៩. មហាអស្សបុរសុត្តវណ្ណនា

៤១៥. ជានបទិនោតិ ជនបទវន្តោ, ជនបទស្ស វា ឥស្សរា រាជកុមារា គោត្តវសេន អង្គា នាម. តេសំ និវាសោ យទិ ឯកោ ជនបទោ, កថំ ពហុវចនន្តិ អាហ ‘‘រុឡ្ហីសទ្ទេនា’’តិ. អក្ខរចិន្តកា ហិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ យុត្តេ វិយ សលិង្គវចនានិ (បាណិនិ ១.២.៥១) ឥច្ឆន្តិ. អយមេត្ថ រុឡ្ហី យថា ‘‘កុរូសុ វិហរតិ, មល្លេសុ វិហរតី’’តិ ច. តព្ពិសេសនេ បន ជនបទសទ្ទេ ជាតិសទ្ទេ ឯកវចនមេវ. តេនាហ ‘‘អង្គេសុ ជនបទេ’’តិ. អស្សា វុច្ចន្តិ បាសាណានិ, តានិ សុន្ទរានិ តត្ថ សន្តីតិ ‘‘អស្សបុរ’’ន្តិ សោ និគមោ វុត្តោតិ កេចី. អបរេ បន អាជានីយោ អស្សោ រញ្ញោ តត្ថ គហណំ ឧបគតោតិ ‘‘អស្សបុរ’’ន្តិ វុត្តោតិ វទន្តិ. កិំ តេហិ, នាមមេតំ តស្ស និគមស្ស. យស្មា បន តត្ថ ភគវតោ និពទ្ធវសនដ្ឋានំ កិញ្ចិ នាហោសិ, តស្មា ‘‘តំ គោចរគាមំ កត្វា វិហរតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ. តថា ហិ បាឡិយំ ‘‘អស្សបុរំ នាម អង្គានំ និគមោ’’តិ គោចរគាមកិត្តនមេវ កតំ.

ឯវរូបេន សីលេនាតិអាទីសុ សីលគ្គហណេន វារិត្តសីលមាហ. តេន សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវេ ទស្សេតិ. អាចារគ្គហណេន ចារិត្តសីលំ. តេន បរិសុទ្ធំ កាយវចីសមាចារំ. បដិបត្តិគ្គហណេន សមថវិបស្សនាមគ្គផលសង្គហំ សម្មាបដិបត្តិំ. លជ្ជិនោតិ ឥមិនា យថាវុត្តសីលាចារមូលការណំ. បេសលាតិ ឥមិនា បារិសុទ្ធិំ. ឧឡារគុណាតិ ឥមិនា បដិបត្តិយា បារិបូរិំ. ភិក្ខុសង្ឃស្សេវ វណ្ណំ កថេន្តីតិ ឥទំ តេសំ ឧបាសកានំ យេភុយ្យេន ភិក្ខូនំ គុណកិត្តនបសុតតាយ វុត្តំ. តេ បន សទ្ធម្មេបិ សម្មាសម្ពុទ្ធេបិ អភិប្បសន្នា ឯវ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធមាមកា ធម្មមាមកា’’តិ. វត្ថុត្តយេ ហិ ឯកស្មិំ អភិប្បសន្នា ឥតរទ្វយេ អភិប្បសន្នា ឯវ តទវិនាភាវតោ. បិណ្ឌបាតាបចាយនេតិ លក្ខណវចនមេតំ យថា ‘‘កាកេហិ សប្បិ រក្ខិតព្ព’’ន្តិ, តស្មា បច្ចយបដិបូជនេតិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ចយទាយកានញ្ហិ ការស្ស អត្តនោ សម្មាបដិបត្តិយា មហប្ផលភាវស្ស ករណំ ឥធ ‘‘បិណ្ឌបាតាបចាយន’’ន្តិ អធិប្បេតំ.

សមណករណាតិ សមណភាវករា, សមណភាវស្ស ការកាតិ អត្ថោ. តេ បន ឯកន្តតោ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទិតា វឌ្ឍិតា ច ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សមាទាយ បរិបូរិតា’’តិ. សមណគ្គហណញ្ចេត្ថ សមណវសេន, ន សាមញ្ញមត្តេនាតិ អាហ ‘‘សមិតបាបសមណ’’ន្តិ. ព្រាហ្មណករណាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេនេវត្ថោ វេទិតព្ពោ. ព្យញ្ជនតោ ឯវ ចាយំ ភេទោ, យទិទំ សមណព្រាហ្មណាតិ, ន អត្ថតោ. សមណេនកត្តព្ពធម្មាតិ សមណធម្មេ ឋិតេន សម្បាទេតព្ពធម្មា. យោ ហិ ហេដ្ឋិមសិក្ខាសង្ខាតសមណភាវេ សុប្បតិដ្ឋិតោ, តេន យេ ឧបរិសិក្ខាសង្ខាតសមណភាវា សម្បាទេតព្ពា, តេសំ វសេនេវ វុត្តសមណេន កត្តព្ពធម្មា វុត្តាតិ. តថា ហិ តេសំ សមណភាវាវហតំ សន្ធាយាហ ‘‘តេបិ ច សមណករណា ហោន្តិយេវា’’តិ. ឥធ បនាតិ មហាអស្សបុរេ. ហិរោត្តប្បាទិវសេន ទេសនា វិត្ថារិតាតិ ហិរោត្តប្ប-បរិសុទ្ធកាយវចីមនោសមាចារាជីវឥន្ទ្រិយសំវរ-ភោជនេមត្តញ្ញុត- ជាគរិយានុយោគសតិសម្បជញ្ញ-ឈានវិជ្ជាវសេន សមណករណធម្មទេសនា វិត្ថារតោ ទេសិតា, ន តិកនិបាតេ វិយ សង្ខេបតោ. ផលគ្គហណេនេវ វិបាកផលំ គហិតំ, តំ បន ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ចតុព្ពិធំ សាមញ្ញផលំ ទដ្ឋព្ពំ. អានិសំសគ្គហណេន បិយមនាបតាទិឧទ្រយោ. តស្សេវ អត្ថោតិ តស្សេវ អវញ្ចាបទស្សេវ អត្ថនិទ្ទេសោ. ‘‘យស្សា ហី’’តិអាទិនា ព្យតិរេកវសេន អត្ថំ វទតិ. ឯត្តកេន ឋានេនាតិ ឯត្តកេន បាឡិបទេសេន. ហិរោត្តប្បាទីនំ ឧបរិ បាឡិយំ វុច្ចមានានំ សមណករណធម្មានំ. វណ្ណំ កថេសីតិ គុណំ អានិសំសំ អភាសិ. សតិបដ្ឋានេ វុត្តនយេនាតិ ‘‘អបិច វណ្ណភណនមេត’’ន្តិអាទិនា សតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៦) វុត្តនយេន.

៤១៦. យំ ហិរីយតីតិ យេន ធម្មេន ហេតុភូតេន វា ជិគុច្ឆតិ. ករណេ ហេតំ បច្ចត្តវចនំ. យន្តិ វា លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តោ, ធម្មោតិ អត្ថោ. ហិរីយិតព្ពេនាតិ ឧបយោគត្ថេ ករណវចនំ, ហិរីយិតព្ពយុត្តកំ កាយទុច្ចរិតាទិន្តិ អត្ថោ. ឱត្តប្បិតព្ពេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អជ្ឈត្តំ និយកជ្ឈត្តំ ជាតិអាទិ សមុដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី, ពហិទ្ធា អត្តតោ ពហិភូតោ បរសត្តោ សមុដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ. អត្តាធិបតិតោ អាគតា អត្តាធិបតេយ្យា, អត្តានំ អធិបតិំ កត្វា បវត្តា. លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតាតិ បាបជិគុច្ឆនសភាវដ្ឋាយិនី. សប្បតិស្សវលក្ខណត្តា គរុនា កិស្មិញ្ចិ វុត្តេ គារវវសេន បតិស្សវនំ បតិស្សវោ, សហ បតិស្សវេនាតិ សប្បតិស្សវំ, បតិស្សវភូតំ តំសភាវញ្ច យំ កិញ្ចិ គារវំ. ជាតិអាទិមហត្តតាបច្ចវេក្ខណេន ឧប្បជ្ជមានា ច ហិរី តត្ថ គារវវសេន បវត្តតីតិ សប្បតិស្សវលក្ខណាតិ វុច្ចតិ. ភយសភាវសណ្ឋិតន្តិ បាបតោ ភាយនសភាវដ្ឋាយី, វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណត្តា វជ្ជំ ភាយតិ តំ ភយតោ បស្សតីតិ វជ្ជភីរុកភយទស្សាវី, ឯវំសភាវំ ឱត្តប្បំ. អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានាទិតា ច ហិរោត្តប្បានំ តត្ថ តត្ថ បាកដភាវេនេវ វុច្ចតិ, ន បរេសំ កទាចិ អញ្ញមញ្ញវិប្បយោគា. ន ហិ លជ្ជនំ និព្ភយំ, បាបភយំ វា អលជ្ជនំ ហោតីតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១.ពលរាសិវណ្ណនា) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. លោកមរិយាទស្ស បាលនតោ លោកបាលធម្មា នាម. សុក្កាតិ ឱទាតា បភស្សរភាវការកា, សុក្កាភិជាតិហេតុតាយ វា សុក្កា. សម្ភេទន្តិ អាចារមរិយាទាសង្ករំ. ទេវភាវាវហា ធម្មាតិ ទេវធម្មា.

សុក្កធម្មសមាហិតាតិ យថាវុត្តសុក្កធម្មសមង្គិនោ. សន្តោតិ វូបសន្តទោសា. សប្បុរិសាតិ សន្តជនា. សបរហិតសាធកា ហិ សាធវោ.

អវយវវិនិមុត្តស្ស សមុទាយស្ស អភាវតោ, អវយវេន ច សមុទាយស្ស អបទិសិតព្ពតោ ឱវាទូបសម្បទាវហឱវាទេកទេសោ ឱវាទូបសម្បទាតិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អស្សបុរេ. ឯតេ ហិរោត្តប្បធម្មា. សមណធម្មា នាមាតិ ទស្សិតា មូលភូតសមណភាវករា ធម្មាតិ កត្វា. តថា ហិ តេសំ អាទិតោ គហណំ.

យស្ស អធិគមេន និប្បរិយាយតោ សមណា នាម ហោន្តិ, សោ អរិយមគ្គោ ‘‘សមណស្ស កម្មំ បដិបទា’’តិ កត្វា សាមញ្ញំ, តស្ស បន ផលភាវតោ, អារម្មណករណវសេន អរណីយតោ ផលនិព្ពានានិ សាមញ្ញត្ថោ. រាគំ ខេបេតីតិ រាគក្ខយោ, អរិយមគ្គោ. រាគោ ខីយតិ ឯត្ថាតិ រាគក្ខយោ, និព្ពានំ. ផលំ បន ការណូបចារេន រាគក្ខយោ ទដ្ឋព្ពោ. ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សាមញ្ញភូតោ អត្ថោ សាមញ្ញត្ថោ, មគ្គោ, សាមញ្ញស្ស អត្ថោតិ សាមញ្ញត្ថោ, ផលន្តិ អាហ ‘‘មគ្គម្បិ ផលម្បិ ឯកតោ កត្វា សាមញ្ញត្ថោ កថិតោ’’តិ. តយិទំ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន វុត្តំ. សីលាទិបុព្ពភាគបដិបទាបិ ហិ ឥធ ‘‘សាមញ្ញត្ថោ’’តិ គហិតា. តេនេវាហ ‘‘សតិ ឧត្តរិករណីយេ’’តិ. បដិវេទយាមីតិ បុនប្បុនំ ញាបេមិ.

៤១៧. កម្មបថវសេនេវាតិ អកុសលកម្មបថភាវេនេវ, តតោ តាទិសម្បិ អកុសលកម្មំ ភិក្ខុស្ស កាតុំ ន យុត្តន្តិ ទុដ្ឋុល្លភាវេនេវ តតោ ឱរមតីតិ អធិប្បាយោ. សិក្ខាបទពទ្ធេនាតិ សិក្ខាបទបញ្ញាបនេន. បានីយឃដេ វា បត្តេ វា កាកានំ ហត្ថំ វា ទណ្ឌំ វា លេឌ្ឌុំ វាតិ សព្ពមិទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. យត្ថ កត្ថចិ ហិ ឋិតានំ អញ្ញេសម្បិ បាណីនំ ឧដ្ឋាបនាទិ សព្ពំ អនិដ្ឋករណំ ឥធ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារភាវេនេវ សង្គហិតន្តិ. ឧត្តានោតិ ឧទ្ធមុទ្ធំ តនោតីតិ ឧត្តានោ. ឯវំភូតោ ច កេនចិ អនុប្បាទភូមិយំ សញ្ជាតសាលកល្យាណីខន្ធោ វិយ ឧបរូបរិ ឧគ្គតុគ្គតោ បាកដោ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧគ្គតោ បាកដោ’’តិ. អនាវដោតិ អនិវុតោ. តេនាហ ‘‘អសញ្ឆន្នោ’’តិ, នច្ឆាទេតព្ពោតិ អត្ថោ. ឯកសទិសោ វិសុទ្ធភាវេន. អន្តរន្តរេ ឆិទ្ទរហិតោ បុព្ពេនាបរំ សម្មាបដិបត្តិយា សន្ធានេន. សំវុតោ កាយិកស្ស សំវរស្ស អនុបក្កិលេសតោ. តេនាហ ‘‘កិលេសានំ ទ្វារំ បិទហនេនា’’តិ.

៤១៨. ឯត្ថ យថា លហុកតរំ កាកុដ្ឋាបនាទិកាយកម្មំ កាយសមាចារស្ស អបរិសុទ្ធភាវាវហំ សល្លេខវិកោបនតោ, មិច្ឆាវិតក្កនមត្តញ្ច មនោសមាចារស្ស, ឯវំ យំ កិញ្ចិ អនិយ្យានកថាកថនមត្តំ វចីសមាចារស្ស អបរិសុទ្ធភាវាវហំ សល្លេខវិកោបនតោ, ន ហសាធិប្បាយេន មុសាកថនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ហសាធិប្បាយេន ហិ មុសាកថនំ សិក្ខាបទពទ្ធេនេវ បដិក្ខិត្តន្តិ.

៤២០. អាជីវោបិ ឯកច្ចោ កម្មបថវសេន វារិតោ លព្ភតិ. សោ បន អតិឱឡារិកោ កាយវចីសមាចារវារេសុ វុត្តនយោ ឯវាតិ ន គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. យេ បន ‘‘តាទិសោ ភិក្ខូនំ អយោគ្យតោ ន គហិតោ’’តិ វទន្តិ, តំ មិច្ឆា តថា សតិ កាយវចីសមាចារវារេបិ តស្ស អគ្គហេតព្ពភាវាបត្តិតោ. ‘‘ខាទថ បិវថា’’តិ បុច្ឆា អត្តនោ ខាទិតុកាមតាទីបនេន, បរិយាយកថាភាវតោ បនេសា សល្លេខវិកោបនា ជាតា.

៤២២. អនេសនំ បហាយ ធម្មេន សមេន បច្ចយេ បរិយេសន្តោ បរិយេសនមត្តញ្ញូ នាម. ទាយកស្ស ទេយ្យធម្មស្ស អត្តនោ ច បមាណញ្ញុតាបដិគ្គណ្ហន្តោ បដិគ្គហណមត្តញ្ញូ នាម. យោនិសោ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជន្តោ បរិភោគមត្តញ្ញូ នាម.

៤២៣. ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេតិ មជ្ឈិមយាមសញ្ញិតេ ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេ. ‘‘វាមេន បស្សេន សេន្តី’’តិ ឯវំ វុត្តា. ទក្ខិណបស្សេន សយានោ នាម នត្ថិ ទក្ខិណហត្ថស្ស សរីរគ្គហណាទិបយោគក្ខមតោ. បុរិសវសេន ចេតំ វុត្តំ.

តេជុស្សទត្តាតិ ឥមិនា សីហស្ស អភីរុកភាវំ ទស្សេតិ. ភីរុកា ហិ សេសមិគា អត្តនោ អាសយំ បវិសិត្វា សន្តាសបុព្ពកំ យថា តថា សយន្តិ, សីហោ បន អភីរុកភាវតោ សតោការី ភិក្ខុ វិយ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាវ សយតិ. តេនាហ ‘‘ទ្វេ បុរិមបាទេ’’តិអាទិ. សេតិ អព្យាវដភាវេន បវត្តតិ ឯត្ថាតិ សេយ្យា, ចតុត្ថជ្ឈានមេវ សេយ្យា. កិំ បន តំ ចតុត្ថជ្ឈានន្តិ? អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ. តត្ថ ហិ ឋត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ភគវា អនុក្កមេន អគ្គមគ្គំ អធិគតោ តថាគតោ ជាតោតិ កេចិ, តយិទំ បទដ្ឋានំ នាម ន សេយ្យា. អបរេ បន ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានសមនន្តរា ភគវា បរិនិព្ពាយី’’តិ វុត្តបទំ គហេត្វា ‘‘លោកិយចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ តថាគតសេយ្យា’’តិ វទន្តិ, តថា សតិ បរិនិព្ពានកាលិកា តថាគតសេយ្យាតិ អាបជ្ជតិ, ន ច ភគវា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជនពហុលោ វិហាសិ, អគ្គផលឈានំ បនេត្ថ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈាន’’ន្តិ អធិប្បេតំ. តត្ថ យថា សត្តានំ និទ្ទុបគមនលក្ខណា សេយ្យា ភវង្គចិត្តវារវសេន ហោតិ, តញ្ច តេសំ បឋមជាតិសមន្វយំ យេភុយ្យវុត្តិកំ, ឯវំ ភគវតោ អរិយជាតិសមន្វយំ យេភុយ្យវុត្តិកំ អគ្គផលភូតំ ចតុត្ថជ្ឈានំ ‘‘តថាគតសេយ្យា’’តិ វេទិតព្ពំ. សីហសេយ្យាតិ សេដ្ឋសេយ្យាតិ អាហ ‘‘ឧត្តមសេយ្យា’’តិ.

៤២៦. វិគតន្តានីតិ ឥណមូលានិ. តេសន្តិ ឥណមូលានំ. បរិយន្តោតិ អវសេសោ.

បវត្តិនិវារណេន ចតុឥរិយាបថំ ឆិន្ទន្តោ. អាពាធតីតិ បីឡេតិ. ទុក្ខិតោតិ សញ្ជាតទុក្ខោ. អប្បំ ពលំ ពលមត្តា. អប្បត្ថោ ហិ អយំ មត្តា-សទ្ទោ ‘‘មត្តាសុខបរិច្ចាគា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២៩០) វិយ, ពលវត្ថោ បន មត្តា-សទ្ទោ អនត្ថន្តរោ. សេសន្តិ ‘‘តស្ស ហិ ពន្ធនា មុត្តោម្ហីតិ អាវជ្ជយតោ តទុភយំ ហោតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពំ សន្ធាយាហ. សព្ពបទេសូតិ វុត្តាវសិដ្ឋេសុ សព្ពបទេសុ. យេនកាមំ យថារុចិ គច្ឆតីតិ យេនកាមំគមោតិ អនុនាសិកលោបំ អកត្វា និទ្ទេសោ. ភុជោ អត្តនោ យថាសុខវិនិយោគោ ឥស្សោ ឥច្ឆិតព្ពោ ឯត្ថាតិ ភុជិស្សោ, សាមិកោ. សោ បន អបរសន្តកតាយ ‘‘អត្តនោ សន្តកោ’’តិ វុត្តោ. ទុល្លភអាបតាយ កំ តារេន្តិ ឯត្ថាតិ កន្តារោតិ អាហ ‘‘និរុទកំ ទីឃមគ្គ’’ន្តិ.

វិនាសេតីតិ ខាទនទុព្ពិនិយោជនាទីហិ យថា ឥណមូលំ កិញ្ចិ ន ហោតិ, តថា ករោតិ. យម្ហិ រាគវត្ថុម្ហិ. សោ បុគ្គលោ. តេន រាគវត្ថុនា, បុរិសោ ចេ ឥត្ថិយា, ឥត្ថី ចេ បុរិសេន. ឥណំ វិយ កាមច្ឆន្ទោ ទដ្ឋព្ពោ បីឡាសមានតោ.

ន វិន្ទតីតិ ន ជានាតិ. ឧបទ្ទវេថាតិ សុខវិហារស្ស ឧបទ្ទវំ ករោថ, វិពាធេថាតិ អត្ថោ. រោគោ វិយ ព្យាបាទោ ទដ្ឋព្ពោ សុខភញ្ជនសមានតោ.

នានាវិធហេតូបាយាលង្កតតាយ ខន្ធាយតនធាតុបដិច្ចសមុប្បាទាទិធម្មនីតិវិចិត្តតាយ ច វិចិត្តនយេ. ធម្មស្សវនេតិ ធម្មកថាយំ. កថា ហិ សោតព្ពដ្ឋេន ‘‘សវន’’ន្តិ វុត្តា. ឯវមេត្ថ សីលំ វិភត្តំ, ឯវំ ឈានាភិញ្ញា, ឯវំ វិបស្សនាមគ្គផលានីតិ នេវ តស្ស ធម្មស្សវនស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ ជានាតិ. ឧដ្ឋិតេតិ និដ្ឋិតេ. អហោ ការណន្តិ តត្ថ តត្ថ បដិញ្ញានុរូបេន និក្ខិត្តសាធនវសេន គហិតការណំ. អហោ ឧបមាតិ តស្សេវ ការណស្ស បតិដ្ឋាបនវសេន អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច បតិដ្ឋំ ឧទាហរណាទិ. ពន្ធនាគារំ វិយ ថិនមិទ្ធំ ទដ្ឋព្ពំ ទុក្ខតោ និយ្យានស្ស វិពន្ធនតោ.

យស្មា កុក្កុច្ចនីវរណំ ឧទ្ធច្ចរហិតំ នត្ថិ, យស្មា វា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ សមានកិច្ចាហារបដិបក្ខំ, តស្មា កុក្កុច្ចស្ស វិសយំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិនយេ អបកតញ្ញុនា’’តិអាទិមាហ. យថា ហិ ឧទ្ធច្ចំ សត្តស្ស អវូបសមករំ, តថា កុក្កុច្ចម្បិ. យថាបិ ឧទ្ធច្ចស្ស ញាតិវិតក្កាទិ អាហារោ, តថា កុក្កុច្ចស្សបិ. យថា ច ឧទ្ធច្ចស្ស សមថោ បដិបក្ខោ, តថា កុក្កុច្ចស្សបីតិ. ទាសព្យំ វិយ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ ទដ្ឋព្ពំ អសេរិភាវាបាទនតោ.

សោឡសវត្ថុកា វិចិកិច្ឆា អដ្ឋវត្ថុកំ វិចិកិច្ឆំ អនុបវិដ្ឋាតិ អាហ ‘‘អដ្ឋសុ ឋានេសុ វិចិកិច្ឆា’’តិ. វិចិកិច្ឆន្តោតិ សំសយន្តោ. អធិមុច្ចិត្វាតិ បត្តិយាយេត្វា. គណ្ហិតុន្តិ សទ្ធេយ្យវត្ថុំ បរិគ្គហេតុំ. អភិមុខំ សប្បនំ អាសប្បនំ, បរិតោ សប្បនំ បរិសប្បនំ. បទទ្វយេនបិ ចិត្តស្ស អនិច្ឆនាការមេវ វទតិ. ខេមន្តគាមិមគ្គំ ន បរិយោគាហតិ ឯតេនាតិ អបរិយោគាហនំ, ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតភាវេន ឆម្ភិតំ ហោតិ ចិត្តំ យស្ស ធម្មស្ស វសេន, សោ ធម្មោ ឆម្ភិតត្តន្តិ វិចិកិច្ឆនាការមាហ. តេនាហ ‘‘ចិត្តស្ស ឧប្បាទយមានា’’តិ. កន្តារទ្ធានមគ្គោ វិយាតិ សាសង្កកន្តារទ្ធានមគ្គោ វិយ ទដ្ឋព្ពា អប្បដិបត្តិហេតុភាវតោ.

នត្ថិ ឯត្ថ ឥណន្តិ អណណោ, តស្ស ភាវោ អាណណ្យំ, កស្សចិ ឥណស្ស អធារណំ. សមិទ្ធកម្មន្តោតិ និប្ផន្នជីវិកប្បយោគោ. បរិពុន្ធតិ ឧបរោធេតីតិ រ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា បលិពោធោ, អសេរិវិហារោ, តស្ស មូលំ ការណន្តិ បលិពោធមូលំ. ឆ ធម្មេ ភាវេត្វាតិ អសុភនិមិត្តគ្គាហាទិកេ ឆ ធម្មេ ឧប្បាទេត្វា វឌ្ឍេត្វា. ឆ ធម្មេ ភាវេត្វាតិ ច មេត្តានិមិត្តគ្គាហាទយោ ច តត្ថ តត្ថ ឆ ធម្មាតិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពោ. បជហតីតិ វិក្ខម្ភនវសេន បជហតិ. តេនាហ ‘‘អាចារបណ្ណត្តិអាទីនិ សិក្ខាបិយមានោ’’តិអាទិ. បរវត្ថុម្ហីតិ វិសភាគវត្ថុស្មិំ, បរវិសយេ វា. បរវិសយា ហេតេ ភិក្ខុនោ, យទិទំ បញ្ច កាមគុណា. អាណណ្យមិវ កាមច្ឆន្ទប្បហានំ អាហ បិយវត្ថុអភាវាវហតោ.

អាចារវិបត្តិបដិពាហកានិ សិក្ខាបទានិ អាចារបណ្ណត្តិអាទីនិ. អារោគ្យមិវ ព្យាបាទប្បហានំ អាហ កាយចិត្តានំ ផាសុភាវាវហតោ.

ពន្ធនា មោក្ខមិវ ថិនមិទ្ធប្បហានំ អាហ ចិត្តស្ស និគ្គហិតភាវាវហតោ.

ភុជិស្សំ វិយ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចប្បហានំ អាហ ចិត្តស្ស សេរិភាវាវហតោ.

តិណំ វិយាតិ តិណមិវ កត្វា. អគណេត្វាតិ អចិន្តេត្វា. ខេមន្តភូមិំ វិយ វិចិកិច្ឆាបហានំ អាហ អនុស្សង្កិតាបរិសង្កិតភាវេន សម្មាបដិបត្តិហេតុភាវតោ.

៤២៧. កិរីយតិ (អ. និ. ដី. ៣.៥.២៨-២៩) គព្ភាសយេ ខិបីយតីតិ ករោ, សម្ភវោ, ករតោ ជាតោតិ ករជោ, មាតាបេត្តិកសម្ភវោតិ អត្ថោ. មាតុយា ហិ សរីរសណ្ឋាបនវសេន ករតោ ជាតោតិ ករជោតិ អបរេ. ឧភយថាបិ ករជកាយន្តិ ចតុសន្តតិរូបមាហ. តេមេតីតិ តិន្តំ ករោតិ. កោ បនេត្ថ តិន្តភាវោតិ អាហ ‘‘ស្នេហេតី’’តិ, បីតិស្នេហេន បីណនំ ករោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សព្ពត្ថ បវត្តបីតិសុខំ ករោតី’’តិ. បីតិសមុដ្ឋានបណីតរូបេហិ សកលស្ស ករជកាយស្ស បរិផុដតាយ ចេត្ថ តំសមុដ្ឋាបកបីតិសុខានំ សព្ពត្ថ បវត្តិ ជោតិតា. បរិសន្ទេតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថាបិ ហិ ‘‘សមន្តតោ សន្ទេតិ តេមេតិ ស្នេហេតិ, សព្ពត្ថ បវត្តបីតិសុខំ ករោតី’’តិអាទិនា យថារហំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បរិបូរេតីតិ វាយុនា ភស្តំ វិយ ឥមំ ករជកាយំ បីតិសុខេន បូរេតិ. សមន្តតោ ផុសតីតិ ឥមំ ករជកាយំ បីតិសុខេន ផុសតិ. សព្ពាវតោតិ អ-ការស្ស អា-ការោ កតោ, សព្ពាវយវវតោតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘សព្ពកោដ្ឋាសវតោ’’តិ, មំសាទិសព្ពាភាគវតោតិ អត្ថោ. អផុដំ នាម ន ហោតិ បីតិសុខសមុដ្ឋានេហិ រូបេហិ សព្ពត្ថកមេវ ព្យាបិតត្តា. កាតុញ្ចេវ យោជេតុញ្ច ឆេកោ សន្នេតុំ បដិពលោតិ យោជនា. ន្ហានីយចុណ្ណានំ បរិមទ្ទនវសេន បិណ្ឌំ ករោន្តេន ហត្ថេន ភាជនំ និប្បីឡេតព្ពំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សន្នេន្តស្ស ភិជ្ជតី’’តិ. អនុគតាតិ អនុបវិដ្ឋា. បរិគតាតិ បរិតោ សមន្តតោ តិន្តា. តិន្តភាវេនេវ សមំ អន្តរំ ពាហិរញ្ច ឯតិស្សាតិ សន្តរពាហិរា. សព្ពត្ថកមេវាតិ សព្ពត្ថេវ. ន ច បគ្ឃរិណី បមាណយុត្តស្សេវ ឧទកស្ស សិត្តត្តា. ឯត្ថ ច ន្ហានីយបិណ្ឌំ វិយ ករជកាយោ, តំ តេមេត្វា សម្បិណ្ឌិតបមាណយុត្តឧទកំ វិយ បឋមជ្ឈានសុខំ ទដ្ឋព្ពំ.

៤២៨. ហេដ្ឋា ឧព្ភិជ្ជិត្វា ឧគ្គច្ឆនឧទកោតិ រហទស្ស អធោថូលធារាវសេន ឧព្ភិជ្ជ ឧដ្ឋហនឧទកោ. អន្តោយេវ ឧព្ភិជ្ជនឧទកោតិ រហទស្ស អព្ភន្តរេយេវ ថូលធារា អហុត្វា ឧដ្ឋិតឧទកសិរាមុខេហិ ឧព្ភិជ្ជនកោ. អាគមនមគ្គោតិ នទីតឡាកកន្ទរសរអាទិតោ អាគមនមគ្គោ.

៤២៩. ឧប្បលគច្ឆានិ ឯត្ថ សន្តីតិ ឧប្បលិនី (អ. និ. ដី. ៣.៥.២៨-២៩), វារិ. អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ, តថា ហិ លោកេ រត្តក្ខិកោ ‘‘បុណ្ឌរីកក្ខោ’’តិ វុច្ចតិ. កេចិ បន ‘‘រត្តំ បទុមំ, សេតំ បុណ្ឌរីក’’ន្តិ វទន្តិ. ឧប្បលាទីនិ វិយ ករជកាយោ, ឧទកំ វិយ តតិយជ្ឈានសុខន្តិ អយម្បិ អត្ថោ ‘‘បុរិមនយេនា’’តិ អតិទេសេនេវ វិភាវិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤៣០. និរុបក្កិលេសដ្ឋេនាតិ រជោជល្លាទិនា អនុបក្កិលិដ្ឋតាយ អមលីនភាវេន. អមលីនម្បិ កិញ្ចិ វត្ថុ បភស្សរសភាវំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បភស្សរដ្ឋេនា’’តិ. ឧតុផរណន្តិ ឧណ្ហឧតុផរណំ. សព្ពត្ថកមេវ ឈានសុខេន ផុដ្ឋោ ករជកាយោ យថា ឧតុនា ផុដ្ឋវត្ថសទិសោតិ អាហ ‘‘វត្ថំ វិយ ករជកាយោ’’តិ. តស្មាតិ ‘‘វត្ថំ វិយា’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ហេតុភាវេន បច្ចាមសតិ, ករជកាយស្ស វត្ថសទិសត្តា ចតុត្ថជ្ឈានសុខស្ស ច ឧតុផរណសទិសត្តាតិ អត្ថោ. សន្តសភាវត្តា ញាណុត្តរត្តា ចេត្ថ ឧបេក្ខាបិ សុខេ សង្គហិតាតិ ចតុត្ថជ្ឈានេបិ សុខគ្គហណំ កតំ. ‘‘បរិសុទ្ធេន បរិយោទាតេន ផរិត្វា និសិន្នោ ហោតី’’តិ វចនតោ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តស្ស វត្ថសទិសតា វុត្តា. ចតុត្ថជ្ឈានសមុដ្ឋានរូបេហិ ភិក្ខុនោ កាយស្ស ផុដភាវំ សន្ធាយ ‘‘តំសមុដ្ឋានរូបំ ឧតុផរណំ វិយា’’តិ វុត្តំ. បុរិសស្ស កាយោ វិយ ភិក្ខុនោ ករជកាយោតិ អយំ បនត្ថោ បាកដោតិ ន គហិតោ, គហិតោ ឯវ វា ‘‘យថា ហិ កត្ថចិ…បេ… កាយោ ផុដោ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា.

៤៣១. បុព្ពេនិវាសញាណឧបមាយន្តិ បុព្ពេនិវាសញាណស្ស ទស្សិតឧបមាយំ. តំទិវសំកតកិរិយាគហណំ បាកតិកសត្តស្សបិ យេភុយ្យេន បាកដា ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ. តំទិវសគតគាមត្តយគ្គហណេនេវ មហាភិនីហារេហិ អញ្ញេសម្បិ បុព្ពេនិវាសញាណលាភីនំ តីសុ ភវេសុ កតា កិរិយា យេភុយ្យេន បាកដា ហោតីតិ ទីបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤៣២. សម្មុខទ្វារាតិ អញ្ញមញ្ញស្ស អភិមុខទ្វារា. អបរាបរំ សញ្ចរន្តេតិ តំតំកិច្ចវសេន ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចរន្តេ. ឥតោ បន គេហា…បេ… បវិសនវសេនបីតិ ឥទំ ចុតូបបាតញាណស្ស វិសយទស្សនវសេន វុត្តំ. ទ្វិន្នំ គេហានំ អន្តរេ ឋត្វាតិ ទ្វិន្នំ គេហទ្វារានំ សម្មុខដ្ឋានភូតេ អន្តរវីថិយំ វេមជ្ឈេ ឋត្វា. តេសុ ហិ ឯកស្ស ចេ បាចីនមុខទ្វារំ ឥតរស្ស បច្ឆិមមុខំ, តស្ស សម្មុខំ ឧភិន្នំ អន្តរវីថិយំ ឋិតស្ស ទក្ខិណាមុខស្ស, ឧត្តរាមុខស្ស វា ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស តត្ថ បវិសនកនិក្ខមនកបុរិសា យថា សុខេនេវ បាកដា ហោន្តិ, ឯវំ ទិព្ពចក្ខុញាណសមង្គិនោ ចវនកឧបបជ្ជនកបុរិសា. យថា បន តស្ស បុរិសស្ស អញ្ញេនេវ ខណេន បវិសន្តស្ស ទស្សនំ, អញ្ញេន និក្ខមន្តស្ស ទស្សនំ, ឯវំ ឥមស្សបិ អញ្ញេនេវ ខណេន ចវមានស្ស ទស្សនំ, អញ្ញេន ឧបបជ្ជមានស្ស ទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ញាណស្ស បាកដាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ ញាណស្ស.

៤៣៣. បព្ពតសិខរំ យេភុយ្យេន សំខិត្តំ សង្កុចិតំ ហោតីតិ ឥធ បព្ពតមត្ថកំ ‘‘បព្ពតសង្ខេបោ’’តិ វុត្តំ, បព្ពតបរិយាបន្នោ វា បទេសោ បព្ពតសង្ខេបោ. អនាវិលោតិ អកាលុស្សោ. សា ចស្ស អនាវិលតា កទ្ទមាភាវេន ហោតីតិ អាហ ‘‘និក្កទ្ទមោ’’តិ. ឋិតាសុបិ និសិន្នាសុបិ គាវីសុ. វិជ្ជមានាសូតិ លព្ភមានាសុ. ឥតរា ឋិតាបិ និសិន្នាបិ ចរន្តីតិ វុច្ចន្តិ សហចរណញាយេន. តិដ្ឋន្តមេវ, ន កទាចិបិ ចរន្តំ. ទ្វយន្តិ សិប្បិសម្មុកំ មច្ឆគុម្ពន្តិ ឥមំ ឧភយំ តិដ្ឋន្តន្តិ វុត្តំ, ចរន្តម្បីតិ អធិប្បាយោ. កិំ វា ឥមាយ សហចរិយាយ, យថាលាភគ្គហណំ បនេត្ថ ទដ្ឋព្ពំ. សក្ខរកថលស្ស ហិ វសេន ‘‘តិដ្ឋន្ត’’ន្តិ, សិប្បិសម្ពុកស្ស មច្ឆគុម្ពស្ស ច វសេន ‘‘តិដ្ឋន្តម្បិ, ចរន្តម្បី’’តិ យោជនា កាតព្ពា.

៤៣៤. ភិក្ខូតិ ភិន្នកិលេសោតិ ភិក្ខុ. សោ ហិ បរមត្ថតោ សមណោតិនាមកោ. តត្ថ អរិយមគ្គេន សព្ពសោ បាបានំ សមិតាវីតិ សមណោ. តេនាហ ‘‘សមិតបាបត្តា’’តិ. សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មា វុច្ចតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តតោ អាគតោតិ ព្រហ្មា, អរិយមគ្គោ, តំ អសម្មោហបដិវេធវសេន អញ្ញាសីតិ ព្រាហ្មណោ. តំសមង្គិតាយ ហិស្ស បាបានំ ពាហិតភាវោ. តេនាហ ‘‘ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ’’តិ. អដ្ឋង្គិកេន អរិយមគ្គជលេន ន្ហាតវា និទ្ធោតកិលេសោតិ ន្ហាតកោ. គតត្តាតិ បហានាភិសមយវសេន បដិវិទ្ធត្តា. តេនាហ ‘‘វិទិតត្តា’’តិ. និស្សុតត្តាតិ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន សន្តានតោ សព្ពសោ និហតត្តា. តេនាហ ‘‘អបហតត្តា’’តិ, មរិយាទវសេន កិលេសានំ ហិំសិតត្តា អរិយមគ្គេហិ ឱធិសោ សព្ពសោ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ហតត្តា’’តិ. អារកត្តាតិ សុប្បហីនតាយ វិប្បកដ្ឋភាវតោ. តេនាហ ‘‘ទូរីភូតត្តា’’តិ. ឧភយម្បិ ឧភយត្ថ យោជេតព្ពំ – កិលេសានំ អារកត្តា ហតត្តា ទូរីភូតត្តា ច អរិយោ, តថា អរហន្តិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ ឧត្តានត្ថត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាអស្សបុរសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.