘‘វត្តតិ’’ឥច្ចេវ អវត្វា ‘‘វត្តិតុញ្ច មរហតី’’តិ ទុតិយេន បទេន ភគវតា វុត្តំ វិសេសេត្វា ទីបេតិ.

បាសាទិកំ អភិរូបន្តិ អភិមតរូបសម្បន្នំ សព្ពាវយវំ. តតោ ឯវ សុសជ្ជិតំ សព្ពកាលំ សុដ្ឋុ សជ្ជិតាការមេវ. ឯវំវិធន្តិ យាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ, តំ ទស្សេតិ ‘‘ទុព្ពណ្ណ’’ន្តិអាទិនា. ឥមស្មិំ ឋានេតិ ‘‘វត្តតិ តេ តស្មិំ រូបេ វសោ’’តិ ឯតស្មិំ ការណគ្គហណេ. ការណញ្ហេតំ ភគវតា គហិតំ ‘‘វត្តតិ…បេ… មា អហោសី’’តិ. តេនេតំ ទស្សេតិ រូបំ អនត្តា អវសវត្តនតោ, យញ្ហិ វសេ ន វត្តតិ, តំ អនត្តកមេវ ទិដ្ឋំ យថា តំ សម្បត្តិ. វាទន្តិ ទោសំ និគ្គហំ អារោបេស្សតិ. សត្តធា មុទ្ធា ផលតីតិ សហធម្មិកសាកច្ឆាហិ តថាគតេ, បុច្ឆន្តេ អព្យាករណេន វិហេសាយ កយិរមានត្តា តតិយេ វារេ ធម្មតាវសេន វិហេសកស្ស សត្តធា មុទ្ធា ផលតិ យថា តំ សព្ពញ្ញុបដិញ្ញាយ ភគវតោ សម្មុខភាវូបគមនេ. វជិរបាណិ បន កស្មា ឋិតោ ហោតីតិ? ភគវា វិយ អនុកម្បមានោ មហន្តំ ភយានកំ រូបំ មាបេត្វា តាសេត្វា ឥមំ ទិដ្ឋិំ វិស្សជ្ជាបេមីតិ តស្ស បុរតោ អាកាសេ វជិរំ អាហរន្តោ តិដ្ឋតិ, ន មុទ្ធំ ផាលេតុកាមោ. ន ហិ ភគវតោ បុរតោ កស្សចិ អនត្ថោ នាម ហោតិ. យស្មា បន ភគវា ឯកំសតោ សហធម្មិកមេវ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុច្ឆិតេ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

អាទិត្តន្តិ ទិប្បមានំ. អក្ខិនាសាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឯឡកសីសសទិសកេសមស្សុអាទីនំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘ទិដ្ឋិវិស្សជ្ជាបនត្ថ’’ន្តិ វត្វា នយិទំ យទិច្ឆាវសេន អាគមនំ, អថ ខោ អាទិតោ មហាព្រហ្មានំ បុរតោ កត្វា អត្តនា កតបដិញ្ញាវសេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ន្តិ វជិរបាណិំ. តំ សច្ចកស្ស បដិញ្ញាយ បរិវត្តនការណំ. អញ្ញេបិ នុ ខោតិអាទិ សច្ចកស្ស វីមំសកភាវទស្សនំ. អវីមំសកេន ហិ តំ ទិស្វា មហាយក្ខោតិ វទេយ្យ, តេនស្ស អសារុប្បំ សិយា, អយំ បន អញ្ញេសំ អភីតភាវំ ឧបធារេត្វា ‘‘អទ្ធាមេ យក្ខំ ន បស្សន្តិ, តស្មា មយ្ហមេវ ភយំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ តីរេត្វា យុត្តប្បត្តវសេន បដិបជ្ជិ.

៣៥៨. ឧបធារេត្វាតិ ព្យាកាតព្ពមត្ថំ សល្លក្ខេត្វា. ឯសេវ នយោតិ សង្ខារវិញ្ញាណេសុបិ សញ្ញាយ វិយ នយោតិ អត្ថោ. វុត្តវិបរិយាយេនាតិ ‘‘អកុសលា ទុក្ខា វេទនា មា អហោសិ, អកុសលា ទោមនស្សសម្បយុត្តា សញ្ញា មា អហោសី’’តិអាទិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សប្បទដ្ឋវិសន្តិ សព្ពសត្តានំ សប្បទដ្ឋដ្ឋានេ សរីរបទេសេ បតិតំ វិសំ. អល្លីនោតិ សំសិលិដ្ឋោ. ឧបគតោតិ ន អបគតោ. អជ្ឈោសិតោតិ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា ឋិតោ. បរិតោ ជានេយ្យាតិ សមន្តតោ សព្ពសោ កិញ្ចិបិ អសេសេត្វា ជានេយ្យ. បរិក្ខេបេត្វាតិ អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនវសេន សព្ពសោ ខេបេត្វា. តថាភូតោ ចស្ស ខយវយំ ឧបនេតិ នាមាតិ អាហ ‘‘ខយំ វយំ អនុប្បាទំ ឧបនេត្វា’’តិ.

៣៥៩. អត្តនោ វាទស្ស អសារភាវតោ, យថាបរិកប្បិតស្ស វា សារស្ស អភាវតោ អន្តោសារវិរហិតោ រិត្តោ. វិប្បការន្តិ ទិដ្ឋិយា សីលាចារស្ស ច វសេន វិរូបតំ សាបរាធតំ សាវជ្ជតំ តេសំ ឧបរិ អារោបេត្វា. សិន្នបត្តោតិ តនុកបត្តោ. វិផារិតន្តិ វិផាឡិតំ.

អសារករុក្ខបរិចិតោតិ បលាសាទិអសាររុក្ខកោដ្ដនេ កតបរិចយោ. ថទ្ធភាវន្តិ វិបក្កភាវំ, តិក្ខភាវន្តិ អត្ថោ. នត្ថីតិ សទា នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ. បរិសតីតិ ចតុបរិសមជ្ឈេ. តថា ហិ ‘‘គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វា បដិច្ឆន្នសរីរា’’តិ វុត្តំ. យន្តារុឡ្ហស្ស វិយាតិ ព្យាករណត្ថំ វាយមយន្តំ អារុឡ្ហស្ស វិយ.

៣៦០. ទិដ្ឋិវិសូកានីតិ ទិដ្ឋិកិញ្ចកានិ. ទិដ្ឋិសញ្ចរិតានីតិ ទិដ្ឋិតាឡនានិ. ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតានីតិ ទិដ្ឋិឥញ្ជិតានិ. តេសំ អធិប្បាយំ ញត្វាតិ តេសំ លិច្ឆវិកុមារានំ ឥញ្ជិតេនេវ អជ្ឈាសយំ ជានិត្វា. តេនាហ ‘‘ឥមេ’’តិអាទិ.

៣៦១. យស្មិំ អធិគតេ បុគ្គលោ សត្ថុសាសនេ វិសារទោ ហោតិ បរេហិ អសំហារិយោ, តំ ញាណំ វិសារទស្ស ភាវោតិ កត្វា វេសារជ្ជន្តិ អាហ ‘‘វេសារជ្ជប្បត្តោតិ ញាណប្បត្តោ’’តិ. តតោ ឯវមស្ស ន បរោ បច្ចេតព្ពោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អបរប្បច្ចយោ. ន បរោ បត្តិយោ សទ្ទហាតព្ពោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អបរប្បត្តិយោ. កាមំ សច្ចកោ សេក្ខភូមិ អសេក្ខភូមីតិ ឥទំ សាសនវោហារំ ន ជានាតិ. បស្សតីតិ បន ទស្សនកិរិយាយ វិប្បកតភាវស្ស វុត្តត្តា ‘‘ន ឯត្តាវតា ភិក្ខុកិច្ចំ បរិយោសិត’’ន្តិ អញ្ញាសិ, តស្មា បុន ‘‘កិត្តាវតា បនា’’តិ បុច្ឆំ អារភិ. តេន វុត្តំ ‘‘បស្សតីតិ វុត្តត្តា’’តិអាទិ.

យថាភូតំ បស្សតីតិ ទស្សនំ, វិសិដ្ឋដ្ឋេន អនុត្តរិយំ, ទស្សនមេវ អនុត្តរិយន្តិ ទស្សនានុត្តរិយំ, ទស្សនេសុ វា អនុត្តរិយំ ទស្សនានុត្តរិយំ. លោកិយបញ្ញាតិ ចេត្ថ វិបស្សនាបញ្ញា វេទិតព្ពា. សា ហិ សព្ពលោកិយបញ្ញាហិ វិសិដ្ឋដ្ឋេន ‘‘អនុត្តរា’’តិ វុត្តា. លោកិយបដិបទានុត្តរិយេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥទានិ និប្បរិយាយតោវ តិវិធម្បិ អនុត្តរិយំ ទស្សេតុំ ‘‘សុទ្ធលោកុត្តរមេវា’’តិអាទិ វុត្តំ. សតិបិ សព្ពេសម្បិ លោកុត្តរធម្មានំ អនុត្តរភាវេ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន អគ្គមគ្គបញ្ញា តតោ ឧត្តរិតរស្ស អភាវតោ ទស្សនានុត្តរិយំ. តេនាហ ‘‘អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋី’’តិ. សេសានិ មគ្គង្គានីតិ សេសានិ អរហត្តមគ្គង្គានិ. តានិ ហិ មត្ថកប្បត្តានិ និព្ពានគាមិនី បដិបទាតិ. អគ្គផលវិមុត្តីតិ អគ្គមគ្គស្ស ផលវិមុត្តិ អរហត្តផលំ. ខីណាសវស្សាតិ សព្ពសោ ខីយមានាសវស្ស. និព្ពានទស្សនន្តិ អគ្គមគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា សច្ឆិកិរិយាភិសមយមាហ. តត្ថ មគ្គង្គានីតិ អដ្ឋ មគ្គង្គានិ. ចតុសច្ចន្តោគធត្តា សព្ពស្ស ញេយ្យធម្មស្ស ‘‘ចត្តារិ សច្ចានិ ពុទ្ធោ’’តិ វុត្តំ. សច្ចានុគតសម្មោហវិទ្ធំសនេនេវ ហិ ភគវតោ សព្ពសោ ញេយ្យាវរណប្បហានំ. និព្ពិសេវនោតិ និរុទ្ធកិលេសវិសេវនោ.

៣៦២. ធំសីតិ អនុទ្ធំសនសីលា. អនុបហតន្តិ អវិក្ខិត្តំ. សកលន្តិ អនូនំ. កាយង្គន្តិ កាយមេវ អង្គន្តិ វទន្តិ, កាយសង្ខាតំ អង្គំ សីសាទិអវយវន្តិ អត្ថោ. តថា ‘‘ហោតុ, សាធូ’’តិ ឯវមិទំ វាចាយ អវយវោ វាចង្គន្តិ.

៣៦៣. អាហរន្តីតិ អភិហរន្តិ. បុញ្ញន្តិ បុញ្ញផលសង្ខាតោ អានុភាវោ. បុញ្ញផលម្បិ ហិ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ វុច្ចតិ – ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០). តេនាហ ‘‘អាយតិំ វិបាកក្ខន្ធា’’តិ. បុញ្ញមហីតិ មហតិ បុញ្ញផលវិភូតិ សេតច្ឆត្តមកុដចាមរាទិ. តេន វុត្តំ ‘‘វិបាកក្ខន្ធានំយេវ បរិវារោ’’តិ. លិច្ឆវីហិ បេសិតេន ខាទនីយភោជនីយេន សមណោ គោតមោ សសាវកសង្ឃោ មយា បរិវិសិតោ, តស្មា លិច្ឆវីនមេវ តំ បុញ្ញំ ហោតីតិ. តេនាហ ‘‘តំ ទាយកានំ សុខាយ ហោតូ’’តិ. យស្មា បន ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច សច្ចកេន ទានំ ទិន្នំ, ន លិច្ឆវីហិ, តស្មា ភគវា សច្ចកស្ស សតិំ បរិវត្តេន្តោ ‘‘យំ ខោ’’តិអាទិមាហ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥតិ ភគវា’’តិអាទិ. និគណ្ឋស្ស មតេន វិនាយេវាតិ សច្ចកស្ស ចិត្តេន វិនា ឯវ តស្ស ទក្ខិណំ ខេត្តគតំ កត្វា ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ ទិន្នំ ទក្ខិណំ…បេ… និយ្យាតេសី’’តិ.

ចូឡសច្ចកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. មហាសច្ចកសុត្តវណ្ណនា

៣៦៤. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតីតិ ឥមិនា តទា ភគវតោ វេសាលិយំ និវាសបរិច្ឆិន្នោ បុព្ពណ្ហាទិភេទោ សព្ពោ សមយោ សាធារណតោ គហិតោ, តថា តេន ខោ បន សមយេនាតិ ច ឥមិនា. បុព្ពណ្ហសមយន្តិ បន ឥមិនា តព្ពិសេសោ, យោ ភិក្ខាចារត្ថាយ បច្ចវេក្ខណកាលោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘តីហិ បទេហិ ឯកោវ សមយោ វុត្តោ’’តិ វុត្តំ វិសេសស្ស សាមញ្ញន្តោគធត្តា. មុខធោវនស្ស បុព្ពកាលកិរិយាភាវសាមញ្ញតោ វុត្តំ ‘‘មុខំ ធោវិត្វា’’តិ. មុខំ ធោវិត្វា ឯវ ហិ វាសធុរោ ចេ, វេលំ សល្លក្ខេត្វា យថាចិណ្ណំ ភាវនានុយោគំ, គន្ថធុរោ ចេ, គន្ថបរិចយេ កតិបយេ និសជ្ជវារេ អនុយុញ្ជិត្វា បត្តចីវរំ អាទាយ វិតក្កមាឡំ ឧបគច្ឆតិ.

ការណំ យុត្តំ, អនុច្ឆវិកន្តិ អត្ថោ. បុព្ពេ យថាចិន្តិតំ បញ្ហំ អបុច្ឆិត្វា អញ្ញំ បុច្ឆន្តោ មគ្គំ ឋបេត្វា ឧម្មគ្គតោ បរិវត្តេន្តោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘បស្សេន តាវ បរិហរន្តោ’’តិ.

៣៦៥. ឩរុក្ខម្ភោបិ នាម ភវិស្សតីតិ ឯត្ថ នាម-សទ្ទោ វិម្ហយត្ថោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘វិម្ហយត្ថវសេនា’’តិអាទិ. ‘‘អន្ធោ នាម បព្ពតំ អភិរុហិស្សតី’’តិអាទីសុ វិយ វិម្ហយវាចីសទ្ទយោគេន ហិ ‘‘ភវិស្សតី’’តិ អនាគតវចនំ. កាយន្វយន្តិ កាយានុគតំ. ‘‘អយម្បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯវំអនតីតោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៩; ម. និ. ១.១១២; ម. និ. ៣.១៥៤) កាយស្ស អសុភានិច្ចាទិតាយ អនុបស្សនា កាយភាវនាតិ អាហ ‘‘កាយភាវនាតិ បន វិបស្សនា វុច្ចតី’’តិ. អនាគតរូបន្តិ អភីតេ អត្ថេ អនាគតសទ្ទារោបនំ អនាគតប្បយោគោ ន សមេតិ. អត្ថោបីតិ ‘‘ឩរុក្ខម្ភោបិ នាម ភវិស្សតី’’តិ វុត្តអត្ថោបិ ន សមេតិ. អយន្តិ អត្តកិលមថានុយោគោ. តេសន្តិ និគណ្ឋានំ.

៣៦៦. អត្តនោ អធិប្បេតកាយភាវនំ វិត្ថារេន្តោ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ យេ តំ អនុយុត្តា, តេ នាមគោត្តតោ វិភាវេន្តោ ‘‘នន្ទោ វច្ឆោ’’តិអាទិមាហ. កិលិដ្ឋតបានន្តិ កាយស្ស កិលេសនតបានំ បុគ្គលានំ. ជាតមេទន្តិ មេទភាវាបត្តិវសេន ឧប្បន្នមេទំ. បុរិមំ បហាយាតិ កាលបរិច្ឆេទេន អនាហារអប្បាហារតាទិវសេន កាយស្ស អបចិននំ ខេទនំ បរិច្ចជិត្វា. កាយភាវនា បន ន បញ្ញាយតីតិ និយមំ បរមត្ថតោ កាយភាវនាបិ តវ ញាណេន ន ញាយតិ, សេសតោបិ ន ទិស្សតិ.

៣៦៧. ឥមស្មិំ បន ឋានេតិ ‘‘កាយភាវនម្បិ ខោ ត្វំ, អគ្គិវេស្សន, ន អញ្ញាសិ, កុតោ បន ត្វំ ចិត្តភាវនំ ជានិស្សសី’’តិ ឥមស្មិំ ឋានេ. តថា ‘‘យោ ត្វំ ឯវំ ឱឡារិកំ ទុព្ពលំ កាយភាវនំ ន ជានាសិ, សោ ត្វំ កុតោ សន្តសុខុមំ ចិត្តភាវនំ ជានិស្សសី’’តិ ឯតស្មិំ អត្ថវណ្ណនាឋានេ. អពុទ្ធវចនំ នាមេតំ បទន្តិ កាយភាវនាសញ្ញិតវិបស្សនាតោ ចិត្តភាវនា សន្តា, វិបស្សនា បន បាទកជ្ឈានតោ ឱឡារិកា ចេវ ទុព្ពលា ចាតិ អយញ្ច ឯតស្ស បទស្ស អត្ថោ. ‘‘អពុទ្ធវចនំ នាមេតំ វចនំ សិយា’’តិ វត្វា ថេរោ បក្កមិតុំ អារភតិ. អថ នំ មហាសីវត្ថេរោ ‘‘វិបស្សនា នាមេសា ន អាទិតោ សុព្រូហិតា ពលវតី តិក្ខា វិសទា ហោតិ, តស្មា តរុណវសេនាយមត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទិស្សតិ, ភិក្ខវេ’’តិ សុត្តបទំ (សំ. និ. ២.៦២) អាហរិ. តត្ថ អាទានន្តិ បដិសន្ធិ. និក្ខេបនន្តិ ចុតិ. ឱឡារិកន្តិ អរូបធម្មេហិ ទុដ្ឋុល្លភាវត្តា ឱឡារិកំ. កាយន្តិ ចតុសន្តតិរូបសមូហភូតំ កាយំ. ឱឡារិកន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, ឱឡារិកាការេនាតិ អត្ថោ. តេនេវ វុត្តំ ‘‘អាទានម្បិ និក្ខេបនម្បី’’តិ.

៣៦៨. សុខសារាគេន សមន្នាគតោតិ សុខវេទនាយ ពលវតររាគេន សមង្គីភូតោ. បដ្ឋានេ បដិសិទ្ធា អវចនេនេវ. តស្មាតិ សុខេ ឋិតេ ឯវ ទុក្ខស្សានុប្បជ្ជនតោ. ឯវំ វុត្តន្តិ ‘‘សុខាយ វេទនាយ និរោធា ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខា វេទនា’’តិ ឯវំ វុត្តំ, ន អនន្តរាវ ឧប្បជ្ជនតោ. ខេបេត្វាតិ កុសលានិ ខេបេត្វា. គណ្ហិត្វា អត្តនោ ឯវ ឱកាសំ គហេត្វា. ឧភតោបក្ខំ ហុត្វាតិ ‘‘កទាចិ សុខវេទនា, កទាចិ ទុក្ខវេទនា’’តិ បក្ខទ្វយវសេនបិ វេទនា ចិត្តស្ស បរិយាទាយ ហោតិ យថាក្កមំ អភាវិតកាយស្ស អភាវិតចិត្តស្ស.

៣៦៩. វិបស្សនា ច សុខស្ស បច្ចនីកាតិ សុក្ខវិបស្សកស្សអាទិកម្មិកស្ស មហាភូតបរិគ្គហាទិកាលេ ពហិ ចិត្តចារំ និសេធេត្វា កម្មដ្ឋានេ ឯវ សតិំ សំហរន្តស្ស អលទ្ធស្សាទំ កាយសុខំ ន វិន្ទតិ, សម្ពាធេ វជេ សន្និរុទ្ធោ គោគណោ វិយ វិហញ្ញតិ វិប្ផន្ទតិ, អច្ចាសន្នហេតុកញ្ច សរីរេ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតេវ. តេន វុត្តំ ‘‘ទុក្ខស្ស អាសន្នា’’តិ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា’’តិអាទិ. អទ្ធានេ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេតិ មហាភូតបរិគ្គហាទិវសេន កាលេ គច្ឆន្តេ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ សរីរបទេសេ. ទុក្ខំ ទូរាបគតំ ហោតិ សមាបត្តិពលេន វិក្ខម្ភិតត្តា អប្បនាភាវតោ. អនប្បកំ វិបុលំ. សុខន្តិ ឈានសុខំ. ឱក្កមតីតិ ឈានសមុដ្ឋានបណីតរូបវសេន រូបកាយំ អនុបវិសតិ, នាមកាយោក្កមនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. កាយបស្សទ្ធិកម្មិកស្សបិ សម្មសនភាវនា បដ្ឋបេត្វា និសិន្នស្ស កស្សចិ អាទិតោវ កាយកិលមថចិត្តុបឃាតាបិ សម្ភវន្តិ, សមាធិស្ស បន អបច្ចនីកត្តា សិនិទ្ធភាវតោ ច ន សុក្ខវិបស្សនា វិយ សុខស្ស វិបច្ចនីកោ, អនុក្កមេន ច ទុក្ខំ វិក្ខម្ភេតីតិ អាហ ‘‘យថា សមាធី’’តិ. យថា សមាធិ, វិបស្សនាយ បនេតំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ន ច តថា វិបស្សនា’’តិ. តេន វុត្តន្តិ យស្មា វិបស្សនា សុខស្ស បច្ចនីកា, សា ច កាយភាវនា, តេន វុត្តំ ‘‘ឧប្បន្នាបិ សុខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, ភាវិតត្តា កាយស្សា’’តិ. តថា យស្មា សមាធិ ទុក្ខស្ស បច្ចនីកោ, សោ ច ចិត្តភាវនា, តេន វុត្តំ ‘‘ឧប្បន្នាបិ ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, ភាវិតត្តា ចិត្តស្សា’’តិ យោជនា.

៣៧០. គុណេ ឃដ្ដេត្វាតិ អបទេសេន វិនា សមីបមេវ នេត្វា. តំ វត មម ចិត្តំ ឧប្បន្នា សុខា វេទនា បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ យោជនា.

៣៧១. កិំ ន ភវិស្សតិ, សុខាបិ ទុក្ខាបិ វេទនា យថាបច្ចយំ ឧប្បជ្ជតេវាតិ អត្ថោ. តមត្ថន្តិ សុខទុក្ខវេទនានំ ឧប្បត្តិយា អត្តនោ ចិត្តស្ស អនភិភវនីយតាសង្ខាតំ អត្ថំ. តត្ថ តាវ បាសរាសិសុត្តេ ពោធិបល្លង្កេ និសជ្ជា ‘‘តត្ថេវ និសីទិ’’ន្តិ វុត្តា. ឥធ មហាសច្ចកសុត្តេ ទុក្ករការិកាយ ទុក្ករចរណេ និសជ្ជា ‘‘តត្ថេវ និសីទិ’’ន្តិ វុត្តា.

៣៧៤. ឆន្ទករណវសេនាតិ តណ្ហាយនវសេនាតិ អត្ថោ. សិនេហករណវសេនាតិ សិនេហនវសេន. មុច្ឆាករណវសេនាតិ មោហនវសេន បមាទាបាទនេន. វិបាសាករណវសេនាតិ បាតុកម្យតាវសេន. អនុទហនវសេនាតិ រាគគ្គិនា អនុទហនវសេន. លោកុត្តរមគ្គវេវចនមេវ វដ្ដនិស្សរណស្ស អធិប្បេតត្តា.

អល្លគ្គហណេន កិលេសានំ អសមុច្ឆិន្នភាវំ ទស្សេតិ, សស្នេហគ្គហណេន អវិក្ខម្ភិតភាវំ, ឧទកេ បក្ខិត្តភាវគ្គហណេន សមុទាចារាវត្ថំ, ឧទុម្ពរកដ្ឋគ្គហណេន អត្តភាវស្ស អសារកត្តំ. ឥមិនាវ នយេនាតិ ‘‘អល្លំ ឧទុម្ពរកដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា វុត្តនយេន. សបុត្តភរិយបព្ពជ្ជាយាតិ បុត្តភរិយេហិ សទ្ធិំ កតបរិព្ពាជកបព្ពជ្ជាវសេន វេទិតព្ពា. កុដីចកពហូទកហំស-បរមហំសាទិភេទា ព្រាហ្មណបព្ពជ្ជា.

៣៧៦. កុតោបិ ឥមស្ស អាបោសិនេហោ នត្ថីតិ កោឡាបំ. តេនាហ ‘‘ឆិន្នសិនេហំ និរាប’’ន្តិ. កោឡន្តិ វា សុក្ខកលិង្គរំ វុច្ចតិ, កោឡំ កោឡភាវំ អាបន្នន្តិ កោឡាបំ. បដិបន្នស្ស ឧបក្កមមហត្តនិស្សិតតា បកតិយា កិលេសេហិ អនភិភូតតាយ. អតិន្តតា បដិបក្ខភាវនាយ. តថា ហិ សុក្ខកោឡាបភាវោ, អារកា ឧទកា ថលេ និក្ខិត្តភាវោ ច និទស្សិតោ. ឱបក្កមិកាហីតិ កិលេសអតិនិគ្គណ្ហនុបក្កមប្បភវាហិ. វេទនាហីតិ បដិបត្តិវេទនាហិ. ទុក្ខា បដិបទា ហិ ឥធាធិប្បេតា.

៣៧៧. កិំ បន ន សមត្ថោ, យតោ ឯវំ បរេហិ ចិន្តិតុម្បិ អសក្កុណេយ្យំ ទុក្ករចរិយំ ឆព្ពស្សានិ អកាសីតិ អធិប្បាយោ. កត្វាបិ អកត្វាបិ សមត្ថោវ ការណស្ស និប្ផន្នត្តា. ‘‘យថាបិ សព្ពេសម្បិ ខោ ពោធិសត្តានំ ចរិមភវេ អន្តមសោ សត្តាហមត្តម្បិ ធម្មតាវសេន ទុក្ករចរិយា ហោតិយេវ, ឯវំ ភគវា សមត្ថោ ទុក្ករចរិយំ កាតុំ, ឯវញ្ច នំ អកាសិ, ន បន តាយ ពុទ្ធោ ជាតោ, អថ ខោ មជ្ឈិមាយ ឯវ បដិបត្តិយា’’តិ តស្សា ព្យតិរេកមុខេន សទេវកស្ស លោកស្ស ពោធាយ អមគ្គភាវទីបនត្ថំ, ឥមស្ស បន ភគវតោ កម្មវិបាកវសេន ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករចរិយា អហោសិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អវចាហំ ជោតិបាលោ, កស្សបំ សុគតំ តទា;

កុតោ នុ ពោធិ មុណ្ឌស្ស, ពោធិ បរមទុល្លភា.

តេន កម្មវិបាកេន, អចរិំ ទុក្ករំ ពហុំ;

ឆព្ពស្សានុរុវេលាយំ, តតោ ពោធិមបាបុណិំ.

នាហំ ឯតេន មគ្គេន, បាបុណិំ ពោធិមុត្តមំ;

កុមគ្គេន គវេសិស្សំ, បុព្ពកម្មេន វារិតោ’’តិ.

ទុក្ករចរិយាយ ពោធាយ អមគ្គភាវទស្សនត្ថំ ទុក្ករចរិយំ អកាសីតិ កេចិ. អថ វា លោកនាថស្ស អត្តនោ បរក្កមសម្បត្តិទស្សនត្ថាយ ទុក្ករចរិយា. បណីតាធិមុត្តិយា ហិ បរមុក្កំសគតភាវតោ អភិនីហារានុរូបំ សម្ពោធិយំ តិព្ពឆន្ទតាយ សិខាប្បត្តិយា តទត្ថំ ឦទិសម្បិ នាម ទុក្ករចរិយំ អកាសីតិ លោកេ អត្តនោ វីរិយានុភាវំ វិភាវេតុំ – ‘‘សោ ច មេ បច្ឆា បីតិសោមនស្សាវហោ ភវិស្សតី’’តិ លោកនាថោ ទុក្ករចរិយំ អកាសិ. តេនាហ ‘‘សទេវកស្ស លោកស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ វីរិយនិម្មថនគុណោតិ វីរិយស្ស សំវឌ្ឍនសម្បាទនគុណោ. យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘បាសាទេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សង្គាមេ ទ្វេ តយោ សម្បហារេតិ ទ្វិក្ខត្តុំ តិក្ខត្តុំ វា បរសេនាយ បហារបយោគេ. បធានវីរិយន្តិ សម្មប្បធានេហិ អាសេវនវីរិយំ, សព្ពំ វា បុព្ពភាគវីរិយំ.

អភិទន្តន្តិ អភិភវនទន្តំ, ឧបរិទន្តន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឧបរិទន្ត’’ន្តិ. សោ ហិ ឥតរំ មុសលំ វិយ ឧទុក្ខលំ វិសេសតោ កស្សចិ ខាទនកាលេ អភិភុយ្យ វត្តតិ. កុសលចិត្តេនាតិ ពលវសម្មាសង្កប្បយុត្តេន កុសលចិត្តេន. អកុសលចិត្តន្តិ កាមវិតក្កាទិសហិតំ អកុសលចិត្តំ. អកុសលចិត្តស្ស បវត្តិតុំ អប្បទានំ និគ្គហោ. តំតំបដិក្ខេបវសេន វិនោទនំ អភិនិប្បីឡនំ. វីរិយតាបេន វិក្ខម្ភនំ អភិសន្តាបនំ. សទរថោតិ សបរិឡាហោ. បធានេនាតិ បទហនេន, កាយស្ស កិលមថុប្បាទកេន វីរិយេនាតិ អត្ថោ. វិទ្ធស្សាតិ តុទស្ស. សតោតិ សមានស្ស.

៣៧៨. សីសវេឋនន្តិ សីសំ រជ្ជុយា ពន្ធិត្វា ទណ្ឌកេន បរិវត្តកវេឋនំ. អរហន្តោ នាម ឯវរូបា ហោន្តីតិ ឥមិនា យថាយំ, ឯវំ វិសញ្ញីភូតាបិ ហុត្វា វិហរន្តីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘មតកសទិសា’’តិ, វេទនាប្បត្តា វិយ ហោន្តីតិ អត្ថោ. សុបិនប្បដិគ្គហណតោ បដ្ឋាយាតិ បដិសន្ធិគ្គហណេ សេតវារណសុបិនំ បស្សិត្វា ព្រាហ្មណេហិ ព្យាកតកាលតោ បដ្ឋាយ.

៣៧៩. ធម្មសរីរស្ស អរោគភាវេន សាធូតិ មរិសនិយោតិ មារិសោ, បិយាយនវចនមេតំ. តេនាហ ‘‘សម្បិយាយមានា’’តិអាទិ. អជជ្ជិតន្តិ ឯវំ អភុញ្ជិតំ ភការស្ស ជការាទេសំ កត្វា. តេនាហ ‘‘អភោជន’’ន្តិ. ឯវំ មា ករិត្ថាតិ ‘‘លោមកូបេហិ អជ្ឈោហារេស្សាម អនុប្បវេសេស្សាមា’’តិ យថា តុម្ហេហិ វុត្តំ, ឯវំ មា ករិត្ថ. កស្មា? យាបេស្សាមហន្តិ អហញ្ច យាវទត្ថំ អាហារមត្តំ ភុញ្ជន្តោ យថា យាបេស្សាមិ, ឯវំ អាហារំ បដិសេវិស្សាមិ.

៣៨០-៨១. ឯតាវ បរមន្តិ ឯត្តកំ បរមំ, ន ឥតោ បរំ ឱបក្កមិកទុក្ខវេទនាវេទិយនំ អត្ថីតិ អត្ថោ. រញ្ញោ គហេតព្ពនង្គលតោ អញ្ញានិ សន្ធាយ ‘‘ឯកេន ឩន’’ន្តិ វុត្តំ. តំ សុវណ្ណបរិក្ខតំ, ឥតរានិ រជតបរិក្ខតានិ. តេនាហ ‘‘អមច្ចា ឯកេនូនអដ្ឋសតរជតនង្គលានី’’តិ. អាឡារុទកសមាគមេ លទ្ធជ្ឈានានិ វដ្ដបាទកានិ, អានាបានសមាធិ បន កាយគតាសតិបរិយាបន្នត្តា សព្ពេសញ្ច ពោធិសត្តានំ វិបស្សនាបាទកត្តា ‘‘ពោធាយ មគ្គោ’’តិ វុត្តោ. ពុជ្ឈនត្ថាយាតិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ, សព្ពស្សេវ វា ញេយ្យធម្មស្ស អភិសម្ពុជ្ឈនាយ. សតិយា អនុស្សរណកវិញ្ញាណំ សតានុសារិវិញ្ញាណំ. កស្សា បន សតិយាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘នយិទ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

៣៨២. បច្ចុបដ្ឋិតាតិ តំតំវត្តករណវសេន បតិឧបដ្ឋិតា ឧបដ្ឋាយកា. តេនាហ ‘‘បណ្ណសាលា’’តិអាទិ. បច្ចយពាហុល្លិកោតិ បច្ចយានំ ពាហុល្លាយ បដិបន្នោ. អាវត្តោតិ បុព្ពេ បច្ចយគេធប្បហានាយ បដិបន្នោ, ឥទានិ តតោ បដិនិវត្តោ. តេនាហ ‘‘រសគិទ្ធោ…បេ… អាវត្តោ’’តិ. ធម្មនិយាមេនាតិ ធម្មតាយ. តមេវ ធម្មតំ ទស្សេតុំ ‘‘ពោធិសត្តស្សា’’តិអាទិមាហ. ពារាណសិមេវ តត្ថាបិ ច សព្ពពុទ្ធានំ អវិជហិតធម្មចក្កបវត្តនដ្ឋានមេវ អគមំសុ. បញ្ចវគ្គិយា កិរ វិសាខមាសស្ស អទ្ធមាសិយំ គតា. តេនាហ ‘‘តេសុ គតេសុ អឌ្ឍមាសំ កាយវិវេកំ លភិត្វា’’តិ.

៣៨៧. ‘‘អទ្ធាភោតោ គោតមស្ស សាវកាចិត្តភាវនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ, នោ កាយភាវន’’ន្តិ ឥមំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯកំ បញ្ហំ បុច្ឆិ’’ន្តិ. ឥមំ ធម្មទេសនន្តិ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហ’’ន្តិអាទិកំ ធម្មទេសនំ. អសល្លីនោ តណ្ហាទិដ្ឋិកិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តា តេហិ សព្ពសោ ន លិត្តោ. អនុបលិត្តោតិ តស្សេវ វេវចនំ តណ្ហានន្ទិយា អភាវេន. គោចរជ្ឈត្តមេវាតិ គោចរជ្ឈត្តសញ្ញិតេ ផលសមាបត្តិយា អារម្មណេ, និព្ពានេតិ អត្ថោ. យំ សន្ធាយ បាឡិយំ ‘‘បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ’’តិ វុត្តំ សន្និសីទាបេមីតិ ផលសមាបត្តិសមាធិនា អច្ចន្តសមាទានវសេន ចិត្តំ សម្មទេវ និសីទាបេមិ. បុព្ពាភោគេនាតិ សមាបជ្ជនតោ បុព្ពេ បវត្តអាភោគេន. បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ សមាបជ្ជនក្ខណំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. តេនាហ ‘‘សាធុការ…បេ… អវិច្ឆិន្នេយេវា’’តិ. ឯវមស្ស បរិច្ឆិន្នកាលសមាបជ្ជនំ យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ វុដ្ឋានញ្ច ពុទ្ធានំ ន ភារិយំ វសីភាវស្ស តថាសុប្បគុណភាវតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ ហី’’តិអាទិ. ធម្មសម្បដិគ្គាហកានំ អស្សាសវារេ វា. តទា ហិ ទេសិយមានំ ធម្មំ ឧបធារេតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា តស្មិំ ខណេ ទេសិតទេសនា និរត្ថកា សិយា. ន ហិ ពុទ្ធានំ និរត្ថកា កិរិយា អត្ថិ.

ឱកប្បនីយមេតន្តិ ‘‘តស្សា ឯវ កថាយា’’តិអាទិនា វុត្តំ អតិវិយ អច្ឆរិយគតំ អដ្ឋុប្បត្តិំ សុត្វា ឦទិសី បដិបត្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សេវ ហោតីតិ ឧបវាទវសេន វទតិ, ន សភាវេន. តេនាហ ‘‘សត្ថរិ បសាទមត្តម្បិ ន ឧប្បន្ន’’ន្តិ. កាយទរថោតិ បច្ចយវិសេសវសេន រូបកាយស្ស បរិស្សមាការោ. ឧបាទិន្នកេតិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធេ. អនុបាទិន្នកេតិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធេ. វិកសន្តិ សូរិយរស្មិសម្ផស្សេន. តទភាវេន មកុលានិ ហោន្តិ. កេសញ្ចិ តិន្តិនិកាទិរុក្ខានំ. បតិលីយន្តិ និស្សយរូបធម្មអវិប្ផារិកតាយ. អរូបធម្មតាយ បញ្ចវិញ្ញាណានញ្ចេវ កិរិយាមយវិញ្ញាណានញ្ច អប្បវត្តិសញ្ញិតា អវិប្ផារិកតា ហោតិ, យត្ថ និទ្ទាសមញ្ញា. តេនាហ ‘‘ទរថវសេន ភវង្គសោតញ្ច ឥធ និទ្ទាតិ អធិប្បេត’’ន្តិ. តត្ថ ទរថវសេនាតិ ទរថវសេនេវ, ន ថិនមិទ្ធវសេនាតិ អវធារណំ អវធារណផលញ្ច និទ្ធារេតព្ពំ. តំ សន្ធាយាតិ កាយស្ស ទរថសង្ខាតសរីរគិលានហេតុកំ និទ្ទំ សន្ធាយ. សរីរគិលានញ្ច ភគវតោ នត្ថីតិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០០; ម. និ. ២.២២; ចូឡវ. ៣៤៥) វចនតោ. សម្មោហវិហារស្មិន្តិ បច្ចត្តេ ឯតំ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘សម្មោហវិហារោតិ វទន្តី’’តិ, សម្មោហវិហារស្មិំ វា បរិយាបន្នំ ឯតំ វទន្តិ, យទិទំ ទិវា និទ្ទោក្កមនន្តិ យោជនា.

៣៨៩. ឧបនីតេហីតិ ទោសមគ្គំ និន្ទាបថំ ឧបនីតេហិ. អភិនន្ទិត្វាតិ សម្បិយាយិត្វា. តេនាហ ‘‘ចិត្តេន សម្បដិច្ឆន្តោ’’តិ. អនុមោទិត្វាតិ ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ ទេសនាយ ថោមនវសេន អនុមោទិត្វា. តេនាហ ‘‘វាចាយបិ បសំសន្តោ’’តិ. សម្បត្តេ កាលេតិ បព្ពជ្ជាយោគ្គេ កាលេ អនុប្បត្តេ.

គណំ វិនោទេត្វាតិ គណំ អបនេត្វា គណបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា. បបញ្ចន្តិ អវសេសកិលេសំ. ‘‘បុញ្ញវា រាជបូជិតោ’’តិ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘តស្មិញ្ហិ កាលេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឆន្ទវាសហរណេន ឧបោសថកម្មំ ករោន្តោ.

សកលំ រត្តិំ ពុទ្ធគុណានំយេវ កថិតត្តា ថេរស្ស ញាណំ ទេសនាវិភវញ្ច វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘ឯត្តកាវ, ភន្តេ, ពុទ្ធគុណា’’តិ. ឥមាយ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ ធម្មកថាយ អនវសេសតោ ពុទ្ធគុណា កថិតា វិយ ជាយន្តិ, ឯវំ សន្តេបិ អនន្តាបរិមេយ្យាវ តេ, កិំ ឥតោ បរេបិ វិជ្ជន្តេវាតិ ថេរំ តត្ថ សីហនាទំ នទាបេតុកាមោ អាហ ‘‘ឧទាហុ អញ្ញេបិ អត្ថី’’តិអាទិ. រជ្ជស្ស បទេសិកត្តា, យថាវុត្តសុភាសិតស្ស ច អនគ្ឃត្តា វុត្តំ ‘‘អយំ មេ ទុគ្គតបណ្ណាការោ’’តិ. តិយោជនសតិកន្តិ ឥទំ បរិក្ខេបវសេន វុត្តំ, តញ្ច ខោ មនុស្សានំ បរិភោគវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

មហាសច្ចកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៧. ចូឡតណ្ហាសង្ខយសុត្តវណ្ណនា

៣៩០. តត្រាតិ តស្មិំ បុព្ពារាមមិគារមាតុបាសាទានំ អត្ថវិភាវនេ អយំ ឥទានិ វុច្ចមានា អនុបុព្ពី កថា. មណីនន្តិ ឯត្ថ បទុមរាគមណីនំ អធិប្បេតត្តា អាហ ‘‘អញ្ញេហិ ចា’’តិ. តេន ឥន្ទនីលាទិមណីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរកពរវណ្ណវសេន សត្តវណ្ណេហិ.

តណ្ហា សព្ពសោ ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ តណ្ហាសង្ខយោ (អ. និ. ដី. ៣.៧.៦១), តស្មិំ. តណ្ហាសង្ខយេតិ ច វិសយេ ឥទំ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘តំ អារម្មណំ កត្វា’’តិ. វិមុត្តចិត្តតាយាតិ សព្ពសំកិលេសេហិ វិមុត្តចិត្តតាយ. អបរភាគបដិបទា នាម អរិយសច្ចាភិសមយោ, សា សាសនចារិគោចរា បច្ចត្តំ វេទិតព្ពតោតិ អាហ ‘‘បុព្ពភាគប្បដិបទំ សំខិត្តេន ទេសេថាតិ បុច្ឆតី’’តិ. អកុប្បធម្មតាយ ខយវយសង្ខាតំ អន្តំ អតីតាតិ អច្ចន្តា, សោ ឯវ អបរិហានសភាវត្តា អច្ចន្តា និដ្ឋា ឯតស្សាតិ អច្ចន្តនិដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘ឯកន្តនិដ្ឋោ សតតនិដ្ឋោតិ អត្ថោ’’តិ. ន ហិ បដិវិទ្ធស្ស លោកុត្តរធម្មស្ស ទស្សនំ កុប្បនំ នាម អត្ថិ. អច្ចន្តមេវ ចតូហិ យោគេហិ ខេមោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អច្ចន្តយោគក្ខេមី. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស វុសិតត្តា, តស្ស ច អបរិហានសភាវត្តា អច្ចន្តំ ព្រហ្មចារីតិ អច្ចន្តព្រហ្មចារី. តេនាហ ‘‘និច្ចព្រហ្មចារីតិ អត្ថោ’’តិ. បរិយោសានន្តិ ព្រហ្មចរិយស្ស បរិយោសានំ.

វេគាយតីតិ តុរិតាយតិ. សល្លក្ខេសីតិ ចិន្តេសិ, អត្តនា យថា សុតាយ សត្ថុ ទេសនាយ អនុស្សរណវសេន ឧបធារេសិ. អនុគ្គណ្ហិត្វាវាតិ អត្ថវិនិច្ឆយវសេន អនុគ្គហេត្វា ឯវ. ឆសុ ទ្វារេសុ និយុត្តាតិ ឆទ្វារិកា, តេហិ.

បញ្ចក្ខន្ធាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. សក្កាយសព្ពញ្ហិ សន្ធាយ ឥធ ‘‘សព្ពេ ធម្មា’’តិ វុត្តំ វិបស្សនាវិសយស្ស អធិប្បេតត្តា, តស្មា អាយតនធាតុយោបិ តគ្គតិកា ឯវ ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ភគវា ‘‘នាលំ អភិនិវេសាយា’’តិ. ន យុត្តា អភិនិវេសាយ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អជ្ឈោសានាយ. ‘‘អលមេវ និព្ពិន្ទិតុំ អលំ វិរជ្ជិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១២៤-១២៥, ១២៨, ១៣៤, ១៤៣) វិយ អលំ-សទ្ទោ យុត្តត្ថោបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘ន យុត្តា’’តិ. សម្បជ្ជន្តីតិ ភវន្តិ. យទិបិ ‘‘តតិយា, ចតុត្ថី’’តិ ឥទំ វិសុទ្ធិទ្វយំ អភិញ្ញាបញ្ញា, តស្សា បន សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនភាវតោ, សតិ ច បច្ចយបរិគ្គហេ សប្បច្ចយត្តា (នាមរូបស្ស អនិច្ចតា, អនិច្ចំ ទុក្ខំ, ទុក្ខញ្ច អនត្តាតិ អត្ថតោ) លក្ខណត្តយំ សុបាកដមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ ញាតបរិញ្ញាយ អភិជានាតី’’តិ. តថេវ តីរណបរិញ្ញាយាតិ ឥមិនា អនិច្ចាទិភាវេន នាលំ អភិនិវេសាយាតិ នាមរូបស្ស ឧបសំហរតិ, ន អភិញ្ញាបញ្ញានំ សម្ភារធម្មានំ. បុរិមាយ ហិ អត្ថតោ អាបន្នលក្ខណត្តយំ គណ្ហាតិ សលក្ខណសល្លក្ខណបរត្តា តស្សា, ទុតិយាយ សរូបតោ តស្សា លក្ខណត្តយារោបនវសេន សម្មសនភាវតោ. ឯកចិត្តក្ខណិកតាយ អភិនិបាតមត្តតាយ ច អប្បមត្តកម្បិ. រូបបរិគ្គហស្ស ឱឡារិកភាវតោ អរូបបរិគ្គហំ ទស្សេតិ. ទស្សេន្តោ ច វេទនាយ អាសន្នភាវតោ, វិសេសតោ សុខសារាគិតាយ, ភវស្សាទគធិតមានសតាយ ច សក្កស្ស វេទនាវសេន និព្ពត្តេត្វា ទស្សេតិ.

ឧប្បាទវយដ្ឋេនាតិ ឧទយព្ពយសភាវេន ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈនេន. អនិច្ចាតិ អទ្ធុ វា. អនិច្ចលក្ខណំ អនិច្ចតា ឧទយវយតា. តស្មាតិ យស្មា បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ខយតោ វយតោ ទស្សនញាណំ អនិច្ចានុបស្សនា, តំសមង្គី ច បុគ្គលោ អនិច្ចានុបស្សី, តស្មា. ខយវិរាគោតិ ខយសង្ខាតោ វិរាគោ សង្ខារានំ បលុជ្ជនា. យំ អាគម្ម សព្ពសោ សង្ខារេហិ វិរជ្ជនា ហោតិ, តំ និព្ពានំ អច្ចន្តវិរាគោ. និរោធានុបស្សិម្ហិបីតិ និរោធានុបស្សិបទេបិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ អភិទិសិត្វា តំ ឯកទេសេន វិវរន្តោ ‘‘និរោធោបិ ហិ…បេ… ទុវិធោយេវា’’តិ អាហ. សព្ពាសវសំវរេ វុត្តវោស្សគ្គោវ ឥធ ‘‘បដិនិស្សគ្គោ’’តិ វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បដិនិស្សគ្គោ វុច្ចតិ វោស្សគ្គោ’’តិអាទិមាហ. បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ វិបស្សនា. បក្ខន្ទនវសេន អប្បនតោ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ មគ្គោ អញ្ញស្ស តទភាវតោ. សោតិ មគ្គោ. អារម្មណតោតិ កិច្ចសាធនវសេន អារម្មណករណតោ. ឯវញ្ហិ មគ្គតោ អញ្ញេសំ និព្ពានារម្មណានំ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គាភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ. បរិច្ចជនេន បក្ខន្ទនេន ចាតិ ទ្វីហិបិ វា ការណេហិ. សព្ពេសំ ខន្ធានំ វោស្សជ្ជនំ តប្បដិពទ្ធសំកិលេសប្បហានេន ទដ្ឋព្ពំ. ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ មគ្គសម្បយុត្តំ ចិត្តំ សន្ធាយាហ. ឧភយម្បេតំ វោស្សជ្ជនំ. តទុភយសមង្គីតិ វិបស្សនាសមង្គី មគ្គសមង្គី ច. ‘‘អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិអាទិវចនតោ (បដិ. ម. ១.៥២) យថា វិបស្សនាយ កិលេសានំ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ លព្ភតិ, ឯវំ អាយតិំ តេហិ កិលេសេហិ ឧប្បាទេតព្ពខន្ធានម្បិ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ វត្តព្ពោ, បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ បន មគ្គេ លព្ភមានាយ ឯកន្តការណភូតាយ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ វសេន វេទិតព្ពោ, មគ្គេ បន តទុភយម្បិ ញាយាគតមេវ និប្បរិយាយតោវ លព្ភមានត្តា. តេនាហ ‘‘តទុភយសមង្គី បុគ្គលោ’’តិអាទិ.

បុច្ឆន្តស្ស អជ្ឈាសយវសេន ‘‘ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតី’’តិ ឯត្ថ កាមុបាទានវសេន ឧបាទិយនំ បដិក្ខិបីយតីតិ អាហ ‘‘តណ្ហាវសេន ន ឧបាទិយតី’’តិ. តណ្ហាវសេន វា អសតិ ឧបាទិយនេ ទិដ្ឋិវសេន ឧបាទិយនំ អនវកាសមេវាតិ ‘‘តណ្ហាវសេន’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ន បរាមសតីតិ នាទិយតិ, ទិដ្ឋិបរាមាសវសេន វា ‘‘និច្ច’’ន្តិអាទិនា ន បរាមសតិ. សំខិត្តេនេវ ខិប្បំ កថេសីតិ តស្ស អជ្ឈាសយវសេន បបញ្ចំ អកត្វា កថេសិ.

៣៩១. អភិសមាគន្ត្វាតិ អភិមុខញាណេន ញេយ្យំ សមាគន្ត្វា យាថាវតោ វិទិត្វា. តេនាហ ‘‘ជានិត្វា’’តិ. យថាបរិសវិញ្ញាបកត្តាតិ យថាបរិសំ ធម្មសម្បដិគ្គាហិកាយ មហតិយា, អប្បកាយ វា បរិសាយ អនុរូបមេវ វិញ្ញាបនតោ. បរិយន្តំ ន និច្ឆរតីតិ ន បវត្តតិ. មា និរត្ថកា អគមាសីតិ ឥទំ ធម្មតាវសេន វុត្តំ, ន សត្ថុ អជ្ឈាសយវសេន. ឯកញ្ហេតំ សត្ថុ វចីឃោសស្ស អដ្ឋសុ អង្គេសុ, យទិទំ បរិសបរិយន្តតា. ឆិទ្ទវិវរោកាសោតិ ឆិទ្ទភូតោ, វិវរភូតោ វា ឱកាសោបិ នត្ថិ, ភគវតោ សទ្ទាសវនការណំ វុត្តមេវ. តស្មាតិ យថាវុត្តការណតោ.