៦. មហាសច្ចកសុត្តវណ្ណនា

៣៦៤. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតីតិ ឥមិនា តទា ភគវតោ វេសាលិយំ និវាសបរិច្ឆិន្នោ បុព្ពណ្ហាទិភេទោ សព្ពោ សមយោ សាធារណតោ គហិតោ, តថា តេន ខោ បន សមយេនាតិ ច ឥមិនា. បុព្ពណ្ហសមយន្តិ បន ឥមិនា តព្ពិសេសោ, យោ ភិក្ខាចារត្ថាយ បច្ចវេក្ខណកាលោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘តីហិ បទេហិ ឯកោវ សមយោ វុត្តោ’’តិ វុត្តំ វិសេសស្ស សាមញ្ញន្តោគធត្តា. មុខធោវនស្ស បុព្ពកាលកិរិយាភាវសាមញ្ញតោ វុត្តំ ‘‘មុខំ ធោវិត្វា’’តិ. មុខំ ធោវិត្វា ឯវ ហិ វាសធុរោ ចេ, វេលំ សល្លក្ខេត្វា យថាចិណ្ណំ ភាវនានុយោគំ, គន្ថធុរោ ចេ, គន្ថបរិចយេ កតិបយេ និសជ្ជវារេ អនុយុញ្ជិត្វា បត្តចីវរំ អាទាយ វិតក្កមាឡំ ឧបគច្ឆតិ.

ការណំ យុត្តំ, អនុច្ឆវិកន្តិ អត្ថោ. បុព្ពេ យថាចិន្តិតំ បញ្ហំ អបុច្ឆិត្វា អញ្ញំ បុច្ឆន្តោ មគ្គំ ឋបេត្វា ឧម្មគ្គតោ បរិវត្តេន្តោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘បស្សេន តាវ បរិហរន្តោ’’តិ.

៣៦៥. ឩរុក្ខម្ភោបិ នាម ភវិស្សតីតិ ឯត្ថ នាម-សទ្ទោ វិម្ហយត្ថោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘វិម្ហយត្ថវសេនា’’តិអាទិ. ‘‘អន្ធោ នាម បព្ពតំ អភិរុហិស្សតី’’តិអាទីសុ វិយ វិម្ហយវាចីសទ្ទយោគេន ហិ ‘‘ភវិស្សតី’’តិ អនាគតវចនំ. កាយន្វយន្តិ កាយានុគតំ. ‘‘អយម្បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯវំអនតីតោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៩; ម. និ. ១.១១២; ម. និ. ៣.១៥៤) កាយស្ស អសុភានិច្ចាទិតាយ អនុបស្សនា កាយភាវនាតិ អាហ ‘‘កាយភាវនាតិ បន វិបស្សនា វុច្ចតី’’តិ. អនាគតរូបន្តិ អភីតេ អត្ថេ អនាគតសទ្ទារោបនំ អនាគតប្បយោគោ ន សមេតិ. អត្ថោបីតិ ‘‘ឩរុក្ខម្ភោបិ នាម ភវិស្សតី’’តិ វុត្តអត្ថោបិ ន សមេតិ. អយន្តិ អត្តកិលមថានុយោគោ. តេសន្តិ និគណ្ឋានំ.

៣៦៦. អត្តនោ អធិប្បេតកាយភាវនំ វិត្ថារេន្តោ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ យេ តំ អនុយុត្តា, តេ នាមគោត្តតោ វិភាវេន្តោ ‘‘នន្ទោ វច្ឆោ’’តិអាទិមាហ. កិលិដ្ឋតបានន្តិ កាយស្ស កិលេសនតបានំ បុគ្គលានំ. ជាតមេទន្តិ មេទភាវាបត្តិវសេន ឧប្បន្នមេទំ. បុរិមំ បហាយាតិ កាលបរិច្ឆេទេន អនាហារអប្បាហារតាទិវសេន កាយស្ស អបចិននំ ខេទនំ បរិច្ចជិត្វា. កាយភាវនា បន ន បញ្ញាយតីតិ និយមំ បរមត្ថតោ កាយភាវនាបិ តវ ញាណេន ន ញាយតិ, សេសតោបិ ន ទិស្សតិ.

៣៦៧. ឥមស្មិំ បន ឋានេតិ ‘‘កាយភាវនម្បិ ខោ ត្វំ, អគ្គិវេស្សន, ន អញ្ញាសិ, កុតោ បន ត្វំ ចិត្តភាវនំ ជានិស្សសី’’តិ ឥមស្មិំ ឋានេ. តថា ‘‘យោ ត្វំ ឯវំ ឱឡារិកំ ទុព្ពលំ កាយភាវនំ ន ជានាសិ, សោ ត្វំ កុតោ សន្តសុខុមំ ចិត្តភាវនំ ជានិស្សសី’’តិ ឯតស្មិំ អត្ថវណ្ណនាឋានេ. អពុទ្ធវចនំ នាមេតំ បទន្តិ កាយភាវនាសញ្ញិតវិបស្សនាតោ ចិត្តភាវនា សន្តា, វិបស្សនា បន បាទកជ្ឈានតោ ឱឡារិកា ចេវ ទុព្ពលា ចាតិ អយញ្ច ឯតស្ស បទស្ស អត្ថោ. ‘‘អពុទ្ធវចនំ នាមេតំ វចនំ សិយា’’តិ វត្វា ថេរោ បក្កមិតុំ អារភតិ. អថ នំ មហាសីវត្ថេរោ ‘‘វិបស្សនា នាមេសា ន អាទិតោ សុព្រូហិតា ពលវតី តិក្ខា វិសទា ហោតិ, តស្មា តរុណវសេនាយមត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទិស្សតិ, ភិក្ខវេ’’តិ សុត្តបទំ (សំ. និ. ២.៦២) អាហរិ. តត្ថ អាទានន្តិ បដិសន្ធិ. និក្ខេបនន្តិ ចុតិ. ឱឡារិកន្តិ អរូបធម្មេហិ ទុដ្ឋុល្លភាវត្តា ឱឡារិកំ. កាយន្តិ ចតុសន្តតិរូបសមូហភូតំ កាយំ. ឱឡារិកន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, ឱឡារិកាការេនាតិ អត្ថោ. តេនេវ វុត្តំ ‘‘អាទានម្បិ និក្ខេបនម្បី’’តិ.

៣៦៨. សុខសារាគេន សមន្នាគតោតិ សុខវេទនាយ ពលវតររាគេន សមង្គីភូតោ. បដ្ឋានេ បដិសិទ្ធា អវចនេនេវ. តស្មាតិ សុខេ ឋិតេ ឯវ ទុក្ខស្សានុប្បជ្ជនតោ. ឯវំ វុត្តន្តិ ‘‘សុខាយ វេទនាយ និរោធា ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខា វេទនា’’តិ ឯវំ វុត្តំ, ន អនន្តរាវ ឧប្បជ្ជនតោ. ខេបេត្វាតិ កុសលានិ ខេបេត្វា. គណ្ហិត្វា អត្តនោ ឯវ ឱកាសំ គហេត្វា. ឧភតោបក្ខំ ហុត្វាតិ ‘‘កទាចិ សុខវេទនា, កទាចិ ទុក្ខវេទនា’’តិ បក្ខទ្វយវសេនបិ វេទនា ចិត្តស្ស បរិយាទាយ ហោតិ យថាក្កមំ អភាវិតកាយស្ស អភាវិតចិត្តស្ស.

៣៦៩. វិបស្សនា ច សុខស្ស បច្ចនីកាតិ សុក្ខវិបស្សកស្សអាទិកម្មិកស្ស មហាភូតបរិគ្គហាទិកាលេ ពហិ ចិត្តចារំ និសេធេត្វា កម្មដ្ឋានេ ឯវ សតិំ សំហរន្តស្ស អលទ្ធស្សាទំ កាយសុខំ ន វិន្ទតិ, សម្ពាធេ វជេ សន្និរុទ្ធោ គោគណោ វិយ វិហញ្ញតិ វិប្ផន្ទតិ, អច្ចាសន្នហេតុកញ្ច សរីរេ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតេវ. តេន វុត្តំ ‘‘ទុក្ខស្ស អាសន្នា’’តិ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា’’តិអាទិ. អទ្ធានេ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេតិ មហាភូតបរិគ្គហាទិវសេន កាលេ គច្ឆន្តេ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ សរីរបទេសេ. ទុក្ខំ ទូរាបគតំ ហោតិ សមាបត្តិពលេន វិក្ខម្ភិតត្តា អប្បនាភាវតោ. អនប្បកំ វិបុលំ. សុខន្តិ ឈានសុខំ. ឱក្កមតីតិ ឈានសមុដ្ឋានបណីតរូបវសេន រូបកាយំ អនុបវិសតិ, នាមកាយោក្កមនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. កាយបស្សទ្ធិកម្មិកស្សបិ សម្មសនភាវនា បដ្ឋបេត្វា និសិន្នស្ស កស្សចិ អាទិតោវ កាយកិលមថចិត្តុបឃាតាបិ សម្ភវន្តិ, សមាធិស្ស បន អបច្ចនីកត្តា សិនិទ្ធភាវតោ ច ន សុក្ខវិបស្សនា វិយ សុខស្ស វិបច្ចនីកោ, អនុក្កមេន ច ទុក្ខំ វិក្ខម្ភេតីតិ អាហ ‘‘យថា សមាធី’’តិ. យថា សមាធិ, វិបស្សនាយ បនេតំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ន ច តថា វិបស្សនា’’តិ. តេន វុត្តន្តិ យស្មា វិបស្សនា សុខស្ស បច្ចនីកា, សា ច កាយភាវនា, តេន វុត្តំ ‘‘ឧប្បន្នាបិ សុខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, ភាវិតត្តា កាយស្សា’’តិ. តថា យស្មា សមាធិ ទុក្ខស្ស បច្ចនីកោ, សោ ច ចិត្តភាវនា, តេន វុត្តំ ‘‘ឧប្បន្នាបិ ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, ភាវិតត្តា ចិត្តស្សា’’តិ យោជនា.

៣៧០. គុណេ ឃដ្ដេត្វាតិ អបទេសេន វិនា សមីបមេវ នេត្វា. តំ វត មម ចិត្តំ ឧប្បន្នា សុខា វេទនា បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ យោជនា.

៣៧១. កិំ ន ភវិស្សតិ, សុខាបិ ទុក្ខាបិ វេទនា យថាបច្ចយំ ឧប្បជ្ជតេវាតិ អត្ថោ. តមត្ថន្តិ សុខទុក្ខវេទនានំ ឧប្បត្តិយា អត្តនោ ចិត្តស្ស អនភិភវនីយតាសង្ខាតំ អត្ថំ. តត្ថ តាវ បាសរាសិសុត្តេ ពោធិបល្លង្កេ និសជ្ជា ‘‘តត្ថេវ និសីទិ’’ន្តិ វុត្តា. ឥធ មហាសច្ចកសុត្តេ ទុក្ករការិកាយ ទុក្ករចរណេ និសជ្ជា ‘‘តត្ថេវ និសីទិ’’ន្តិ វុត្តា.

៣៧៤. ឆន្ទករណវសេនាតិ តណ្ហាយនវសេនាតិ អត្ថោ. សិនេហករណវសេនាតិ សិនេហនវសេន. មុច្ឆាករណវសេនាតិ មោហនវសេន បមាទាបាទនេន. វិបាសាករណវសេនាតិ បាតុកម្យតាវសេន. អនុទហនវសេនាតិ រាគគ្គិនា អនុទហនវសេន. លោកុត្តរមគ្គវេវចនមេវ វដ្ដនិស្សរណស្ស អធិប្បេតត្តា.

អល្លគ្គហណេន កិលេសានំ អសមុច្ឆិន្នភាវំ ទស្សេតិ, សស្នេហគ្គហណេន អវិក្ខម្ភិតភាវំ, ឧទកេ បក្ខិត្តភាវគ្គហណេន សមុទាចារាវត្ថំ, ឧទុម្ពរកដ្ឋគ្គហណេន អត្តភាវស្ស អសារកត្តំ. ឥមិនាវ នយេនាតិ ‘‘អល្លំ ឧទុម្ពរកដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា វុត្តនយេន. សបុត្តភរិយបព្ពជ្ជាយាតិ បុត្តភរិយេហិ សទ្ធិំ កតបរិព្ពាជកបព្ពជ្ជាវសេន វេទិតព្ពា. កុដីចកពហូទកហំស-បរមហំសាទិភេទា ព្រាហ្មណបព្ពជ្ជា.

៣៧៦. កុតោបិ ឥមស្ស អាបោសិនេហោ នត្ថីតិ កោឡាបំ. តេនាហ ‘‘ឆិន្នសិនេហំ និរាប’’ន្តិ. កោឡន្តិ វា សុក្ខកលិង្គរំ វុច្ចតិ, កោឡំ កោឡភាវំ អាបន្នន្តិ កោឡាបំ. បដិបន្នស្ស ឧបក្កមមហត្តនិស្សិតតា បកតិយា កិលេសេហិ អនភិភូតតាយ. អតិន្តតា បដិបក្ខភាវនាយ. តថា ហិ សុក្ខកោឡាបភាវោ, អារកា ឧទកា ថលេ និក្ខិត្តភាវោ ច និទស្សិតោ. ឱបក្កមិកាហីតិ កិលេសអតិនិគ្គណ្ហនុបក្កមប្បភវាហិ. វេទនាហីតិ បដិបត្តិវេទនាហិ. ទុក្ខា បដិបទា ហិ ឥធាធិប្បេតា.

៣៧៧. កិំ បន ន សមត្ថោ, យតោ ឯវំ បរេហិ ចិន្តិតុម្បិ អសក្កុណេយ្យំ ទុក្ករចរិយំ ឆព្ពស្សានិ អកាសីតិ អធិប្បាយោ. កត្វាបិ អកត្វាបិ សមត្ថោវ ការណស្ស និប្ផន្នត្តា. ‘‘យថាបិ សព្ពេសម្បិ ខោ ពោធិសត្តានំ ចរិមភវេ អន្តមសោ សត្តាហមត្តម្បិ ធម្មតាវសេន ទុក្ករចរិយា ហោតិយេវ, ឯវំ ភគវា សមត្ថោ ទុក្ករចរិយំ កាតុំ, ឯវញ្ច នំ អកាសិ, ន បន តាយ ពុទ្ធោ ជាតោ, អថ ខោ មជ្ឈិមាយ ឯវ បដិបត្តិយា’’តិ តស្សា ព្យតិរេកមុខេន សទេវកស្ស លោកស្ស ពោធាយ អមគ្គភាវទីបនត្ថំ, ឥមស្ស បន ភគវតោ កម្មវិបាកវសេន ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករចរិយា អហោសិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អវចាហំ ជោតិបាលោ, កស្សបំ សុគតំ តទា;

កុតោ នុ ពោធិ មុណ្ឌស្ស, ពោធិ បរមទុល្លភា.

តេន កម្មវិបាកេន, អចរិំ ទុក្ករំ ពហុំ;

ឆព្ពស្សានុរុវេលាយំ, តតោ ពោធិមបាបុណិំ.

នាហំ ឯតេន មគ្គេន, បាបុណិំ ពោធិមុត្តមំ;

កុមគ្គេន គវេសិស្សំ, បុព្ពកម្មេន វារិតោ’’តិ.

ទុក្ករចរិយាយ ពោធាយ អមគ្គភាវទស្សនត្ថំ ទុក្ករចរិយំ អកាសីតិ កេចិ. អថ វា លោកនាថស្ស អត្តនោ បរក្កមសម្បត្តិទស្សនត្ថាយ ទុក្ករចរិយា. បណីតាធិមុត្តិយា ហិ បរមុក្កំសគតភាវតោ អភិនីហារានុរូបំ សម្ពោធិយំ តិព្ពឆន្ទតាយ សិខាប្បត្តិយា តទត្ថំ ឦទិសម្បិ នាម ទុក្ករចរិយំ អកាសីតិ លោកេ អត្តនោ វីរិយានុភាវំ វិភាវេតុំ – ‘‘សោ ច មេ បច្ឆា បីតិសោមនស្សាវហោ ភវិស្សតី’’តិ លោកនាថោ ទុក្ករចរិយំ អកាសិ. តេនាហ ‘‘សទេវកស្ស លោកស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ វីរិយនិម្មថនគុណោតិ វីរិយស្ស សំវឌ្ឍនសម្បាទនគុណោ. យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘បាសាទេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សង្គាមេ ទ្វេ តយោ សម្បហារេតិ ទ្វិក្ខត្តុំ តិក្ខត្តុំ វា បរសេនាយ បហារបយោគេ. បធានវីរិយន្តិ សម្មប្បធានេហិ អាសេវនវីរិយំ, សព្ពំ វា បុព្ពភាគវីរិយំ.

អភិទន្តន្តិ អភិភវនទន្តំ, ឧបរិទន្តន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឧបរិទន្ត’’ន្តិ. សោ ហិ ឥតរំ មុសលំ វិយ ឧទុក្ខលំ វិសេសតោ កស្សចិ ខាទនកាលេ អភិភុយ្យ វត្តតិ. កុសលចិត្តេនាតិ ពលវសម្មាសង្កប្បយុត្តេន កុសលចិត្តេន. អកុសលចិត្តន្តិ កាមវិតក្កាទិសហិតំ អកុសលចិត្តំ. អកុសលចិត្តស្ស បវត្តិតុំ អប្បទានំ និគ្គហោ. តំតំបដិក្ខេបវសេន វិនោទនំ អភិនិប្បីឡនំ. វីរិយតាបេន វិក្ខម្ភនំ អភិសន្តាបនំ. សទរថោតិ សបរិឡាហោ. បធានេនាតិ បទហនេន, កាយស្ស កិលមថុប្បាទកេន វីរិយេនាតិ អត្ថោ. វិទ្ធស្សាតិ តុទស្ស. សតោតិ សមានស្ស.

៣៧៨. សីសវេឋនន្តិ សីសំ រជ្ជុយា ពន្ធិត្វា ទណ្ឌកេន បរិវត្តកវេឋនំ. អរហន្តោ នាម ឯវរូបា ហោន្តីតិ ឥមិនា យថាយំ, ឯវំ វិសញ្ញីភូតាបិ ហុត្វា វិហរន្តីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘មតកសទិសា’’តិ, វេទនាប្បត្តា វិយ ហោន្តីតិ អត្ថោ. សុបិនប្បដិគ្គហណតោ បដ្ឋាយាតិ បដិសន្ធិគ្គហណេ សេតវារណសុបិនំ បស្សិត្វា ព្រាហ្មណេហិ ព្យាកតកាលតោ បដ្ឋាយ.

៣៧៩. ធម្មសរីរស្ស អរោគភាវេន សាធូតិ មរិសនិយោតិ មារិសោ, បិយាយនវចនមេតំ. តេនាហ ‘‘សម្បិយាយមានា’’តិអាទិ. អជជ្ជិតន្តិ ឯវំ អភុញ្ជិតំ ភការស្ស ជការាទេសំ កត្វា. តេនាហ ‘‘អភោជន’’ន្តិ. ឯវំ មា ករិត្ថាតិ ‘‘លោមកូបេហិ អជ្ឈោហារេស្សាម អនុប្បវេសេស្សាមា’’តិ យថា តុម្ហេហិ វុត្តំ, ឯវំ មា ករិត្ថ. កស្មា? យាបេស្សាមហន្តិ អហញ្ច យាវទត្ថំ អាហារមត្តំ ភុញ្ជន្តោ យថា យាបេស្សាមិ, ឯវំ អាហារំ បដិសេវិស្សាមិ.

៣៨០-៨១. ឯតាវ បរមន្តិ ឯត្តកំ បរមំ, ន ឥតោ បរំ ឱបក្កមិកទុក្ខវេទនាវេទិយនំ អត្ថីតិ អត្ថោ. រញ្ញោ គហេតព្ពនង្គលតោ អញ្ញានិ សន្ធាយ ‘‘ឯកេន ឩន’’ន្តិ វុត្តំ. តំ សុវណ្ណបរិក្ខតំ, ឥតរានិ រជតបរិក្ខតានិ. តេនាហ ‘‘អមច្ចា ឯកេនូនអដ្ឋសតរជតនង្គលានី’’តិ. អាឡារុទកសមាគមេ លទ្ធជ្ឈានានិ វដ្ដបាទកានិ, អានាបានសមាធិ បន កាយគតាសតិបរិយាបន្នត្តា សព្ពេសញ្ច ពោធិសត្តានំ វិបស្សនាបាទកត្តា ‘‘ពោធាយ មគ្គោ’’តិ វុត្តោ. ពុជ្ឈនត្ថាយាតិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ, សព្ពស្សេវ វា ញេយ្យធម្មស្ស អភិសម្ពុជ្ឈនាយ. សតិយា អនុស្សរណកវិញ្ញាណំ សតានុសារិវិញ្ញាណំ. កស្សា បន សតិយាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘នយិទ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

៣៨២. បច្ចុបដ្ឋិតាតិ តំតំវត្តករណវសេន បតិឧបដ្ឋិតា ឧបដ្ឋាយកា. តេនាហ ‘‘បណ្ណសាលា’’តិអាទិ. បច្ចយពាហុល្លិកោតិ បច្ចយានំ ពាហុល្លាយ បដិបន្នោ. អាវត្តោតិ បុព្ពេ បច្ចយគេធប្បហានាយ បដិបន្នោ, ឥទានិ តតោ បដិនិវត្តោ. តេនាហ ‘‘រសគិទ្ធោ…បេ… អាវត្តោ’’តិ. ធម្មនិយាមេនាតិ ធម្មតាយ. តមេវ ធម្មតំ ទស្សេតុំ ‘‘ពោធិសត្តស្សា’’តិអាទិមាហ. ពារាណសិមេវ តត្ថាបិ ច សព្ពពុទ្ធានំ អវិជហិតធម្មចក្កបវត្តនដ្ឋានមេវ អគមំសុ. បញ្ចវគ្គិយា កិរ វិសាខមាសស្ស អទ្ធមាសិយំ គតា. តេនាហ ‘‘តេសុ គតេសុ អឌ្ឍមាសំ កាយវិវេកំ លភិត្វា’’តិ.

៣៨៧. ‘‘អទ្ធាភោតោ គោតមស្ស សាវកាចិត្តភាវនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ, នោ កាយភាវន’’ន្តិ ឥមំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯកំ បញ្ហំ បុច្ឆិ’’ន្តិ. ឥមំ ធម្មទេសនន្តិ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហ’’ន្តិអាទិកំ ធម្មទេសនំ. អសល្លីនោ តណ្ហាទិដ្ឋិកិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តា តេហិ សព្ពសោ ន លិត្តោ. អនុបលិត្តោតិ តស្សេវ វេវចនំ តណ្ហានន្ទិយា អភាវេន. គោចរជ្ឈត្តមេវាតិ គោចរជ្ឈត្តសញ្ញិតេ ផលសមាបត្តិយា អារម្មណេ, និព្ពានេតិ អត្ថោ. យំ សន្ធាយ បាឡិយំ ‘‘បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ’’តិ វុត្តំ សន្និសីទាបេមីតិ ផលសមាបត្តិសមាធិនា អច្ចន្តសមាទានវសេន ចិត្តំ សម្មទេវ និសីទាបេមិ. បុព្ពាភោគេនាតិ សមាបជ្ជនតោ បុព្ពេ បវត្តអាភោគេន. បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ សមាបជ្ជនក្ខណំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. តេនាហ ‘‘សាធុការ…បេ… អវិច្ឆិន្នេយេវា’’តិ. ឯវមស្ស បរិច្ឆិន្នកាលសមាបជ្ជនំ យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ វុដ្ឋានញ្ច ពុទ្ធានំ ន ភារិយំ វសីភាវស្ស តថាសុប្បគុណភាវតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ ហី’’តិអាទិ. ធម្មសម្បដិគ្គាហកានំ អស្សាសវារេ វា. តទា ហិ ទេសិយមានំ ធម្មំ ឧបធារេតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា តស្មិំ ខណេ ទេសិតទេសនា និរត្ថកា សិយា. ន ហិ ពុទ្ធានំ និរត្ថកា កិរិយា អត្ថិ.

ឱកប្បនីយមេតន្តិ ‘‘តស្សា ឯវ កថាយា’’តិអាទិនា វុត្តំ អតិវិយ អច្ឆរិយគតំ អដ្ឋុប្បត្តិំ សុត្វា ឦទិសី បដិបត្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សេវ ហោតីតិ ឧបវាទវសេន វទតិ, ន សភាវេន. តេនាហ ‘‘សត្ថរិ បសាទមត្តម្បិ ន ឧប្បន្ន’’ន្តិ. កាយទរថោតិ បច្ចយវិសេសវសេន រូបកាយស្ស បរិស្សមាការោ. ឧបាទិន្នកេតិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធេ. អនុបាទិន្នកេតិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធេ. វិកសន្តិ សូរិយរស្មិសម្ផស្សេន. តទភាវេន មកុលានិ ហោន្តិ. កេសញ្ចិ តិន្តិនិកាទិរុក្ខានំ. បតិលីយន្តិ និស្សយរូបធម្មអវិប្ផារិកតាយ. អរូបធម្មតាយ បញ្ចវិញ្ញាណានញ្ចេវ កិរិយាមយវិញ្ញាណានញ្ច អប្បវត្តិសញ្ញិតា អវិប្ផារិកតា ហោតិ, យត្ថ និទ្ទាសមញ្ញា. តេនាហ ‘‘ទរថវសេន ភវង្គសោតញ្ច ឥធ និទ្ទាតិ អធិប្បេត’’ន្តិ. តត្ថ ទរថវសេនាតិ ទរថវសេនេវ, ន ថិនមិទ្ធវសេនាតិ អវធារណំ អវធារណផលញ្ច និទ្ធារេតព្ពំ. តំ សន្ធាយាតិ កាយស្ស ទរថសង្ខាតសរីរគិលានហេតុកំ និទ្ទំ សន្ធាយ. សរីរគិលានញ្ច ភគវតោ នត្ថីតិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០០; ម. និ. ២.២២; ចូឡវ. ៣៤៥) វចនតោ. សម្មោហវិហារស្មិន្តិ បច្ចត្តេ ឯតំ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘សម្មោហវិហារោតិ វទន្តី’’តិ, សម្មោហវិហារស្មិំ វា បរិយាបន្នំ ឯតំ វទន្តិ, យទិទំ ទិវា និទ្ទោក្កមនន្តិ យោជនា.

៣៨៩. ឧបនីតេហីតិ ទោសមគ្គំ និន្ទាបថំ ឧបនីតេហិ. អភិនន្ទិត្វាតិ សម្បិយាយិត្វា. តេនាហ ‘‘ចិត្តេន សម្បដិច្ឆន្តោ’’តិ. អនុមោទិត្វាតិ ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ ទេសនាយ ថោមនវសេន អនុមោទិត្វា. តេនាហ ‘‘វាចាយបិ បសំសន្តោ’’តិ. សម្បត្តេ កាលេតិ បព្ពជ្ជាយោគ្គេ កាលេ អនុប្បត្តេ.

គណំ វិនោទេត្វាតិ គណំ អបនេត្វា គណបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា. បបញ្ចន្តិ អវសេសកិលេសំ. ‘‘បុញ្ញវា រាជបូជិតោ’’តិ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘តស្មិញ្ហិ កាលេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឆន្ទវាសហរណេន ឧបោសថកម្មំ ករោន្តោ.

សកលំ រត្តិំ ពុទ្ធគុណានំយេវ កថិតត្តា ថេរស្ស ញាណំ ទេសនាវិភវញ្ច វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘ឯត្តកាវ, ភន្តេ, ពុទ្ធគុណា’’តិ. ឥមាយ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ ធម្មកថាយ អនវសេសតោ ពុទ្ធគុណា កថិតា វិយ ជាយន្តិ, ឯវំ សន្តេបិ អនន្តាបរិមេយ្យាវ តេ, កិំ ឥតោ បរេបិ វិជ្ជន្តេវាតិ ថេរំ តត្ថ សីហនាទំ នទាបេតុកាមោ អាហ ‘‘ឧទាហុ អញ្ញេបិ អត្ថី’’តិអាទិ. រជ្ជស្ស បទេសិកត្តា, យថាវុត្តសុភាសិតស្ស ច អនគ្ឃត្តា វុត្តំ ‘‘អយំ មេ ទុគ្គតបណ្ណាការោ’’តិ. តិយោជនសតិកន្តិ ឥទំ បរិក្ខេបវសេន វុត្តំ, តញ្ច ខោ មនុស្សានំ បរិភោគវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

មហាសច្ចកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.