៥. ចូឡសច្ចកសុត្តវណ្ណនា

៣៥៣. ហំសវដ្ដកច្ឆន្នេនាតិ ហំសវដ្ដកបដិច្ឆន្នេន, ហំសមណ្ឌលាការេនាតិ អត្ថោ.

វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, មគ្គោ. កិំ វទន្តិ? ឧត្តរំ. វាទានំ សតានិ វាទសតានិ. ‘‘និគណ្ឋោ បញ្ចវាទសតានិ, និគណ្ឋី បញ្ចវាទសតានី’’តិ ឯវំ និគណ្ឋោ ច និគណ្ឋី ច បញ្ច បញ្ច វាទសតានិ ឧគ្គហេត្វា វិចរន្តា. កិរិយតោ តេ បុច្ឆិំសុ, លិង្គតោ បន និគណ្ឋភាវោ ញាតោ. តេនាហ ‘‘អហំ វាទំ អារោបេស្សាមី’’តិ.

ជគ្គន្តោ សម្មជ្ជនាទិវសេន. ទិវាតរន្តិ អតិទិវំ. ‘‘កស្ស បុច្ឆា, កស្ស វិស្សជ្ជនំ ហោតូ’’តិ បរិព្ពាជិកាហិ វុត្តេ ថេរោ អាហ ‘‘បុច្ឆា នាម អម្ហាកំ បត្តា’’តិ. បុច្ឆា វាទានំ បុព្ពបក្ខោ, យស្មា តុម្ហេ វាទបសុតា វាទាភិរតា ធជំ បគ្គយ្ហ វិចរថ, តស្មា វាទានំ បុព្ពបក្ខោ អម្ហាកំ បត្តោ, ឯវំ សន្តេបិ តុម្ហាកំ មាតុគាមភាវតោ បុព្ពបក្ខំ ទេមាតិ អាហ ‘‘តុម្ហេ បន មាតុគាមា នាម បឋមំ បុច្ឆថា’’តិ. តា បរិព្ពាជិកា ឯកេកា អឌ្ឍតេយ្យសតវាទមគ្គំ បុច្ឆន្តិយោ វាទសហស្សំ បុច្ឆិំសុ. យថា និសិតស្ស ខគ្គស្ស កុមុទនាឡច្ឆេទនេ កិមត្ថិ ភារិយំ, ឯវំ បដិសម្ភិទាប្បត្តស្ស សាវកេសុ បញ្ញវន្តានំ អគ្គភាវេ ឋិតស្ស ធម្មសេនាបតិនោ បុថុជ្ជនបរិកប្បិតបញ្ហវិស្សជ្ជនេ កិមត្ថិ ភារិយំ. តេនាហ ‘‘ថេរោ ខគ្គេនា’’តិអាទិ. តត្ថ និជ្ជដំ និគ្គណ្ឋិំ កត្វាតិ យថា តា បុន តត្ថ ជដំ គណ្ឋិំ កាតុំ ន វិសហន្តិ, តថា វិជដេត្វា កថេសិ. អយំ ថេរោ ចតុរង្គសមន្នាគតេ អន្ធការេ សហស្សវដ្ដិកំ ទីបេន្តោ វិយ អញ្ញេសំ អវិសយេ អន្ធការភូតេ បញ្ហេ បុច្ឆិតមត្តេយេវ វិស្សជ្ជេសីតិ ថេរស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ទិស្វា សយញ្ច អន្តិមភវិកតាយ កោហញ្ញេ ឋាតុំ អសក្កោន្តិយោ ‘‘ឯត្តកមេវ, ភន្តេ, មយំ ជានាមា’’តិ អាហំសុ. ថេរស្ស វិសយន្តិ ថេរស្ស បញ្ញាវិសយំ.

នេវ អន្តំ ន កោដិំ អទ្ទសំសូតិ ឯកន្តិ វត្តព្ពស្ស ពហុភាវតោ តស្សា បុច្ឆាយ អត្ថោ ឯវមន្តោ ឯវមវសានកោដីតិ ន បស្សិំសុ ន ជានិំសុ. ថេរោ តាសំ អជ្ឈាសយំ ឱលោកេន្តោ បព្ពជ្ជារុចិំ ទិស្វា អាហ ‘‘ឥទានិ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ឧត្តរិតរបញ្ញោតិ វាទមគ្គបរិចយេន មេធាវិតាយ ច យាទិសា តាសំ បញ្ញា, តតោ ឧត្តរិតរបញ្ញោ.

កថាមគ្គោតិ វាទមគ្គោ. តស្មា តេហិ តេហិ បរប្បវាទាទីហិ ភស្សំ វាទមគ្គំ បការេហិ វទេតីតិ ភស្សប្បវាទកោ. បណ្ឌិតវាទោតិ អហំ បណ្ឌិតោ និបុណោ ពហុស្សុតោតិ ឯវំវាទី. យំ យំ នក្ខត្តាចារេន អាទិសតីតិ នក្ខត្តគតិយា កាលញាណេន ‘‘អសុកទិវសេ ចន្ទគ្គាហោ ភវិស្សតិ, សូរិយគ្គាហោ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា យំ យំ អាទេសំ ភណតិ. សាធុលទ្ធិកោ ញាណសម្បត្តិយា សុន្ទរោ. អារោបិតោតិ បដិញ្ញាហេតុនិទស្សនាទិទោសំ ឧបរិ អារោបិតោ វាទោ ស្វារោបិតោ. ទោសបទំ អារោបេន្តេន វាទិនា បរវាទិម្ហិ អភិភុយ្យ តស្ស ធាតុក្ខោភោបិ សិយា, ចិត្តវិក្ខេបេន យេន ទោសោ តេន សង្កប្បិតោ សម្បវេធិតោតិ. ថូណន្តិ សរីរំ ខោភិតន្តិ កត្វា. ថូណន្តិ ហិ លោហិតបិត្តសេម្ហានំ អធិវចនំ សព្ពង្គសរីរធារណតោ. អបិច ថូណបទោ នាម អត្ថិ កថាមគ្គោ វាទមគ្គំ គណ្ហន្តានំ. សច្ចកោ បន កោហញ្ញេ ឋត្វា អត្តនោ វាទប្បភេទវសេន បរេ វិម្ហាបេន្តោ ‘‘ថូណំ ចេបាហ’’ន្តិអាទិមាហ. សាវកានំ វិនយំ នាម សិក្ខាបទំ, តញ្ច ធម្មទេសនា ហោតីតិ ឯសា ឯវ ចស្ស អនុសាសនីតិ វិនយនាទិមុខេន សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស មតំ សាសនំ បុច្ឆន្តោ សច្ចកោ ‘‘កថំ បន, ភោ, អស្សជី’’តិអាទិមាហ. អថស្ស ថេរោ ‘‘លក្ខណត្តយកថា នាម អនញ្ញសាធារណា ពុទ្ធាវេណិកា ធម្មទេសនា, តត្រ ច មយា អនិច្ចកថាយ សមុដ្ឋាបិតាយ តំ អសហន្តោ សច្ចកោ តុច្ឆមានេន បដបដាយន្តោ កុរុមានោ លិច្ឆវី គហេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អាគមិស្សតិ, អថស្ស ភគវា វាទំ មទ្ទិត្វា អនិច្ចន្តិ បតិដ្ឋបេន្តោ ធម្មំ កថេស្សតិ, តទា ភវិស្សតិ វិជហិតវាទោ សម្មាបដិបត្តិយា បតិដ្ឋិតោ’’តិ ចិន្តេត្វា អនិច្ចានត្តលក្ខណបដិសំយុត្តំ ភគវតោ អនុសាសនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ, ភោ, អគ្គិវេស្សនា’’តិអាទិមាហ.

កស្មា បនេត្ថ ទុក្ខលក្ខណំ អគ្គហិតន្តិ អាហ ‘‘ថេរោ បនា’’តិអាទិ. ‘‘ឧបារម្ភស្ស ឱកាសោ ហោតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តំ វិវរិតុំ ‘‘មគ្គផលានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បរិយាយេនាតិ សង្ខារទុក្ខតាបរិយាយេន. អយន្តិ សច្ចកោ. នយិទំ តុម្ហាកំ សាសនំ នាមាតិ យត្ថ តុម្ហេ អវដ្ឋិតា, ឥទំ តុម្ហាកំ សព្ពញ្ញុសាសនំ នាម ន ហោតិ ទុក្ខតោ អនិស្សរណត្តា, អថ ខោ មហាអាឃាតនំ នាមេតំ, មហាទុក្ខនិទ្ទិដ្ឋត្តា បន និរយុស្សទោ នាម ឧស្សទនិរយោ នាម, តស្មា នត្តិ នាម តុម្ហាកំ សុខាសា. ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយាតិ ឧស្សុក្កំ កត្វា, ទុក្ខមេវ ជីរាបេន្តា សព្ពសោ ទុក្ខមេវ អនុភវន្តា, អាហិណ្ឌថ វិចរថាតិ. សព្ពមិទំ តស្ស មិច្ឆាបរិកប្បិតមេវ. កស្មា? ទុក្ខសច្ចូបសញ្ហិតាយេវ ហេត្ថ និប្បរិយាយកថា នាម. តស្ស ហិ បរិញ្ញត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ. មគ្គផលានិ សង្ខារភាវេន ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខ’’ន្តិ បរិយាយតោ ទុក្ខំ, ន និប្បរិយាយតោ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. សោតុំ អយុត្តំ មិច្ឆាវាទត្តាតិ អធិប្បាយោ.

៣៥៤. សហ អត្ថានុសាសនំ អគារន្តិ សន្ធាគារំ, រាជកុលានំ សន្ថាបនអគារន្តិបិ សន្ធាគារំ, តស្មិំ សន្ថាគារេតិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ កាលេ តាទិសេ កាលេ រាជកិច្ចានំ សន្ថានមេត្ថ វិចារេន្តីតិ សន្ធាគារំ, តស្មិំ សន្ថាគារេតិបិ អត្ថោ. បតិដ្ឋិតន្តិ ‘‘អនិច្ចំ អនត្តា’’តិ ច បដិញ្ញាតំ. ឥទានេវ បិដ្ឋិំ បរិវត្តេន្តោតិ ភគវតោ នលាដំ អនោលោកេត្វា វិមុខភាវំ អាបជ្ជន្តោ. សុរាឃរេតិ សុរាសម្បាទកគេហេ. បិដ្ឋកិលញ្ជន្តិ បិដ្ឋឋបនកិឡញ្ជំ. វាលន្តិ ចង្គវារំ. សាណសាដកករណត្ថន្តិ សាណសាដកំ ករោន្តិ ឯតេនាតិ សាណសាដកករណំ, សុត្តំ, តទត្ថំ. សាណវាកា ឯតេសុ សន្តីតិ សាណវាកា, សាណទណ្ឌា. តេ គហេត្វា សាណានំ ធោវនសទិសំ កីឡិតជាតំ យថា ‘‘ឧទ្ទាលបុប្ផភញ្ជិកា, សាណភញ្ជិកា’’តិ ច. កិំ សោ ភវមានោតិ កីទិសោ ហុត្វា សោ ភវមានោ, កិំ ហោន្តោ លោកេ អគ្គបុគ្គលស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វាទារោបនំ នាម តតោ ឧត្តរិតរសូរគុណោ ឯវ យក្ខាទិភាវេន សោ ភវមានោ អភិសម្ភុណេយ្យ. អយំ បន អប្បានុភាវតាយ បិសាចរូបោ កិំ ឯត្តកំ កាលំ និទ្ទាយន្តោ អជ្ជ បពុជ្ឈិត្វា ឯវំ វទតីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘កិំ យក្ខោ’’តិអាទិ.

៣៥៥. មហាមជ្ឈន្ហិកសមយេតិ មហតិ មជ្ឈន្ហិកកាលេ, គគនមជ្ឈេ សូរិយគតវេលាយ. ទិវាបធានិកា បធានានុយុញ្ជកា. វត្តំ ទស្សេត្វាតិ បច្ឆាភត្តំ ទិវាវិហារូបគមនតោ បុព្ពេ កាតព្ពវត្តំ ទស្សេត្វា បដិបជ្ជិត្វា. ភគវន្តំ ទស្សេន្តោតិ ភគវតិ គារវពហុមានំ វិភាវេន្តោ ឧភោ ហត្ថេ កមលមកុលាការេ កត្វា ឧក្ខិប្ប ភគវន្តំ ទស្សេន្តោ.

តំ សន្ធាយាតិ តំ អបរិច្ឆិន្នគណនំ សន្ធាយ ឯវំ ‘‘មហតិយា លិច្ឆវិបរិសាយា’’តិ វុត្តំ. កិំ សីសេន ភូមិំ បហរន្តេនេវ វន្ទនា កតា ហោតិ? កេរាដិកាតិ សឋា. មោចេន្តាតិ ភិក្ខាទានតោ មោចេន្តា. អវក្ខិត្តមត្តិកាបិណ្ឌោ វិយាតិ ហេដ្ឋាខិត្តមត្តិកាបិណ្ឌោ វិយ. យត្ថ កត្ថចីតិ អត្តនោ អនុរូបំ វចនំ អសល្លបេន្តោ យត្ថ កត្ថចិ.

៣៥៦. ទិស្សតិ ‘‘ឥទំ ឥមស្ស ផល’’ន្តិ អបទិស្សតិ ឯតេនាតិ ទេសោ, ការណំ, តទេវ តស្ស បវត្តិដ្ឋានតាយ ឱកាសោតិ អាហ ‘‘កញ្ចិទេវ ទេសន្តិ កញ្ចិ ឱកាសំ កិញ្ចិ ការណ’’ន្តិ. ឱកាសោ ឋានន្តិ ច ការណំ វុច្ចតិ ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.១៦១; ម. និ. ៣.១២៨-១៣១; អ. និ. ១.២៦៨-២៩៥; វិភ. ៨០៩). យទាកង្ខសីតិ ន វទន្តិ អនវសេសធម្មវិសយត្តា បដិញ្ញាយ. តុម្ហន្តិ តុម្ហាកំ. យក្ខ…បេ… បរិព្ពាជកានន្តិ ឯត្ថ ‘‘បុច្ឆាវុសោ, យទាកង្ខសី’’តិអាទីនិ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. អាឡវកសុត្ត) បុច្ឆាវចនានិ យថាក្កមំ យោជេតព្ពានិ.

ញត្វា សយំ លោកមិមំ បរញ្ចាតិ ឥទំ មហាសត្តោ និរយំ សគ្គញ្ច តេសំ បច្ចក្ខតោ ទស្សេត្វា អាហ.

តគ្ឃ តេ អហមក្ខិស្សំ, យថាបិ កុសលោ តថាតិ យថា បការេន សុកុសលោ សព្ពញ្ញូ ជានាតិ កថេតិ, តថា អហំ កថេស្សាមិ. តស្ស បន ការណំ អការណញ្ច អវិជានន្តោ រាជានំ ករោតុ វា មា វា, អហំ បន តេ អក្ខិស្សាមីតិ អាហ ‘‘រាជា ច ខោ…បេ… ន វា’’តិ.

កថិតនិយាមេនេវ កថេន្តោតិ តេបរិវដ្ដកថាយ ទុក្ខលក្ខណម្បេស កថេស្សតិ, ឥធ បន អញ្ញថា សាវកេន អស្សជិនា កថិតំ, អញ្ញថា សមណេន គោតមេនាតិ វចនោកាសបរិហរណត្ថំ ទុក្ខលក្ខណំ អនាមសិត្វា ថេរេន កថិតនិយាមេនេវ អនិច្ចានត្តលក្ខណមេវ កថេន្តេន ភគវតា – ‘‘រូបំ អនត្តា យាវ វិញ្ញាណំ អនត្តា’’តិ វុត្តេ សច្ចកោ តំ អសម្បដិច្ឆន្តោ ឧបមាយ អត្ថញាបនេ ឧបមាបមាណំ យថា ‘‘គោ វិយ គវយោ’’តិ អត្តានំ ឧបមេយ្យំ កត្វា ឧបមាបមាណេន បតិដ្ឋាបេតុកាមោ អាហ ‘‘ឧបមា មំ, ភោ គោតម, បដិភាតី’’តិ, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ, ឧបមាយបិធេកច្ចេ វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានន្តីតិ អធិប្បាយោ. ភគវា ឧបមាសតេន, អញ្ញេន វាបិ បមាណេន តវ អត្តា បតិដ្ឋាបេតុំ ន លព្ភា អត្តនោ វិយ បមាណស្សបិ អនុបលព្ភនតោតិ អាហ ‘‘បដិភាតុ តំ អគ្គិវេស្សនា’’តិ. យថា ហិ អត្តា នាម កោចិ បរមត្ថតោ ន ឧបលព្ភតិ ឯកំសេន អនុបលទ្ធិតោ, ឯវស្ស ញាបកបុគ្គលំ បមាណម្បិ ន ឧបលព្ភតិ. តេនាហ ‘‘អាហរ តំ ឧបមំ វិស្សត្ថោ’’តិ, ន តេន តវ អត្តវាទោ បតិដ្ឋំ លភតីតិ អធិប្បាយោ.

យំ ទិដ្ឋំ កាយិកំ វា បុញ្ញាបុញ្ញំ បុរិសបុគ្គលេ ឧបលព្ភតិ, តេន វិញ្ញាយតិ រូបត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ, តថា យំ ទិដ្ឋំ សុខទុក្ខបដិសំវេទនំ បុរិសបុគ្គលេ ឧបលព្ភតិ, យំ ទិដ្ឋំ នីលាទិសញ្ជាននំ, យំ ទិដ្ឋំ រជ្ជនទុស្សនាទិ, យំ ទិដ្ឋំ អារម្មណបដិវិជាននំ បុរិសបុគ្គលេ ឧបលព្ភតិ, តេន វិញ្ញាយតិ វិញ្ញាណត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោតិ. ឯវំ រូបាទិលក្ខណោ អត្តា តត្ថ តត្ថ កាយេ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេតិ, ឯវញ្ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា កម្មផលសម្ពន្ធោ ន យុជ្ជេយ្យាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា កិំ ទីបេតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តេតិ សត្តា. បតិដ្ឋាយាតិ និស្សាយ. ‘‘រូបត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ’’តិអាទិនា រូបាទិធម្មេ ‘‘អត្តា’’តិ វត្វា បុន ‘‘រូបេ បតិដ្ឋាយា’’តិអាទិំ វទន្តោ អយំ និគណ្ឋោ អត្តនោ វាទំ ភិន្ទតិ បតិដ្ឋានស្ស, បតិដ្ឋាយកស្ស ច អភេទទីបនតោ. រូបាទយោ វេទនាទិសភាវា អត្តា តន្និស្សយេន បុញ្ញាទិកិរិយាសមុបលទ្ធិតោ ឥធ យំ និស្សាយ បុញ្ញាទិកិរិយា សមុបលព្ភតិ, តេ រូបាទយោ សត្តសញ្ញិតា អត្តសភាវា ទិដ្ឋា យថា តំ ទេវតាទីសុ, យេ បន សត្តសញ្ញិតា តតោ អញ្ញេ អសត្តសភាវា ទិដ្ឋា យថា តំ កដ្ឋកលិង្គរាទីសូតិ ឯវំ សាធេតព្ពំ អត្ថំ សហេតុំ កត្វា ទស្សេន្តោ និគណ្ឋោ និទស្សនំ អានេសីតិ អាហ ‘‘អតិវិយ សការណំ កត្វា ឧបមំ អាហរី’’តិ. តស្ស បន ‘‘ពលករណីយា’’តិ វុត្តបុរិសប្បយោគា វិយ ពីជគាមភូតគាមាបិ សជីវា ឯវាតិ លទ្ធីតិ តេ សទិសូទាហរណភាវេន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សចេ បន យេ ជីវស្ស អាធារណភាវេន សហិតេន បវត្តេតព្ពភាវេន សល្លក្ខេតព្ពា, តេ សជីវាតិ ឥច្ឆិតា, ន កេវលេន បវត្តេតព្ពភាវេន. ឯវំ សតិ ‘‘ពលករណីយា កម្មន្តា’’តិ វទន្តេន វិសទិសូទាហរណភាវេន ឧបនីតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សមត្ថោ នាម នត្ថិ អត្តវាទភញ្ជនស្ស អនត្តតាបតិដ្ឋាបនស្ស ច សុគតាវេណិកត្តា. យំ បនេតរហិ សាសនិកា យថាសត្តិ តទុភយំ ករោន្តិ, តំ ពុទ្ធេហិ ទិន្ននយេ ឋត្វា តេសំ ទេសនានុសារតោ. និវត្តេត្វាតិ នីហរិត្វា, វិសុំ កត្វាតិ អត្ថោ. សកលំ វេសាលិន្តិ សព្ពវេសាលិវាសិនំ ជនំ និស្សយូបចារេន និស្សិតំ វទតិ យថា ‘‘គាមោ អាគតោ’’តិ. សំវដ្ដិត្វាតិ សម្បិណ្ឌិត្វា, ឯកជ្ឈំ គហេត្វាតិ អត្ថោ.

៣៥៧. បតិដ្ឋបេត្វាតិ យថា តំ វាទំ ន អវជានាតិ, ឯវំ បដិញ្ញំ ការេត្វាតិ អត្ថោ. ឃាតិ-សទ្ទោ ហិំសនត្ថោ, តតោ ច សទ្ទវិទូ អរហត្ថំ តាយ-សទ្ទំ ឧប្បាទេត្វា ឃាតេតាយន្តិ រូបសិទ្ធិំ ឥច្ឆន្តីតិ អាហ ‘‘ឃាតារហ’’ន្តិ. ជាបេតាយន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វត្តិតុញ្ច មរហតីតិ ម-ការោ បទសន្ធិករោ. វិសេសេត្វា ទីបេតីតិ ‘‘វត្តតិ’’ឥច្ចេវ អវត្វា ‘‘វត្តិតុញ្ច មរហតី’’តិ ទុតិយេន បទេន ភគវតា វុត្តំ វិសេសេត្វា ទីបេតិ.

បាសាទិកំ អភិរូបន្តិ អភិមតរូបសម្បន្នំ សព្ពាវយវំ. តតោ ឯវ សុសជ្ជិតំ សព្ពកាលំ សុដ្ឋុ សជ្ជិតាការមេវ. ឯវំវិធន្តិ យាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ, តំ ទស្សេតិ ‘‘ទុព្ពណ្ណ’’ន្តិអាទិនា. ឥមស្មិំ ឋានេតិ ‘‘វត្តតិ តេ តស្មិំ រូបេ វសោ’’តិ ឯតស្មិំ ការណគ្គហណេ. ការណញ្ហេតំ ភគវតា គហិតំ ‘‘វត្តតិ…បេ… មា អហោសី’’តិ. តេនេតំ ទស្សេតិ រូបំ អនត្តា អវសវត្តនតោ, យញ្ហិ វសេ ន វត្តតិ, តំ អនត្តកមេវ ទិដ្ឋំ យថា តំ សម្បត្តិ. វាទន្តិ ទោសំ និគ្គហំ អារោបេស្សតិ. សត្តធា មុទ្ធា ផលតីតិ សហធម្មិកសាកច្ឆាហិ តថាគតេ, បុច្ឆន្តេ អព្យាករណេន វិហេសាយ កយិរមានត្តា តតិយេ វារេ ធម្មតាវសេន វិហេសកស្ស សត្តធា មុទ្ធា ផលតិ យថា តំ សព្ពញ្ញុបដិញ្ញាយ ភគវតោ សម្មុខភាវូបគមនេ. វជិរបាណិ បន កស្មា ឋិតោ ហោតីតិ? ភគវា វិយ អនុកម្បមានោ មហន្តំ ភយានកំ រូបំ មាបេត្វា តាសេត្វា ឥមំ ទិដ្ឋិំ វិស្សជ្ជាបេមីតិ តស្ស បុរតោ អាកាសេ វជិរំ អាហរន្តោ តិដ្ឋតិ, ន មុទ្ធំ ផាលេតុកាមោ. ន ហិ ភគវតោ បុរតោ កស្សចិ អនត្ថោ នាម ហោតិ. យស្មា បន ភគវា ឯកំសតោ សហធម្មិកមេវ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុច្ឆិតេ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

អាទិត្តន្តិ ទិប្បមានំ. អក្ខិនាសាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឯឡកសីសសទិសកេសមស្សុអាទីនំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘ទិដ្ឋិវិស្សជ្ជាបនត្ថ’’ន្តិ វត្វា នយិទំ យទិច្ឆាវសេន អាគមនំ, អថ ខោ អាទិតោ មហាព្រហ្មានំ បុរតោ កត្វា អត្តនា កតបដិញ្ញាវសេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ន្តិ វជិរបាណិំ. តំ សច្ចកស្ស បដិញ្ញាយ បរិវត្តនការណំ. អញ្ញេបិ នុ ខោតិអាទិ សច្ចកស្ស វីមំសកភាវទស្សនំ. អវីមំសកេន ហិ តំ ទិស្វា មហាយក្ខោតិ វទេយ្យ, តេនស្ស អសារុប្បំ សិយា, អយំ បន អញ្ញេសំ អភីតភាវំ ឧបធារេត្វា ‘‘អទ្ធាមេ យក្ខំ ន បស្សន្តិ, តស្មា មយ្ហមេវ ភយំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ តីរេត្វា យុត្តប្បត្តវសេន បដិបជ្ជិ.

៣៥៨. ឧបធារេត្វាតិ ព្យាកាតព្ពមត្ថំ សល្លក្ខេត្វា. ឯសេវ នយោតិ សង្ខារវិញ្ញាណេសុបិ សញ្ញាយ វិយ នយោតិ អត្ថោ. វុត្តវិបរិយាយេនាតិ ‘‘អកុសលា ទុក្ខា វេទនា មា អហោសិ, អកុសលា ទោមនស្សសម្បយុត្តា សញ្ញា មា អហោសី’’តិអាទិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សប្បទដ្ឋវិសន្តិ សព្ពសត្តានំ សប្បទដ្ឋដ្ឋានេ សរីរបទេសេ បតិតំ វិសំ. អល្លីនោតិ សំសិលិដ្ឋោ. ឧបគតោតិ ន អបគតោ. អជ្ឈោសិតោតិ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា ឋិតោ. បរិតោ ជានេយ្យាតិ សមន្តតោ សព្ពសោ កិញ្ចិបិ អសេសេត្វា ជានេយ្យ. បរិក្ខេបេត្វាតិ អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនវសេន សព្ពសោ ខេបេត្វា. តថាភូតោ ចស្ស ខយវយំ ឧបនេតិ នាមាតិ អាហ ‘‘ខយំ វយំ អនុប្បាទំ ឧបនេត្វា’’តិ.

៣៥៩. អត្តនោ វាទស្ស អសារភាវតោ, យថាបរិកប្បិតស្ស វា សារស្ស អភាវតោ អន្តោសារវិរហិតោ រិត្តោ. វិប្បការន្តិ ទិដ្ឋិយា សីលាចារស្ស ច វសេន វិរូបតំ សាបរាធតំ សាវជ្ជតំ តេសំ ឧបរិ អារោបេត្វា. សិន្នបត្តោតិ តនុកបត្តោ. វិផារិតន្តិ វិផាឡិតំ.

អសារករុក្ខបរិចិតោតិ បលាសាទិអសាររុក្ខកោដ្ដនេ កតបរិចយោ. ថទ្ធភាវន្តិ វិបក្កភាវំ, តិក្ខភាវន្តិ អត្ថោ. នត្ថីតិ សទា នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ. បរិសតីតិ ចតុបរិសមជ្ឈេ. តថា ហិ ‘‘គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វា បដិច្ឆន្នសរីរា’’តិ វុត្តំ. យន្តារុឡ្ហស្ស វិយាតិ ព្យាករណត្ថំ វាយមយន្តំ អារុឡ្ហស្ស វិយ.

៣៦០. ទិដ្ឋិវិសូកានីតិ ទិដ្ឋិកិញ្ចកានិ. ទិដ្ឋិសញ្ចរិតានីតិ ទិដ្ឋិតាឡនានិ. ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតានីតិ ទិដ្ឋិឥញ្ជិតានិ. តេសំ អធិប្បាយំ ញត្វាតិ តេសំ លិច្ឆវិកុមារានំ ឥញ្ជិតេនេវ អជ្ឈាសយំ ជានិត្វា. តេនាហ ‘‘ឥមេ’’តិអាទិ.

៣៦១. យស្មិំ អធិគតេ បុគ្គលោ សត្ថុសាសនេ វិសារទោ ហោតិ បរេហិ អសំហារិយោ, តំ ញាណំ វិសារទស្ស ភាវោតិ កត្វា វេសារជ្ជន្តិ អាហ ‘‘វេសារជ្ជប្បត្តោតិ ញាណប្បត្តោ’’តិ. តតោ ឯវមស្ស ន បរោ បច្ចេតព្ពោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អបរប្បច្ចយោ. ន បរោ បត្តិយោ សទ្ទហាតព្ពោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អបរប្បត្តិយោ. កាមំ សច្ចកោ សេក្ខភូមិ អសេក្ខភូមីតិ ឥទំ សាសនវោហារំ ន ជានាតិ. បស្សតីតិ បន ទស្សនកិរិយាយ វិប្បកតភាវស្ស វុត្តត្តា ‘‘ន ឯត្តាវតា ភិក្ខុកិច្ចំ បរិយោសិត’’ន្តិ អញ្ញាសិ, តស្មា បុន ‘‘កិត្តាវតា បនា’’តិ បុច្ឆំ អារភិ. តេន វុត្តំ ‘‘បស្សតីតិ វុត្តត្តា’’តិអាទិ.

យថាភូតំ បស្សតីតិ ទស្សនំ, វិសិដ្ឋដ្ឋេន អនុត្តរិយំ, ទស្សនមេវ អនុត្តរិយន្តិ ទស្សនានុត្តរិយំ, ទស្សនេសុ វា អនុត្តរិយំ ទស្សនានុត្តរិយំ. លោកិយបញ្ញាតិ ចេត្ថ វិបស្សនាបញ្ញា វេទិតព្ពា. សា ហិ សព្ពលោកិយបញ្ញាហិ វិសិដ្ឋដ្ឋេន ‘‘អនុត្តរា’’តិ វុត្តា. លោកិយបដិបទានុត្តរិយេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥទានិ និប្បរិយាយតោវ តិវិធម្បិ អនុត្តរិយំ ទស្សេតុំ ‘‘សុទ្ធលោកុត្តរមេវា’’តិអាទិ វុត្តំ. សតិបិ សព្ពេសម្បិ លោកុត្តរធម្មានំ អនុត្តរភាវេ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន អគ្គមគ្គបញ្ញា តតោ ឧត្តរិតរស្ស អភាវតោ ទស្សនានុត្តរិយំ. តេនាហ ‘‘អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋី’’តិ. សេសានិ មគ្គង្គានីតិ សេសានិ អរហត្តមគ្គង្គានិ. តានិ ហិ មត្ថកប្បត្តានិ និព្ពានគាមិនី បដិបទាតិ. អគ្គផលវិមុត្តីតិ អគ្គមគ្គស្ស ផលវិមុត្តិ អរហត្តផលំ. ខីណាសវស្សាតិ សព្ពសោ ខីយមានាសវស្ស. និព្ពានទស្សនន្តិ អគ្គមគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា សច្ឆិកិរិយាភិសមយមាហ. តត្ថ មគ្គង្គានីតិ អដ្ឋ មគ្គង្គានិ. ចតុសច្ចន្តោគធត្តា សព្ពស្ស ញេយ្យធម្មស្ស ‘‘ចត្តារិ សច្ចានិ ពុទ្ធោ’’តិ វុត្តំ. សច្ចានុគតសម្មោហវិទ្ធំសនេនេវ ហិ ភគវតោ សព្ពសោ ញេយ្យាវរណប្បហានំ. និព្ពិសេវនោតិ និរុទ្ធកិលេសវិសេវនោ.

៣៦២. ធំសីតិ អនុទ្ធំសនសីលា. អនុបហតន្តិ អវិក្ខិត្តំ. សកលន្តិ អនូនំ. កាយង្គន្តិ កាយមេវ អង្គន្តិ វទន្តិ, កាយសង្ខាតំ អង្គំ សីសាទិអវយវន្តិ អត្ថោ. តថា ‘‘ហោតុ, សាធូ’’តិ ឯវមិទំ វាចាយ អវយវោ វាចង្គន្តិ.

៣៦៣. អាហរន្តីតិ អភិហរន្តិ. បុញ្ញន្តិ បុញ្ញផលសង្ខាតោ អានុភាវោ. បុញ្ញផលម្បិ ហិ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ វុច្ចតិ – ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០). តេនាហ ‘‘អាយតិំ វិបាកក្ខន្ធា’’តិ. បុញ្ញមហីតិ មហតិ បុញ្ញផលវិភូតិ សេតច្ឆត្តមកុដចាមរាទិ. តេន វុត្តំ ‘‘វិបាកក្ខន្ធានំយេវ បរិវារោ’’តិ. លិច្ឆវីហិ បេសិតេន ខាទនីយភោជនីយេន សមណោ គោតមោ សសាវកសង្ឃោ មយា បរិវិសិតោ, តស្មា លិច្ឆវីនមេវ តំ បុញ្ញំ ហោតីតិ. តេនាហ ‘‘តំ ទាយកានំ សុខាយ ហោតូ’’តិ. យស្មា បន ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច សច្ចកេន ទានំ ទិន្នំ, ន លិច្ឆវីហិ, តស្មា ភគវា សច្ចកស្ស សតិំ បរិវត្តេន្តោ ‘‘យំ ខោ’’តិអាទិមាហ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥតិ ភគវា’’តិអាទិ. និគណ្ឋស្ស មតេន វិនាយេវាតិ សច្ចកស្ស ចិត្តេន វិនា ឯវ តស្ស ទក្ខិណំ ខេត្តគតំ កត្វា ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ ទិន្នំ ទក្ខិណំ…បេ… និយ្យាតេសី’’តិ.

ចូឡសច្ចកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.