២. មហាគោសិង្គសុត្តវណ្ណនា

៣៣២. កោចិទេវាតិ គោសិង្គសាលវនសាមន្តតោ និវិដ្ឋេសុ យោ កោចិ គាមោ គោចរគាមោ ភវិស្សតិ, តស្មា អនិពទ្ធភាវតោ គោចរគាមោ ន គហិតោ, វសនដ្ឋានមេវ បរិទីបិតំ, តតោ ឯវ អរញ្ញនិទានកំ នាមេតំ. សព្ពត្ថាតិ ទេវលោកេ មនុស្សលោកេ ច. ថិរការកេហីតិ សាសនេ ថិរភាវការកេហិ. សវនន្តេ ជាតត្តាតិ ចតុសច្ចគព្ភស្ស ធម្មស្សវនស្ស បរិយោសានេ អរិយាយ ជាតិយា ជាតត្តា. យថា បដិវេធពាហុសច្ចំ ឥជ្ឈតិ, តថា ធម្មស្ស សវនតោ សាវកា. សូរិយោ វិយ ភាសុរគុណរំសិតាយ មោហន្ធការវិធមនតោ. ចន្ទោ វិយ រមណីយមនោហរសីតលគុណតាយ កិលេសបរិឡាហវូបសមតោ. សាគរោ វិយ គម្ភីរថិរវិបុលានេកគុណតាយ ឋិតធម្មសភាវតោ. គុណមហន្តតាយ ថេរស្ស អភិញ្ញាតតា, គុណមហន្តតា ច សុត្តេសុ អាគតនយេនេវ ញាតព្ពាតិ តំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សីហនាទសុត្តន្តិ មជ្ឈិមនិកាយេ អាគតំ មហាសីហនាទសុត្តំ (ម. និ. ១.១៤៦). ថេរបញ្ហសុត្តន្តិ សុត្តនិបាតេ អដ្ឋកវគ្គេ អាគតំ សារិបុត្តសុត្តំ (សុ. និ. ៩៦១-៩៨១). ថេរសីហនាទសុត្តន្តិ ឥមស្ស ច ថេរស្ស ជនបទចារិកាយ សត្ថុ សម្មុខា សីហនាទសុត្តំ. អភិនិក្ខមនន្តិ ថេរស្សេវ មហតា ញាតិបរិវដ្ដេន មហតា ច ភោគបរិវដ្ដេន សហ ឃរាវាសបរិច្ចាគោ អភិនិក្ខមនំ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. យទិទន្តិ និបាតោ, យោ អយន្តិ អត្ថោ.

មហាបញ្ញេ ភិក្ខូ គហេត្វាតិ អាយស្មតោ កិរ សារិបុត្តត្ថេរស្ស បរិវារភិក្ខូបិ មហាបញ្ញា ឯវ អហេសុំ. ធាតុសោ ហិ សត្តា សំសន្ទន្តិ. សយំ ឥទ្ធិមាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បនត្ថោ ធាតុសំយុត្តេន (សំ. និ. ២.៩៩) ទីបេតព្ពោ – គិជ្ឈកូដបព្ពតេ គិលានសេយ្យាយ និសិន្នោ ភគវា អារក្ខត្ថាយ បរិវារេត្វា វសន្តេសុ សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទីសុ ឯកមេកំ អត្តនោ បរិសាយ សទ្ធិំ ចង្កមន្តំ វោលោកេត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តំ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ចង្កមន្តន្តិ. ឯវំ, ភន្តេ. សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មហាបញ្ញា’’តិ សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ.

វនន្តេតិ ឧបវនន្តេ. មេឃវណ្ណាយាតិ នីលាភាយ. សមុទ្ទកុច្ឆិតោ ឧគ្គច្ឆន្តស្ស វិយ ឧបដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ. ចក្កវាឡបព្ពតមត្ថកសមីបេ អាភាផរណវសេន បវត្តិយា ‘‘បាចីនចក្កវាឡបព្ពតមត្ថកេ’’តិ វុត្តំ, ន ចក្កវាឡបព្ពតមត្ថកេ ចន្ទមណ្ឌលស្ស វិចរណតោ. តថា សតិ លោកន្តរិកនិរយេសុបិ ចន្ទិមសូរិយានំ អាភា ផរេយ្យ. ឧព្ពេធវសេន ហិ ចក្កវាឡបព្ពតស្ស វេមជ្ឈតោ ចន្ទិមសូរិយា វិចរន្តិ. សាលកុសុមបភានំ អតិរត្តតាយ វុត្តំ ‘‘លាខារសេន សិញ្ចមានំ វិយា’’តិ. ឧបគាយមានា វិយាតិ បយិរុបាសនវសេន ឧបេច្ច គាយមានា វិយ. កាយ នុ ខោ អជ្ជ រតិយាតិ អជ្ជ ឈានសមាបត្តិរតិយា ឯវ នុ ខោ, ឧទាហុ ធម្មសាកច្ឆារតិយា ធម្មទេសនារតិយាតិ ចិន្តេសិ.

ទ្វេ ចន្ទមណ្ឌលានិ វិយ បរមសោភគ្គប្បត្តាយ កន្តិយា. ទ្វេ សូរិយមណ្ឌលានិ វិយ អតិវិយ សុវិសុទ្ធសមុជ្ជលាយ គុណវិភូតិយា. ទ្វេ ឆទ្ទន្តនាគរាជានោ វិយ មហានុភាវតាយ. ទ្វេ សីហា វិយ តេជុស្សទតាយ. ទ្វេ ព្យគ្ឃា វិយ អនោលីនវុត្តិតាយ. សព្ពបាលិផុល្លមេវាតិ សព្ពមេវ សមន្តតោ វិកសិតំ.

៣៣៣. កថា ឧបចរតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ កថាឧបចារោ, សវនូបចារោ បទេសោ, តំ កថាឧបចារំ. រមណីយមេវ រាមណេយ្យកំ. ឧជ្ជង្គលេតិ លូខបទេសេ កឋិនបទេសេ. ទោសេហិ ឥតា អបគតាតិ ទោសិនា ត-ការស្ស ន-ការំ កត្វា. ទិព្ពា មញ្ញេ គន្ធាតិ ទេវលោកេ គន្ធា វិយ. ទិវិ ភវាតិ ទិព្ពា. ទ្វេ ថេរាតិ សារិបុត្តត្ថេរអានន្ទត្ថេរា. អានន្ទត្ថេរោ តាវ មមាយតុ អខីណាសវភាវតោ, សារិបុត្តត្ថេរោ កថន្តិ? ន ឥទំ មមាយនំ គេហស្សិតបេមវសេន, អថ ខោ គុណភត្តិវសេនាតិ នាយំ ទោសោ.

អនុមតិយា បុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា, អនុមតិគ្គហណត្ថំ បុច្ឆនំ. តត្ថ យស្មា អធម្មិកម្បិ វុទ្ធស្ស អនុមតិំ ឥតរោ បដិក្ខិបិតុំ ន លភតិ, តេន សា អនុជានិតព្ពាវ ហោតិ, តស្មា សង្ឃខុទ្ទកតោ បដ្ឋាយ អនុមតិ បុច្ឆិតព្ពា. តេនាហ ‘‘អនុមតិបុច្ឆា នាមេសា’’តិអាទិ. ខុទ្ទកតោ បដ្ឋាយាតិ កណិដ្ឋតោ បដ្ឋាយ. បដិភាតិ ឧបដ្ឋាតីតិ បដិភានំ, យថាធិប្បេតោ អត្ថោ, តំ បដិភានំ. សិខាប្បត្តា វេបុល្លប្បត្តា ន ភវិស្សតិ បទេសញាណេ ឋិតេហិ ភាសិតត្តា. សិខាប្បត្តា វេបុល្លប្បត្តា ភវិស្សតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សំសន្ទិតត្តា. វុត្តមេវត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បច្ចត្ថិកា អដ្ដិយន្តិ ទុក្ខាយន្តិ ឯតេនាតិ អដ្ដោ, វិនិច្ឆិតព្ពវោហារោ. គាមភោជកន្តិ យស្មិំ គាមេ សោ ឧប្បន្នោ, តំ គាមភោជកំ. ជនបទភោជកន្តិ យស្មិំ ជនបទេ សោ ឧប្បន្នោ, តំ ជនបទភោជកំ. មហាវិនិច្ឆយអមច្ចន្តិ យស្មិំ រជ្ជេ សោ ជនបទោ, តស្ស រាជធានិយំ មហាវិនិច្ឆយអមច្ចំ. សេនាបតិន្តិ យស្ស រញ្ញោ សោ អមច្ចោ, តស្ស សេនាបតិំ. តថា ឧបរាជន្តិ. ឥទំ បនេត្ថ បកតិចារិត្តវសេន វុត្តំ ឧបមេយ្យត្ថានុរូបតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អបរាបរំ ន សញ្ចរតិ វិនិច្ឆយនារហេន វិនិច្ឆិតភាវតោ.

បកដ្ឋានំ (អ. និ. ដី. ២.៤.២២) ឧក្កដ្ឋានំ សីលាទិអត្ថានំ ពោធនតោ, សភាវនិរុត្តិវសេន ពុទ្ធាទីហិ ភាសិតត្តា ច បកដ្ឋានំ វចនប្បពន្ធានំ អាឡីតិ បាឡិ, បរិយត្តិធម្មោ. បុរិមស្ស អត្ថស្ស បច្ឆិមេន អត្ថេន អនុសន្ធានំ អនុសន្ធិ. អត្ថមុខេន បន បាឡិបទេសានម្បិ អនុសន្ធិ ហោតិយេវ, សោ ច បុព្ពាបរានុសន្ធិ-បុច្ឆានុសន្ធិ-អជ្ឈាសយានុសន្ធិ-យថានុសន្ធិវសេន ចតុព្ពិធោ. តំតំទេសនានំ បន បុព្ពាបរសំសន្ទនំ បុព្ពាបរំ. បាឡិវសេន អនុសន្ធិវសេន បុព្ពាបរវសេនាតិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. ឧគ្គហិតន្តិ ព្យញ្ជនសោ អត្ថសោ ច ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ គហិតំ, បរិយាបុណនវសេន ចេវ បរិបុច្ឆាវសេន ច ហទយេន គហិតន្តិ អត្ថោ. វដ្ដទុក្ខនិស្សរណត្ថិកេហិ សោតព្ពតោ សុតំ, បរិយត្តិធម្មោ, តំ ធារេតីតិ សុតធរោ. យោ ហិ សុតធរោ, សុតំ តស្មិំ បតិដ្ឋិតំ ហោតិ សុប្បតិដ្ឋិតំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សុតស្ស អាធារភូតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ. ឯកបទំ ឯកក្ខរម្បិ អវិនដ្ឋំ ហុត្វា សន្និចីយតីតិ សន្និចយោ, សុតំ សន្និចយោ ឯតស្មិន្តិ សុតសន្និចយោ. អជ្ឈោសាយាតិ អនុបវិសិត្វា. តិដ្ឋតីតិ ន មុស្សតិ.

ឋិតា បគុណាតិ បគុណា វាចុគ្គតា. និច្ចលិតន្តិ អបរិវត្តិតំ. សំសន្ទិត្វាតិ អញ្ញេហិ សំសន្ទិត្វា. សមនុគ្គាហិត្វាតិ បរិបុច្ឆាវសេន អត្ថំ ឱគាហេត្វា. បពន្ធស្ស វិពន្ធាភាវតោ គង្គាសោតសទិសំ, ‘‘ភវង្គសោតសទិស’’ន្តិ វា បាឋោ, អកិត្តិមំ សុខប្បវត្តីតិ អត្ថោ. សុត្តេកទេសស្ស សុត្តស្ស ច វចសា បរិចយោ ឥធ នាធិប្បេតោ, វគ្គាទិវសេន បន អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘សុត្តទសក…បេ… សជ្ឈាយិតា’’តិ, ‘‘ទស សុត្តានិ គតានិ, ទស វគ្គាគតា’’តិអាទិនា សល្លក្ខេត្វា វាចាយ សជ្ឈាយិតាតិ អត្ថោ. មនសា អនុ អនុ បេក្ខិតា ភាគសោ និជ្ឈាយិតា ចិន្តិតា មនសានុបេក្ខិតា. រូបគតំ វិយ បញ្ញាយតីតិ រូបគតំ វិយ ចក្ខុស្ស វិភូតំ ហុត្វា បញ្ញាយតិ. សុប្បដិវិទ្ធាតិ និជ្ជដំ និគ្គុម្ពំ កត្វា សុដ្ឋុ យាថាវតោ បដិវិទ្ធា.

បជ្ជតិ អត្ថោ ញាយតិ ឯតេនាតិ បទំ, តទេវ អត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនន្តិ អាហ ‘‘បទមេវ អត្ថស្ស ព្យញ្ជនតោ បទព្យញ្ជន’’ន្តិ. អក្ខរបារិបូរិយា បទព្យញ្ជនស្ស បរិមណ្ឌលតា, សា បន បារិបូរី ឯវំ វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘ទសវិធព្យញ្ជនពុទ្ធិយោ អបរិហាបេត្វា’’តិ. អញ្ញំ ឧបារម្ភករន្តិ យថានិក្ខិត្តសុត្តតោ អញ្ញំ តស្ស អននុលោមកំ សុត្តំ អាហរតិ. តទត្ថំ ឱតារេតីតិ តស្ស អាហដសុត្តស្សេវ អត្ថំ វិចារេតិ. តស្ស កថា អបរិមណ្ឌលា នាម ហោតិ អត្ថស្ស អបរិបុណ្ណភាវតោ. យថានិក្ខិត្តស្ស សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនាវសេនេវ សុត្តន្តរម្បិ អានេន្តោ ពហិ ឯកបទម្បិ ន គច្ឆតិ នាម. អមក្ខេន្តោតិ អវិនាសេន្តោ. តំ តំ អត្ថំ សុដ្ឋុ វវត្ថិតំ កត្វា ទស្សេន្តោ តុលិកាយ បរិច្ឆិន្ទន្តោ វិយ. គម្ភីរតរមត្ថំ គមេន្តោ គម្ភីរមាតិកាយ ឧទកំ បេសេន្តោ វិយ. ឧត្តានមាតិកាយ ហិ មរិយាទំ ឱត្ថរិត្វា ឧទកំ អញ្ញថា គច្ឆេយ្យ. ឯកំយេវ បទំ អនេកេហិ បរិយាយេហិ បុនប្បុនំ សំវណ្ណេន្តោ បទំ កោដ្ដេន្តោ សិន្ធវាជានីយោ វិយ. សោ ហិ វគ្គិតាយ គតិយា បទេ បទំ កោដ្ដេន្តោ គច្ឆតិ. កថាមគ្គេន តស្ស កថា បរិមណ្ឌលា នាម ហោតិ ធម្មតោ អត្ថតោ អនុសន្ធិតោ បុព្ពាបរតោ អាចរិយុគ្គហតោតិ សព្ពសោ បរិបុណ្ណភាវតោ.

អនុប្បពន្ធេហីតិ វិស្សដ្ឋេហិ អាសជ្ជមានេហិ. នាតិសីឃំ នាតិសណិកំ និរន្តរំ ឯករសញ្ច កត្វា បរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ ធម្មំ កថេន្តោ វិស្សដ្ឋាយ កថាយ កថេតិ នាម, ន អញ្ញថាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ភិក្ខូ’’តិអាទិមាហ. អរណិំ មន្ថេន្តោ វិយ, ឧណ្ហខាទនីយំ ខាទន្តោ វិយាតិ សីឃំ សីឃំ កថនស្ស ឧទាហរណំ, គហិតំ គហិតមេវាតិអាទិ លង្ឃេត្វា កថនស្ស. បុរាណបណ្ណន្តរេសុ ហិ បរិបាតិយមានគោធា កទាចិ ទិស្សតិ, ឯវមេកច្ចស្ស អត្ថវណ្ណនា កត្ថចិ ន ទិស្សតិ. ឱហាយាតិ ឋបេត្វា. យោបីតិអាទិនា ឯករូបេន កថាយ អកថនំ ទស្សេតិ. បេតគ្គិ និជ្ឈាមតណ្ហិកបេតស្ស មុខតោ និច្ឆរណកអគ្គិ. វិត្ថាយតីតិ អប្បដិតានតមាបជ្ជតិ. កេនចិ រោគេន ទុក្ខំ បត្តោ វិយ និត្ថុនន្តោ. កន្ទន្តោ វិយាតិ ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តោ វិយ. អប្បពន្ធា នាម ហោតិ សុខេន អប្បវត្តភាវតោ. អាចរិយេហិ ទិន្ននយេ ឋិតោតិ អាចរិយុគ្គហំ អមុញ្ចន្តោ, យថា ច អាចរិយា តំ តំ សុត្តំ សំវណ្ណេសុំ, តេនេវ នយេន សំវណ្ណេន្តោតិ អត្ថោ. អច្ឆិន្នធារំ កត្វាតិ ‘‘នាតិសីឃំ នាតិសណិក’’ន្តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន អវិច្ឆិន្នំ កថាបពន្ធំ កត្វា. អនុសយសមុគ្ឃាតាយាតិ ឥមិនា តស្សា កថាយ អរហត្តបរិយោសានតំ ទស្សេតិ. ឯវរូបេនាតិ នយិទំ ឯកវចនំ តត្តកវសេន គហេតព្ពំ, អថ ខោ លក្ខណេ បវត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថារូបេនេវ ភិក្ខុសតេន ភិក្ខុសហស្សេន វា’’តិ វុត្តំ. បល្លង្កេនាតិ បល្លង្កបទេសេន, បល្លង្កាសនន្តេនាតិ អត្ថោ. ឥមិនា នយេនាតិ វារន្តរសាធារណំ អត្ថំ អតិទិសតិ, អសាធារណំ បន វក្ខតេវាតិ.

៣៣៤. អារមតិ ឯតេនាតិ អារាមោ.

៣៣៥. ធុវសេវនន្តិ និយតសេវិតំ. បាសាទបរិវេណេតិ បាសាទង្គណេ. នាភិយា បតិដ្ឋិតានន្តិ នាភិយា ភូមិយំ បតិដ្ឋិតានំ. អរន្តរានីតិ អរវិវរានិ តំតំអរានំ វេមជ្ឈដ្ឋានានិ.

៣៣៦. សមាទិន្នអរញ្ញធុតង្គោ អារញ្ញិកោ, ន អរញ្ញវាសមត្តេន.

៣៣៧. ន ឱសាទេន្តីតិ ន អវសាទេន្តិ, ន អវសាទនាបេក្ខា អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. បវត្តិនីតិ បគុណា.

៣៣៨. លោកុត្តរា វិហារសមាបត្តិ នាម ថេរស្ស អរហត្តផលសមាបត្តិយោ, បរិយាយតោ បន និរោធសមាបត្តិបិ វេទិតព្ពា.

៣៣៩. សាធុការោ អានន្ទត្ថេរស្ស ទិន្នោ. តេនាហ ភគវា ‘‘យថា តំ អានន្ទោវ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យា’’តិអាទិ. សម្មាតិ សុដ្ឋុ, យថាអជ្ឈាសយន្តិ អធិប្បាយោ. យេន ហិ យំ យថាចិត្តំ កថិតំ, តំ សម្មា កថិតំ នាម ហោតិ. សម្បត្តវសេន ហិ យថាការី តថាវាទី សោភតិ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ អនុច្ឆវិកមេវា’’តិអាទិ. ពហុស្សុតោ ភិក្ខុ តត្ថ តត្ថ សុត្តេ សីលាទីនំ អាគតដ្ឋានេ តេសំ សុវិទិតត្តា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានោ តានិ បរិបូរេតីតិ អាហ ‘‘សីលស្ស អាគតដ្ឋានេ’’តិអាទិ. មគ្គាទិបសវនាយ វិបស្សនាគព្ភំ គណ្ហាបេត្វា បរិបាកំ គមេត្វាតិ អត្ថោ.

៣៤០. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ អតិទេសវសេន សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘អាយស្មា ហិ រេវតោ’’តិអាទិមាហ.

៣៤២. អបរេបិ នានប្បការេ កិលេសេតិ អបរេបិ នានប្បការេ ទោសមោហាទិកិលេសេ. ធុនិត្វាតិ វិធមេត្វា.

៣៤៣. អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯវំ ព្យាកាសីតិ សម្ពន្ធោ. សកលម្បិ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិគតំ ចិត្តំ ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ អគ្គហេត្វា ចក្ខុសន្និស្សិតមេវ បន វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តទនន្តរំ សម្បដិច្ឆនំ, តទនន្តរំ សន្តីរណន្តិអាទិនា សណ្ហំ សុខុមំ អតិឥត្តរខណវន្តំ ចិត្តន្តរំ ចិត្តនានត្តំ. ខន្ធាទីនញ្ច នានត្តសង្ខាតំ ខន្ធន្តរាទិ. បថវីកសិណេ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តថេវ តតិយំ ឈានន្តិអាទិនា អារម្មណំ អនុក្កមិត្វា ឈានស្សេវ ឯកន្តរិកភាវេន ឧក្កមនំ ឈានោក្កន្តិកំ នាម. បថវីកសិណេ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា បុន តទេវ តេជោកសិណេតិអាទិនា ឈានំ អនុក្កមិត្វា អារម្មណស្សេវ ឯកន្តរិកភាវេន ឧក្កមនំ អារម្មណោក្កន្តិកំ នាម. ‘‘បឋមជ្ឈានំ បញ្ចង្គិក’’ន្តិអាទិនា យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ទុវង្គិកន្តិ ឈានង្គមត្តស្សេវ វវត្ថាបនំ អង្គវវត្ថានំ. ‘‘ឥទំ បថវីកសិណំ…បេ… ឥទំ ឱទាតកសិណ’’ន្តិ អារម្មណមត្តស្សេវ វវត្ថាបនំ អារម្មណវវត្ថានំ. បថវីកសិណេ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តត្ថេវ ឥតរេសម្បិ សមាបជ្ជនំ អង្គសង្កន្តិ. បថវីកសិណេ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តទេវ អាបោកសិណេតិ ឯវំ សព្ពកសិណេសុ ឯកស្សេវ ឈានស្ស សមាបជ្ជនំ អារម្មណសង្កន្តិ. ឯកតោវឌ្ឍនំ ឧភតោវឌ្ឍនន្តិ ឥទំ ខន្ធាទិទេសនាយំ លព្ភតិ. អភិធម្មភាជនីយេ ហិ វេទនាក្ខន្ធំ ភាជេន្តោ ភគវា តិកេ គហេត្វា ទុកេសុ បក្ខិបិ, ទុកេ គហេត្វា តិកេសុ បក្ខិបិ, ឥទំ ឯកតោវឌ្ឍនំ. តិកេ ច ទុកេ ច ឧភតោវឌ្ឍននីហារេន កថេសិ, ឥទំ ឧភតោវឌ្ឍនំ. ឯវំ សេសខន្ធេសុ ធាតាយតនាទីសុ ច យថារហំ វិភង្គប្បករណេ (វិភ. ៣២-៣៣; ១៥៥-១៥៦, ១៨៣-១៨៤) អភិធម្មភាជនីយេ អាគតនយេន វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘អាភិធម្មិកធម្មកថិកស្សេវ បាកដ’’ន្តិ. ខន្ធាទីសុ សភាវធម្មេសុ តីសុ លក្ខណេសុ បញ្ញត្តិយំ សមយន្តរេសុ ច កោសល្លាភាវតោ អយំ សកវាទោ អយំ បរវាទោតិ ន ជានាតិ. តតោ ឯវ សកវាទំ…បេ… ធម្មន្តរំ វិសំវាទេតិ. ខន្ធាទីសុ បន កុសលតាយ អាភិធម្មិកោ សកវាទំ…បេ… ន វិសំវាទេតិ.

៣៤៤. ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តេតុំ សក្កោតិ បដិសង្ខានភាវនាពលេហិ បរិគ្គណ្ហនសមត្ថត្តា. ឥទានិ តមត្ថំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច វិភាវេតុំ ‘‘ទុប្បញ្ញោ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពានស្សាតិ សព្ពានិ អស្ស. វិសេវិតវិប្ផន្ទិតានីតិ កិលេសវិសូកាយិកានិ ចេវ ទុច្ចរិតវិប្ផន្ទិតានិ ច. ភញ្ជិត្វាតិ មទ្ទិត្វា. ពហីតិ កម្មដ្ឋានតោ ពហិ បុថុត្តារម្មណេ.

៣៤៥. បរិយាយេនាតិ ឯត្ថ បរិយាយ-សទ្ទោ ‘‘អត្ថិ ខ្វេស, ព្រាហ្មណ, បរិយាយោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.១១; បារា. ៣-៩) វិយ ការណត្ថោតិ អាហ ‘‘សោភនការណំ អត្ថី’’តិ. យទិ ភគវា – ‘‘ឥធ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ’’តិអាទិនា អត្តនោ មហាពោធិបល្លង្កំ សន្ធាយាហ, ឯវំ សន្តេ សម្មាសម្ពុទ្ធេហេវ សង្ឃារាមោ សោភេតព្ពោ, ន អញ្ញេហីតិ អាបន្នន្តិ អាហ ‘‘អបិច បច្ឆិមំ ជនត’’ន្តិអាទិ. និព្ពានត្ថាយ បដិបត្តិសារំ ឯតស្សាតិ បដិបត្តិសារោ, តំ បដិបត្តិសារំ. និប្បរិយាយេនេវាតិ កេនចិ បរិយាយេន លេសេន វិនា មុខ្យេន នយេនេវ. យោ ‘‘អរហត្តំ អប្បត្វា ន វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ទឡ្ហសមាទានំ កត្វា និសិន្នោ តំ អធិគន្ត្វាវ ឧដ្ឋហតិ. ឯវរូបេន ឥទំ គោសិង្គសាលវនំ សោភតិ, សាសនេ សព្ពារម្ភានំ តទត្ថត្តាតិ អត្ថោ. អាសវក្ខយាវហំ បដិបត្តិំ អារភិត្វា អាសវក្ខយេនេវ ទេសនាយ បរិយោសាបិតត្តា យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.

មហាគោសិង្គសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.