៧. ចូឡតណ្ហាសង្ខយសុត្តវណ្ណនា

៣៩០. តត្រាតិ តស្មិំ បុព្ពារាមមិគារមាតុបាសាទានំ អត្ថវិភាវនេ អយំ ឥទានិ វុច្ចមានា អនុបុព្ពី កថា. មណីនន្តិ ឯត្ថ បទុមរាគមណីនំ អធិប្បេតត្តា អាហ ‘‘អញ្ញេហិ ចា’’តិ. តេន ឥន្ទនីលាទិមណីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរកពរវណ្ណវសេន សត្តវណ្ណេហិ.

តណ្ហា សព្ពសោ ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ តណ្ហាសង្ខយោ (អ. និ. ដី. ៣.៧.៦១), តស្មិំ. តណ្ហាសង្ខយេតិ ច វិសយេ ឥទំ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘តំ អារម្មណំ កត្វា’’តិ. វិមុត្តចិត្តតាយាតិ សព្ពសំកិលេសេហិ វិមុត្តចិត្តតាយ. អបរភាគបដិបទា នាម អរិយសច្ចាភិសមយោ, សា សាសនចារិគោចរា បច្ចត្តំ វេទិតព្ពតោតិ អាហ ‘‘បុព្ពភាគប្បដិបទំ សំខិត្តេន ទេសេថាតិ បុច្ឆតី’’តិ. អកុប្បធម្មតាយ ខយវយសង្ខាតំ អន្តំ អតីតាតិ អច្ចន្តា, សោ ឯវ អបរិហានសភាវត្តា អច្ចន្តា និដ្ឋា ឯតស្សាតិ អច្ចន្តនិដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘ឯកន្តនិដ្ឋោ សតតនិដ្ឋោតិ អត្ថោ’’តិ. ន ហិ បដិវិទ្ធស្ស លោកុត្តរធម្មស្ស ទស្សនំ កុប្បនំ នាម អត្ថិ. អច្ចន្តមេវ ចតូហិ យោគេហិ ខេមោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អច្ចន្តយោគក្ខេមី. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស វុសិតត្តា, តស្ស ច អបរិហានសភាវត្តា អច្ចន្តំ ព្រហ្មចារីតិ អច្ចន្តព្រហ្មចារី. តេនាហ ‘‘និច្ចព្រហ្មចារីតិ អត្ថោ’’តិ. បរិយោសានន្តិ ព្រហ្មចរិយស្ស បរិយោសានំ.

វេគាយតីតិ តុរិតាយតិ. សល្លក្ខេសីតិ ចិន្តេសិ, អត្តនា យថា សុតាយ សត្ថុ ទេសនាយ អនុស្សរណវសេន ឧបធារេសិ. អនុគ្គណ្ហិត្វាវាតិ អត្ថវិនិច្ឆយវសេន អនុគ្គហេត្វា ឯវ. ឆសុ ទ្វារេសុ និយុត្តាតិ ឆទ្វារិកា, តេហិ.

បញ្ចក្ខន្ធាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. សក្កាយសព្ពញ្ហិ សន្ធាយ ឥធ ‘‘សព្ពេ ធម្មា’’តិ វុត្តំ វិបស្សនាវិសយស្ស អធិប្បេតត្តា, តស្មា អាយតនធាតុយោបិ តគ្គតិកា ឯវ ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ភគវា ‘‘នាលំ អភិនិវេសាយា’’តិ. ន យុត្តា អភិនិវេសាយ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អជ្ឈោសានាយ. ‘‘អលមេវ និព្ពិន្ទិតុំ អលំ វិរជ្ជិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១២៤-១២៥, ១២៨, ១៣៤, ១៤៣) វិយ អលំ-សទ្ទោ យុត្តត្ថោបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘ន យុត្តា’’តិ. សម្បជ្ជន្តីតិ ភវន្តិ. យទិបិ ‘‘តតិយា, ចតុត្ថី’’តិ ឥទំ វិសុទ្ធិទ្វយំ អភិញ្ញាបញ្ញា, តស្សា បន សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនភាវតោ, សតិ ច បច្ចយបរិគ្គហេ សប្បច្ចយត្តា (នាមរូបស្ស អនិច្ចតា, អនិច្ចំ ទុក្ខំ, ទុក្ខញ្ច អនត្តាតិ អត្ថតោ) លក្ខណត្តយំ សុបាកដមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ ញាតបរិញ្ញាយ អភិជានាតី’’តិ. តថេវ តីរណបរិញ្ញាយាតិ ឥមិនា អនិច្ចាទិភាវេន នាលំ អភិនិវេសាយាតិ នាមរូបស្ស ឧបសំហរតិ, ន អភិញ្ញាបញ្ញានំ សម្ភារធម្មានំ. បុរិមាយ ហិ អត្ថតោ អាបន្នលក្ខណត្តយំ គណ្ហាតិ សលក្ខណសល្លក្ខណបរត្តា តស្សា, ទុតិយាយ សរូបតោ តស្សា លក្ខណត្តយារោបនវសេន សម្មសនភាវតោ. ឯកចិត្តក្ខណិកតាយ អភិនិបាតមត្តតាយ ច អប្បមត្តកម្បិ. រូបបរិគ្គហស្ស ឱឡារិកភាវតោ អរូបបរិគ្គហំ ទស្សេតិ. ទស្សេន្តោ ច វេទនាយ អាសន្នភាវតោ, វិសេសតោ សុខសារាគិតាយ, ភវស្សាទគធិតមានសតាយ ច សក្កស្ស វេទនាវសេន និព្ពត្តេត្វា ទស្សេតិ.

ឧប្បាទវយដ្ឋេនាតិ ឧទយព្ពយសភាវេន ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈនេន. អនិច្ចាតិ អទ្ធុ វា. អនិច្ចលក្ខណំ អនិច្ចតា ឧទយវយតា. តស្មាតិ យស្មា បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ខយតោ វយតោ ទស្សនញាណំ អនិច្ចានុបស្សនា, តំសមង្គី ច បុគ្គលោ អនិច្ចានុបស្សី, តស្មា. ខយវិរាគោតិ ខយសង្ខាតោ វិរាគោ សង្ខារានំ បលុជ្ជនា. យំ អាគម្ម សព្ពសោ សង្ខារេហិ វិរជ្ជនា ហោតិ, តំ និព្ពានំ អច្ចន្តវិរាគោ. និរោធានុបស្សិម្ហិបីតិ និរោធានុបស្សិបទេបិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ អភិទិសិត្វា តំ ឯកទេសេន វិវរន្តោ ‘‘និរោធោបិ ហិ…បេ… ទុវិធោយេវា’’តិ អាហ. សព្ពាសវសំវរេ វុត្តវោស្សគ្គោវ ឥធ ‘‘បដិនិស្សគ្គោ’’តិ វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បដិនិស្សគ្គោ វុច្ចតិ វោស្សគ្គោ’’តិអាទិមាហ. បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ វិបស្សនា. បក្ខន្ទនវសេន អប្បនតោ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ មគ្គោ អញ្ញស្ស តទភាវតោ. សោតិ មគ្គោ. អារម្មណតោតិ កិច្ចសាធនវសេន អារម្មណករណតោ. ឯវញ្ហិ មគ្គតោ អញ្ញេសំ និព្ពានារម្មណានំ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គាភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ. បរិច្ចជនេន បក្ខន្ទនេន ចាតិ ទ្វីហិបិ វា ការណេហិ. សព្ពេសំ ខន្ធានំ វោស្សជ្ជនំ តប្បដិពទ្ធសំកិលេសប្បហានេន ទដ្ឋព្ពំ. ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ មគ្គសម្បយុត្តំ ចិត្តំ សន្ធាយាហ. ឧភយម្បេតំ វោស្សជ្ជនំ. តទុភយសមង្គីតិ វិបស្សនាសមង្គី មគ្គសមង្គី ច. ‘‘អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិអាទិវចនតោ (បដិ. ម. ១.៥២) យថា វិបស្សនាយ កិលេសានំ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ លព្ភតិ, ឯវំ អាយតិំ តេហិ កិលេសេហិ ឧប្បាទេតព្ពខន្ធានម្បិ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ វត្តព្ពោ, បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ បន មគ្គេ លព្ភមានាយ ឯកន្តការណភូតាយ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ វសេន វេទិតព្ពោ, មគ្គេ បន តទុភយម្បិ ញាយាគតមេវ និប្បរិយាយតោវ លព្ភមានត្តា. តេនាហ ‘‘តទុភយសមង្គី បុគ្គលោ’’តិអាទិ.

បុច្ឆន្តស្ស អជ្ឈាសយវសេន ‘‘ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតី’’តិ ឯត្ថ កាមុបាទានវសេន ឧបាទិយនំ បដិក្ខិបីយតីតិ អាហ ‘‘តណ្ហាវសេន ន ឧបាទិយតី’’តិ. តណ្ហាវសេន វា អសតិ ឧបាទិយនេ ទិដ្ឋិវសេន ឧបាទិយនំ អនវកាសមេវាតិ ‘‘តណ្ហាវសេន’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ន បរាមសតីតិ នាទិយតិ, ទិដ្ឋិបរាមាសវសេន វា ‘‘និច្ច’’ន្តិអាទិនា ន បរាមសតិ. សំខិត្តេនេវ ខិប្បំ កថេសីតិ តស្ស អជ្ឈាសយវសេន បបញ្ចំ អកត្វា កថេសិ.

៣៩១. អភិសមាគន្ត្វាតិ អភិមុខញាណេន ញេយ្យំ សមាគន្ត្វា យាថាវតោ វិទិត្វា. តេនាហ ‘‘ជានិត្វា’’តិ. យថាបរិសវិញ្ញាបកត្តាតិ យថាបរិសំ ធម្មសម្បដិគ្គាហិកាយ មហតិយា, អប្បកាយ វា បរិសាយ អនុរូបមេវ វិញ្ញាបនតោ. បរិយន្តំ ន និច្ឆរតីតិ ន បវត្តតិ. មា និរត្ថកា អគមាសីតិ ឥទំ ធម្មតាវសេន វុត្តំ, ន សត្ថុ អជ្ឈាសយវសេន. ឯកញ្ហេតំ សត្ថុ វចីឃោសស្ស អដ្ឋសុ អង្គេសុ, យទិទំ បរិសបរិយន្តតា. ឆិទ្ទវិវរោកាសោតិ ឆិទ្ទភូតោ, វិវរភូតោ វា ឱកាសោបិ នត្ថិ, ភគវតោ សទ្ទាសវនការណំ វុត្តមេវ. តស្មាតិ យថាវុត្តការណតោ.

បញ្ច អង្គានិ ឯតស្សាតិ បញ្ចង្គំ, បញ្ចង្គំ ឯវ បញ្ចង្គិកំ. មហតីអាទិ វីណាវិសេសោបិ អាតតមេវាតិ ‘‘ចម្មបរិយោនទ្ធេសូ’’តិ វិសេសិតំ. ឯកតលំ កុម្ភថូណទទ្ទរាទិ. ចម្មបរិយោនទ្ធំ ហុត្វា តន្តិពទ្ធំ អាតតវិតតំ. តេនាហ ‘‘តន្តិពទ្ធបណវាទី’’តិ. គោមុខីអាទីនម្បិ ឯត្ថេវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. វំសាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សង្ខសិង្គាទីនំ សង្គហោ. សម្មាទីតិ សម្មតាឡកំសតាឡសិលាសលាកតាឡាទិ. តត្ថ សម្មតាឡំ នាម ទណ្ឌមយតាឡំ. កំសតាឡំ លោហមយំ. សិលាយ អយោបត្តេន ច វាទនតាឡំ សិលាសលាកតាឡំ. សមប្បិតោតិ សម្មា អប្បិតោ ឧបេតោ. តេនាហ ‘‘ឧបគតោ’’តិ. ឧបដ្ឋានវសេន បញ្ចហិ តូរិយសតេហិ ឧបេតោ. ឯវំភូតោ ច យស្មា តេហិ ឧបដ្ឋិតោ សមន្នាគតោ នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សមង្គីភូតោតិ តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ. បរិចារេតីតិ បរិតោ ចារេតិ. កានិ បន ចារេតិ, កថំ វា ចារេតីតិ អាហ ‘‘សម្បត្តិំ…បេ… ចារេតី’’តិ. តត្ថ តតោ តតោតិ តស្មិំ តស្មិំ វាទិតេ តត្ថ តត្ថ ច វាទកជនេ. អបនេត្វាតិ វាទកជនេ និសេធេត្វា. តេនាហ ‘‘និស្សទ្ទានិ ការាបេត្វា’’តិ. ទេវចារិកំ គច្ឆតិយេវ ទេវតានំ មនុស្សានញ្ច អនុកម្បាយ. ស្វាយមត្ថោ វិមានវត្ថូហិ (វិ. វ. ១) ទីបេតព្ពោ.

៣៩២. អប្បេវ សកេន ករណីយេនាតិ មារិស, មោគ្គល្លាន, មយំ សកេន ករណីយេន អប្បេវ ពហុកិច្ចាបិ ន ហោម. អបិច ទេវានំយេវាតិ អបិច ខោ បន ទេវានំយេវ តាវតិំសានំ ករណីយេន វិសេសតោ ពហុកិច្ចាតិ អត្ថយោជនា. ភុម្មដ្ឋកទេវតានម្បិ កេចិ អដ្ដា សក្កេន វិនិច្ឆិតព្ពា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘បថវិតោ បដ្ឋាយា’’តិ. និយមេន្តោតិ អវធារេន្តោ. តំ បន ករណីយំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ទេវានំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តាសន្តិ ទេវធីតុទេវបុត្តបាទបរិចារិកានំ. មណ្ឌនបសាធនការិកាតិ មណ្ឌនបសាធនសំវិធាយិកា. អដ្ដករណំ នត្ថិ សំសយស្សេវ អភាវតោ.

យន្តិ សវនុគ្គហណាទិវសេន សុបរិចិតម្បិ យំ អត្ថជាតំ. ន ទិស្សតិ, បញ្ញាចក្ខុនោ សព្ពសោ ន បដិភាតីតិ អត្ថោ. កេចីតិ សារសមាសាចរិយា. សោមនស្សសំវេគន្តិ សោមនស្សសមុដ្ឋានំ សំវេគំ, ន ចិត្តសន្តាសំ.

សមុបព្យូឡ្ហោតិ យុជ្ឈនវសេន សហបតិតោ សមោគាឡ្ហោ. ឯវំភូតោ ច យស្មា សមូហវសេន សម្បិណ្ឌិតោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សន្និបតិតោ រាសិភូតោ’’តិ. អនន្តរេ អត្តភាវេតិ ឥទំ ទុតិយំ សក្កត្តភាវំ តតោ អនន្តរាតីតេន សក្កត្តភាវេន សក្កត្តភាវសាមញ្ញតោ ឯកមិវ កត្វា គហណវសេន វុត្តំ, អញ្ញថា ‘‘តតិយេ អត្តភាវេ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. មឃត្តភាវោ ហិ ឥតោ តតិយោតិ. អថ វា យស្មិំ អត្តភាវេ សោ ទេវាសុរសង្គាមោ អហោសិ, តស្ស អនន្តរត្តា មឃត្តភាវស្ស វុត្តំ ‘‘អនន្តរេ អត្តភាវេ’’តិ. សត្តានំ ហិតេសិតាយ មាតាបិតុឧបដ្ឋានាទិនា ចរិយាហិ ពោធិសត្តចរិយា វិយស្ស ចរិយា អហោសិ. សត្ត វតបទានីតិ សត្ត វតកោដ្ឋាសេ.

មហាបានន្តិ មហន្តំ សុរាបានំ. គណ្ឌបានន្តិ គណ្ឌសុរាបានំ, អធិមត្តបានន្តិ អត្ថោ. បរិហរមានាតិ បរិវារេន្តា. វេទិកាបាទាតិ សិនេរុស្ស បរិយន្តេ វេទិកាបរិក្ខេបា. បញ្ចសុ ឋានេសូតិ បញ្ចសុ បរិភណ្ឌដ្ឋានេសុ នាគសេនាទីហិ អារក្ខំ ឋបេសិ.

៣៩៣. រាមណេយ្យកន្តិ រមណីយភាវំ. មសារគល្លត្ថម្ភេតិ កពរមណិមយេ ថម្ភេ. សុវណ្ណាទិមយេ ឃដកេតិ ‘‘រជតត្ថម្ភេសុ សុវណ្ណមយេ, សុវណ្ណត្ថម្ភេសុ រជតមយេ’’តិអាទិនា សុវណ្ណាទិមយេ ឃដកេ វាឡរូបកានិ ច. បពាឡ្ហំ មត្តោតិ បមត្តោ. តេនាហ ‘‘អតិវិយ មត្តោ’’តិ. នាដកបរិវារេនាតិ អច្ឆរាបរិវារេន.

អច្ឆរិយព្ភុតន្តិ បទទ្វយេនបិ វិម្ហយនាការោវ វុត្តោ, តស្មា សញ្ជាតំ អច្ឆរិយព្ភុតំ វិម្ហយនាការោ ឯតេសន្តិ សញ្ជាតអច្ឆរិយអព្ភុតា, តថា បវត្តចិត្តុប្បាទា. អច្ឆរិយព្ភុតហេតុកា សញ្ជាតា តុដ្ឋិ ឯតេសន្តិ សញ្ជាតតុដ្ឋិនោ. សំវិគ្គន្តិ សញ្ជាតសំវេគំ. ស្វាយំ សំវេគោ យស្មា បុរិមាវត្ថាយ ចិត្តស្ស ចលនំ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចលិត’’ន្តិ.

៣៩៤. តមំ វិនោទិតន្តិ បាដិហារិយទស្សនេន ‘‘អហោ ថេរស្ស ឥទ្ធានុភាវោ’’តិ សម្មាបដិបត្តិយំ សញ្ជាតពហុមានោ, ឦទិសំ នាម សាសនំ លភិត្វាបិ មយំ និរត្ថកេន ភោគមទេន សម្មត្តា ភវាមាតិ យោនិសោ មនសិការុប្បាទនេន សម្មោហតមំ វិនោទិតំ វិធមិតំ. ឯតេតិ មហាថេរោ សក្កោ ចាតិ តេ ទ្វេបិ សមានព្រហ្មចរិយតាយ សព្រហ្មចារិនោ.

៣៩៥. បញ្ញាតានន្តិ បាកដានំ ចាតុមហារាជ-សុយាម-សន្តុសិត-បរនិម្មិតវសវត្តិមហាព្រហ្មានំ អញ្ញតរោ, ន យេសំ កេសញ្ចីតិ អធិប្បាយោ. អារទ្ធធម្មវសេនេវ បរិយោសាបិតត្តា យថានុសន្ធិនាវ និដ្ឋបេសិ.

ចូឡតណ្ហាសង្ខយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.