៨. មហាហត្ថិបទោបមសុត្តវណ្ណនា

៣០០. ជង្គលានន្តិ ឯត្ថ យោ និបិច្ឆលេន អមុទុកោ និរុទកតាយ ថទ្ធលូខភូមិប្បទេសោ, សោ ‘‘ជង្គលោ’’តិ វុច្ចតិ. តព្ពហុលតាយ បន ឥធ សព្ពោ ភូមិប្បទេសោ ជង្គលោ, តស្មិំ ជង្គលេ ជាតា, ភវាតិ វា ជង្គលា, តេសំ ជង្គលានំ. ឯវញ្ហិ នទីចរានម្បិ ហត្ថីនំ សង្គហោ កតោ ហោតិ. សមោធាតព្ពានំ វិយ ហិ សមោធាយកានម្បិ ជង្គលគ្គហណេន គហេតព្ពតោ. បថវីតលចារីនន្តិ ឥមិនា ជលចារិនោ ន និវត្តេតិ អទិស្សមានបាទត្តា. បាណានន្តិ សាធារណវចនម្បិ ‘‘បទជាតានី’’តិ សទ្ទន្តរសន្និធានេន វិសេសនិវិដ្ឋមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សបាទកបាណាន’’ន្តិ. ‘‘មុត្តគត’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១១៩; អ. និ. ៩.១១) គត-សទ្ទោ អនត្ថន្តរោ វិយ, ជាត-សទ្ទោ អនត្ថន្តរោតិ អាហ ‘‘បទជាតានីតិ បទានី’’តិ. សមោធានន្តិ សមវរោធំ, អន្តោគមំ វា. មហន្តត្តេនាតិ វិបុលភាវេន.

កុសលា ធម្មាតិ អនវជ្ជសុខវិបាកា ធម្មា, ន អនវជ្ជមត្តធម្មា. កុសលត្តិកេ អាគតនយេន ហិ ឥធ កុសលា ធម្មា គហេតព្ពា, ន ពាហិតិកសុត្តេ អាគតនយេន. ចតុព្ពិធោ សង្គហោតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឯកវិធោវេត្ថ សង្គហោ អធិប្បេតោតិ? ន, អត្ថំ អគ្គហេត្វា អនិទ្ធារិតត្ថស្ស សទ្ទស្សេវ គហិតត្តា. សង្គហ-សទ្ទោ តាវ អត្តនោ អត្ថវសេន ចតុព្ពិធោតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. អត្ថោបិ វា អនិទ្ធារិតវិសេសោ សាមញ្ញេន គហេតព្ពតំ បត្តោ ‘‘សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ ឯត្ថ សង្គហ-សទ្ទេន វចនីយតំ គតោតិ ន កោចិ ទោសោ, និទ្ធារិតេ វិសេសេ តស្ស ឯកវិធតា សិយា, ន តតោ បុព្ពេតិ. សជាតិសង្គហោតិ សមានជាតិយា, សមានជាតិកានំ វា សង្គហោ. ធាតុកថាវណ្ណនាយំ បន ‘‘ជាតិសង្គហោ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ, តំ ជាតិ-សទ្ទស្ស សាបេក្ខសទ្ទត្តា ជាតិយា សង្គហោតិ វុត្តេ អត្តនោ ជាតិយាតិ វិញ្ញាយតិ សម្ពន្ធារហស្ស អញ្ញស្ស អវុត្តត្តាតិ កត្វា វុត្តំ. ឥធ បន រូបកណ្ឌវណ្ណនាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៩៤) វិយ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សជាតិសង្គហោ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. សញ្ជាយន្តិ ឯត្ថាតិ សញ្ជាតិ, សញ្ជាតិយា សង្គហោ សញ្ជាតិសង្គហោ, សញ្ជាតិទេសវសេន សង្គហោតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពេ រថិកា’’តិ វុត្តេ សព្ពេ រថយោធា រថេន យុជ្ឈនកិរិយាយ ឯកសង្គហោតិ. ‘‘សព្ពេ ធនុគ្គហា’’តិ វុត្តេ សព្ពេ ឥស្សាសា ធនុនា វិជ្ឈនកិរិយាយ ឯកសង្គហោតិ អាហ ‘‘ឯវំ កិរិយវសេន សង្គហោ’’តិ. រូបក្ខន្ធេន សង្គហិតន្តិ រូបក្ខន្ធេន ឯកសង្គហំ រូបក្ខន្ធោតេវ គណិតំ, គហណំ គតន្តិ អត្ថោ.

ទិយឌ្ឍមេវ សច្ចំ ភជតិ មគ្គសច្ចទុក្ខសច្ចេកទេសភាវតោ. សច្ចេកទេសន្តោគធម្បិ សច្ចន្តោគធមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សច្ចានំ អន្តោគធត្តា’’តិ. ឥទានិ តមត្ថំ សាសនតោ ច លោកតោ ច ឧបមំ អាហ រិត្វា ទីបេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សាធិកមិទំ, ភិក្ខវេ, ទិយឌ្ឍសិក្ខាបទសតន្តិ ឥទំ យស្មិំ កាលេ តំ សុត្តំ ទេសិតំ, តទា បញ្ញត្តសិក្ខាបទវសេន វុត្តំ, តតោ បរំ បន សាធិកានិ ទ្វេសតានិ សិក្ខាបទានីតិ. សិក្ខានំ អន្តោគធត្តា អធិសីលសិក្ខាយ. ឯត្ថ ច ‘‘សីលំ សិក្ខន្តោបិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខតី’’តិ វិសមោយំ ឧបញ្ញាសោ. តត្ថ ហិ យោ បហាតព្ពំ បជហតិ, សំវរិតព្ពតោ សំវរំ អាបជ្ជតិ, អយមស្ស អធិសីលសិក្ខា. យោ តត្ថ ចេតសោ អវិក្ខេបោ, អយមស្ស អធិចិត្តសិក្ខា. យា តត្ថ វីមំសា, អយមស្ស អធិបញ្ញាសិក្ខា. ឥតិ សោ កុលបុត្តោ សរូបតោ លព្ភមានា ឯវ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខតីតិ ទីបិតោ, ន សិក្ខានំ អន្តោគធតាមត្តេន. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យោ តថាភូតស្ស សំវរោ, អយមេត្ថ អធិសីលសិក្ខា, យោ តថាភូតស្ស សមាធិ, អយមេត្ថ អធិចិត្តសិក្ខា, យា តថាភូតស្ស បញ្ញា, អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា. ឥមា តិស្សោ សិក្ខា តស្មិំ អារម្មណេ តាយ សតិយា តេន មនសិការេន សិក្ខតិ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតី’’តិ. ឥធ បន សច្ចានំ អន្តោគធត្តា សច្ច-សទ្ទាភិធេយ្យតាមត្តេន ចតូសុ សច្ចេសុ គណនន្តោគធា ហោន្តីតិ? ន, តត្ថាបិ ហិ និប្បរិយាយតោ អធិសីលសិក្ខាវ លព្ភតិ, ឥតរា បរិយាយតោតិ កត្វា ‘‘សិក្ខានំ អន្តោគធត្តា’’តិ វុត្តំ.

ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ ច តតោ អមុច្ចិត្វា តស្សេវ អន្តោគធតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘យថា ច ឯកស្ស ហត្ថិបទស្សា’’តិអាទិនា ទស្សិតា ហត្ថិបទោបមា សមត្ថិតា ទដ្ឋព្ពា. ឯកស្មិម្បិ ទ្វីសុបិ តីសុបិ សច្ចេសុ គណនំ គតា ធម្មាតិ ឥទំ ន កុសលត្តិកវសេនេវ វេទិតព្ពំ, អថ ខោ តិកទុកេសុ យថារហំ លព្ភមានបទវសេន វេទិតព្ពំ. តត្ថ ឯកស្មិំ សច្ចេ គណនំ គតោ ធម្មោ អសង្ខតធម្មោ ទដ្ឋព្ពោ, ទ្វីសុ សច្ចេសុ គណនំ គតា កុសលា ធម្មា, តថា អកុសលា ធម្មា, អព្យាកតា ច ធម្មា, តីសុ សច្ចេសុ គណនំ គតា សង្ខតា ធម្មា, ឯវំ អញ្ញេសម្បិ តិកទុកបទានំ វសេន អយមត្ថោ យថារហំ វិភជិត្វា វត្តព្ពោ. តេនាហ ‘‘ឯកស្មិម្បិ…បេ… គតាវ ហោន្តី’’តិ. ឯកទេសោ ហិ សមុទាយន្តោគធត្តា វិសេសោ វិយ សាមញ្ញេន សមូហេន សង្គហំ លភតិ. តេនាហ ‘‘សច្ចានំ អន្តោគធត្តា’’តិ. ទេសនានុក្កមោតិ អរិយសច្ចានិ ឧទ្ទិសិត្វា ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសវសេន បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ វិភជនំ. តត្ថ ច រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសវសេនអាទិតោ អជ្ឈត្តិកាយ បថវីធាតុយា វិភជនន្តិ. អយំ ឥមិស្សា ទេសនាយ អនុក្កមោ.

៣០១. តំ បនេតំ ឧបមាហិ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុជាតន្តិ សុន្ទរំ, សុសណ្ឋិតំ សុបរិណតញ្ចាតិ អធិប្បាយោ. បេសិយោតិ វិលីវេ. មុទុភាវតោ កុច្ឆិភាគំ អាទាយ. ឥតរេ ច ចត្តារោ កោដ្ឋាសេតិ បញ្ចធា ភិន្នកោដ្ឋាសេសុ ឥតរេ ច ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ. ឥតរេ ច តយោ កោដ្ឋាសេតិអាទិតោ ចតុធា ភិន្នកោដ្ឋាសេសុ ឥតរេ ច តយោ កោដ្ឋាសេ.

រាជបុត្តូបមាយាតិ រញ្ញោ ជេដ្ឋបុត្តឧបមាយ. ន្តិ បិឡន្ធនំ. ឧរេ វាយាមជនិតអរិយជាតិយា ឱរសោ. មុខតោ ជាតោតិ មុខតោ និគ្គតធម្មទេសនាយ ជាតោ, ពុទ្ធានំ វា ធម្មកាយស្ស មុខភូតអរិយធម្មតោ ជាតោ. តតោ ឯវ ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ. សត្ថុ ធម្មទាយាទស្សេវ គហិតត្តា ធម្មទាយាទោ. តេនាហ ‘‘នោ អាមិសទាយាទោ’’តិ. ន្តិ ‘‘ភគវតោ បុត្តោ’’តិអាទិវចនំ. មហាបញ្ញតាទិគុណេហិ សាតិសយំ អនុបុព្ពភាវេ ឋិតត្តា សម្មា យថាភូតំ វទមានោ វត្តុំ សក្កោន្តោ វទេយ្យ.

អកុតោភយំ និព្ពានំ និព្ពានគាមិនិញ្ច. រាគរជាទីនំ វិគមេន វិគតរជំ ធម្មំ ទេសេន្តំ សុគតំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ភិក្ខូនំ បរោសហស្សំ បយិរុបាសតីតិ យោជនា.

‘‘សេវេថ ភជថា’’តិ វត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘បណ្ឌិតា ភិក្ខូ អនុគ្គាហកា’’តិ. បណ្ឌិតាបិ សមានា ន អប្បស្សុតា, អថ ខោ ឱវាទានុសាសនីហិ អនុគ្គាហកាតិ បុរិមា ឧបមា ថេរស្សេវ វសេន ឧទាហដា, ទុតិយា បន ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្សបិ វសេន ឧទាហដា.

៣០២. អជ្ឈត្តិកាតិ សត្តសន្តានបរិយាបន្នា. អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តន្តិ បទទ្វយេនបិ តំតំបាដិបុគ្គលិកធម្មា វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘ឧភយម្បេតំ និយកាធិវចនមេវា’’តិ. សសន្តតិបរិយាបន្នតាយ បន អត្តាតិ គហេតព្ពភាវូបគមនវសេន អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តំ អជ្ឈត្តំ, តំតំសត្តសន្តានបរិយាបន្នតាយ បច្ចត្តំ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៧) ‘‘អត្តនិ បវត្តត្តា អជ្ឈត្តំ, អត្តានំ បដិច្ច បដិច្ច បវត្តត្តា បច្ចត្ត’’ន្តិ. កក្ខឡន្តិ កថិនំ. យស្មា តំ ថទ្ធភាវេន សហជាតានំ បតិដ្ឋា ហោតិ, តស្មា ‘‘ថទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. ខរិគតន្តិ ខរសភាវេសុ គតំ តប្បរិយាបន្នំ, ខរសភាវមេវាតិ អត្ថោ. យស្មា បន ខរសភាវំ ផរុសាការេន ឧបដ្ឋានតោ ផរុសាការំ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ផរុស’’ន្តិ. ឧបាទិន្នំ នាម សរីរដ្ឋកំ. តត្ថ យំ កម្មសមុដ្ឋានំ, តំ និប្បរិយាយតោ ‘‘ឧបាទិន្ន’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឥតរំ អនុបាទិន្នំ. តទុភយម្បិ ឥធ តណ្ហាទីហិ អាទិន្នគហិតបរាមដ្ឋវសេន ឧបាទិន្នមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សរីរដ្ឋកញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាទិន្នន្តិ អភិនិវិដ្ឋំ. មមន្តិ គហិតំ. អហន្តិ បរាមដ្ឋំ. ធាតុកម្មដ្ឋានិកស្សាតិ ចតុធាតុវវត្ថានវសេន ធាតុកម្មដ្ឋានំ បរិហរន្តស្ស. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ធាតុកម្មដ្ឋានេ. តីសុ កោដ្ឋាសេសូតិ តិប្បការេសុ កោដ្ឋាសេសុ. ន ហិ តេ តយោ ចត្តារោ កោដ្ឋាសា.

វុត្តប្បការាតិ ‘‘កេសា លោមា’’តិអាទិនា វុត្តប្បការា. នានាសភាវតោតិ សតិបិ កក្ខឡភាវសាមញ្ញេ សសម្ភារវិភត្តិតោ បន កេសាទិសង្ឃាតគតនានាសភាវតោ. អាលយោតិ អបេក្ខា. និកន្តីតិ និកាមនា. បត្ថនាតិ តណ្ហាបត្ថនា. បរិយុដ្ឋានន្តិ តណ្ហាបរិយុដ្ឋានំ. គហណន្តិ កាមុបាទានំ. បរាមាសោតិ បរតោ អាមសនា មិច្ឆាភិនិវេសោ. ន ពលវា អាលយាទិ. យទិ ឯវំ កស្មា វិភង្គេ ពាហិរាបិ បថវីធាតុ វិត្ថារេនេវ វិភត្តាតិ? យថាធម្មទេសនត្តា តត្ថ វិត្ថារេនេវ ទេសនា បវត្តា, យថានុលោមទេសនត្តា បនេត្ថ វុត្តនយេន ទេសនា សំខិត្តា.

យោជេត្វា ទស្សេតីតិ ឯកជ្ឈំ កត្វា ទស្សេតិ. សាតិ អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ. សុខបរិគ្គហោ ហោតិ ‘‘ន មេ សោ អត្តា’’តិ. សិទ្ធេ ហិ អនត្តលក្ខណេ ទុក្ខលក្ខណំ អនិច្ចលក្ខណញ្ច សិទ្ធមេវ ហោតិ សង្ខតធម្មេសុ តទវិនាភាវតោតិ. វិសូកាយតីតិ វិសូកំ វិរូបកិរិយំ បវត្តេតិ. សា បន អត្ថតោ វិប្ផន្ទនមេវាតិ អាហ ‘‘វិប្ផន្ទតី’’តិ. អស្សាតិ អជ្ឈត្តិកាយ បថវីធាតុយា. អចេតនាភាវោ បាកដោ ហោតិ ធាតុមត្តតាយ ទស្សនតោ. តំ ឧភយម្បីតិ តំ បថវីធាតុទ្វយម្បិ.

តតោ វិសេសតរេនាតិ តតោ ពាហិរមហាបថវិតោ វិសេសវន្តតរេន, លហុតរេនាតិ អត្ថោ. កុប្បតីតិ លុប្បតិ. វិលីយមានាតិ បកតិឧទកេ លោណំ វិយ វិលយំ គច្ឆន្តី. ឧទកានុគតាតិ ឧទកំ អនុគតា ឧទកគតិកា. តេនាហ ‘‘ឧទកមេវ ហោតី’’តិ. អភាវោ ឯវ អភាវតា, ន ភវតីតិ វា អភាវោ, តថាសភាវោ ធម្មោ. តស្ស ភាវោ អភាវតា. វយោ វិនាសោ ធម្មោ សភាវោ ឯតស្សាតិ វយធម្មោ, តស្ស ភាវោ វយធម្មតា, អត្ថតោ ខយោ ឯវ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តេនាហ ‘‘សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ អនិច្ចលក្ខណមេវ វុត្ត’’ន្តិ. វិទ្ធំសនភាវស្ស បន បវេទិតព្ពត្តា កាមំ អនិច្ចលក្ខណមេវ វុត្តំ សរូបតោ, ឥតរានិបិ អត្ថតោ វុត្តានេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ.

មត្តំ ខណមត្តំ តិដ្ឋតីតិ មត្តដ្ឋោ, អប្បមត្តដ្ឋោ មត្តដ្ឋកោ, អតិឥត្តរខណិកោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បរិត្តដ្ឋិតិកស្សា’’តិ. ឋិតិបរិត្តតាយាតិ ឯកចិត្តបវត្តិមត្តតាឋានលក្ខណស្ស ឥតរភាវេន. ឯកស្ស ចិត្តស្ស បវត្តិក្ខណមត្តេនេវ ហិ សត្តានំ បរមត្ថតោ ជីវនក្ខណោ បរិច្ឆិន្នោ. តេនាហ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ.

ជីវិតន្តិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. សុខទុក្ខាតិ សុខទុក្ខា វេទនា. ឧបេក្ខាបិ ហិ សុខទុក្ខាស្វេវ អន្តោគធា ឥដ្ឋានិដ្ឋភាវតោ. អត្តភាវោតិ ជីវិតវេទនាវិញ្ញាណានិ ឋបេត្វា អវសិដ្ឋធម្មា វុត្តា. កេវលាតិ អត្តនិច្ចភាវេន អវោមិស្សា. ឯកចិត្តសមាយុត្តាតិ ឯកេន ចិត្តេន សហិតា ឯកចិត្តក្ខណិកា. លហុសោ វត្តតេ ខណោតិ តាយ ឯវ ឯកក្ខណិកតាយ លហុកោ អតិឥត្តរោ ជីវិតាទីនំ ខណោ វត្តតិ វីតិវត្តតីតិ អត្ថោ. ឥទន្តិ គាថាវចនំ.

យស្មា សត្តានំ ជីវិតំ អស្សាសបស្សាសានំ អបរាបរសញ្ចរណំ លភមានមេវ បវត្តតិ, ន អលភមានំ, តស្មា អស្សាសបស្សាសូបនិពទ្ធំ. តថា មហាភូតានំ សមវុត្តិតំ លភមានមេវ បវត្តតិ. បថវីធាតុយា ហិ អាបោធាតុអាទីនំ វា អញ្ញតរបកោបេន ពលសម្បន្នោបិ បុរិសោ បត្ថទ្ធកាយោ វា, អតិសារាទិវសេន កិលិន្នបូតិកាយោ វា, មហាឌាហបរេតោ វា, សញ្ឆិជ្ជមានសន្ធិពន្ធនោ វា ហុត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបុណាតិ. កពឡីការាហារានំ យុត្តកាលេ លភន្តស្សេវ ជីវិតំ បវត្តតិ, អលភន្តស្ស បរិក្ខយំ គច្ឆតិ, វិញ្ញាណេ បវត្តមានេយេវ ច ជីវិតំ បវត្តតិ, ន តស្មិំ អប្បវត្តមានេ. ជីវិតន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទេន ឥរិយាបថូបនិពទ្ធតាសីតុណ្ហូបនិពទ្ធតាទីនំ សង្គហោ. ចតុន្នញ្ហិ ឥរិយាបថានំ សមវុត្តិតំ លភមានមេវ ជីវិតំ បវត្តតិ, អញ្ញតរស្ស បន អធិមត្តតាយ អាយុសង្ខារា ឧបច្ឆិជ្ជន្តិ, សីតុណ្ហានម្បិ សមវុត្តិតំ លភមានមេវ បវត្តតិ, អតិសីតេន បន អតិឧណ្ហេន វា អភិភូតស្ស វិបជ្ជតីតិ.

តណ្ហុបាទិន្នស្សាតិ ឥមិនា ហិ បច្ចយុប្បន្នតាកិត្តនេន សរសបភង្គុតំយេវ វិភាវេតិ. ទុក្ខានុបស្សនាយ តណ្ហាគ្គាហស្ស អនិច្ចានុបស្សនាយ មានគ្គាហស្ស អនត្តានុបស្សនាយ ទិដ្ឋិគ្គាហស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ ឯកំសេនេវ តីហិ អនុបស្សនាហិ គាហាបិ វិគច្ឆន្តីតិ អាហ ‘‘នោតេវ ហោតី’’តិ. ឯកំយេវ អាគតំ ពាហិរាយ បថវីធាតុយា អន្តរធានទស្សនបវត្តជោតនាយ.

បរិគ្គហន្តិ ធាតុបរិគ្គហណំ. បដ្ឋបេន្តោតិ អារភន្តោ ទេសេន្តោ. សោតទ្វារេ ពលំ ទស្សេតីតិ យោជនា. កម្មដ្ឋានិកស្ស ពលទស្សនាបទេសេន កម្មដ្ឋានស្ស អានុភាវំ ទស្សេតិ. វាចាយ ឃដ្ដនមេវ វុត្តំ សោតទ្វារេ ពលទស្សនភាវតោ. ពលន្តិ ច ពាហិរាយ វិយ អជ្ឈត្តិកាយបិ បថវីធាតុយា អចេតនាភាវទស្សនេន រុក្ខស្ស វិយ អក្កោសន្តេបិ បហរន្តេបិ និព្ពិការតា. សម្បតិវត្តមានុប្បន្នភាវេនាតិ តទា បច្ចុប្បន្នភាវេន. សមុទាចារុប្បន្នភាវេនាតិ អាបាថគតេ តស្មិំ អនិដ្ឋេ សទ្ទារម្មណេ អារម្មណករណសង្ខាតឧប្បត្តិវសេន សោតទ្វារេ ជវនវេទនា ទុក្ខាតិ វចនតោ. តថា ហិ ‘‘ឧបនិស្សយវសេនា’’តិ វុត្តំ. វេទនាទយោបីតិ ‘‘វេទនា អនិច្ចា’’តិ ឯត្ថ វុត្តវេទនា ចេវ សញ្ញាទយោ ច. តេ ហិ ផស្សេន សមានភូមិកា ន បុព្ពេ វុត្តវេទនា. ធាតុសង្ខាតមេវ អារម្មណន្តិ យថាបរិគ្គហិតំ បថវីធាតុសង្ខាតមេវ វិសយំ. បក្ខន្ទតីតិ វិបស្សនាចិត្តំ អនិច្ចន្តិបិ ទុក្ខន្តិបិ អនត្តាតិបិ សម្មសនវសេន អនុបវិសតិ. ឯតេន ពហិទ្ធាវិក្ខេបាភាវមាហ, បសីទតីតិ បន ឥមិនា កម្មដ្ឋានស្ស វីថិបដិបន្នតំ. សន្តិដ្ឋតីតិ ឥមិនា ឧបរូបរិ វិសេសាវហភាវេន អវត្ថានំ បដិបក្ខាភិភវេន និច្ចលភាវតោ. វិមុច្ចតីតិ ឥមិនា តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហតោ វិសេសេន មុច្ចនំ. អដ្ឋកថាយំ បន សមុដ្ឋានវសេន អត្ថោ វុត្តោ ‘‘អធិមោក្ខំ លភតី’’តិ. សោតទ្វារម្ហិ អារម្មណេ អាបាថគតេតិ ឥទំ មូលបរិញ្ញាយ មូលទស្សនំ. សោតទ្វារេហិ អាវជ្ជនវោដ្ឋព្ពនានំ អយោនិសោ អាវជ្ជយតោ វោដ្ឋព្ពនវសេន ឥដ្ឋេ អារម្មណេ លោភោ, អនិដ្ឋេ ច បដិឃោ ឧប្បជ្ជតិ, មនោទ្វារេ បន ‘‘ឥត្ថី, បុរិសោ’’តិ រជ្ជនាទិ ហោតិ, តស្ស បញ្ចទ្វារជវនំ មូលំ, សព្ពំ វា ភវង្គាទិ. ឯវំ មនោទ្វារជវនស្ស មូលវសេន បរិញ្ញា. អាគន្តុកតាវកាលិកបរិញ្ញា បន បញ្ចទ្វារជវនស្សេវ អបុព្ពភាវវសេន ឥតរភាវវសេន ច វេទិតព្ពា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សតិបដ្ឋានសំវណ្ណនាយំ វុត្តោ ឯវ.

យាថាវតោ ធាតូនំ បរិគ្គណ្ហនវសេន កតបរិគ្គហស្សបិ អនាទិកាលភាវនាវសេន អយោនិសោ អាវជ្ជនំ សចេបិ ឧប្បជ្ជតិ. វោដ្ឋព្ពនំ បត្វាតិ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចតំ បត្វា. ឯកំ ទ្វេ វារេ អាសេវនំ លភិត្វា, ន អាសេវនបច្ចយំ. ន ហិ ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកចិត្តំ អាសេវនបច្ចយភូតំ អត្ថិ. យទិ សិយា, បដ្ឋានេ កុសលត្តិកេ បដិច្ចវារាទីសុ ‘‘ន មគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ទ្វេ, អាសេវនបច្ចយា ន មគ្គេ ទ្វេ’’តិ ច វត្តព្ពំ សិយា, ‘‘ន មគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ឯកំ (បដ្ឋា. ១.១.២២១), អាសេវនបច្ចយា ន មគ្គេ ឯក’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៥២) ច បន វុត្តំ. ឯកំ ទ្វេ វារេតិ ឯត្ថ ច ឯកគ្គហណំ វចនសិលិដ្ឋតាយ វសេន វុត្តំ. ន ហិ ទុតិយេ មោឃវារេ ឯកវារមេវ វោដ្ឋព្ពនំ បវត្តតិ. ទ្វិក្ខត្តុំ វា តស្ស បវត្តិំ សន្ធាយ ឯកវារគ្គហណំ, តិក្ខត្តុំ បវត្តិំ សន្ធាយ ទ្វេវារគ្គហណំ. តត្ថ ទុតិយំ តតិយញ្ច បវត្តមានំ លទ្ធាសេវនំ វិយ ហោតិ. យស្មា បន ‘‘វោដ្ឋព្ពនំ បត្វា ឯកំ ទ្វេ វារេអាសេវនំ លភិត្វា ចិត្តំ ភវង្គមេវ ឱតរតី’’តិ ឥទំ ទុតិយមោឃវារវសេន វុត្តំ ភវេយ្យ. សោ ច អារម្មណទុព្ពលតាយ ឯវ ហោតីតិ អភិធម្មដ្ឋកថាយំ និយមិតោ. ឥធ បន តិក្ខានុបស្សនានុភាវេន អកុសលុប្បត្តិយា អសម្ភវវសេន អយោនិសោវ អាវជ្ជតោ អយោនិសោ វវត្ថានំ សិយា, ន យោនិសោ, តស្មិញ្ច បវត្តេ មហតិ អតិមហតិ វា អារម្មណេ ជវនំ ន ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ អយមត្ថោ វិចារេត្វា គហេតព្ពោ.

ឯតស្សេវ វា សតិបិ ទុវិធតាបរិកប្បនេ សោ ច យទិ អនុលោមេ វេទនាត្តិកេ បដិច្ចវារាទីសុ ‘‘អាសេវនបច្ចយា ន មគ្គេ ទ្វេ, ន មគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ទ្វេ’’តិ ច វុត្តំ សិយា, (លព្ភេយ្យ), ន ច វុត្តំ. យទិ បន វោដ្ឋព្ពនម្បិ អាសេវនបច្ចយោ សិយា, កុសលាកុសលានម្បិ សិយា. ន ហិ អាសេវនបច្ចយំ លទ្ធុំ យុត្តស្ស អាសេវនបច្ចយតាបិ ធម្មោ អាសេវនបច្ចយោ ហោតីតិ អវុត្តោ អត្ថិ, វោដ្ឋព្ពនស្ស បន កុសលាកុសលានំ អាសេវនបច្ចយភាវោ អវុត្តោ – ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នាសេវនបច្ចយា. អកុសលំ…បេ… នាសេវនបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៩៣-៩៤) វចនតោ បដិក្ខិត្តោ ច. អថាបិ សិយា អសមានវេទនានំ វសេនេវ វុត្តន្តិ ច, ឯវមបិ យថា – ‘‘អាវជ្ជនា កុសលានំ ខន្ធានំ អកុសលានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) វុត្តំ, ឯវំ ‘‘អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ វត្តព្ពំ សិយា. តំ ជាតិភេទា ន វុត្តន្តិ ចេ? ភូមិភិន្នស្ស កាមាវចរស្ស រូបាវចរាទីនំ អាសេវនបច្ចយភាវោ វិយ ជាតិភិន្នស្សបិ ភវេយ្យាតិ វត្តព្ពោ ឯវ សិយា, អភិន្នជាតិកស្ស ច វសេន យថា – ‘‘អាវជ្ជនា សហេតុកានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ. តស្មា វេទនាត្តិកេបិ ‘‘អាសេវនបច្ចយា ន មគ្គេ ឯកំ, ន មគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ឯក’’ន្តិ ឯវំ គណនាយ និទ្ធារិយមានាយ វោដ្ឋព្ពនស្ស អាសេវនបច្ចយត្តស្ស អភាវា អយំ មោឃវារោ ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពោ.

វោដ្ឋព្ពនំ បន វីថិវិបាកសន្តតិយា អាវដ្ដនតោ អាវជ្ជនា, តតោ វិសទិសស្ស ជវនស្ស ករណតោ មនសិការោតិ ច វត្តព្ពតំ លភេយ្យ, ឯវញ្ច កត្វា បដ្ឋានេ ‘‘វោដ្ឋព្ពនំ កុសលានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ ន វុត្តំ, ‘‘អាវជ្ជនា’’ឥច្ចេវ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) វុត្តំ, តម្បិ វោដ្ឋព្ពនតោ បរំ ចតុន្នំ បញ្ចន្នំ វា ជវនានំ អារម្មណបុរេជាតំ ភវិតុំ អសក្កោន្តំ រូបាទិំ អារព្ភ បវត្តមានំ វោដ្ឋព្ពនំ ជវនដ្ឋានេ ឋត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ជវនដ្ឋានេ ឋត្វាតិ ច ជវនស្ស ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេ ទ្វិក្ខត្តុំ បវត្តិត្វាតិ អត្ថោ, ន ជវនភាវេនាតិ. អាសេវនំ លភិត្វាតិ ចេត្ថ អាសេវនំ វិយ អាសេវនន្តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. វិប្ផារិកត្តា ចស្ស ទ្វិក្ខត្តុំ វា តិក្ខត្តុំ វា បវត្តិយេវ ចេត្ថ អាសេវនសទិសតា. វិប្ផារិកតាយ ហិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកតា ចស្ស វុច្ចតិ. វិប្ផារិកម្បិ ជវនំ វិយ អនេកក្ខត្តុំ អប្បវត្តិយា អសុប្បតិដ្ឋិតតាយ ច ន និប្បរិយាយតោ អាសេវនភាវេន វត្តតីតិ ន ឥមស្ស អាសេវនត្ថំ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ផលចិត្តេសុ មគ្គបរិយាយោ វិយ បរិយាយវសេន វុត្តំ.

អយន្តិ ‘‘សចេបី’’តិអាទិនា វុត្តោ ឯកវារម្បិ រាគាទីនំ អនុប្បាទនវសេន វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ យោគាវចរោ. កោដិប្បត្តោតិ មត្ថកំ បត្តោ. បដិបក្ខេហិ អនភិភូតត្តា វិសទវិបស្សនាញាណតាយ តិក្ខវិបស្សកោ. អារម្មណំ បរិគ្គហិតមេវ ហោតិ ‘‘ឯវំ មេ ជវនំ ជវិត’’ន្តិ សារម្មណស្ស ជវនស្ស ហុត្វា អភាវវវត្ថាបនស្ស កម្មដ្ឋានភាវតោ, តថា អាវជ្ជនវសេន វា តំ អារម្មណំ វិស្សជ្ជេត្វា តាវទេវ មូលកម្មដ្ឋានភូតំ អារម្មណំ បរិគ្គហិតមេវ ហោតិ. ទុតិយស្ស បន វសេនាតិ ‘‘អបរស្ស រាគាទិវសេន ឯកវារំ ជវនំ ជវតី’’តិអាទិនា វុត្តស្ស នាតិតិក្ខវិបស្សកស្ស វសេន ‘‘តស្ស ធាតារម្មណមេវ ចិត្តំ បក្ខន្ទតី’’តិអាទិនា ឥមស្មិំ សុត្តេ អាគតត្តា. ‘‘តមេនំ ឧបធិបហានាយ បដិបន្នំ ឧបធិបដិនិស្សគ្គាយ កទាចិ ករហចិ សតិសម្មោសា ឧបធិបដិសំយុត្តា សរសង្កប្បា សមុទាចរន្តិ. ទន្ធោ ឧទាយិ សតុប្បាទោ, អថ ខោ នំ ខិប្បមេវ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតី’’តិ លដុកិកោបមេ. តស្ស ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សោតាបន្នាទយោ តាវ បជហន្តុ, បុថុជ្ជនោ កថំ បជហតី’’តិ ចោទនំ បដ្ឋបេត្វា ‘‘អារទ្ធវិបស្សកោ ហិ សតិសម្មោសេន សហសា កិលេសេ ឧប្បន្នេ ‘មាទិសស្ស នាម ភិក្ខុនោ កិលេសោ ឧប្បន្នោ’តិ សំវេគំ កត្វា វីរិយំ បគ្គយ្ហ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គេន កិលេសេ សមុគ្ឃាតេតិ, ឥតិ សោ បជហតិ នាមា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. តេន វុត្តំ – ‘‘តស្ស ធាតារម្មណមេវ ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិអាទិនា ឥមស្មិំ សុត្តេ អាគតត្តា’’តិអាទិ. ឥន្ទ្រិយភាវនេ ច មជ្ឈិមស្ស វសេន អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បរិគ្គហវសេនាតិ ធាតុបរិគ្គហវសេន. មម្មច្ឆេទនាទិវសេន បវត្តអក្កោសនាទិំ អនិដ្ឋំ អារម្មណំ បត្វា សោតទ្វារេ កិលមតិ បុគ្គលោ, តថា បោថនបហរណាទិកំ អនិដ្ឋំ អារម្មណំ បត្វា កាយទ្វារេ កិលមតិ.

សមុទាចរន្តីតិ សព្ពសោ ឧទ្ធំ អាចរន្តិ. តយិទំ អមនាបេហិ សមុទាចរណំ នាម បោថនបហរណាទិវសេន ឧបក្កមនមេវាតិ អាហ ‘‘ឧបក្កមន្តី’’តិ, ពាធន្តីតិ អត្ថោ. តថាសភាវោតិ យថា បាណិប្បហារាទីហិ ឃដ្ដិតមត្តោ វិការំ អាបជ្ជតិ, តថាសភាវោ. ‘‘ឧភតោទណ្ឌកេន ចេបិ, ភិក្ខវេ, កកចេនា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣២) ឱវាទទានំ នាម អនញ្ញសាធារណំ ពុទ្ធានំយេវ អាវេណិកន្តិ អាហ ‘‘វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតាតិ អនុស្សរន្តោបិ…បេ… កកចូបមោវាទំ អនុស្សរន្តោបី’’តិ វុត្តំ. តស្សបិ បរិយត្តិធម្មភាវតោតិ កេចិ. យំ បន កកចោកន្តកេសុបិ មនុស្សេសុ អប្បទុស្សនំ និព្ពិការំ, តំ សត្ថុសាសនំ អនុស្សរន្តោបិ សម្មាបដិបត្តិលក្ខណំ ធម្មំ អនុស្សរតិយេវាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ភិក្ខុនោ គុណន្តិ អរិយធម្មាធិគមនសិទ្ធំ គុណមាហ. សោ ច សព្ពេសម្បិ អរិយានំ គុណោតិ តំ អនុស្សរន្តោបិ សង្ឃំ អនុស្សរតិ ឯវាតិ វុត្តំ.

វិបស្សនុបេក្ខា អធិប្បេតា, តស្មា ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតីតិ វិបស្សនាវសេន សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារគតេ អជ្ឈុបេក្ខនំ ន លភតីតិ អត្ថោ. ឆឡង្គុបេក្ខាតិ ឆឡង្គុបេក្ខា វិយ ឆឡង្គុបេក្ខា ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ និព្ពិការតាសាមញ្ញេន. តេនាហ ‘‘សា បនេសា’’តិអាទិ. ឆឡង្គុបេក្ខាឋានេ ឋបេតិ ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ’’តិអាទិនា អត្តមនតំ អាបជ្ជន្តោ.

៣០៣. អាបោគតន្តិ អាពន្ធនវសេន អាបោ, តទេវ អាបោសភាវំ គតត្តា អាបោគតំ, សភាវេនេវ អាបោភាវំ វា បត្តន្តិ អត្ថោ. យស្មា បន សោ អាបោភាវសង្ខាតោ អល្លយូសភាវោ សសម្ភារបថវីសសម្ភារឧទកាទិគតេ សព្ពស្មិម្បិ អាបស្មិំ វិជ្ជតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សព្ពអាបេសុ គតំ អល្លយូសភាវលក្ខណ’’ន្តិ, ទ្រវភាវលក្ខណន្តិ អត្ថោ. ‘‘បកុប្បតី’’តិ បាកតិកបកោបំ សន្ធាយាហ ‘‘ឱឃវសេន វឌ្ឍតី’’តិ. តេនាហ ‘‘អយមស្ស បាកតិកោ បកោបោ’’តិ. ឥតរំ បន ទស្សេតុំ ‘‘អាបោសំវដ្ដកាលេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឱគច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ ឱគមនន្តិ បរិយាទានំ អធិប្បេតំ, ន អធោគមនមត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧទ្ធនេ…បេ… បាបុណន្តី’’តិ.

៣០៤. សព្ពតេជេសុ គតន្តិ ឥន្ធនាទិវសេន អនេកភេទេសុ សព្ពេសុ តេជោកោដ្ឋាសេសុ គតំ បវត្តំ. យថា បីតិ ឯវ បីតិគតំ, ឯវំ តេជោ ឯវ តេជោគតំ, តេជនវសេន បវត្តិមត្តន្តិ អត្ថោ. ឯវំ អាបោគតំ, វាយោគតញ្ច វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បុរិមេ’’តិអាទិ. ឯកាហិកជរាទិភាវេនាតិ ឯកាហិកាទិជរាភេទេន. ឧសុមជាតោតិ ឧស្មាភិភូតោ. ជីរតីតិ ជិណ្ណោ ហោតិ. តេជោធាតុវសេន លព្ភមានា ឥមស្មិំ កាយេ ជរាបវត្តិ បាកដជរាវសេន វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥន្ទ្រិយវេកល្លត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. វលិបលិតាទិភាវន្តិ វលិតបលិតភាវំ, អង្គបច្ចង្គានំ សិថិលភាវញ្ច. កុប្បិតេនាតិ ខុភិតេន. សតក្ខត្តុំ តាបេត្វា តាបេត្វា សីតូទកេ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធដសប្បិ សតធោតសប្បីតិ វទន្តិ. សរីរេ បកតិឧសុមំ អតិក្កមិត្វា ឧណ្ហភាវោ សន្តាបោ, សរីរស្ស ទហនវសេន បវត្តោ មហាទាហោ បរិទាហោតិ អយមេវ តេសំ វិសេសោ. អសិតន្តិ សុត្តំ. ខាយិតន្តិ ខាទិតំ. សាយិតន្តិ អស្សាទិតំ. សម្មា បរិបាកំ គច្ឆតីតិ សមវេបាកិនិយា គហណិយា វសេន វុត្តំ. អសម្មាបរិបាកោបិ វិសមបាកិនិយា គហណិយា វសេន វេទិតព្ពោ. រសាទិភាវេនាតិ រសរុធិរមំសមេទន្ហារុអដ្ឋិអដ្ឋិមិញ្ជសុក្កភាវេន. វិវេកន្តិ បុថុភាវំ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសភាវំ. អសិតាទិភេទស្ស អាហារស្ស បរិណាមេ រសោ ហោតិ, តំ បដិច្ច រសធាតុ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯវំ រសស្ស បរិណាមេ ‘‘រុធិរ’’ន្តិអាទិនា សព្ពំ នេតព្ពំ.

ហរិតន្តន្តិ ហរិតមេវ, អន្ត-សទ្ទេន បទវឌ្ឍនំ កតំ យថា ‘‘វនន្តំ សុត្តន្ត’’ន្តិ. ចម្មនិល្លេខនំ ចម្មំ លិខិត្វា ឆឌ្ឌិតកសដំ.

៣០៥. ឧគ្គារហិក្ការាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឧទ្ទេកខីបនាទិបវត្តកវាតានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧច្ចារបស្សាវាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន បិត្តសេម្ហលសិកាទិនីហរណវាតស្ស ចេវ ឧសុមវាតស្ស ច សង្គហោ វេទិតព្ពោ. យទិបិ កុច្ឆិ-សទ្ទោ ឧទរបរិយាយោ, កោដ្ឋ-សទ្ទេន បន អព្ភន្តរស្ស វុច្ចមានត្តា តទវសិដ្ឋោ ឧទរបទេសោ ឥធ កុច្ឆិ-សទ្ទេន វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘កុច្ឆិសយា វាតាតិ អន្តានំ ពហិវាតា’’តិ. សមិញ្ជនបសារណាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន អាលោកនវិលោកនឧទ្ធរណាទិកា សព្ពា កាយិកកិរិយា សង្គហិតា. អវសវតិ ឧទកំ ឯតស្មាតិ ឱស្សវនំ, ឆទនន្តោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ ឋានេ.

៣០៦. និស្សត្តភាវន្តិ អនត្តកតំ. យថាទស្សិតា ហិ ចតស្សោ ធាតុយោ អនត្តនិយំ កេវលំ ធាតុមត្តា និស្សត្តនិជ្ជីវាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. បរិវារិតោតិ បរិវារិតភាវេន ឋិតោ បរិវុតោ. តេនាហ ‘‘ឯតានី’’តិអាទិ, កដ្ឋាទីនិ សន្និវេសវិសេសវសេន ឋបិតានីតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញថា អគារសមញ្ញាយ ភាវតោ. តេនាហ ‘‘កដ្ឋាទីសុ បនា’’តិអាទិ. យទត្ថំ បាឡិយំ ‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ, តមត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យថា កដ្ឋាទីនី’’តិអាទិ វុត្តំ.

កាមំ ហេដ្ឋា ‘‘មត្តដ្ឋកស្ស កាយស្សា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣០២) អវិភាគេន ឯកទេសេន ច ឧបាទារូបម្បិ កថិតំ, តថា វេទនាទយោ ខន្ធភាវេន បរិគ្គហេត្វា ន កថិតា, តថា តណ្ហាបិ សមុទយសច្ចភាវេន. ឥតរានិ បន សច្ចានិ សព្ពេន សព្ពំ ន កថិតានិ. តេនេវាហ ‘‘ហេដ្ឋា…បេ… ន កថិតានី’’តិ. ចក្ខុបសាទេ និរុទ្ធេតិ ចក្ខុបសាទេ វិនដ្ឋេ. ឧបហតេតិ បុព្ពកិមិអាទីហិ ឧបទ្ទុតេ. បលិពុទ្ធេតិ បុព្ពាទិឧប្បត្តិយា វិនា បដិច្ឆាទិតេ. តជ្ជោតិ តស្សានុរូបោ, ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិយា អនុរូបោតិ អត្ថោ. ចក្ខុស្ស រូបារម្មណេ អាបាថគតេ ឧប្បជ្ជនមនសិការោ ហទយសន្និស្សយោបិ ចក្ខុម្ហិ សតិ ហោតិ, អសតិ ន ហោតីតិ កត្វា ‘‘ចក្ខុំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនមនសិការោ’’តិ វុត្តោ. ភវង្គាវដ្ដនំ តស្ស យថា អារម្មណបច្ចយេ, ឯវំ បសាទបច្ចយេបិ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុញ្ច រូបេ ច បដិច្ចា’’តិ. ន្តិ ចក្ខុទ្វារេ កិរិយមនោធាតុចិត្តំ. អញ្ញវិហិតស្សាតិ អញ្ញារម្មណបសុតស្ស. តទនុរូបស្សាតិ តេសំ ចក្ខុរូបតទាភោគានំ អនុរូបស្ស.

ចត្តារិ សច្ចានិ ទស្សេតិ សរូបតោ អត្ថាបត្តិតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. តប្បការោ ភូតោ, តប្បការំ វា បត្តោ តថាភូតោ, តស្ស, យថា ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តាទិសស្ស បច្ចយាការសមវេតស្សាតិ អត្ថោ. តិសមុដ្ឋានរូបន្តិ ឧតុកម្មាហារសមុដ្ឋានរូបំ. ឥទញ្ច សតិបិ តទា ភវង្គាវដ្ដនចិត្តសមុដ្ឋានរូបេ កេវលំ ចក្ខុវិញ្ញាណសមុដ្ឋិតរូបស្ស អភាវមត្តំ គហេត្វា វុត្តំ. សង្គហំ គច្ឆតីតិ នគរំ វិយ រជ្ជេ រូបក្ខន្ធេ សង្គហេតព្ពតំ គហេតព្ពតំ គច្ឆតិ. ‘‘តថាភូតស្សា’’តិ វុត្តត្តា វេទនាទយោ ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តាវ, វិញ្ញាណម្បិ ចក្ខុវិញ្ញាណមេវ. សង្ខារាតិ ចេតនាវ វុត្តា ចេតនាបធានត្តា សង្ខារក្ខន្ធស្សាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ បន ផស្សជីវិតិន្ទ្រិយមនសិការចិត្តដ្ឋិតិយោបិ សង្ខារក្ខន្ធធម្មាវ. ឯកតោ សង្គហោ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ ឯកតោ គណនា. សមាគមោតិ យថាសកំ បច្ចយវសេន សមោធានំ. សមវាយោតិ អញ្ញមញ្ញស្ស បច្ចយភាវេន សមវេតតាយ សមុទិតភាវោ.

បច្ចយុប្បន្នធម្មោ បដិច្ច សមុប្បជ្ជតិ ឯតស្មាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ, បច្ចយាការោ. បច្ចយធម្មេ បស្សន្តោបិ បច្ចយុប្បន្នធម្មេ បស្សតិ, តេ បស្សន្តោបិ បច្ចយធម្មេ បស្សតីតិ វុត្តំ ‘‘យោ បដិច្ចសមុប្បាទ’’ន្តិអាទិ. ឆន្ទករណវសេនាតិ តណ្ហាយនវសេន. អាលយករណវសេនាតិ អបេក្ខាករណវសេន. អនុនយករណវសេនាតិ អនុរជ្ជនវសេន. អជ្ឈោគាហិត្វាតិ អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា វិយ គិលិត្វា វិយ និដ្ឋបេត្វា វិយ ទឡ្ហគ្គហណវសេន. ឆន្ទរាគោ វិនយតិ បហីយតិ ឯត្ថាតិ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគបហានញ្ចាតិ វុច្ចតិ និព្ពានំ. អាហរិត្វាតិ បាឡិយំ សរូបតោ អនាគតម្បិ អត្ថតោ អានេត្វា សង្គណ្ហនវសេន គហេតព្ពំ. អាហរណវិធិំ បន ទស្សេន្តោ ‘‘យា ឥមេសូ’’តិអាទិមាហ. ឥមេសុ តីសុ ឋានេសូតិ យថាវុត្តេសុ សុខទុក្ខាទីសុ តីសុ អភិសមយដ្ឋានេសុ. ទិដ្ឋីតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន បវត្តា សម្មាទិដ្ឋិ យាថាវទស្សនំ. ឯវំ សង្កប្បាទយោបិ យថារហំ វេទិតព្ពា. ភាវនាបដិវេធោតិ ភាវនាវសេន បដិវេធោ, ន អារម្មណករណមត្តេន. អយំ មគ្គោតិ អយំ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បដិវិជ្ឈនវសេន បវត្តោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. ឯត្តាវតាបីតិ ឯវំ ឯកស្មិំ ចក្ខុទ្វារេ វត្ថុ បរិគ្គហមុខេនបិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានស្ស មត្ថកំ បាបនេន ពហុំ វិបុលំ បរិបុណ្ណមេវ ភគវតោ សាសនំ កតំ អនុដ្ឋិតំ ហោតិ.

ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធមេវ ភវង្គចិត្តំ អាវជ្ជនចិត្តស្ស បច្ចយោ ភវតីតិ វុត្តំ ‘‘តំ និរុទ្ធម្បី’’តិ. មន្ទថាមគតមេវាតិ មហតិយា និទ្ទាយ អភិភូតស្ស វសេន វុត្តំ, កបិមិទ្ធបរេតស្ស បន ភវង្គចិត្តំ កទាចិ អាវជ្ជនស្ស បច្ចយោ ភវេយ្យាតិ. ភវង្គសមយេនេវាតិ ភវង្គស្សេវ បវត្តនសមយេន បគុណជ្ឈានបគុណកម្មដ្ឋានបគុណគន្ថេសុ តេសំ បគុណភាវេនេវ អាភោគេន វិនាបិ មនសិការោ បវត្តតិ. តថា ហិ បគុណំ គន្ថំ បគុណភាវេនេវ និរន្តរំ វិយ អជ្ឈយមានេ អញ្ញវិហិតតាយ ‘‘ឯត្តកោ គន្ថោ គតោ, ឯត្តកោ អវសិដ្ឋោ’’តិ សល្លក្ខណា ន ហោតិ. ចតុសមុដ្ឋានម្បីតិ សព្ពំ ចតុសមុដ្ឋានរូបំ, ន បុព្ពេ វិយ តិសមុដ្ឋានមេវាតិ អធិប្បាយោ. បុព្ពង្គមត្តា ឱឡារិកត្តា ច ផស្សចេតនាវ សង្ខារក្ខន្ធោតិ គហិតា, ន អញ្ញេសំ អភាវា. ឯកទេសមេវ សម្មសន្តោតិ យថាឧទ្ទិដ្ឋំ អត្ថំ ហេដ្ឋា អនវសេសតោ អនិទ្ទិសិត្វា ឯកទេសមេវ និទ្ទិសនវសេន ទេសនាយ អាមសន្តោ. ឥមស្មិំ ឋានេតិ យថាឧទ្ទិដ្ឋស្ស អត្ថស្ស ‘‘អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ, អាវុសោ, ចក្ខុ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣០៦) ឆទ្វារវសេន និទ្ទិសនដ្ឋានេ. ហេដ្ឋា បរិហីនទេសនន្តិ – ‘‘យំ ឧបាទារូបំ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា ឧបរិ តីណិ អរិយសច្ចានី’’តិ និទ្ទេសវសេន បរិហីនំ អត្ថជាតំ សព្ពំ. តំតំទ្វារវសេនាតិ ចក្ខុទ្វារាទិកំ តំតំទ្វារវសេន. ចតុសច្ចវសេន អារទ្ធា ទេសនា ចតុសច្ចេនេវ បរិយោសាបិតាតិ អាហ ‘‘យថានុសន្ធិនាវ សុត្តន្តំ និដ្ឋបេសី’’តិ.

មហាហត្ថិបទោបមសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.