១. ចូឡគោសិង្គសុត្តវណ្ណនា

៣២៥. ញាតីនំ (អ. និ. ដី. ៣.៦.១៩) និវាសដ្ឋានភូតោ គាមោ ញាតិកោ, សោ ឯវ នាតិកោ. សោ កិរ គាមោ យេសំ សន្តកោ, តេសំ បុព្ពបុរិសេន អត្តនោ ញាតីនំ សាធារណភាវេន និវេសិតោ, តេន ‘‘នាតិកោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. អថ បច្ឆា តត្ថ ទ្វីហិ ទាយាទេហិ ទ្វិធា វិភជិត្វា បរិភុត្តោ. តេនាហ ‘‘ទ្វិន្នំ ចូឡបិតិមហាបិតិបុត្តានំ ទ្វេ គាមា’’តិ. គិញ្ជកា វុច្ចន្តិ ឥដ្ឋកា, គិញ្ជកាហិយេវ កតោ អាវសថោ គិញ្ជកាវសថោ. តស្មិំ កិរ បទេសេ មត្តិកា សក្ខរមរុម្ពវាលិកាទីហិ អសម្មិស្សា អកឋិនា សណ្ហា សុខុមា, តាយ កតានិ កុលាលភាជនានិបិ សិលាមយានិ វិយ ទឡ្ហានិ, តស្មា តេ ឧបាសកា តាយ មត្តិកាយ ទីឃបុថុលឥដ្ឋកា ការេត្វា តាហិ ឋបេត្វា ទ្វារពាហវាតបានកវាដតុលាយោ សេសំ សព្ពំ ទព្ពសម្ភារេន វិនា ឥដ្ឋកាហិ ឯវ បាសាទំ ការេសុំ. តេនាហ ‘‘ឥដ្ឋកាហេវា’’តិអាទិ.

គោសិង្គសាលវនទាយន្តិ គោសិង្គសាលវនន្តិ លទ្ធនាមំ រក្ខិតំ អរញ្ញំ. ជេដ្ឋករុក្ខស្សាតិ វនប្បតិភូតស្ស សាលរុក្ខស្ស. សាមគ្គិរសន្តិ សមគ្គភាវាទិគុណំ វិវេកសុខំ. ឧបរិបណ្ណាសកេ ឧបក្កិលេសសុត្តេ (ម. និ. ៣.២៣៧-២៣៨) បុថុជ្ជនកាលោ កថិតោ, ឥធ ចូឡគោសិង្គសុត្តេ ខីណាសវកាលោ កថិតោ. កតកិច្ចាបិ ហិ តេ មហាថេរា អត្តនោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ បរេសំ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជនញ្ច សម្បស្សន្តា បរមញ្ច វិវេកំ អនុព្រូហន្តា សាមគ្គិរសំ អនុភវមានា តត្ថ វិហរន្តិ. តទាតិ តស្មិំ ឧបក្កិលេសសុត្តទេសនាកាលេ. តេតិ អនុរុទ្ធប្បមុខា កុលបុត្តា. លទ្ធស្សាទាតិ វិបស្សនាយ វីថិបដិបត្តិយា អធិគតស្សាទា. វិបស្សនា ហិ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ អាវហន្តី បវត្តមានា សាតិសយំ បីតិសោមនស្សំ អាវហតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតិ បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤);

លទ្ធបតិដ្ឋា មគ្គផលាធិគមនេន. សតិ ហិ មគ្គផលាធិគមេ សាសនេ បតិដ្ឋា លទ្ធា នាម ហោតិ, នោ អញ្ញថា.

កាមំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានាបិ មហាសាវកបរិយាបន្នាវ, អគ្គសាវកភាវេន បន នេសំ វិសេសទស្សនត្ថំ ‘‘ធម្មសេនាបតិមហាមោគ្គល្លានត្ថេរេសុ វា’’តិ វិសុំ គហណំ. សតិបិ ហិ សាមញ្ញយោគេ វិសេសវន្តោ វិសុំ គយ្ហន្តិ យថា ‘‘ព្រាហ្មណា អាគតា, វាសិដ្ឋោបិ អាគតោ’’តិ. តេសុ បន វិសុំ គហិតេសុបិ ‘‘អសីតិមហាសាវកេសូ’’តិ អសីតិគ្គហណំ អប្បកំ ឩនមធិកំ វា គណនុបគំ ន ហោតីតិ. អន្តមសោតិ ឥទំ ធម្មភណ្ឌាគារិកស្ស ឧបដ្ឋាកភាវេន អាសន្នចារិតាយ វុត្តំ. អនីកាតិ ហត្ថានីកា, ហត្ថានីកតោ ហត្ថិសមូហតោតិ អត្ថោ. កាឡសីហោ យេភុយ្យេន យូថចរោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘យូថា និស្សដោ កាឡសីហោ វិយា’’តិ. កេសរី បន ឯកចរោវ. វាតច្ឆិន្នោ វលាហកោ វិយាតិ វាតច្ឆិន្នោ បព្ពតកូដប្បមាណោ វលាហកច្ឆេទោ វិយ. តេសំ បគ្គណ្ហនតោតិ យថា នាម ជិឃច្ឆិតស្ស ភោជនេ, បិបាសិតស្ស បានីយេ, សីតេន ផុដ្ឋស្ស ឧណ្ហេ, ឧណ្ហេន ផុដ្ឋស្ស សីតេ, ទុក្ខិតស្ស សុខេ អភិរុចិ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវមេវំ ភគវតោ កោសម្ពកេ ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទាបន្នេ ទិស្វា អបរេ សមគ្គាវាសំ វសន្តេ អាវជ្ជិតស្ស ឥមេ តយោ កុលបុត្តា អាបាថំ អាគមិំសុ, អថ នេ បគ្គណ្ហិតុកាមោ ឧបសង្កមិ, ឯវាយំ បដិបត្តិអនុក្កមេន កោសម្ពកានំ ភិក្ខូនំ វិនយនុបាយោ ហោតីតិ. តេនាហ ‘‘តេសំ បគ្គណ្ហនតោ’’តិ. ឯតេនេវ បច្ឆិមជនតំ អនុកម្បនតោតិ ឥទម្បិ ការណំ ឯកទេសេន សំវណ្ណិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧក្កំសិត្វាតិ យថាភូតេហិ គុណេហិ សម្បហំសនេន វិសេសេត្វា វិសិដ្ឋេ កត្វា បសំសាវសេន ចេតំ អាមេឌិតវចនំ.

តំ អរញ្ញំ រក្ខតិ វនសាមិនា អាណត្តោ. រក្ខិតគោបិតំ វនសណ្ឌំ, ន មហាវនាទិ វិយ អបរិគ្គហិតំ. សីលាទិប្បភេទាយ អត្តត្ថាយ បដិបន្នា អត្តកាមា, ន អបរិច្ចត្តសិនេហាតិ អាហ ‘‘អត្តនោ ហិតំ កាមយមានា’’តិ. តេនាហ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ. ភិន្ទេយ្យាតិ វិនាសេយ្យ.

ទុព្ពលមនុស្សាតិ បញ្ញាយ ទុព្ពលា អវិទ្ទសុនោ មនុស្សា. តានីតិ អភិជាតិអាទីសុ ឧប្បន្នបាដិហារិយានិ. ចីវរគព្ភេន បដិច្ឆាទេត្វាតិ ចីវរសង្ខាតេ ឱវរកេ និគូហិត្វា វិយ. ន ហិ ចីវរបារុបនមត្តេន ពុទ្ធានុភាវោ បដិច្ឆន្នោ ហោតិ. ‘‘មា សុធ កោចិមំ ពុទ្ធានុភាវំ អញ្ញាសី’’តិ បន តថារូបេន ឥទ្ធាភិសង្ខារេន តំ ឆាទេត្វា គតោ ភគវា តថា វុត្តោ. តេនាហ ‘‘អញ្ញាតកវេសេន អគមាសី’’តិ.

អភិក្កមថាតិ បទំ អភិមុខភាវេន វិធិមុខេន វទតីតិ អាហ ‘‘ឥតោ អាគច្ឆថា’’តិ. ពុទ្ធានំ កាយោ នាម សុវិសុទ្ធជាតិមណិ វិយ សោភនោ, កិញ្ចិ មលំ អបនេតព្ពំ នត្ថិ, កិមត្ថំ ភគវា បាទេ បក្ខាលេសីតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធាន’’ន្តិអាទិ.

៣២៦. អនុរុទ្ធាតិ វា ឯកសេសនយេន វុត្តំ វិរូបេកសេសស្សបិ ឥច្ឆិតព្ពត្តា, ឯវញ្ច កត្វា ពហុវចននិទ្ទេសោបិ សមត្ថិតោ ហោតិ. ឥរិយាបថោ ខមតីតិ សរីរស្ស លហុដ្ឋានតាយ ចតុព្ពិធោបិ ឥរិយាបថោ សុខប្បវត្តិកោ. ជីវិតំ យាបេតីតិ យាបនាលក្ខណំ ជីវិតំ ឥមំ សរីរយន្តំ យាបេតិ សុខេន បវត្តេតិ. ឧឡុង្កយាគុំ វា កដច្ឆុភិក្ខំ វាតិ ឥទំ មករវុត្តិយា មិស្សកភត្តេន យាបនំ វត្តន្តិ កត្វា វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ភិក្ខាចារវត្តំ បុច្ឆតី’’តិ.

អញ្ញមញ្ញំ សំសន្ទតីតិ សតិបិ ឧភយេសំ កលាបានំ បរមត្ថតោ ភេទេ បចុរជនេហិ ទុវិញ្ញេយ្យនានត្តំ ខីរោទកសម្មោទិតំ អច្ចន្តមេវ សំសដ្ឋំ វិយ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. តេនាហ ‘‘វិសុំ ន ហោតិ, ឯកត្តំ វិយ ឧបេតី’’តិ. បិយភាវទីបនានិ ចក្ខូនិ បិយចក្ខូនិ. បិយាយតិ, បិយាយិតព្ពោតិ វា បិយោតិ. សមគ្គវាសស្ស យំ ឯកន្តការណំ, តំ បុច្ឆន្តោ ភគវា ‘‘យថា កថំ បនា’’តិអាទិមាហាតិ ‘‘កថន្តិ ការណបុច្ឆា’’តិ វុត្តំ. យោ នេសំ មេត្តាសហិតានំយេវ កម្មាទីនំ អញ្ញមញ្ញស្មិំ បច្ចុបដ្ឋានាការោ, តំ សន្ធាយ ‘‘កថ’’ន្តិ បុច្ឆា. តថា ហិ បរតោ ‘‘ឯវំ ខោ មយំ, ភន្តេ’’តិអាទិនា ថេរេហិ វិស្សជ្ជនំ កថិតំ.

មិត្តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ, កាយកម្មំ. អាវីតិ បកាសំ. រហោតិ អប្បកាសំ. យញ្ហិ ឧទ្ទិស្ស មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋបេតិ, តំ តស្ស សម្មុខា ចេ, បកាសំ ហោតិ, បរម្មុខា ចេ, អប្បកាសំ. តេនាហ ‘‘អាវិ ចេវ រហោ ចាតិ សម្មុខា ចេវ បរម្មុខា ចា’’តិ. ឥតរានីតិ បរម្មុខា កាយវចីកម្មានិ. ‘‘តត្ថា’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សម្មជ្ជនាទិវសេន បដិជគ្គិតព្ពយុត្តំ ឋានំ វា. តថេវាតិ យថា សម្មុខា កតេ មេត្តាកាយកម្មេ វុត្តំ, តថេវ. ‘‘កច្ចិ ខមនីយ’’ន្តិ ឯវមាទិកា កថា សម្មោទនីយកថា. យថា បរេហិ សទ្ធិំ អត្តនោ ឆិទ្ទំ ន ហោតិ, តថា បដិសន្ថារវសេន បវត្តា កថា បដិសន្ថារកថា. ‘‘អហោ តទា ថេរេន មយ្ហំ ទិន្នោ ឱវាទោ, ទិន្នា អនុសាសនី’’តិ ឯវំ កាលន្តរេ សរិតព្ពយុត្តា, ឆសារណីយបដិសំយុត្តា វា កថា សារណីយកថា. សុត្តបទំ និក្ខិបិត្វា តស្ស អត្ថនិទ្ទេសវសេន សីលាទិធម្មបដិសំយុត្តា កថា ធម្មីកថា. សរេន សុត្តស្ស ឧច្ចារណំ សរភញ្ញំ. បញ្ហស្ស ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស បុច្ឆនំ បញ្ហបុច្ឆនំ. តស្ស យថាបុច្ឆិតស្សអាទិសនំ បញ្ហវិស្សជ្ជនំ. ឯវំ សមន្នាហរតោតិ ឯវំ មនសិករោតោ, ឯវំ មេត្តំ ឧបសំហរតោតិ អត្ថោ.

ឯកតោ កាតុំ ន សក្កា, តស្មា នានា. ហិតដ្ឋេនាតិ អត្តនោ វិយ អញ្ញមញ្ញស្ស ហិតភាវេន. និរន្តរដ្ឋេនាតិ អន្តរាភាវេន ភេទាភាវេន. អវិគ្គហដ្ឋេនាតិ អវិរោធភាវេន. សមគ្គដ្ឋេនាតិ សហិតភាវេន. បរិភណ្ឌំ កត្វាតិ ពហលតនុមត្តិកាលេបេហិ លិម្បេត្វា. ចីវរំ វា ធោវន្តីតិ អត្តនោ ចីវរំ វា ធោវន្តិ. បរិភណ្ឌំ វាតិ អត្តនោ បណ្ណសាលាយ បរិភណ្ឌំ វា ករោន្តិ.

៣២៧. បដិវិរុទ្ធា ឯវាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តេសំ អប្បមាទលក្ខណន្តិ តេសំ អប្បមជ្ជនសភាវំ. កច្ចិ បន វោ អនុរុទ្ធា សមគ្គាតិ ឯត្ថាបិ វោតិ និបាតមត្តំ, បច្ចត្តវចនំ វា, កច្ចិ តុម្ហេតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. សមុគ្គបាតិន្តិ សមុគ្គបុដសទិសំ បាតិំ.

បណ្ណសាលាយំ អន្តោ ពហិ ច សម្មជ្ជនេន សោធិតង្គណតា វត្តបដិបត្តិ. បដិវិសមត្តមេវាតិ អត្តនោ យាបនបដិវិសមត្តមេវ. ឱសាបេត្វាតិ បក្ខិបិត្វា. បមាណមេវាតិ អត្តនោ យាបនបមាណមេវ. វុត្តនយេន ជហិត្វាតិ បាឡិយំ វុត្តនយេន ជហិត្វា.

ហត្ថេន ហត្ថំ សំសិព្ពន្តាតិ អត្តនោ ហត្ថេន ឥតរស្ស ហត្ថំ ទឡ្ហគ្គហណវសេន ពន្ធន្តា. វិលង្ឃេតិ ទេសន្តរំ បាបេតិ ឯតេនាតិ វិលង្ឃកោ, ហត្ថោ. ហត្ថោ ឯវ វិលង្ឃកោ ហត្ថវិលង្ឃកោ, តេន ហត្ថវិលង្ឃកេន.

តំ អខណ្ឌំ កត្វាតិ តំ តីសុបិ ទិវសេសុ ធម្មស្សវនំ បវត្តនវសេន អខណ្ឌិកំ កត្វា. ឯតន្តិ ‘‘បញ្ចាហិកំ ខោ បនា’’តិអាទិវចនំ. បញ្ចមេ បញ្ចមេ អហនិ ភវតីតិ បញ្ចាហិកំ. ភគវតា បុច្ឆិតេន អនុរុទ្ធត្ថេរេន. បមាទដ្ឋានេសុយេវាតិ អញ្ញេសំ បមាទដ្ឋានេសុយេវ. ‘‘បមាទដ្ឋានេសុយេវា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘អញ្ញេសញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បបញ្ចករណដ្ឋានានីតិ កថាបបញ្ចស្ស ករណដ្ឋានានិ វិស្សដ្ឋកថាបវត្តនេន កម្មដ្ឋានេ បមជ្ជនដ្ឋានានិ. តត្ថាបិ ‘‘មយំ, ភន្តេ, កម្មដ្ឋានវិរុទ្ធំ ន បដិបជ្ជាមា’’តិ សិខាប្បត្តំ អត្តនោ អប្បមាទលក្ខណំ ថេរោ ទស្សេតិ. ឯត្តកំ ឋានំ មុញ្ចិត្វាតិ បន ឥទំ តទា វិហារសមាបត្តីនំ វឡញ្ជាភាវេន វុត្តំ.

៣២៨. ឈានស្ស អធិប្បេតត្តា ‘‘អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អត្តនោ សម្មាបដិបន្នតាយ សត្ថុ ចិត្តារាធនត្ថំ តស្ស ច វិសេសាធិគមស្ស សត្ថុ បច្ចក្ខភាវតោ ថេរោ ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេ’’តិ អាហ. យាវទេវាតិ យត្តកំ កាលំ ឯកំ ទិវសភាគំ វា សកលរត្តិំ វា យាវ សត្ត វា ទិវសេ.

៣២៩. សមតិក្កមាយាតិ សម្មទេវ អតិក្កមនាយ. សតិ ហិ ឧបរិ វិសេសាធិគមេ ហេដ្ឋិមជ្ឈានំ សមតិក្កន្តំ នាម ហោតិ បដិប្បស្សទ្ធិ ច. តេនាហ ‘‘បដិប្បស្សទ្ធិយា’’តិ. ញាណទស្សនវិសេសោតិ ការណូបចារេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. វេទយិតសុខតោតិ វេទនាសហិតជ្ឈានសុខតោ វា ផលសុខតោ វា. អវេទយិតសុខន្តិ និព្ពានសុខំ វិយ វេទនារហិតំ សុខំ. អវេទយិតសុខន្តិ ច និទស្សនមត្តមេតំ, តំ បន អផស្សំ អសញ្ញំ អចេតនន្តិ សព្ពចិត្តចេតសិករហិតមេវ. តតោ ច សតិបិ រូបធម្មប្បវត្តិយំ តស្ស អចេតនត្តា សព្ពសោ សង្ខារទុក្ខវិរហិតតាយ សន្តតរា បណីតតរា ច និរោធសមាបត្តីតិ វុច្ចតេ. តេនាហ ‘‘អវេទយិតសុខំ សន្តតរំ បណីតតរំ ហោតី’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥមម្ហា ចា’’តិអាទិ.

៣៣០. សាមគ្គិរសានិសំសមេវ នេសំ ភគវា កថេសិ អជ្ឈាសយានុកូលត្តា តស្ស. អនុសាវេត្វាតិ អនុបគមនវសេន សម្មទេវ អារោចេត្វា. ‘‘អនុសំសាវេត្វា’’តិ វា បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. តតោ បដិនិវត្តិត្វាតិ ឯតរហិ ភគវតោ ឯកវិហារេ អជ្ឈាសយោតិ សត្ថុ មនំ គណ្ហន្តា ‘‘ឥធេវ តិដ្ឋថា’’តិ វិស្សជ្ជិតដ្ឋានតោ និវត្តិត្វា. បព្ពជ្ជាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឧបសម្បទា-វិសុទ្ធិ-ធុតកម្មដ្ឋានានុយោគ-ឈានវិមោក្ខ-សមាបត្តិ-ញាណទស្សន-មគ្គភាវនា-ផលសច្ឆិកិរិយាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. អធិគន្ត្វាបីតិ បិ-សទ្ទេន យថាធិគតានម្បិ. អត្តនោ គុណកថាយ អដ្ដិយមានាតិ ភគវន្តំ និស្សាយ អធិគន្ត្វាបិ ធម្មាធិករណំ សត្ថុវិហេសាភាវទីបនេ ភគវតោ បាកដគុណានំ កថាយ អដ្ដិយមានាបីតិ យោជនា. ទេវតាតិ តំតំសមាបត្តិលាភិនិយោ ទេវតា. មុខំ មេ សជ្ជន្តិ មុខំ មេ កថនេ សមត្ថំ, កថនេ យោគ្យន្តិ អត្ថោ.

៣៣១. ឯវំ អាគតោតិ ឯវំ អាដានាដិយសុត្តេ អាគតោ. បលិវេឋេន្តេតិ ចោទេន្តេ. មច្ឆរាយន្តីតិ អត្តនោ គុណានំ ភគវតោបិ អារោចនំ អសហមានា មច្ឆរាយន្តីតិ សោ ចិន្តេតីតិ កត្វា វុត្តំ.

០១. តេសំ លាភាតិ តេសំ វជ្ជិរាជូនំ វជ្ជិរដ្ឋវាសីនញ្ច មនុស្សត្តំ, បតិរូបទេសវាសាទិកោ, ភគវតោ តិណ្ណញ្ច កុលបុត្តានំ ទស្សនវន្ទនទានធម្មស្សវនាទយោ លាភា. សុលទ្ធា លាភាតិ យោជនា. បសន្នចិត្តំ អនុស្សរេយ្យាតិ តំ កុលញ្ហេតំ សីលាទិគុណេ ចិត្តំ បសាទេត្វា អនុស្សរេយ្យ. វុត្តំ តេសំ ‘‘អនុស្សរណម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហូបការំ វទាមី’’តិ (ឥតិវុ. ១០៤; សំ. និ. ៥.១៨៤).

ចូឡគោសិង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.