៣. ឱបម្មវគ្គោ

១. កកចូបមសុត្តវណ្ណនា

២២២. មោឡិន្តិ កេសរចនំ. វេហាយសន្តិ អាកាសេ. រតនចង្កោដវរេនាតិ រតនសិលាមយវរចង្កោដកេន សហស្សនេត្តោ សិរសា បដិគ្គហិ. ‘‘សុវណ្ណចង្កោដកវរេនា’’តិបិ (ពុ. វំ. អដ្ឋ. ២៣ ទូរេនិទានកថា; ជា. អដ្ឋ. ១.២ អវិទូរេនិទានកថា) បាឋោ.

សាតិ មោឡិ. មោឡិ ឯតស្ស អត្ថីតិ មោឡិកោ, មោឡិកោ ឯវ មោឡិយោ. ផគ្គុនោតិ បន នាមំ. សង្ខាតិ សមញ្ញា. វេលីយតិ ខណមុហុត្តាទិវសេន ឧបទិសីយតីតិ វេលា, កាលោតិ អាហ ‘‘តាយំ វេលាយំ…បេ… អយំ កាលវេលា នាមា’’តិ. វេលយតិ បរិច្ឆេទវសេន តិដ្ឋតីតិ វេលា, សីមា. វេលយតិ សំកិលេសបក្ខំ ចាលយតីតិ វេលា, សីលំ. អនតិក្កមនដ្ឋោបិ ចស្ស សំកិលេសធម្មនិមិត្តំ អចលនមេវ. វិញ្ញុបុរិសាភាវេ ឆបញ្ចវាចាមត្តំ ឱវាទេ បមាណំ នាម.ទវសហគតំ កត្វាតិ កីឡាសហិតំ កត្វា.

មិស្សីភូតោតិ អននុលោមិកសំសគ្គវសេន មិស្សីភូតោ. ‘‘អវណ្ណំ ភាសតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តំ វិវរិតុំ ‘‘តាបនបចនកោដ្ដនាទីនី’’តិអាទិ វុត្តំ. អធិករណម្បិ ករោតីតិ ឯត្ថ យថា សោ អធិករណាយ បរិសក្កតិ, តំទស្សនំ ‘‘ឥមេសំ ភិក្ខូន’’ន្តិអាទិ. អធិករណំ អាកឌ្ឍតីតិ អធិករណំ ឧទ្ទិស្ស តេ ភិក្ខូ អាកឌ្ឍតិ, អធិករណំ វា តេសុ ឧប្បាទេន្តោ អាកឌ្ឍតិ. ឧទ្ទេសបទំ វាតិ បទសោ ឧទ្ទេសមត្តំ វា. នេវ បិយកម្យតាយាតិ នេវ អត្តនិ សត្ថុនោ បិយភាវកាមតាយ. ន ភេទាធិប្បាយេនាតិ ន សត្ថុនោ តេន ភិក្ខុនា ភេទាធិប្បាយេន. អត្ថកាមតាយាតិ មោឡិយផគ្គុនស្ស ហិតកាមតាយ.

២២៤. អវណ្ណភាសនេតិ ភិក្ខុនីនំ អគុណកថនេ. ឆន្ទាទីនំ វត្ថុភាវតោ កាមគុណា គេហំ វិយ គេហំ, តេ ច តេ សិតា និស្សិតាតិ គេហស្សិតាតិ វុត្តា. តណ្ហាឆន្ទាបិ តាសំ កត្តុកាមតាបីតិ ឧភយេបិ តណ្ហាឆន្ទា, បដិឃឆន្ទា បន តេសំ កត្តុកាមតា ឯវ. ផលិកមណិ វិយ បកតិបភស្សរស្ស ចិត្តសន្តានស្ស ឧបសង្គោ វិយ វិបរិណាមការណំ រាគាទយោតិ អាហ ‘‘រត្តម្បិ ចិត្តំ វិបរិណត’’ន្តិអាទិ. ហិតានុកម្បីតិ ករុណាយ បច្ចុបដ្ឋាបនមាហ. ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២០) វិយ អន្តរ-សទ្ទោ ចិត្តបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទោសន្តរោតិ ទោសចិត្តោ’’តិ.

២២៥. ទុព្ពចតាយ ឱវាទំ អសម្បដិច្ឆន្តោ ចិត្តេនេវ បដិវិរុទ្ធោ អដ្ឋាសិ. គណ្ហិំសុ ចិត្តំ, ហទយគាហិនិំ បដិបជ្ជិំសូតិ អត្ថោ. បូរយិំសុ អជ្ឈាសយន្តិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ សមយេ បឋមពោធិយំ. ឯកាសនំ ភោជនស្ស ឯកាសនភោជនំ, ឯកវេលាយមេវ ភោជនំ. តញ្ច ខោ បុព្ពណ្ហេ ឯវាតិ អាហ ‘‘ឯកំ បុរេភត្តភោជន’’ន្តិអាទិ. សត្តក្ខត្តុំ ភុត្តភោជនម្បិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ឯកាសនភោជនន្តេវ អធិប្បេតំ, ន ឯកាសនិកតាយ ឯកាយ ឯវ និសជ្ជាយ ភោជនំ. ‘‘អប្បឌំស…បេ… សម្ផស្ស’’ន្តិអាទីសុ វិយ អប្ប-សទ្ទោ អភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘និរាពាធតំ, និទ្ទុក្ខត’’ន្តិ. បធានាទិវសេន សល្លហុកំ អកិច្ឆំ ឧដ្ឋានំ សល្លហុកឧដ្ឋានំ. ន ឯកប្បហារេនាតិ ន ឯកវារេន, ន ឯកស្មិំយេវ កាលេតិ អធិប្បាយោ. ទ្វេ ភោជនានីតិ ‘‘អបរណ្ហេ រត្តិយ’’ន្តិ កាលវសេន ទ្វេ ភោជនានិ. បញ្ច គុណេតិ អប្បាពាធាទិកេ បញ្ច អានិសំសេ. សតុប្បាទករណីយមត្តមេវាតិ សតុប្បាទមត្តករណីយមេវ, និវារេតព្ពស្ស បុនប្បុនំ សមាទបនញ្ច នាហោសិ.

មណ្ឌភូមីតិ ឱជវន្តភូមិ, យត្ថ បរិសិញ្ចនេន វិនា សស្សានិ កិដ្ឋានិ សម្បជ្ជន្តិ. យុគេ យោជេតព្ពានិ យោគ្គានិ, តេសំ អាចរិយោ យោគ្គាចរិយោ, តេសំ សិក្ខាបនកោ. គាមណិហត្ថិអាទយោបិ ‘‘យោគ្គា’’តិ វុច្ចន្តីតិ អាហ បាឡិយំ ‘‘អស្សទម្មសារថី’’តិ. ចតូសុ មគ្គេសុ យេន យេន មគ្គេន ឥច្ឆតិ. ជវសមគាទិភេទាសុ គតីសុ យំ យំ គតិំ. តំ តំ មគ្គំ អារុឡ្ហាវ ឱតិណ្ណាយេវ. នេវ វារេតព្ពា រស្មិវិនិគ្គណ្ហនេន. ន វិជ្ឈិតព្ពា បតោទលដ្ឋិយា. គមនមេវាតិ ឥមេ យុត្តា មម ឥច្ឆានុរូបំ មន្ទំ គច្ឆន្តិ, សមំ គច្ឆន្តិ, សីឃំ គច្ឆន្តីតិ ខុរេសុ និមិត្តគ្គហណំ បដ្ឋបេត្វា សារថិនា តេសំ គមនមេវ បស្សិតព្ពំ ហោតិ, ន តត្ថ និយោជនំ. តេហិបិ ភិក្ខូហិ. បជហិំសុ បជហិតព្ពំ. សាលទូសនាតិ សាលរុក្ខវិសនាសកា. អញ្ញា ច វល្លិយោ សាលរុក្ខេ វិនន្ធិត្វា ឋិតា. ពហិ នីហរណេនាតិ សាលវនតោ ពហិ ឆឌ្ឌនេន. សុសណ្ឋិតាតិ សណ្ឋានសម្បន្នា, មរិយាទំ ពន្ធិត្វាតិ អាលវាលសម្បាទនវសេន មរិយាទំ ពន្ធិត្វា. កិបិល្លបុដកំ តម្ពកិបិល្លកបុដកំ. សុក្ខទណ្ឌកហរណំ អាលវាលព្ភន្តរា.

២២៦. វិទេហរដ្ឋេ ជាតសំវឌ្ឍតាយ វេទេហិកា. បណ្ឌា វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ ឥតា គតា បវត្តាតិ បណ្ឌិតា. គហបតានីតិ គេហសាមិនី. សោរច្ចេនាតិ សំយមេន. និវាតវុត្តីតិ បណិបាតការី. និព្ពុតាតិ និព្ពុតទុច្ចរិតបរិឡាហា. ឧដ្ឋាហិកាតិ ឧដ្ឋានវីរិយវតី. កិព្ពិសាតិ កុរូរា.

២២៧. ឯវំ អក្ខន្តិយា ទោសំ ទស្សេត្វាតិ ‘‘គុណវន្តោ’’តិ លោកេ បត្ថដកិត្តិសទ្ទានម្បិ អក្ខន្តិនិមិត្តំ អយសុប្បត្តិគុណបរិហានិអាទិំ អក្ខមតាយអាទីនវំ បកាសេត្វា. វចនបថេតិ វចនមគ្គេ យុត្តកាលាទិកេ. សណ្ហាភាវោបិ ហិ វចនស្ស បវត្តិអាការោតិ កត្វា ‘‘វចនបថោ’’ ត្វេវ វុត្តោ. តេសំយេវ កាលាទីនំ. មេត្តា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ, ឧប្បន្នំ មេត្តចិត្តំ ឯតេសន្តិ ឧប្បន្នមេត្តចិត្តា. បុន ‘‘កាលេន វា, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ (បរិ. ៣៦២, ៣៦៣) បាឡិ ធម្មសភាវទស្សនវសេន បវត្តា ‘‘បរំ ចោទនាវសេន វទន្តា នាម ឥមេហិ អាការេហិ វទន្តី’’តិ. អធិមុញ្ចិត្វាតិ អភិរតិវសេន តស្មិំ បុគ្គលេ ភាវនាចិត្តំ មុញ្ចិត្វា វិស្សជ្ជេត្វា. សោ បុគ្គលោ អារម្មណំ ឯតស្សាតិ តទារម្មណំ, មេត្តចិត្តំ. យទិ ឯវំ បទេសវិសយំ តំ កថំ និប្បទេសវិសយំ វិយ ហោតីតិ ចោទេន្តោ ‘‘កថំ តទារម្មណំ សព្ពាវន្តំ លោកំ ករោតី’’តិ អាហ, ឥតរោ ‘‘បញ្ច វចនបថេ’’តិអាទិនា បរិហរតិ. ឥធ តទារម្មណញ្ចាតិ តស្សេវ មេត្តចិត្តស្ស អារម្មណំ កត្វាតិ បាឡិយំ វចនសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ ‘‘បុន តស្សេវា’’តិអាទិ. សព្ពា សត្តកាយសង្ខាតា បជា ឯតស្ស អត្ថីតិ សព្ពាវន្តោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពាវន្ត’’ន្តិ អាហ. វិបុលេនាតិ មហាជនារម្មណេន. មហន្តបរិយាយោ ហិ វិបុល-សទ្ទោ, មហត្តញ្ចេត្ថ ពហុកភាវោ. តេនាហ ‘‘អនេកសត្តារម្មណេនា’’តិ. តញ្ច បុគ្គលន្តិ បញ្ច វចនបថេ គហេត្វា អាគតបុគ្គលំ. ចិត្តស្សាតិ មេត្តាសហគតចិត្តស្ស. ឯត្ថ ច មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិហរិស្សាមាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ កថន្តិ អាហ ‘‘តញ្ច បុគ្គលំ សព្ពញ្ច លោកំ តស្ស ចិត្តស្ស អារម្មណំ កត្វា អធិមុច្ចិត្វា’’តិ.

២២៨. តទត្ថទីបិកន្តិ យា មេត្តំ ចេតោវិមុត្តិំ សម្មទេវ ភាវេត្វា ឋិតស្ស និព្ពិការតោ កេនចិ វិការំ ន អាបាទេតព្ពតា, តទត្ថជោតិកំ. អបថវិន្តិ បថវី ន ហោតីតិ អបថវី. និប្បថវិន្តិ សព្ពេន សព្ពំ បថវីភាវាភាវំ. តិរិយំ បន អបរិច្ឆិន្នាតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ចក្កវាឡបព្ពតេហិ តំ តំ ចក្កវាឡំ បរិច្ឆិន្ទតិ? ន, តទញ្ញចក្កវាឡបថវិយា ឯកាពទ្ធភាវតោ. តិណ្ណញ្ហិ ចក្កានំ អន្តរសទិសេ តិណ្ណំ តិណ្ណំ លោកធាតូនំ អន្តរេយេវ បថវី នត្ថិ លោកន្តរនិរយភាវតោ. ចក្កវាឡបព្ពតន្តរេហិ សម្ពទ្ធដ្ឋានេ បថវី ឯកាពទ្ធាវ. វិវដ្ដកាលេ ហិ សណ្ឋហមានាបិ បថវី យថាសណ្ឋិតបថវិយា ឯកាពទ្ធាវ សណ្ឋហតិ. តេនាហ ‘‘តិរិយំ បន អបរិច្ឆិន្នា’’តិ. ឥមិនាវ គម្ភីរភាវេន វុត្តបរិមាណតោ បរំ នត្ថីតិ ទីបិតំ ហោតិ.

២២៩. ហលិទ្ទីតិ ហលិទ្ទិវណ្ណំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘យំ កិញ្ចិ បីតកវណ្ណ’’ន្តិ. វណ្ណសង្ខាតំ រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបី, ន រូបីតិ អរូបីតិ អាហ ‘‘អរូបោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘សនិទស្សនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ.

២៣០. បញ្ច យោជនសតានីតិ ហិមវន្តតោ សមុទ្ទំ បវិដ្ឋដ្ឋានវសេន វុត្តំ, ន អនោតត្តទហមុខតោ. អញ្ញា នទិយោ ឧបាទាយ លព្ភមានំ គម្ភីរតំ អប្បមេយ្យឧទកតញ្ច គហេត្វា ‘‘គម្ភីរា អប្បមេយ្យា’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន តិណុក្កាយ តាបេតព្ពត្តាភាវទស្សនបរមេតន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯតេន បយោគេនា’’តិអាទិ.

២៣១. តូលិនី វិយ តូលិនីតិ អាហ ‘‘សិម្ពលិតូលលតាតូលសមានា’’តិ. សស្សរន្តិ ឯវំបវត្តោ សទ្ទោ សស្សរសទ្ទោ. អនុរវទស្សនញ្ហេតំ. តថា ភព្ភរសទ្ទោ. សព្ពមេតំ មេត្តាវិហារិនោ ចិត្តស្ស ទូសេតុំ អសក្កុណេយ្យភាវទស្សនបរំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យថា មហាបថវី កេនចិ បុរិសេន អបថវិំ កាតុំ ន សក្កា, យថា អាកាសេ កិញ្ចិ រូបំ បដ្ឋបេតុំ ន សក្កា, យថា គង្គាយ ឧទកំ តិណុក្កាយ តាបេតុំ ន សក្កា, យថា ច ពិឡារភស្តំ ថទ្ធំ ផរុសញ្ច សម្ផស្សំ កាតុំ ន សក្កា, ឯវមេវំ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា អាសេវិតាយ ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ បញ្ច វចនបថេ គហេត្វា អាគតបុរិសេន កេនចិ បរិយាយេន ចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ កាតុំ ន សក្កាតិ.

២៣២. ឱចរកាតិ បរូបឃាតវសេន ហីនកម្មការិនោ. តេនាហ ‘‘នីចកម្មការកា’’តិ. អនធិវាសនេនាតិ អក្ខមនេន. មយ្ហំ ឱវាទករោ ន ហោតីតិ បរម្ហិ អនត្ថការិម្ហិ ចិត្តបទោសនេន អាឃាតុប្បាទនេន មម សាសនេ សម្មាបដិបជ្ជមានោ នាម ន ហោតិ.

២៣៣. អណុន្តិ អប្បកំ តនុ បរិត្តកំ. ថូលន្តិ មហន្តំ ឱឡារិកំ. វចនបថស្ស បន អធិប្បេតត្តា តំ សាវជ្ជវិភាគេន គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អប្បសាវជ្ជំ វា មហាសាវជ្ជំ វា’’តិ. ខន្តិយា ឥទំ ភារិយំ ន ហោតីតិ អវោចុំ ‘‘អនធិ…បេ… បស្សាមា’’តិ. ទីឃរត្តន្តិ ចិរកាលំ, អច្ចន្តមេវាតិ អត្ថោ. អច្ចន្តញ្ច ហិតសុខំ នាម អញ្ញាធិគមេនេវាតិ អាហ ‘‘អរហត្តេន កូដំ គណ្ហន្តោ’’តិ.

កកចូបមសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. អលគទ្ទូបមសុត្តវណ្ណនា

២៣៤. ពាធយិំសូតិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤១៧) ហនិំសុ. តំតំសម្បត្តិយា វិពន្ធនវសេន សត្តសន្តានស្ស អន្តរេ វេមជ្ឈេ ឯតិ អាគច្ឆតីតិ អន្តរាយោ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថោ, អនតិក្កមនដ្ឋេន តស្មិំ អន្តរាយេ និយុត្តា, អន្តរាយំ វា ផលំ អរហន្តិ, អន្តរាយស្ស វា ករណសីលាតិ អន្តរាយិកា. តេនាហ ‘‘អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា’’តិ. អានន្តរិយធម្មាតិ អានន្តរិយសភាវចេតនាធម្មា. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ចុតិអនន្តរផលំ អនន្តរំ នាម, តស្មិំ អនន្តរេ និយុត្តា, តន្និព្ពត្តនេន អនន្តរករណសីលា, អនន្តរបយោជនាតិ វា អានន្តរិកា, តេ ឯវ អានន្តរិយាតិ វុត្តា. កម្មានិ ឯវ អន្តរាយិកាតិ កម្មន្តរាយិកា. មោក្ខស្សេវ អន្តរាយំ ករោតិ, ន សគ្គស្ស មិច្ឆាចារលក្ខណាភាវតោ. ន ហិ ភិក្ខុនិយា ធម្មរក្ខិតភាវោ អត្ថិ. បាកតិកភិក្ខុនីវសេន ចេតំ វុត្តំ, អរិយាយ បន បវត្តំ អបាយសំវត្តនិយមេវ. នន្ទមាណវកោ ចេត្ថ និទស្សនំ. ឧភិន្នំ សមានច្ឆន្ទតាវសេន វា អសគ្គន្តរាយិកតា, មោក្ខន្តរាយិកតា បន មោក្ខត្ថបដិបត្តិយា វិទូសនតោ, អភិភវិត្វា បន បវត្តិយំ សគ្គន្តរាយិកតាបិ ន សក្កា និវារេតុន្តិ. អហេតុកទិដ្ឋិអកិរិយទិដ្ឋិនត្ថិកទិដ្ឋិយោវ និយតភាវំ បត្តា និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា. បដិសន្ធិធម្មាតិ បដិសន្ធិចិត្តុប្បាទមាហ. បណ្ឌកាទិគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ សព្ពាយបិ អហេតុកបដិសន្ធិយា វិបាកន្តរាយិកភាវតោ. យា ហិ អរិយេ ឧបវទតិ, សា ចេតនា អរិយូបវាទធម្មា. តតោ បរន្តិ ខមាបនតោ ឧបរិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ មហាសីហនាទស្ស លីនត្ថបកាសនេ វុត្តមេវ. យាវ ភិក្ខុភាវំ បដិជានាតិ បារាជិកំ អាបន្នោ. ន វុដ្ឋាតិ សេសំ គរុកាបត្តិំ. ន ទេសេតិ លហុកាបត្តិំ.

អយំ ភិក្ខុ អរិដ្ឋោ. រសេន រសំ សំសន្ទិត្វាតិ អនវជ្ជេន បច្ចយបរិភុញ្ជនរសេន សាវជ្ជំ កាមគុណបរិភោគរសំ សមានេត្វា. ឧបនេន្តោ វិយាតិ ពន្ធនំ ឧបនេន្តោ វិយ. ‘‘ឃដេន្តោ វិយា’’តិបិ បាឋោ. ឧបសំហរន្តោ វិយាតិ សទិសតំ ឧបសំហរន្តោ វិយ ឯកន្តសាវជ្ជេ អនវជ្ជភាវបក្ខេបេន. បាបកន្តិ លាមកដ្ឋេន ទុគ្គតិសម្បាបនដ្ឋេន ច បាបកំ. សេតុករណវសេន មហាសមុទ្ទំ ពន្ធន្តេន វិយ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ‘‘សាវជ្ជ’’ន្តិ ទិដ្ឋំ ‘‘អនវជ្ជ’’ន្តិ គហណេន តេន បដិវិរុជ្ឈន្តោ. ឯកន្តតោ អនន្តរាយិកន្តិ គហណេន វេសារជ្ជញាណំ បដិពាហន្តោ. កាមកណ្ដកេហិ អរិយមគ្គសម្មាបដិបត្តិ ន ឧបក្កិលិស្សតីតិ វទន្តោ ‘‘អរិយមគ្គេ ខាណុកណ្ដកាទីនិ បក្ខិបន្តោ’’តិ វុត្តោ. បឋមបារាជិកសិក្ខាបទសង្ខាតេ, ‘‘អព្រហ្មចរិយំ បហាយា’’តិ (ទី. និ. ១.៨, ១៩៤) អាទិទេសនាសង្ខាតេ ច អាណាចក្កេ.

បុច្ឆមានា សមនុយុញ្ជន្តិ នាម. បុច្ឆា ហិ អនុយោគោតិ. តេនាធិគតាយ លទ្ធិយា អនុវជ្ជនត្ថំ បច្ចនុភាសនេន បុន បដិជានាបនំ បតិដ្ឋាបនំ, តំ បនស្ស អាទាយ សមាទាបនំ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘សមនុគាហន្តិ នាមា’’តិ. តស្សា បន លទ្ធិយា អនុយុញ្ជិតាយ វុច្ចមានម្បិ ការណំ ការណបតិរូបកមេវាតិ តស្ស បុច្ឆនំ សមនុភាសនំ. អនុទហនដ្ឋេន អនុបាយបដិបត្តិយា សម្បតិ អាយតិញ្ច អនុទហនដ្ឋេន. មហាភិតាបនដ្ឋេន អនវដ្ឋិតសភាវតាយ. ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេន មុហុត្តរមណីយតាយ. តាវកាលិកដ្ឋេន បរេហិ អភិភវនីយតាយ. សព្ពង្គបច្ចង្គបលិភញ្ជនដ្ឋេន ឆេទនភេទនាទិអធិករណភាវេន. ឧគ្ឃាដសទិសតាយ អធិកុដ្ដនដ្ឋេន. អវណេ វណំ ឧប្បាទេត្វា អន្តោ អនុបវិសនសភាវតាយ វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកអនត្ថនិមិត្តតាយ សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេន.ទិដ្ឋិថាមេនាតិ តស្សា ទិដ្ឋិយា ថាមគតភាវេន. ទិដ្ឋិបរាមាសេនាតិ ទិដ្ឋិសង្ខាតបរាមសនេន. ទិដ្ឋិយេវ ហិ ធម្មសភាវំ អតិក្កមិត្វា បរតោ អាមសនេន បរាមាសោ. អភិនិវិស្សាតិ តណ្ហាភិនិវេសបុព្ពង្គមេន ទិដ្ឋាភិនិវេសេន ‘‘ឥទមេវេត្ថ តថ’’ន្តិ អភិនិវិសិត្វា. យស្មា ហិ អភិនិវេសនំ តត្ថ អភិនិវិដ្ឋំ នាម ហោតិ.តស្មា អាហ ‘‘អធិដ្ឋហិត្វា’’តិ.

២៣៥. នត្ថីតិ វត្តុកាមោបីតិ អត្តនោ លទ្ធិំ និគុហេតុកាមតាយ អវជានិតុកាមោបិ. សម្បដិច្ឆតិ បដិជានាតិ. ទ្វេ កថាតិ វិសំវាទនកថំ សន្ធាយ វទតិ. អភូតកថា ហិ បុព្ពេ បវត្តា ភូតកថាយ វសេន ទ្វេ កថាតិ វុច្ចតិ.

២៣៦. កស្ស ខោ នាមាតិ ឥមិនា សត្ថា ‘‘ន មម តុយ្ហំ តាទិសស្ស អត្ថាយ ធម្មទេសនា នាម ភូតបុព្ពា’’តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ខត្តិយស្ស វា’’តិអាទិ.

ញាណមយា ឧស្មា ឯតស្ស អត្ថីតិ ឧស្មី, តថារូបេហិ បច្ចយេហិ អនុស្មីកតោ តស្មិំ អត្តភាវេ បដិវេធគព្ភោអបិ ឧស្មីកតោតិ វិកតភាវតោ បញ្ញាពីជមស្ស ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អបិ នុ អត្ថីតិ ភគវា ភិក្ខូ បុច្ឆតិ. តេ បដិក្ខិបន្តា វទន្តិ ឋានគតេន ទុច្ចរិតេន ញាណុបហតភាវំ សម្បស្សន្តា. និត្តេជភូតោតិ និត្តេជំ ភូតោ តេជោហានិប្បត្តោ. តតោ ឯវ ភិក្ខូនម្បិ សម្មុខា ឱលោកេតុំ អសមត្ថតាយ បត្តក្ខន្ធោ អធោមុខោ. សហធម្មិកំ កិញ្ចិ វត្តុំ អវិសហនតោ អប្បដិភានោ. សម្បត្តូបគន្តិ សម្បត្តិអាវហំ. បដិប្បស្សម្ភេន្តោតិ បដិសេធេន្តោ.

២៣៧. អន្តរាយករលទ្ធិយា សភាវវិភាវនេន បរិសំ សោធេតិ. និស្សារេតិ នីហរតិ អវិសុទ្ធទិដ្ឋិតាយ. កស្សចិ ពុទ្ធានុភាវំ អជានន្តស្ស. តស្ស ហិ ឯវំ ភវេយ្យ ‘‘សហសា កថិត’’ន្តិ. ន ហិ កទាចិ ពុទ្ធានំ សហសា កិរិយា នាម អត្ថិ. អស្សាតិ ‘‘កស្សចី’’តិ វុត្តភិក្ខុស្ស. សុត្វាបិ តុណ្ហីភាវំ អាបជ្ជេយ្យាតិ អថាបិ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តំ សព្ពន្តិ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិនា វុត្តំ សព្ពំ បរិកប្បនំ. ន ករិស្សន្តីតិ បរិសាយ លទ្ធិំ សោធេតីតិ សម្ពន្ធោ. លទ្ធិំ បកាសេន្តោតិ មហាសាវជ្ជតាវសេន បកាសេន្តោ. សញ្ញាវិតក្កេហីតិ សុភនិមិត្តានុព្យញ្ជនគ្គាហាទិវសេន បវត្តេហិ សញ្ញាវិតក្កេហិ. តេនាហ ‘‘កិលេសកាមសម្បយុត្តេហី’’តិ. មេថុនសមាចារន្តិ ឥទំ អធិការវសេន វុត្តំ. តទញ្ញម្បិ បន – ‘‘អបិច ខោ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទនំ បរិមទ្ទនំ នហាបនំ សម្ពាហនំ សាទិយតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៥០) អាគតំ វិសភាគវត្ថុវិសយំ អាមិសបរិភោគំ. ‘‘អញ្ញត្រេវ កាមេហិ អញ្ញត្រ កាមសញ្ញាហិ អញ្ញត្រ កាមវិតក្កេហិ សមាចរិស្សតី’’តិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

២៣៨. យោនិសោ បច្ចវេក្ខណេន នត្ថិ ឯត្ថ ឆន្ទរាគោតិ និច្ឆន្ទរាគោ, តំ និច្ឆន្ទរាគំ. កទាចិ ឧបោសថិកភាវេន សមាទិន្នសីលាបិ ហោន្តិ កទាចិ នោតិ អនិពទ្ធសីលានំ គហដ្ឋានំ. សីលសមាទានភាវតោ អន្តរាយករំ. វត្ថុកាមានំ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច. អបច្ចវេក្ខណេន ភិក្ខូនំ អាវរណករំ. បច្ចយានំ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច. អយំ អរិដ្ឋោ ទុគ្គហិតាយ បរិយត្តិយា វសេន អម្ហេ ចេវ អព្ភាចិក្ខតិ, អត្តានញ្ច ខនតិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវតីតិ ឯវំ សញ្ញា មា ហោន្តូតិ ទុគ្គហិតាយ បរិយត្តិយា ទោសំ ទស្សេន្តោ អាហ. ឧគ្គណ្ហន្តីតិ សជ្ឈាយន្តិ ចេវ វាចុគ្គតំ ករោន្តា ធារេន្តិ ចាតិ អត្ថោ.

សុត្តន្តិអាទិនា នវប្បភេទម្បិ បរិយត្តិធម្មំ បរិយាទិយតិ. កថំ សុត្តំ នវប្បភេទំ? សគាថកញ្ហិ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណំ, តទុភយវិនិមុត្តញ្ច សុត្តំ ឧទានាទិវិសេសសញ្ញាវិរហិតំ នត្ថិ, យំ សុត្តង្គំ សិយា, មង្គលសុត្តាទីនញ្ច សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា គាថាភាវតោ ធម្មបទាទីនំ វិយ, គេយ្យង្គសង្គហោ វា សិយា សគាថកត្តា សគាថាវគ្គស្ស វិយ, តថា ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានន្តិ? វុច្ចតេ –

សុត្តន្តិ សាមញ្ញវិធិ, វិសេសវិធយោ បរេ;

សនិមិត្តា និរូឡ្ហត្តា, សហតាញ្ញេន នញ្ញតោ. (ទី. និ. ដី. ១.និទានកថាវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ២.៤.៦; សារត្ថ. ដី. ១.ពាហិរនិទានកថា);

សព្ពស្សបិ ហិ ពុទ្ធវចនស្ស សុត្តន្តិ អយំ សាមញ្ញវិធិ. តេនេវាហ អាយស្មា មហាកច្ចានោ នេត្តិយំ (នេត្តិ. ១.សង្គហវារ) ‘‘នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋី’’តិ. ‘‘ឯត្តកំ តស្ស ភគវតោ សុត្តាគតំ សុត្តបរិយាបន្នំ (បាចិ. ៦៥៥, ១២៤២), សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; កថា. អដ្ឋ. និទានកថា) ឯវមាទិ ច ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ. តទេកទេសេសុ បន គេយ្យាទយោ វិសេសវិធយោ តេន តេន និមិត្តេន បតិដ្ឋិតា. តថា ហិ គេយ្យស្ស សគាថកត្តំ តព្ភាវនិមិត្តំ. លោកេបិ ហិ សសិលោកំ សគាថកំ វា ចុណ្ណិយគន្ថំ ‘‘គេយ្យ’’ន្តិ វទន្តិ. គាថាវិរហេ បន សតិ បុច្ឆំ កត្វា វិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្តំ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនញ្ហិ ‘‘ព្យាករណ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ព្យាករណមេវ វេយ្យាករណំ.

ឯវំ សន្តេ សគាថកាទីនម្បិ បុច្ឆំ កត្វា វិស្សជ្ជនវសេន បវត្តានំ វេយ្យាករណភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ គេយ្យាទិសញ្ញានំ អនោកាសភាវតោ, ‘‘គាថាវិរហេ សតី’’តិ វិសេសិតត្តា ច. តថា ហិ ធម្មបទាទីសុ កេវលំ គាថាពន្ធេសុ, សគាថកត្តេបិ សោមនស្សញាណមយិកគាថាយុត្តេសុ, ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិ (ឥតិវុ. ១) អាទិវចនសម្ពន្ធេសុ, អព្ភុតធម្មបដិសំយុត្តេសុ ច សុត្តវិសេសេសុ យថាក្កមំ គាថា-ឧទាន-ឥតិវុត្តក-អព្ភុតធម្ម-សញ្ញា បតិដ្ឋិតា, តថា សតិបិ គាថាពន្ធភាវេ ភគវតោ អតីតាសុ ជាតីសុ ចរិយានុភាវប្បកាសកេសុ ជាតកសញ្ញា, សតិបិ បញ្ហវិស្សជ្ជនភាវេ សគាថកត្តេ ច កេសុចិ សុត្តន្តេសុ វេទស្ស លភាបនតោ វេទល្លសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ ឯវំ តេន តេន សគាថកត្តាទិនា និមិត្តេន តេសុ តេសុ សុត្តវិសេសេសុ គេយ្យាទិសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ វិសេសវិធយោ សុត្តង្គតោ បរេ គេយ្យាទយោ. យំ បនេត្ថ គេយ្យង្គាទិនិមិត្តរហិតំ, តំ សុត្តង្គំ វិសេសសញ្ញាបរិហារេន សាមញ្ញសញ្ញាយ បវត្តនតោតិ. ននុ ច សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណន្តិ សុត្តង្គំ ន សម្ភវតីតិ ចោទនា តទវត្ថា ឯវាតិ? ន តទវត្ថា សោធិតត្តា. សោធិតញ្ហិ បុព្ពេ ‘‘គាថាវិរហេ សតិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្ត’’ន្តិ.

យញ្ច វុត្តំ ‘‘គាថាភាវតោ មង្គលសុត្តាទីនំ សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា’’តិ (ខុ. បា. ៥.១; សុ. និ. ២៦១), តំ ន, និរុឡ្ហត្តា. និរុឡ្ហោ ហិ មង្គលសុត្តាទីនំ សុត្តភាវោ. ន ហិ តានិ ធម្មបទពុទ្ធវំសាទយោ វិយ គាថាភាវេន បញ្ញាតានិ, កិន្តុ សុត្តភាវេនេវ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុត្តនាមក’’ន្តិ នាមគ្គហណំ កតំ. យំ បន វុត្តំ ‘‘សគាថកត្តា គេយ្យង្គសង្គហោ សិយា’’តិ, តទបិ នត្ថិ, យស្មា សហតាញ្ញេន. សហ គាថាហីតិ ហិ សគាថកំ, សហភាវោ ច នាម អត្ថតោ អញ្ញេន ហោតិ, ន ច មង្គលសុត្តាទីសុ គាថាវិនិមុត្តោ កោចិ សុត្តបទេសោ អត្ថិ, យោ ‘‘សហ គាថាហី’’តិ វុច្ចេយ្យ, ន ច សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថិ. យទបិ វុត្តំ ‘‘ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានំ គេយ្យង្គសង្គហោ សិយា’’តិ, តទបិ ន អញ្ញតោ. អញ្ញា ឯវ ហិ តា គាថា ជាតកាទិបរិយាបន្នត្តា, អតោ ន តាហិ ឧភតោវិភង្គាទីនំ គេយ្យង្គភាវោតិ. ឯវំ សុត្តាទីនំ អង្គានំ អញ្ញមញ្ញសង្ករាភាវោ វេទិតព្ពោ.

អត្ថត្ថន្តិ អត្ថភូតំ យថាភូតំ អត្ថំ. អនត្ថម្បិ កេចិ វិបល្លាសវសេន ‘‘អត្ថោ’’តិ គណ្ហន្តីតិ ‘‘អត្ថត្ថ’’ន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. ការណត្ថន្តិ ការណភូតំ អត្ថំ, សីលំ សមាធិស្ស ការណំ, សមាធិ វិបស្សនាយាតិ ឯវំ តស្ស តស្ស ការណភូតំ អត្ថំ. តេនាហ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ សីល’’ន្តិអាទិ. តេនេតំ ទស្សេតិ – ឥមស្មិំ ឋានេ សីលំ កថិតំ, តញ្ច យាវទេវ សមាធត្ថំ, សមាធិ វិបស្សនត្ថោ, វិបស្សនា មគ្គត្ថា, មគ្គោ ផលត្ថោ, វដ្ដំ កថិតំ យាវទេវ វិវដ្ដាធិគមត្ថន្តិ ជានិតុំ ន សក្កោន្តីតិ. ឯវំ បាឡិយំ ‘‘អត្ថ’’ន្តិ ឥមិនា ភាសិតត្ថបយោជនត្ថានំ គហិតតា វេទិតព្ពា. ន បរិគ្គណ្ហន្តីតិ ន វិចារេន្តិ, និជ្ឈានបញ្ញាក្ខមា ន ហោន្តិ, និជ្ឈាយិត្វា បញ្ញាយ រោចេត្វា គហេតព្ពា ន ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. ឥតិ ឯវំ ឯតាយ បរិយត្តិយា វាទប្បមោក្ខានិសំសា អត្តនោ ឧបរិ បរេហិ អារោបិតវាទស្ស និគ្គហស្ស មោក្ខបយោជនា ហុត្វា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ. វាទប្បមោក្ខោ វា និន្ទាបមោក្ខោ. យស្ស ចាតិ យស្ស ច សីលាទិបូរណេន បត្តព្ពស្ស, មគ្គស្ស វា តទធិគមេន បត្តព្ពស្ស, ផលស្ស វា តទធិគមេន បត្តព្ពស្ស, អនុបាទាវិមោក្ខស្ស វា អត្ថាយ. ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ, ញាយេន បរិយាបុណន្តីតិ អធិប្បាយោ. នានុភោន្តិ ន វិន្ទន្តិ. តេសំ តេ ធម្មា ទុគ្គហិតា ឧបារម្ភមានទប្បមក្ខបឡាសាទិហេតុភាវេន ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ.

២៣៩. អលំ បរិយត្តោ គទោ អស្សាតិ អលគទ្ទោ អនុនាសិកលោបំ ទ-ការាគមញ្ច កត្វា. វដ្ដទុក្ខកន្តារតោ និត្ថរណត្ថាយ បរិយត្តិ និត្ថរណបរិយត្តិ. ភណ្ឌាគារេ និយុត្តោ ភណ្ឌាគារិកោ, ភណ្ឌាគារិកោ វិយ ភណ្ឌាគារិកោ, ធម្មរតនានុបាលកោ. អញ្ញំ អត្ថំ អនបេក្ខិត្វា ភណ្ឌាគារិកស្សេវ សតោ បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ. ‘‘វំសានុរក្ខកោវា’’តិ អវធារណំ សីហាវលោកនញាយេន តន្តិធារកោវ បវេណិបាលកោវាតិ បុរិមបទទ្វយេបិ យោជេតព្ពំ.

យទិ តន្តិធារណាទិអត្ថំ ពុទ្ធវចនស្ស បរិយាបុណនំ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ, កស្មា ‘‘ខីណាសវស្សា’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ, ននុ ឯកច្ចស្ស បុថុជ្ជនស្សបិ អយំ នយោ លព្ភតីតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ. អត្តនោ ឋានេតិ និត្ថរណដ្ឋានេ. កាមំ បុថុជ្ជនោ ‘‘បវេណិំ បាលេស្សាមី’’តិ អជ្ឈាសយេន បរិយាបុណាតិ. អត្តនោ បន ភវកន្តារតោ អនិត្តិណ្ណត្តា តស្ស សា បរិយត្តិ និត្ថរណបរិយត្តិ ឯវ នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘បុថុជ្ជនស្សា’’តិអាទិ.

និជ្ឈានំ ខមន្តីតិ និជ្ឈានបញ្ញំ ខមន្តិ. តត្ថ តត្ថ អាគតេ សីលាទិធម្មេ និជ្ឈាយិត្វា បញ្ញាយ រោចេត្វា យាថាវតោ គហេតព្ពា ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘ឥធ សីល’’ន្តិអាទិ. ន កេវលំ សុគ្គហិតំ បរិយត្តិំ និស្សាយ មគ្គភាវនាផលសច្ឆិកិរិយា, បរវាទនិគ្គហសកវាទបតិដ្ឋាបនាទីនិបិ ឥជ្ឈន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បរវាទេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឧប្បន្នំ បរប្បវាទំ សហធម្មេន សុនិគ្គហំ និគ្គហិត្វា’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.២៦៨). ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានន្តិ ទិដ្ឋិវិនិវេឋនាទិវសេន ឥច្ឆិតំ ឥច្ឆិតំ បាឡិបទេសំ. មោចេតុន្តិ អបនេតុំ. អហិតាយ ទុក្ខាយ អសំវត្តនម្បិ តទភាវេ ឧប្បជ្ជនកហិតសុខស្ស ការណមេវ តស្មិំ សតិ ភាវតោតិ. សុគ្គហិតអលគទ្ទស្សបិ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តនតា ទដ្ឋព្ពា.

២៤០. ឧត្តរន្តិ ឯតេនាតិ ឧត្តរោ, សិនន្តិ ពន្ធន្តីតិ សេតុ, ឧត្តរោ ច សោ សេតុ ចាតិ ឧត្តរសេតុ. កូលំ បរតីរំ វហតិ បាបេតីតិ កុល្លំ. កលាបំ កត្វា ពទ្ធោតិ វេឡុនឡាទីហិ កលាបវសេន ពទ្ធោ. អណុន្តិ ឥទំ អដ្ឋសមាបត្តិអារម្មណំ សញ្ញោជនំ សន្ធាយ វទតិ. ថូលន្តិ ឥតរំ. ទិដ្ឋិន្តិ យថាភូតទស្សនំ, វិបស្សនន្តិ អត្ថោ. ឯវំ បរិសុទ្ធំ ឯវំ បរិយោទាតន្តិ តេភូមកេសុ ធម្មេសុ ញាតំ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ, ឯវំ តណ្ហាទិដ្ឋិសំកិលេសាភាវេន សព្ពសោ វិសុទ្ធំ, បរិសុទ្ធត្តា ឯវ បរិយោទាតំ. ន អល្លីយេថាតិ និកន្តិវសេន ន និស្សយេថ. ន កេលាយេថាតិ ន មមាយេថ. ន ធនាយេថាតិ ធនំ ទ្រព្យំ ន កយិរាថ. ឧភយត្ថាតិ សមថេ វិបស្សនាយ ច.

អសទ្ធម្មេតិអាទីសុ អសតំ ហីនជ្ឈាសយានំ ធម្មោតិ អសទ្ធម្មោ. គាមវាសីនំ ធម្មោតិ គាមធម្មោ. កិលេសានំ វស្សនសភាវតាយ វសលធម្មោ. កិលេសេហិ ទូសិតត្តា ថូលត្តា ច ទុដ្ឋុល្លោ. ឧទកសុទ្ធិបរិយោសានតាយ ឱទកន្តិកោ. ‘‘ធម្មាបិ វោ បហាតព្ពា’’តិ ឥមិនាបិ ឱវាទេន ភិក្ខូ ឧទ្ទិស្ស កថេន្តោបិ អរិដ្ឋំយេវ និគ្គណ្ហាតិ.

២៤១. តិវិធគ្គាហវសេនាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហវសេន. យទិ ឯវំ ‘‘អហំ មមាតិ គណ្ហាតី’’តិ គាហទ្វយមេវ កស្មា វុត្តន្តិ? នយិទមេវំ តត្ថាបិ គាហត្តយស្សេវ វុត្តត្តា. ‘‘អហ’’ន្តិ ហិ ឥមិនា មានទិដ្ឋិគ្គាហា វុត្តា ‘‘អហមស្មី’’តិ គាហសាមញ្ញតោ. ទិដ្ឋិបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ បុរិមុប្បន្នាយ ទិដ្ឋិយា ឧត្តរទិដ្ឋិយា សក្កាយទិដ្ឋិយា សស្សតទិដ្ឋិយា ច ការណភាវតោ. អារម្មណំ បញ្ច ខន្ធា, រូបារម្មណាទីនិ ច. ទិដ្ឋិយា បច្ចយោ អវិជ្ជា-ផស្ស-សញ្ញា-វិតក្ក-អយោនិសោមនសិការ-បាបមិត្តបរតោឃោសាទិកោ ទិដ្ឋិយា ឧបនិស្សយាទិបច្ចយោ. វុត្តញ្ហេតំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១២៤)‘‘កតមានិ អដ្ឋ ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ អវិជ្ជាបិ ផស្សោបិ សញ្ញាបិ វិតក្កោបិ អយោនិសោមនសិការោបិ បាបមិត្តោបិ បរតោឃោសោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ. រូបារម្មណាតិ រុប្បនសភាវធម្មារម្មណា. រូបំ បន អត្តាតិ ន វត្តព្ពំ ឥធ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨១, ៣៤៥) ឥមស្ស គាហស្ស អនធិប្បេតត្តា. សោ ហិ ‘‘យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា បរតោ វុច្ចតិ. ឥធ បន ‘‘រូបវន្តំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ, អត្តនិ រូបំ, រូបស្មិំ អត្តាន’’ន្តិ ឥមេ តយោ គាហា អធិប្បេតាតិ កេចិ, តទយុត្តំ. យស្មា រូបំ អត្តា ន ហោតិ, អត្តគ្គាហស្ស បន អាលម្ពនំ ហោតិ, អត្តសភាវេយេវ វា រូបាទិធម្មេ អារព្ភ អត្តទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ន អត្តានំ តស្ស បរមត្ថតោ អនុបលព្ភនតោ, តស្មា រូបាទិអារម្មណាវ អត្តទិដ្ឋីតិ កត្វា វុត្តំ, រូបំ បន ‘‘អត្តា’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ‘‘យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា បន វិបស្សនាបដិវិបស្សនា វិយ ទិដ្ឋិអនុបស្សនា នាម ទស្សិតា.

គន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនានំ សម្បត្តគាហិន្ទ្រិយវិសយតាយ បត្វា គហេតព្ពតា. តញ្ហិ តស្ស អត្តនោ វិសយំ បរិភុត្វា សម្ពន្ធំ ហុត្វា គណ្ហាតិ. អវសេសានិ សត្តាយតនានិ វិញ្ញាតំ នាម មនសា វិញ្ញាតព្ពតោ. អញ្ញថា ឥតរេសម្បិ វិញ្ញាតតា សិយា. បត្តន្តិ អធិគតំ. បរិយេសិតន្តិ គវេសិតំ. អនុវិចរិតន្តិ ចិន្តិតំ. តេនាហ ‘‘មនសា’’តិ. ឯត្ថ ច បត្តបរិយេសនានំ អបដិក្ខេបស្ស, វិសុំ, ឯកជ្ឈំ បដិក្ខេបស្ស ច វសេន ចតុក្កោដិកំ ទស្សេត្វា បត្តបរិយេសិតេហិ អនុវិចរិតស្ស ភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘លោកស្មិញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិយេសិត្វា បត្តំ បឋមំ ចេតសា បច្ឆា កាយេន បត្តត្តា បត្តំ នាម. បរិយេសិត្វា នោបត្តំ បរិយេសិតំ នាម កេវលំ បរិយេសិតភាវតោ. អបរិយេសិត្វា បត្តញ្ច នោបត្តញ្ច មនសា អនុវិចរិតព្ពតោ មនសានុវិចរិតំ នាម.

អយញ្ច វិកប្បោ អាកុលោ វិយាតិ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. បត្តដ្ឋេនាតិ បត្តភាវេន បត្តតាសាមញ្ញេន. អបរិយេសិត្វា នោបត្តំ មនសានុវិចរិតំ នាម បត្តិយា បរិយេសនាយ ច អភាវតោ. សព្ពំ វា ឯតន្តិ ‘‘បរិយេសិត្វា បត្តម្បី’’តិអាទិនា វុត្តំ ចតុព្ពិធម្បិ. ឥមិនាតិ ‘‘យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ’’តិអាទិវចនេន. វិញ្ញាណារម្មណា តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ កថិតា បារិសេសញាយេន. ឯវំ បារិសេសញាយបរិគ្គហេ កិំ បយោជនន្តិ អាហ ‘‘ទេសនាវិលាសេនា’’តិអាទិ. យេសំ វិនេយ្យានំ ទេសេតព្ពធម្មស្ស សរូបំ អនាមសិត្វា អារម្មណកិច្ច-សម្បយុត្តធម្ម-ផលវិសេសាទិ-បការន្តរវិភាវនេន បដិវេធោ ហោតិ, តេសំ តប្បការភេទេហិ ធម្មេហិ, យេសំ បន យេន ឯកេនេវ បការេន សរូបេនេវ វា វិភាវនេ កតេ បដិវេធោ ហោតិ, តេសំ តំ វត្វា ធម្មិស្សរត្តា តទញ្ញំ និរវសេសាការវិភាវនញ្ច ទេសនាវិលាសោ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋាទិអារម្មណវសេន វិញ្ញាណំ ទស្សិត’’ន្តិ.

ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ ទិដ្ឋិ ឯវ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. យំ រូបំ ឯសា ទិដ្ឋិ ‘‘លោកោ ច អត្តា ចា’’តិ គណ្ហាតិ. តំ រូបំ សន្ធាយ ‘‘សោ លោកោ សោ អត្តា’’តិ វចនំ វុត្តន្តិ យោជនា. សោ បេច្ចភវិស្សាមីតិ ឧទ្ធមាឃាតនិកវាទវសេនាយំ ទិដ្ឋីតិ អាហ ‘‘សោ អហំ បរលោកំ គន្ត្វា និច្ចោ ភវិស្សាមី’’តិអាទិ. ធុវោតិ ថិរោ. សស្សតោតិ សព្ពទាភាវី. អវិបរិណាមធម្មោតិ ជរាយ មរណេន ច អវិបរិណាមេតព្ពសភាវោ, និព្ពិការោតិ អត្ថោ. តម្បិ ទស្សនន្តិ តម្បិ តថាវុត្តំ ទិដ្ឋិទស្សនំ អត្តានំ វិយ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហវិសេសេន គណ្ហាតិ. តេនាហ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិ. ទិដ្ឋារម្មណាតិ ទិដ្ឋិវិសយា. កថំ បន ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិវិសយា ហោតីតិ អាហ ‘‘វិបស្សនាយា’’តិអាទិ. បដិវិបស្សនាកាលេតិ យមកតោ សម្មសនាទិកាលំ សន្ធាយាហ. តត្ថ អក្ខរចិន្តកានំ សទ្ទេ វិយ, វេទជ្ឈាយីនំ វេទសត្ថេ វិយ ច ទិដ្ឋិយំ ទិដ្ឋិគតិកានំ ទិដ្ឋិគ្គាហប្បវត្តិ ទដ្ឋព្ពា.

សមនុបស្សតីតិ បទស្ស ច តស្សោ សមនុបស្សនា អត្ថោតិ យោជនា. តេន សមនុបស្សនា នាម ចតុព្ពិធាតិ ទស្សេតិ. តត្ថ ញាណំ តាវ សមវិសមំ សម្មា យាថាវតោ អនុបស្សតីតិ សមនុបស្សនា. ឥតរា បន សំកិលេសវសេន អនុ អនុ បស្សន្តីតិ សមនុបស្សនា. យទិ ឯវំ ហោតុ តាវ ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា មិច្ឆាទស្សនភាវតោ, កថំ តណ្ហាមានាតិ? តណ្ហាយបិ សត្តានំ បាបករណេ ឧបាយទស្សនវសេន បញ្ញាបតិរូបិកា បវត្តិ លព្ភតេវ, យាយ វញ្ចននិកតិសាចិយោគា សម្ភវន្តិ. មានោបិ សេយ្យាទិនា ទស្សនវសេនេវ តថា អត្តានំ ឩហតីតិ តណ្ហាមានានំ សមនុបស្សនាបតិរូបិកា បវត្តិ លព្ភតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អវិជ្ជមានេតិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិ ឯវំ គហេតព្ពេ តណ្ហាវត្ថុស្មិំ អជ្ឈត្តខន្ធបញ្ចកេ អនុបលព្ភមានេ វិនដ្ឋេ. ន បរិតស្សតិ ភយបរិត្តាសតណ្ហាបរិត្តាសានំ មគ្គេន សមុគ្ឃាតិតត្តា.

២៤២. ចតូហិ ការណេហីតិ ‘‘អសតិ ន បរិតស្សតី’’តិ វុត្តម្បិ ឥតរេហិ តីហិ សហ គហេត្វា វុត្តំ. ចតូហិ ការណេហីតិ ចតុក្កោដិកសុញ្ញតាកថនស្ស ការណេហិ. ពហិទ្ធា អសតីតិ ពាហិរេ វត្ថុស្មិំ អវិជ្ជមានេ. សា បនស្ស អវិជ្ជមានតា លទ្ធវិនាសេន វា អលទ្ធាលាភេន វាតិ បាឡិយំ – ‘‘អហុ វត មេ, តំ វត មេ នត្ថិ, សិយា វត មេ, តំ វតាហំ ន លភាមី’’តិ វុត្តន្តិ តទុភយំ បរិក្ខារវសេន វិភជិត្វា តត្ថ បរិតស្សនំ ទស្សេតុំ ‘‘ពហិទ្ធា បរិក្ខារវិនាសេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យានំ ‘‘រថោ វយ្ហ’’ន្តិ ឯវមាទិ. វាហនំ ហត្ថិអស្សាទិ.

យេហិ កិលេសេហីតិ យេហិ អសន្តបត្ថនាទីហិ កិលេសេហិ. ឯវំ ភវេយ្យាតិ ឯវំ ‘‘អហុ វត មេ’’តិអាទិនា ចោទនាទិ ភវេយ្យ. ទិដ្ឋិដ្ឋានាធិដ្ឋានបរិយុដ្ឋានាភិនិវេសានុសយានន្តិ ឯត្ថ អបរាបរំ បវត្តាសុ ទិដ្ឋីសុ យា បរតោ ឧប្បន្នា ទិដ្ឋិយោ, តាសំ បុរិមុប្បន្នា ទិដ្ឋិយោ ការណដ្ឋេន ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ. អធិករណដ្ឋេន ទិដ្ឋាធិដ្ឋានានិ, បរិយុដ្ឋានប្បត្តិយា សព្ពាបិ ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានិ. ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ២.២០២, ៤២៧; ៣.២៧-២៩; ឧទា. ៥៥; មហានិ. ២០; នេត្តិ. ៥៩) បវត្តិយា អភិនិវេសា. អប្បហីនភាវេន សន្តានេ សយន្តីតិ អនុសយាតិ ឯវំ ទិដ្ឋិដ្ឋានាទីនំ បទានំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តណ្ហាទីហិ កម្បនិយតាយ សព្ពសង្ខារាវ ឥញ្ជិតានីតិ សព្ពសង្ខារឥញ្ជិតានិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឧបធីយតិ ឯត្ថ ទុក្ខន្តិ ឧបធិ, ខន្ធាវ ឧបធិ ខន្ធូបធិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តទេវ ច អាគម្ម តណ្ហា ខីយតិ វិរជ្ជតិ និរុជ្ឈតីតិ យោជនា. ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមិ នាមស្សូតិអាទីសុ និបាតមត្តំ, សំសយេ វា. តាសោតិ អត្តនិយាភាវំ បដិច្ច តណ្ហាបរិត្តាសោ ចេវ ភយបរិត្តាសោ ច. តេនាហ ‘‘តាសោ ហេសោ’’តិអាទិ. នោ ចស្សំ,នោ ច មេ សិយាតិ ‘‘អហ’’ន្តិ កិរ កោចិ នោ ចស្សំ, ‘‘មេ’’តិ ច កិញ្ចិ នោ សិយាតិ. តាសប្បតីការទស្សនញ្ហេតំ.

២៤៣. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឯវំ វុត្តេ’’តិអាទិនា, បុច្ឆានុសន្ធិវសេន បវត្តាយ ‘‘ឆយិមានិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិដ្ឋានានី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤១) វា. សាបិ ហិ អជ្ឈត្តខន្ធវិនាសេ បរិតស្សនកំ ទស្សេត្វា អបរិតស្សនកំ ទស្សេន្តី បវត្តាតិ តស្សនកស្ស សុញ្ញតាទស្សនំ អកិច្ចសាធកម្បិ សុញ្ញតាទស្សនមេវាតិ ឥមេសំ វសេន ‘‘ចតុក្កោដិកា សុញ្ញតា កថិតា’’តិ វុត្តំ. ពហិទ្ធា បរិក្ខារន្តិ ពាហិរំ សវិញ្ញាណកំ អវិញ្ញាណកញ្ច សត្តោបករណំ. តញ្ហិ ជីវិតវុត្តិយា បរិក្ខារកដ្ឋេន ‘‘បរិក្ខារោ’’តិ វុត្តំ. បរិគ្គហំ នាម កត្វាតិ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ បរិគ្គហេតព្ពតាយ បរិគ្គហិតំ នាម កត្វា. សព្ពោបិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ ‘‘អត្តា និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ, អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតី’’តិអាទិនា អត្តទិដ្ឋិសន្និស្សយោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘សក្កាយទិដ្ឋិបមុខា ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិយោ’’តិ. អយាថាវគ្គាហិនា អភិនិវេសនបញ្ញាបនានំ ឧបត្ថម្ភភាវតោ ទិដ្ឋិ ឯវ និស្សយោតិ ទិដ្ឋិនិស្សយោ. បរិគ្គណ្ហេយ្យាតិ និច្ចាទិវិសេសយុត្តំ កត្វា បរិគ្គណ្ហេយ្យ. កិមេវំ បរិគ្គហេតុំ សក្កុណេយ្យ? សព្ពត្ថាតិ ‘‘តំ, ភិក្ខវេ, អត្តវាទុបាទានំ ឧបាទិយេថ, តំ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិនិស្សយំ និស្សយេថា’’តិ ឯតេសុបិ.

២៤៤. អត្តនិ វា សតីតិ យស្ស អត្តនោ សន្តកភាវេន កិញ្ចិ អត្តនិយន្តិ វុច្ចេយ្យ, តស្មិំ អត្តនិ សតិ, សោ ឯវ បន អត្តា បរមត្ថតោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. សក្កា ហិ វត្តុំ ពាហិរកបរិកប្បិតោ អត្តា ‘‘បរមត្ថោ’’តិ? សិយា ខន្ធបញ្ចកំ ញេយ្យសភាវត្តា យថា តំ ឃដោ, យទិ បន តទញ្ញំ នាម កិញ្ចិ អភវិស្ស, ន តំ និយមតោ វិបរីតំ សិយាតិ? ន ច សោ បរមត្ថតោ អត្ថិ បមាណេហិ អនុបលព្ភមានត្តា តុរង្គមវិសាណំ វិយាតិ. អត្តនិយេ វា បរិក្ខារេ សតីតិ ‘‘ឥទំ នាម អត្តនោ សន្តក’’ន្តិ តស្ស កិញ្ចនភាវេន និច្ឆិតេ កិស្មិញ្ចិ វត្ថុស្មិំ សតិ. អត្តនោ ឥទន្តិ ហិ អត្តនិយន្តិ. អហន្តិ សតីតិ ‘‘អហំ នាមាយ’’ន្តិ អហំការវត្ថុភូតេ បរមត្ថតោ និទ្ធារិតសរូបេ កិស្មិញ្ចិ សតិ តស្ស សន្តកភាវេន មមាតិ កិញ្ចិ គហេតុំ យុត្តំ ភវេយ្យ. មមាតិ សតិ ‘‘អហ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ បរមត្ថតោ អត្តនោ អនុបលព្ភមានត្តា អត្តនិយំ កិញ្ចិ បរមត្ថតោ នត្ថេវាតិ សព្ពសង្ខារានំ អនត្តតាយ អនត្តនិយតំ, អនត្តនិយតាយ ច អនត្តកតំ ទស្សេតិ. ភូតតោតិ ភូតត្ថតោ. តថតោតិ តថសភាវតោ. ថិរតោតិ ឋិតសភាវតោ និព្ពិការតោ.

យស្មា ហុត្វា ន ហោតីតិ យស្មា បុព្ពេ អសន្តំ បច្ចយសមវាយេន ហុត្វា ឧប្បជ្ជិត្វា បុន ភង្គុបគមេន ន ហោតិ, តស្មា ន និច្ចន្តិ អនិច្ចំ, អធុវន្តិ អត្ថោ. តតោ ឯវ ឧប្បាទវយវត្តិតោតិ ឧប្បជ្ជនវសេន និរុជ្ឈនវសេន ច បវត្តនតោ. សភាវវិគមោ ឥធ វិបរិណាមោ, ខណិកតា តាវកាលិកតា, និច្ចសភាវាភាវោ ឯវ និច្ចបដិក្ខេបោ. អនិច្ចធម្មា ហិ តេនេវ អត្តនោ អនិច្ចភាវេន អត្ថតោ និច្ចតំ បដិក្ខិបន្តិ នាម. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ន និច្ចន្តិ អនិច្ច’’ន្តិ. ឧប្បាទជរាភង្គវសេន រូបស្ស និរន្តរពាធតាតិ បដិបីឡនាការេនស្ស ទុក្ខតា. សន្តាបោ ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ បរិទហនំ, តតោ ឯវស្ស ទុស្សហតាយ ទុក្ខមតា. តិស្សន្នំ ទុក្ខតានំ សំសារទុក្ខស្ស ច អធិដ្ឋានតាយ ទុក្ខវត្ថុកតា. សុខសភាវាភាវោ ឯវ សុខបដិក្ខេបោ. វិបរិណាមធម្មន្តិ ជរាយ មរណេន ច វិបរិណមនសភាវំ. យស្មា ឥទំ រូបំ បច្ចយសមវាយេន ឧប្បាទំ, ឧប្បាទានន្តរំ ជរំ បត្វា អវស្សមេវ ភិជ្ជតិ, ភិន្នញ្ច ភិន្នមេវ, នាស្ស កស្សចិ សង្កមោតិ ភវន្តរានុបគមនសង្ខាតេន សង្កមាភាវេន វិបរិណាមធម្មតំ បាកដំ កាតុំ ‘‘ភវសង្កន្តិ ឧបគមនសភាវ’’ន្តិ វុត្តំ. បកតិភាវវិជហនំ សភាវវិគមោ និរុជ្ឈនមេវ. ន្តិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ រូបំ. ឥមិនាតិ ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ រូបស្ស តណ្ហាទិគ្គាហានំ វត្ថុភាវបដិក្ខេបេន. រូបញ្ហិ ឧប្បន្នំ ឋិតិំ មា បាបុណាតុ, ឋិតិប្បត្តំ មា ជីរតុ, ជរប្បត្តំ មា ភិជ្ជតុ, ឧទយព្ពយេហិ មា កិលមិយតូតិ ន ឯត្ថ កស្សចិ វសីភាវោ អត្ថិ, ស្វាយមស្ស អវសវត្តនដ្ឋោ អនត្តតាសល្លក្ខណស្ស ការណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អវសវត្តនាការេន រូបំ, ភន្តេ, អនត្តាតិ បដិជានន្តី’’តិ. និវាសិការកវេទកអធិដ្ឋាយកវិរហេន តតោ សុញ្ញតា សុញ្ញដ្ឋោ, សាមិភូតស្ស កស្សចិ អភាវោ អស្សាមិកដ្ឋោ, យថាវុត្តវសវត្តិភាវាភាវោ អនិស្សរដ្ឋោ, បរបរិកប្បិតអត្តសភាវាភាវោ ឯវ អត្តបដិក្ខេបដ្ឋោ.

យស្មា អនិច្ចលក្ខណេន វិយ ទុក្ខលក្ខណំ, តទុភយេន អនត្តលក្ខណំ សុវិញ្ញាបយំ, ន កេវលំ, តស្មា តទុភយេនេត្ថ អនត្តលក្ខណវិភាវនំ កតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនិច្ចវសេនាតិ អនិច្ចតាវសេន. ទុក្ខវសេនាតិ ទុក្ខតាវសេន. ន ឧបបជ្ជតីតិ ន យុជ្ជតិ. តមេវ អយុជ្ជមានតំ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុស្ស ឧប្បាទោបី’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា អត្តវាទី អត្តានំ និច្ចំ បញ្ញបេតិ, ចក្ខុំ បន អនិច្ចំ, តស្មា ចក្ខុ វិយ អត្តាបិ អនិច្ចោ អាបន្នោ. តេនាហ ‘‘យស្ស ខោ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ វេតីតិ វិគច្ឆតិ និរុជ្ឈតិ. ឥតិ ចក្ខុ អនត្តាតិ ចក្ខុស្ស ឧទយព្ពយវន្តតាយ អនិច្ចតា, អត្តនោ ច អត្តវាទិនា អនិច្ចតាយ អនិច្ឆិតត្តា ចក្ខុ អនត្តា.

កាមំ អនត្តលក្ខណសុត្តេ (សំ. និ. ៣.៥៩; មហាវ. ២០) – ‘‘យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, រូបំ អនត្តា, តស្មា រូបំ អាពាធាយ សំវត្តតី’’តិ រូបស្ស អនត្តតាយ ទុក្ខតា វិភាវិតា វិយ ទិស្សតិ, តថាបិ ‘‘យស្មា រូបំ អាពាធាយ សំវត្តតិ, តស្មា អនត្តា’’តិ បាកដតាយ សាពាធតាយ រូបស្ស អត្តសារាភាវោ វិភាវិតោ, តតោ ឯវ ច ‘‘ន លព្ភតិ រូបេ ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’តិ រូបេ កស្សចិ អនិស្សរតា, តស្ស ច អវសវត្តនាការោ ទស្សិតោតិ អាហ ‘‘ទុក្ខវសេន អនត្តតំ ទស្សេតី’’តិ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ យំ វត្ថុ អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ ឧទយព្ពយបដិបីឡិតត្តា, យំ បន និច្ចំ តទភាវតោ, តំ សុខំ យថា តំ និព្ពានន្តិ អធិប្បាយោ. យំ តន្តិ ការណនិទ្ទេសោវាយំ, យស្មា រូបំ អនិច្ចំ, តំ តស្មាតិ អត្ថោ. យំ ទុក្ខំ តទនត្តាតិ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អនិច្ចន្តិ ឥមិនា ឃដាទិ វិយ បច្ចយុប្បន្នត្តា រូបំ អនិច្ចន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ឥមិនាវ នយេន ‘‘អនត្តា’’តិ វត្តុំ លព្ភមានេបិ ‘‘អនត្តា’’តិ វត្តា នាម នត្ថិ. ឯវំ ទុក្ខន្តិ វទន្តីតិ ឯត្ថាបិ យថារហំ វត្តព្ពំ ‘‘អក្ខិសូលាទិវិការប្បត្តកាលេ វិយ បច្ចយុប្បន្នត្តា ទុក្ខំ រូប’’ន្តិអាទិនា. ទុទ្ទសំ ទុប្បញ្ញាបនំ. តថា ហិ សរភង្គាទយោបិ សត្ថារោ នាទ្ទសំសុ, កុតោ បញ្ញាបនា. តយិទំ អនត្តលក្ខណំ.

តស្មាតិហាតិអាទិនា តិយទ្ធគតរូបំ លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯតរហិ អញ្ញទាបី’’តិ. តំ បន យាទិសំ តាទិសម្បិ តថា វុត្តន្តិ អជ្ឈត្តាទិវិសេសោបិ វត្តព្ពោ. បិ-សទ្ទេន វា តស្សាបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

២៤៥. ឧក្កណ្ឋតីតិ នាភិរមតិ. អញ្ញត្ថ ‘‘និព្ពិទា’’តិ ពលវវិបស្សនា វុច្ចតិ, សានុលោមា បន សង្ខារុបេក្ខា ‘‘វុដ្ឋានគាមិនី’’តិ, សា ឥធ កថំ និព្ពិទា នាម ជាតាតិ អាហ ‘‘វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ ហី’’តិអាទិ. ឥមិនា សិខាបត្តនិព្ពេទតាយ វុដ្ឋានគាមិនី ឥធ និព្ពិទានាមេន វុត្តាតិ ទស្សេតិ.

‘‘សោ អនុបុព្ពេន សញ្ញគ្គំ ផុសតី’’តិ (ទី. និ. ១.៤១៤, ៤១៥) វត្វា ‘‘សញ្ញា ខោ បោដ្ឋបាទ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា ញាណ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៤១៦) វុត្តត្តា សញ្ញគ្គន្តិ វុត្តា លោកិយាសុ បហានសញ្ញាសុ សិខាបត្តភាវតោ. ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ វុត្តា ឥទប្បច្ចយតាទស្សនស្ស មត្ថកប្បត្តីតិ កត្វា. តតោ បរញ្ហិ អសង្ខតារម្មណំ ញាណំ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘បុព្ពេ ខោ សុសិម ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, បច្ឆា និព្ពានេ ញាណ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៧០). បារិសុទ្ធិបធានិយង្គន្តិ វុត្តា មគ្គាធិគមស្ស បរិបន្ថភូតសព្ពសំកិលេសវិសុទ្ធិ បធានិកស្ស យោគិនោ, បធានភាវនាយ វា ជាតំ អង្គន្តិ កត្វា. បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ វុត្តា បរមុក្កំសគតបដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិភាវតោ. អតម្មយតន្តិ ឯត្ថ តម្មយតា នាម តណ្ហា, កាមតណ្ហាទីសុ តាយ តាយ និព្ពត្តត្តា តម្មយំ នាម តេភូមិកប្បវត្តំ, តស្ស ភាវោតិ កត្វា. តស្សា តណ្ហាយ បរិយាទានតោ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា អតម្មយតាតិ វុច្ចតិ. និស្សាយាតិ តំ អតម្មយតំ បច្ចយំ កត្វា. អាគម្មាតិ តស្សេវ វេវចនំ. នានត្តាតិ នានាសភាវា ពហូ អនេកប្បការា. នានត្តសិតាតិ នានារម្មណនិស្សិតា រូបាទិវិសយា. ឯកត្តាតិ ឯកសភាវា. ឯកត្តសិតាតិ ឯកំយេវ អារម្មណំ និស្សិតា. តំ និស្សាយាតិ តំ ឯកត្តសិតំ ឧបេក្ខំ បច្ចយំ កត្វា. ឯតិស្សាតិ ឯតិស្សា ឧបេក្ខាយ. បហានំ ហោតីតិ អញ្ញាណុបេក្ខតោ បភុតិ សព្ពំ ឧបេក្ខំ បជហិត្វា ឋិតស្ស ‘‘អតម្មយតា’’តិ វុត្តាយ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ អរូបាវចរសមាបត្តិឧបេក្ខាយ វិបស្សនុបេក្ខាយ ច បហានំ ហោតីតិ បរិយាទានន្តិ វុត្តាតិ. សព្ពសង្ខារគតស្ស មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខានស្ស សិខាបត្តភាវតោ វុដ្ឋានគាមិនី មុញ្ចិតុកម្យតា បដិសង្ខានន្តិ ច វុត្តា. មុទុមជ្ឈាទិវសេន បវត្តិអាការមត្តំ, អត្ថតោ ឯកត្ថា មុញ្ចិតុកម្យតាទយោ, ព្យញ្ជនមេវ នានំ. ទ្វីហិ នាមេហីតិ គោត្រភុ, វោទានន្តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ នាមេហិ.

វិរាគោតិ មគ្គោ, អច្ចន្តមេវ វិរជ្ជតិ ឯតេនាតិ វិរាគោ, តេន. មគ្គេន ហេតុភូតេន. វិមុច្ចតីតិ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិវសេន វិមុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘ផលំ កថិត’’ន្តិ.

មហាខីណាសវោតិ បសំសាវចនំ យថា ‘‘មហារាជា’’តិ. តថា ហិ តំ បសំសន្តោ សត្ថា ‘‘អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តបលិឃោ ឥតិបី’’តិអាទិមាហាតិ. តទត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឥទានិ តស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថាភូតេហីតិ យាថាវតោ ភូតេហិ. ទុរុក្ខិបនដ្ឋេនាតិ បចុរជនេហិ ឧក្ខិបិតុំ អសក្កុណេយ្យភាវេន. និព្ពាននគរប្បវេសេ វិពន្ធនេន បលិឃោ វិយាតិ បលិឃោតិ វុច្ចតិ. មត្ថកច្ឆិន្នោ តាលោ បត្តផលាទីនំ អនង្គតោ តាលាវត្ថុ អសិវេ ‘‘សិវា’’តិ សមញ្ញា វិយ. តេនាហ ‘‘សីសច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតា’’តិ. បុនព្ភវស្ស ករណសីលោ, បុនព្ភវំ វា ផលំ អរហតីតិ បោនោភវិកោ. ឯវំភូតោ បន បុនព្ភវំ ទេតិ នាមាតិ អាហ ‘‘បុនព្ភវទាយកោ’’តិ. បុនព្ភវខន្ធានំ បច្ចយោតិ ឥមិនា ជាតិសំសារោតិ ផលូបចារេន ការណំ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. បរិក្ខាតិ វុច្ចតិ សន្តានស្ស បរិក្ខិបនតោ. សំកិណ្ណត្តាតិ សព្ពសោ កិណ្ណត្តា វិនាសិតត្តា. គព្ភីរានុគតដ្ឋេនាតិ គម្ភីរំ អនុបវិដ្ឋដ្ឋេន. លុញ្ចិត្វាតិ ឧទ្ធរិត្វា. ឯតានីតិ កាមរាគសញ្ញោជនាទីនិ. អគ្គឡាតិ វុច្ចន្តិ អវធារណដ្ឋេន. អគ្គមគ្គេន បតិតោ មានទ្ធជោ ឯតស្សាតិ បតិតមានទ្ធជោ. ឥតរភារោរោបនស្ស បុរិមបទេហិ បកាសិតត្តា ‘‘មានភារស្សេវ ឱរោបិតត្តា បន្នភារោតិ អធិប្បេតោ’’តិ វុត្តំ. មានសំយោគេនេវ វិសំយុត្តត្តាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ចបិ ខន្ធេ អវិសេសតោ អស្មីតិ គហេត្វា បវត្តមានោ ‘‘អស្មិមានោ’’តិ អធិប្បេតោតិ វុត្តំ ‘‘រូបេ អស្មីតិ មានោ’’តិអាទិ.

នគរទ្វារស្ស បរិស្សយបដិពាហនត្ថញ្ចេវ សោភនត្ថញ្ច ឧភោសុ បស្សេសុ ឯសិកត្ថម្ភេ និខណិត្វា ឋបេន្តីតិ អាហ ‘‘នគរទ្វារេ ឧស្សាបិតេ ឯសិកត្ថម្ភេ’’តិ. បាការវិទ្ធំសនេនេវ បរិក្ខាយ ភូមិសមករណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បាការំ ភិន្ទន្តោ បរិក្ខំ សំកិរិត្វា’’តិ. ឯវន្តិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. សន្តោ សំវិជ្ជមានោ កាយោ ធម្មសមូហោតិ សក្កាយោ, ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ. ទ្វត្តិំស កម្មការណា ទុក្ខក្ខន្ធេ អាគតា. អក្ខិរោគសីសរោគាទយោ អដ្ឋនវុតិ រោគា. រាជភយាទីនិ បញ្ចវីសតិ មហាភយានិ.

២៤៦. អនធិគមនីយវិញ្ញាណតន្តិ ‘‘ឥទំ នាម និស្សាយ ឥមិនា នាម អាការេន បវត្តតី’’តិ ឯវំ ទុវិញ្ញេយ្យចិត្តតំ. អន្វេសន្តិ បច្ចត្តេ ឯកវចនន្តិ អាហ ‘‘អន្វេសន្តោ’’តិ. សត្តោបិ តថាគតោតិ វុច្ចតិ ‘‘តថាគតោ បរំ មរណា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៦៥) វិយ. សត្តោ ហិ យថេកោ កម្មកិលេសេហិ ឥត្ថត្តំ អាគតោ, តថា អបរោបិ អាគតោតិ ‘‘តថាគតោ’’តិ វុច្ចតិ. ឧត្តមបុគ្គលោតិ ភគវន្តំ សន្ធាយ វទតិ. ខីណាសវោបីតិ យោ កោចិ ខីណាសវោបិ ‘‘តថាគតោ’’តិ អធិប្បេតោ. សោបិ ហិ យថេកោ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សូបដ្ឋិតចិត្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វា អនុត្តរំ អរហត្តំ អាគតោ អធិគតោ, តថា អបរោបិ អាគតោតិ ‘‘តថាគតោ’’តិ វុច្ចតិ. អសំវិជ្ជមានោតិ បរមត្ថតោ អនុបលព្ភនីយោ. អវិន្ទេយ្យោតិ ន វិន្ទិតព្ពោ, ទុវិញ្ញេយ្យោតិ អត្ថោ.

តថាគតោ សត្តោ បុគ្គលោតិ ន បញ្ញបេមិ បរមត្ថតោ សត្តស្សេវ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. កិំ បញ្ញបេស្សាមិ បញ្ញត្តិឧបាទានស្សបិ ធរមានកស្ស អភាវតោ. ‘‘អនុប្បាទោ ខេមំ, អនុប្បត្តិ ខេម’’ន្តិអាទិនា អសង្ខតាយ ធាតុយា បក្ខន្ធនវសេន បវត្តំ អគ្គផលសមាបត្តិអត្ថំ វិបស្សនាចិត្តំ វា.

តុច្ឆាតិ ករណេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘តុច្ឆកេនា’’តិ. វិនយតីតិ វិនយោ, សោ ឯវ វេនយិកោ. តថា មន្តិ តថាភូតំ មំ. បរមត្ថតោ វិជ្ជមានស្ស ហិ សត្តស្ស អភាវំ វទន្តោ សត្តវិនាសបញ្ញាបកោ ច នាម សិយា, អហំ បន បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានំ តំ ‘‘នត្ថី’’តិ វទាមិ. យថា ច លោកោ វោហរតិ, តថេវ តំ វោហរាមិ, តថាភូតំ មំ យេ សមណព្រាហ្មណា ‘‘វេនយិកោ សមណោ គោតមោ’’តិ វទន្តា អសតា តុច្ឆា មុសា អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តីតិ យោជនា. អប្បដិសន្ធិកស្ស ខីណាសវស្ស ចរិមចិត្តំ និរុបាទានតោ អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ បរិនិព្ពុតំ ឥទំ នាម និស្សិតន្តិ ន បញ្ញាយតីតិ វទន្តោ កិមេត្តាវតា ឧច្ឆេទវាទី ភវេយ្យ, នាហំ កទាចិបិ អត្ថិ, នាបិ កោចិ អត្ថីតិ វទាមិ. ឯវំ សន្តេ កិំ និស្សាយ តេ មោឃបុរិសា សតោ សត្តស្ស នាម ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេតីតិ វទន្តា អសតា…បេ… អព្ភាចិក្ខន្តីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

មហាពោធិមណ្ឌម្ហីតិ ពោធិមណ្ឌគ្គហណេន សត្តសត្តាហមាហ. តេន ធម្មចក្កបវត្តនតោ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ២.៣០) បុព្ពេ វុត្តំ តន្តិទេសនំ វទតិ. ចតុសច្ចមេវ បញ្ញបេមីតិ ឯតេន សច្ចវិមុត្តា សត្ថុទេសនា នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច – ‘‘បុព្ពេ ចេវ ឯតរហិ ច ទុក្ខញ្ចេវ បញ្ញបេមិ ទុក្ខស្ស ច និរោធ’’ន្តិ វទន្តោ ភគវា នាហំ កទាចិបិ ‘‘អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតិ, វិនស្សតី’’តិ វា, ‘‘អត្តា នាម កោចិ អត្ថី’’តិ វា វទាមិ. ឯវំ សន្តេ កិំ និស្សាយ តេ មោឃបុរិសា ‘‘សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេតី’’តិ អសតា តុច្ឆេន អព្ភាចិក្ខន្តីតិ ទស្សេតិ. បរេតិ អមាមកា, មម ឱវាទស្ស អភាជនភូតាតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘សច្ចានិ…បេ… អសមត្ថបុគ្គលា’’តិ. អធិប្បាយេនាតិ ឥមិនា តេសំ អធិប្បាយមត្តំ, រោសនវិហេសនានិ បន តថាគតស្ស អាកាសស្ស វិលិខនំ វិយ ន សម្ភវន្តិយេវាតិ ទស្សេតិ. អាហនតិ ចិត្តន្តិ អាឃាតោ. អប្បតីតា ហោន្តិ ឯតេនាតិ អប្បច្ចយោ. ចិត្តំ ន អភិរាធយតីតិ អនភិរទ្ធិ. អតុដ្ឋីតិ តុដ្ឋិបដិបក្ខោ តថាបវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ, កោធោ ឯវ វា.

បរេតិ អញ្ញេ ឯកច្ចេ. អានន្ទន្តិ បមោទន្តិ ឯតេនាតិ អានន្ទោ, បីតិយា ឯវេតំ អធិវចនំ. សោភនមនតា សោមនស្សំ, ចេតសិកសុខស្សេតំ អធិវចនំ. ឧប្បិលតិ បុរិមាវត្ថាយ ភិជ្ជតិ វិសេសំ អាបជ្ជតីតិ ឧប្បិលំ, តទេវ ឧប្បិលាវិតំ, តស្ស ភាវោ ឧប្បិលាវិតត្តំ. យាយ ឧប្បន្នាយ កាយចិត្តំ វាតបូរិតភត្តា វិយ ឧទ្ធុមាយនាការប្បត្តំ ហោតិ, តស្សា គេហស្សិតាយ ឱទគ្គិយបីតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិតុំ អសមត្ថាតិ ទុក្ខមេវ ឧប្បជ្ជតិ និរុជ្ឈតិ ច, ន អញ្ញោ សត្តោ នាម អត្ថីតិ ឯវំ ជានិតុំ អសមត្ថា ‘‘អត្តា នាម អត្ថី’’តិ ឯវំទិដ្ឋិនោ អប្បហីនវិបល្លាសា. ឧត្តមំ បសាទនីយដ្ឋានំ តថាគតម្បិ អក្កោសន្តិ, កិមង្គំ បន ភិក្ខូតិ អធិប្បាយោ.

២៤៧. អនត្តនិយេបិ ខន្ធបញ្ចកេ មិច្ឆាគាហវសេន អត្តនិយសញ្ញាយ បវត្តស្ស ឆន្ទរាគស្ស បហានំ. អម្ហាកំ នេវ អត្តាតិ យស្មា រូបវេទនាទិយេវ អត្តគ្គាហវត្ថុ តព្ពិនិមុត្តស្ស លោភនេយ្យស្ស អភាវតោ. ឯតំ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ ន អម្ហាកំ រូបំ, ន វិញ្ញាណំ, តស្មា អម្ហាកំ នេវ អត្តាតិ យោជនា. អជ្ឈត្តិកស្ស វត្ថុនោ នេវ អត្តាតិ បដិក្ខិត្តត្តា ពាហិរវត្ថុ អត្តនិយភាវេន បដិក្ខិត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អម្ហាកំ ចីវរាទិបរិក្ខារោបិ ន ហោតី’’តិ. ខន្ធបញ្ចកំយេវាតិ ពាហិរវត្ថុំ និទស្សនំ កត្វា ខន្ធបញ្ចកំយេវ ន តុម្ហាកន្តិ បជហាបេតិ. ន ឧប្បាដេត្វា កន្ទំ វិយ. ន លុញ្ចិត្វា វា កេសេ វិយាតិ. ឥមិនា រូបាទីនំ នាមមុខេន បហានំ ឥច្ឆន្តិ. ឧល្លិង្គិតមត្ថំ ឆន្ទរាគវិនយេន បជហាបេតីតិ សរូបតោ ទស្សេតិ.

២៤៨. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា’’តិអាទិ ទេសនា តិបរិវដ្ដំ. យាវ ឥមំ ឋានន្តិ ‘‘ឯវំ ស្វាក្ខាតោ’’តិ យាវាយំ បាឡិបទេសោ. សុវិញ្ញេយ្យភាវេន អក្ខាតត្តាបិ ស្វាក្ខាតោតិ អាហ ‘‘សុកថិតត្តា ឯវ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ’’តិ. តិរិយំ វិទារណេន ឆិន្នំ, ទីឃសោ ផាលនេន ភិន្នំ, តតោ ឯវ តត្ថ តត្ថ សិព្ពិតគណ្ឋិកតជិណ្ណវត្ថំ បិលោតិកា, តទភាវតោ ឆិន្នបិលោតិកោ, បិលោតិករហិតោតិ អត្ថោ. ឥរិយាបថ-សណ្ឋបនអវិជ្ជមានឈាន-វិបស្សនានិ ឆិន្នាយ អវិជ្ជមានាយ បដិបត្តិយា សិព្ពនគណ្ឋិករណសទិសានិ, តាទិសំ ឥធ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ន ហេត្ថ…បេ… អត្ថី’’តិ. បតិដ្ឋាតុំ ន លភតីតិ បេសលេហិ សទ្ធិំ សំវាសវសេនបិ បតិដ្ឋាតុំ ន លភតិ, វិសេសាធិគមវសេន បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

ការណ្ឌវំ និទ្ធមថាតិ វិបន្នសីលតាយ កចវរភូតំ បុគ្គលំ កចវរមិវ និរបេក្ខា អបនេថ. កសម្ពុញ្ចាបកស្សថាតិ កសដភូតញ្ច នំ ខត្តិយាទីនំ មជ្ឈគតំ សម្ភិន្នំ បគ្ឃរិតកុដ្ឋំ ចណ្ឌាលំ វិយ អបកស្សថ និក្កឌ្ឍថ. កិំ ការណំ? សង្ឃារាមោ នាម សីលវន្តានំ កតោ, ន ទុស្សីលានំ, យតោ ឯតទេវ. តតោ បលាបេ វាហេថ, អស្សមណេ សមណមានិនេតិ យថា បលាបា អន្តោសាររហិតា អតណ្ឌុលា ពហិ ថុសេន វីហិ វិយ ទិស្សន្តិ, ឯវំ បាបភិក្ខូ អន្តោសីលរហិតាបិ ពហិ កាសាវាទិបរិក្ខារេន ភិក្ខូ វិយ ទិស្សន្តិ, តស្មា ‘‘បលាបា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេ បលាបេ វាហេថ ឱធុនាថ វិធមថ. បរមត្ថតោ អស្សមណេ វេសមត្តេន សមណមានិនេ ឯវំ និទ្ធមិត្វាន…បេ…បតិស្សតាតិ. តត្ថ កប្បយវ្ហោតិ កប្បេថ, ករោថាតិ វុត្តំ ហោតិ. បតិស្សតាតិ បតិ បតិ សតា សម្បជានន្តា សុដ្ឋុ បជានន្តា. បតិស្សតា វា សប្បតិស្សា អញ្ញមញ្ញំ សគារវា. អថេវំ សុទ្ធា សុទ្ធេហិ សំវាសំ កប្បេន្តា ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សមគ្គា. អនុក្កមេន បរិបាកគតបញ្ញតាយ និបកា. សព្ពស្សេវិមស្ស ទុក្ខវដ្ដស្ស អន្តំ ករិស្សថ, បរិនិព្ពានំ បាបុណិស្សថាតិ អត្ថោ.

វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នវដ្ដមូលកត្តា.

ធម្មំ អនុស្សរន្តិ, ធម្មស្ស វា អនុស្សរណសីលាតិ ធម្មានុសារិនោ. ឯវំ សទ្ធានុសារិនោបិ វេទិតព្ពា. បដិបន្នស្សាតិ បដិបជ្ជមានស្ស, សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋោបិ អធិប្បេតោ. អធិមត្តន្តិ ពលវំ. បញ្ញាវាហីតិ បញ្ញំ វាហេតិ, បញ្ញា វា ឥមំ បុគ្គលំ វហតីតិ បញ្ញាវាហីតិបិ វទន្តិ. បញ្ញាបុព្ពង្គមន្តិ បញ្ញំ បុរេចារិកំ កត្វា. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ឯវរូបោ បុគ្គលោ បញ្ញាសង្ខាតេន ធម្មេន សរតិ អនុស្សរតីតិ ធម្មានុសារី. សទ្ធាវាហីតិ សទ្ធំ វាហេតិ, សទ្ធា វា ឥមំ បុគ្គលំ វហតីតិ សទ្ធាវាហីតិបិ វទន្តិ. សទ្ធាបុព្ពង្គមន្តិ សទ្ធំ បុរេចារិកំ កត្វា. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ឯវរូបោ បុគ្គលោ សទ្ធាយ សរតិ អនុស្សរតីតិ សទ្ធានុសារី. សទ្ធាមត្តន្តិ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ សទ្ទហនមត្តំ. មត្ត-សទ្ទេន អវេច្ចប្បសាទំ និវត្តេតិ. បេមមត្តន្តិ យថាវុត្តសទ្ធានុសារេន ឧប្បន្នំ តុដ្ឋិមត្តំ. សិនេហោតិ កេចិ. ឯវំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា និសិន្នានន្តិ កលាបសម្មសនាទិវសេន អារទ្ធវិបស្សនានំ. ឯកា សទ្ធាតិ វិបស្សនានុសារេន ស្វាក្ខាតធម្មតា សិទ្ធា, តតោ ឯវ ឯកា សេដ្ឋា ឧឡារា សទ្ធា ឧប្បជ្ជតិ. ឯកំ បេមន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សគ្គេ ឋបិតា វិយ ហោន្តីតិ តេសំ សទ្ធាបេមានំ សគ្គសំវត្តនិយតាយ អព្យភិចារីភាវមាហ. ចូឡសោតាបន្នោតិ វទន្តិ ឯកទេសេន សច្ចានុពោធេ ឋិតត្តា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អលគទ្ទូបមសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. វម្មិកសុត្តវណ្ណនា

២៤៩. បិយវចនន្តិ បិយសមុទាចារោ. វិញ្ញុជាតិកា ហិ បរំ បិយេន សមុទាចរន្តា ‘‘ភវ’’ន្តិ វា, ‘‘ទេវានំ បិយោ’’តិ វា, ‘‘អាយស្មា’’តិ វា សមុទាចរន្តិ, តស្មា សម្មុខា សម្ពោធនវសេន ‘‘អាវុសោ’’តិ, តិរោក្ខំ ‘‘អាយស្មា’’តិ អយម្បិ សមុទាចារោ. មហាកស្សបឧរុវេលកស្សបាទយោ អញ្ញេបិ កស្សបនាមកា អត្ថីតិ ‘‘កតរស្ស កស្សបស្សា’’តិ បុច្ឆន្តិ. រញ្ញាតិ កោសលរញ្ញា. ‘‘សញ្ជានិំសូ’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អស្សាតិ កុមារកស្សបស្ស, ‘‘សញ្ជានិំសូ’’តិ វុត្តសញ្ជាននស្ស វា. បុញ្ញានិ ករោន្តោតិ កប្បសតសហស្សំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច និព្ពត្តិត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ភាវេន្តោ. ឱសក្កន្តេតិ បរិហាយមានេ. បឋមន្តិ កុមារិកាកាលេ. សត្ថា ឧបាលិត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសិ តំ អធិករណំ វិនយកម្មេនេវស្សា ភិក្ខុនិយា បព្ពជ្ជាយ អរោគភាវំ.

បញ្ញត្តិវិភាវនាតិ ‘‘អន្ធវន’’ន្ត្វេវ បញ្ញាយមានស្ស វិភាវនា. ឱលីយតីតិ សង្កុចតិ សណិកំ វត្តតិ. ភាណកោតិ សរភាណកោ. យំ អត្ថិ, តំ គហេត្វាតិ ឥទានិ បរិយេសិតព្ពដ្ឋានំ នត្ថិ, យថាគតំ បន យំ អត្ថិ, តំ គហេត្វា. ពលវគុណេតិ អធិមត្តគុណេ. កស្សបភគវតោ កាលេ និរុឡ្ហសមញ្ញាវសេន វចនសន្តតិយា អវិច្ឆេទេន ច ឥមស្មិម្បិ ពុទ្ធុប្បាទេ តំ ‘‘អន្ធវន’’ន្ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ, ឧបរូបរិវឌ្ឍមានាយ បថវិយា ឧបរិ រុក្ខគច្ឆាទីសុ សញ្ជាយន្តេសុបីតិ. សេក្ខបដិបទន្តិ សេក្ខភាវាវហំ វិសុទ្ធិបដិបត្តិំ.

អញ្ញតរ-សទ្ទោ អបាកដេ វិយ បាកដេបិ វត្តតិ ឯក-សទ្ទេន សមានត្ថត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អភិជានាតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ភយភេរវទស្សិតម្បិ អភិក្កន្ត-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារំ ឥធ ទស្សេន្តោ ឯវំ ហេដ្ឋា តត្ថ តត្ថ កតា អត្ថសំវណ្ណនា បរតោ តស្មិំ តស្មិំ សុត្តបទេសេ យថារហំ វត្តព្ពាតិ នយទស្សនំ ករោតិ. កញ្ចនសន្និភត្តចតា សុវណ្ណវណ្ណគ្គហណេន គហិតាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឆវិយ’’ន្តិ. ឆវិគតា បន វណ្ណធាតុ ឯវ ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ’’តិ ឯត្ថ វណ្ណគ្គហណេន គហិតាតិ អបរេ. វណ្ណីយតិ កិត្តីយតិ ឧគ្ឃោសនន្តិ វណ្ណោ, ថុតិ. វណ្ណីយតិ អសង្ករតោ វវត្ថបីយតីតិ វណ្ណោ, កុលវគ្គោ. វណ្ណីយតិ ផលំ ឯតេន យថាសភាវតោ វិភាវីយតីតិ វណ្ណោ, ការណំ. វណ្ណនំ ទីឃរស្សាទិវសេន សណ្ឋហនន្តិ វណ្ណោ, សណ្ឋានំ. វណ្ណីយតិ អណុមហន្តាទិវសេន បមីយតីតិ វណ្ណោ, បមាណំ. វណ្ណេតិ វិការមាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ វណ្ណោ, រូបាយតនំ. ឯវំ តេន តេន បវត្តិនិមិត្តេន វណ្ណ-សទ្ទស្ស តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

អនវសេសត្តំ សកលតា កេវលតា. កេវលកប្បាតិ ឯត្ថ កេចិ ឦសំ អសមត្តា កេវលា កេវលកប្បាតិ វទន្តិ, ឯវំ សតិ អនវសេសត្ថោ ឯវ កេវល-សទ្ទោ សិយា. អនត្ថន្តរេន បន កប្ប-សទ្ទេន បទវឌ្ឍនំ កត្វា កេវលា ឯវ កេវលកប្បា. តថា វា កប្បនីយត្តា បញ្ញបេតព្ពត្តា កេវលកប្បា. យេភុយ្យតា ពហុលភាវោ. អព្យាមិស្សតា វិជាតិយេន អសង្ករោ សុទ្ធតា. អនតិរេកតា តំមត្តតា វិសេសាភាវោ. កេវលកប្បន្តិ កេវលំ ទឡ្ហំ កត្វាតិ អត្ថោ. កេវលំ វុច្ចតិ និព្ពានំ សព្ពសង្ខតវិវិត្តត្តា. តេនាហ ‘‘វិសំយោគាទិអនេកត្ថោ’’តិ. កេវលំ ឯតស្ស អធិគតំ អត្ថីតិ កេវលី, សច្ឆិកតនិរោធោ ខីណាសវោ.

កប្ប-សទ្ទោ បនាយំ សឧបសគ្គោ អនុបសគ្គោ ចាតិ អធិប្បាយេន ឱកប្បនីយបទេ លព្ភមានំ ឱកប្បសទ្ទមត្តំ និទស្សេតិ, អញ្ញថា កប្ប-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ ឱកប្បនីយបទំ អនិទស្សនមេវ សិយា. សមណកប្បេហីតិ វិនយសិទ្ធេហិ សមណវោហារេហិ. និច្ចកប្បន្តិ និច្ចកាលំ. បញ្ញត្តីតិ នាមំ. នាមញ្ហេតំ តស្ស អាយស្មតោ, យទិទំ កប្បោតិ. កប្បិតកេសមស្សូតិ កត្តរិកាយ ឆេទិតកេសមស្សុ. ទ្វង្គុលកប្បោតិ មជ្ឈន្ហិកវេលាយ វីតិក្កន្តាយ ទ្វង្គុលតាវិកប្បោ. លេសោតិ អបទេសោ. អនវសេសំ ផរិតុំ សមត្ថស្សបិ ឱភាសស្ស កេនចិ ការណេន ឯកទេសផរណម្បិ សិយា, អយំ បន សព្ពសោវ ផរីតិ ទស្សេតុំ សមន្តត្ថោ កប្ប-សទ្ទោ គហិតោតិ អាហ ‘‘អនវសេសំ សមន្តតោ’’តិ.

សមណសញ្ញាសមុទាចារេនាតិ ‘‘អហំ សមណោ’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នសញ្ញាសមុដ្ឋិតេន សមុទាចារេន, តន្និមិត្តេន វា តព្ពោហារេន. បុព្ពយោគេតិ បុព្ពយោគកថាយំ. បបញ្ចោ ឯសាតិ ឯសោ តុម្ហេសុ អាគតេសុ យថាបវត្តោ បដិសន្ថារោ កថាសមុទាចារោ ច អម្ហាកំ បបញ្ចោ. ឯត្តកម្បិ អកត្វា សមណធម្មមេវ ករោមាតិ អធិប្បាយោ.

អរិយភូមិំ បត្តោតិ អនាគាមិផលំ អធិគតោ. បក្កុសាតិកុលបុត្តំ សន្ធាយ វទតិ. វិភជិត្វាតិ វិភាគំ កត្វា. តុរិតាលបនវសេនាតិ តុរិតំ អាលបនវសេន. តេន ទុល្លភោ អយំ សមណោ, តស្មា សីឃមស្ស បញ្ហោ កថេតព្ពោ, ឥមិនា ច សីឃំ គន្ត្វា សត្ថា បុច្ឆិតព្ពោតិ តុរិតំ អាលបីតិ ទស្សេតិ. ‘‘យថា វា’’តិអាទិនា បន វចនាលង្ការវសេន ទ្វិក្ខត្តុំ អាលបតិ. ឯវមាហាតិ ‘‘ភិក្ខុ ភិក្ខូ’’តិ ឯវំ ទ្វិក្ខត្តុំ អវោច.

វម្មិកបរិយាយេន ករជកាយំ បច្ចក្ខំ កត្វា ទស្សេន្តី ទេវតា ‘‘អយំ វម្មិកោ’’តិ អាហ. តាយ បន ភាវត្ថស្ស អភាសិតត្តា សទ្ទត្ថមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘បុរតោ ឋិតំ…បេ… អយន្តិ អាហា’’តិ អវោច. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. មណ្ឌូកន្តិ ថលមណ្ឌូកំ. សោ ហិ ឧទ្ធុមាយិកាតិ វុច្ចតិ, ន ឧទកមណ្ឌូកោ. តស្ស និវាសតោ វាតោ មា ខោ ពាធយិត្ថាតិ ‘‘ឧបរិវាតតោ អបគម្មា’’តិ វុត្តំ. កថំ បនាយំ ទេវតា ឥមិនា នីហារេន ឥមេ បញ្ហេ ថេរស្ស អាចិក្ខីតិ? កេចិ តាវ អាហុ – យថាសុតមត្ថំ ឧបមាភាវេន គហេត្វា អត្តនោ បដិភានេន ឧបមេយ្យត្ថំ មនសា ចិន្តេត្វា តំ ភគវាវ ឥមស្ស អាចិក្ខិស្សតិ. សា ច ទេសនា អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ហោតីតិ ‘‘អយំ វម្មិកោ’’តិអាទិនា ឧបមាវសេនេវ បន្នរស បញ្ហេ ថេរស្ស អាចិក្ខិ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិរ ពារាណសិយំ ឯកោ សេដ្ឋិ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហន្តំ និធានំ និទហិត្វា បលិឃាទិអាការានិ កានិចិបិ លង្គានិ តត្ថ ឋបេសិ. សោ មរណកាលេ អត្តនោ សហាយស្ស ព្រាហ្មណស្ស អារោចេសិ – ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ មយា និធានំ និទហិតំ, តំ មម បុត្តស្ស វិញ្ញុតំ បត្តស្ស ទស្សេតី’’តិ វត្វា កាលមកាសិ. ព្រាហ្មណោ សហាយកបុត្តស្ស វិញ្ញុតំ បត្តកាលេ តំ ឋានំ ទស្សេសិ. សោ និខនិត្វា សព្ពបច្ឆា នាគំ បស្សិ, នាគោ អត្តនោ បុត្តំ ទិស្វា ‘‘សុខេនេវ ធនំ គណ្ហតូ’’តិ អបគច្ឆិ. ស្វាយមត្ថោ តទា លោកេ បាកដោ ជាតោ. អយំ បន ទេវតា តទា ពារាណសិយំ គហបតិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ ឧរំ ទត្វា សាសនេ បព្ពជិតោ បញ្ចហិ សហាយកភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សមណធម្មមកាសិ. យេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បញ្ច ភិក្ខូ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា’’តិអាទិ. តេន វុត្តំ ‘‘យថាសុតមត្ថំ ឧបមាភាវេន គហេត្វា’’តិអាទិ. អបរេ បន ‘‘ទេវតា អត្តនោ បដិភានេន ឥមេ បញ្ហេ ឯវំ អភិសង្ខរិត្វា ថេរស្ស អាចិក្ខី’’តិ វទន្តិ. ទេវបុត្តេ និស្សក្កំ ទេវបុត្តបញ្ហត្តា តស្ស អត្ថស្ស.

២៥១. ចតូហិ មហាភូតេហិ និព្ពត្តោតិ ចាតុមហាភូតិកោ. តេនាហ ‘‘ចតុមហាភូតមយស្សា’’តិ. វមតិ ឧគ្គិរន្តោ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ. វន្តកោតិ ឧច្ឆឌ្ឌកោ. វន្តុស្សយោតិ ឧបចិកាហិ វន្តស្ស មត្តិកាបិណ្ឌស្ស ឧស្សយភូតោ. វន្តសិនេហសម្ពទ្ធោតិ វន្តេន ខេឡសិនេហេន សម្បិណ្ឌិតោ. អសុចិកលិមលំ វមតីតិ ឯត្ថ មុខាទីហិ បាណកានំ និគ្គមនតោ បាណកេ វមតីតិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតេវ. អរិយេហិ វន្តកោតិ កាយភាវសាមញ្ញេន វុត្តំ. ទុក្ខសច្ចបរិញ្ញាយ វា សព្ពស្សបិ តេភូមកធម្មជាតស្ស បរិញ្ញាតត្តា សព្ពោបិ កាយោ អរិយេហិ ឆន្ទរាគប្បហានេន វន្តោ ឯវ. តំ សព្ពន្តិ យេហិ តីហិ អដ្ឋិសតេហិ ឧស្សិតោ, យេហិ ន្ហារូហិ សម្ពទ្ធោ, យេហិ មំសេហិ អវលិត្តោ, យេន អល្លចម្មេន បរិយោនទ្ធោ, យាយ ឆវិយា រញ្ជិតោ, តំ អដ្ឋិអាទិសព្ពំ អច្ចន្តមេវ ជិគុច្ឆិត្វា វិរត្តតាយវន្តមេវ. ‘‘យថា ចា’’តិអាទិនា វត្តព្ពោបមតោបិ វម្មិកោ វិយ វម្មិកោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ.

សម្ភវតិ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ, មាតាបេត្តិកោ សម្ភវោ ឯតស្សាតិ មាតាបេត្តិកសម្ភវោ. តស្ស. ឧបចិយតិ ឯតេនាតិ ឧបចយោ’ ឱទនកុម្មាសំ ឧបចយោ ឯតស្សាតិ ឱទនកុម្មាសូបចយោ. តស្ស. អធុវសភាវតាយ អនិច្ចធម្មស្ស, សេទគូថ-បិត្ត-សេម្ហាទិ-ធាតុក្ខោភ-គរុភាវទុគ្គន្ធានំ វិនោទនាយ ឧច្ឆាទេតព្ពធម្មស្ស, បរិតោ សម្ពាហនេន បរិមទ្ទិតព្ពធម្មស្ស, ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវតាយ ភេទនធម្មស្ស, តតោ ឯវ វិកិរណសភាវតាយ វិទ្ធំសនធម្មស្សាតិ ធម្ម-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. តនុវិលេបនេនាតិ កាយាវលេបនេន ឧច្ឆាទនវិលេបនេន. អង្គបច្ចង្គាពាធវិនោទនត្ថាយាតិ តាទិសសមុដ្ឋាន-សរីរវិការវិគមាយ. យស្មា សុក្កសោណិតំ អាហារោ, ឧច្ឆាទនំ បរិមទ្ទនញ្ច យថារហំ ឧប្បាទស្ស, វុឌ្ឍិយា ច បច្ចយោ, តស្មា អាហ ‘‘មាតាបេត្តិក…បេ… កថិតោ’’តិ. ឧច្ចាវចភាវោតិ យថារហំ យោជេតព្ពោ – ឱទនកុម្មាសូបចយ-ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនគ្គហណេហិ ឧច្ចភាវោ, វឌ្ឍី. មាតាបេត្តិកសម្ភវគ្គហណេន សមុទយោ. ឥតរេហិ អវចភាវោ, បរិហានិ, អត្ថង្គមោ បកាសិតោ. អង្គបច្ចង្គានំ សណ្ឋបនម្បិ ហិ វដ្ដបច្ចយត្តា វដ្ដន្តិ.

កោធោ ធូមោតិ ឯត្ថ ធូមបរិយាយេន កោធស្ស វុត្តត្តា ធូម-សទ្ទោ កោធេ វត្តតីតិ វុត្តំ ‘‘ធូមោ វិយ ធូមោ’’តិ. ភស្មនីតិ ភស្មំ. មោសវជ្ជន្តិ មុសាវាទោ. ធូមោ ឯវ ធូមាយិតំ. ឥច្ឆា ធូមាយិតំ ឯតិស្សាតិ ឥច្ឆាធូមាយិតា, បជា. ឥច្ឆាធូមាយិតសទ្ទស្ស តណ្ហាយ វុត្តិ វុត្តនយោ ឯវ. ធូមាយន្តោតិ វិតក្កសន្តាបេន សំតប្បេន្តោ, វិតក្កេន្តោតិ អត្ថោ. បលិបោតិ ទុក្ករមហាកទ្ទមំ. តិមូលន្តិ តីហិ មូលេហិ បតិដ្ឋិតំ វិយ អចលំ បវត្តន្តិ វុត្តំ. រជោ ច ធូមោ ច មយា បកាសិតាតិ រជសភាវករណដ្ឋេន ‘‘រជោ’’តិ ច ធូមសភាវករណដ្ឋេន ‘‘ធូមោ’’តិ ច មយា បកាសិតា. បកតិធូមោ វិយ អគ្គិស្ស កិលេសគ្គិជាលស្ស បញ្ញាណភាវតោ. ធម្មទេសនាធូមោ ញាណគ្គិសន្ធីបនស្ស បុព្ពង្គមភាវតោ. អយំ រត្តិំ ធូមាយនាតិ យា ទិវា កត្តព្ពកម្មន្តេ ឧទ្ទិស្ស រត្តិយំ អនុវិតក្កនា, អយំ រត្តិំ ធូមាយនា.

សត្តន្នំ ធម្មានន្តិ ឥទំ សុត្តេ (ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២៨) អាគតនយេន វុត្តំ. សុត្តញ្ច តថា អារាធនវេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន. តទេកដ្ឋតាយ វា តទញ្ញកិលេសានំ. សុន្ទរបញ្ញោតិ ញាតតីរណបហានបរិញ្ញាយ បញ្ញាយ សុន្ទរបញ្ញោ.

ឯតន្តិ ‘‘សត្ថ’’ន្តិ ឯតំ អធិវចនំ សំកិលេសធម្មានំ សសនតោ សមុច្ឆិន្ទនតោ. ន្តិ វីរិយំ. បញ្ញាគតិកមេវ បញ្ញាយ ហិតស្សេវ អធិប្បេតត្តា. លោកិយាយ បញ្ញាយ អារម្ភកាលេ លោកិយវីរិយំ គហេតព្ពំ, លោកុត្តរាយ បញ្ញាយ បវត្តិក្ខណេ លោកុត្តរវីរិយំ គហេតព្ពន្តិ យោជនា. អត្ថទីបនាតិ ឧបមេយ្យត្ថទីបនី ឧបមា.

គាមតោតិ អត្តនោ វសនគាមតោ. មន្តេតិ អាថព្ពនមន្តេ. តេ ហិ ព្រាហ្មណា អរញ្ញេ ឯវ វាចេន្តិ ‘‘មា អញ្ញេ អស្សោសុ’’ន្តិ. តថា អកាសីតិ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ អកាសិ. ឯវមេត្ថ វម្មិកបញ្ហស្សេវ វសេន ឧបមា អាគតា, សេសានំ វសេន ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វេទិតព្ពា.

លង្គនដ្ឋេន និវារណដ្ឋេន លង្គី, បលិឃោ. ញាណមុខេតិ វិបស្សនាញាណវីថិយំ. បតតីតិ បវត្តតិ. កម្មដ្ឋានឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេនាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានស្ស ឧគ្គណ្ហនេន តស្ស អត្ថបរិបុច្ឆាវសេន ចេវ វិបស្សនាសង្ខាត-អត្ថវិនិច្ឆយ-បរិបុច្ឆាវសេន ច. សព្ពសោ ញាតុំ ឥច្ឆា ហិ បរិបុច្ឆា. វិបស្សនា ច អនិច្ចាទិតោ សព្ពតេភូមកធម្មានំ ញាតុំ ឥច្ឆតិ. ឯវំ វិបស្សនាវសេន អវិជ្ជាបហានមាហ, ឧបរិកត្តព្ពសព្ភាវតោ ន តាវ មគ្គវសេន.

វល្លិអន្តរេ វាតិ វា-សទ្ទោ បំសុអន្តរេ វា មត្តិកន្តរេ វាតិ អវុត្តវិកប្បត្ថោ. ចិត្តាវិលមត្តកោវាតិ ចិត្តក្ខោភមត្តកោវ. អនិគ្គហិតោតិ បដិសង្ខានពលេន អនិវារិតោ. មុខវិកុលនំ មុខសង្កោចោ. ហនុសញ្ចោបនំ បាបេតិ អន្តោជប្បនាវត្ថាយំ. ទិសា វិលោកនំ បាបេតិ យត្ថ ពាធេតព្ពោ ឋិតោ, តំទស្សនត្ថំ និវារកបរិវារណត្ថំ. ទណ្ឌសត្ថាភិនិបាតន្តិ ទណ្ឌសត្ថានំ បរស្ស ឧបរិ និបាតនាវត្ថំ. យេន កោធេន អនិគ្គហិតេន មាតាទិកំ អឃាតេតព្ពំ ឧគ្ឃាតេត្វា ‘‘អយុត្តំ វត មយា កត’’ន្តិ អត្តានម្បិ ហនតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘បរឃាតនម្បិ អត្តឃាតនម្បិ បាបេតី’’តិ. យេន វា បរស្ស ហញ្ញមានស្ស វសេន ឃាតកោបិ ឃាតនំ បាបុណាតិ, តាទិសស្ស វសេនាយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. កោធសាមញ្ញេន ហេតំ វុត្តំ ‘‘បរំ ឃាតេត្វា អត្តានំ ឃាតេតី’’តិ. បរមុស្សទគតោតិ បរមុក្កំសគតោ. ទឡ្ហំ បរិស្សយមាវហតាយ កោធោវ កោធូបាយាសោ. តេនាហ ‘‘ពលវប្បត្តោ’’តិអាទិ.

ទ្វេធាបថសមា ហោតិ អប្បដិបត្តិហេតុភាវតោ.

កុសលធម្មោ ន តិដ្ឋតិ នីវរណេហិ និវារិតបរមត្តា. សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវយតោ បឋមំ សមថេន នីវរណវិក្ខម្ភនំ ហោតិ, វិបស្សនា បន តទង្គវសេនេវ តានិ នីហរតីតិ វុត្តំ ‘‘វិក្ខម្ភនតទង្គវសេនា’’តិ.

‘‘កុម្មោវ អង្គានិ សកេ កបាលេ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៧) កុម្មស្ស អង្គភាវេន វិសេសតោ បាទសីសានិ ឯវ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘បញ្ចេវ អង្គានិ ហោន្តី’’តិ. វិបស្សនាចារស្ស វុច្ចមានត្តា អធិការតោ សម្មសនីយានមេវ ធម្មានំ ឥធ គហណន្តិ ‘‘សព្ពេបិ សង្ខតា ធម្មា’’តិ វិសេសំ កត្វាវ វុត្តំ. តេនាហ ភគវា ‘‘បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ.

សុនន្តិ កោដ្ដន្តិ ឯត្ថាតិ សូនា, អធិកុដ្ដនន្តិ អាហ ‘‘សូនាយ ឧបរី’’តិ. អសិនាតិ មំសកន្តនេន. ឃាតិយមានាតិ ហញ្ញមានា វិពាធិយមានា. វត្ថុកាមានំ ឧបរិ កត្វាតិ វត្ថុកាមេសុ ឋបេត្វា តេ អច្ចាធានំ កត្វា. កន្តិតាតិ ឆិន្ទិតា. កោដ្ដិតាតិ ពិលសោ វិភជិតា. ឆន្ទរាគប្បហានន្តិ ឆន្ទរាគស្ស វិក្ខម្ភនប្បហានំ.

សម្មត្តាតិ មុច្ឆិតា សម្មូឡ្ហា. នន្ទីរាគំ ឧបគម្ម វដ្ដំ វឌ្ឍេន្តីតិ សម្មូឡ្ហត្តា ឯវអាទីនវំ អបស្សន្តា នន្ទីរាគស្ស អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា តំ បរិព្រូហេន្តិ. នន្ទីរាគពទ្ធាតិ នន្ទីរាគេ លគ្គត្តា តេន ពទ្ធា. វដ្ដេ លគ្គន្តីតិ តេភូមកេ វដ្ដេ សជ្ជន្តិ. តត្ថ សជ្ជត្តា ឯវ ទុក្ខំ បត្វាបិ ន ឧក្កណ្ឋន្តិ ន និព្ពិន្ទន្តិ. ឥធ អនវសេសប្បហានំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ចតុត្ថមគ្គេន នន្ទីរាគប្បហានំ កថិត’’ន្តិ.

អនង្គណសុត្តេ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៦៣) បកាសិតោ ឯវ ‘‘ឆន្ទាទីហិ ន គច្ឆន្តី’’តិអាទិនា. ‘‘ពុទ្ធោ សោ ភគវា’’តិអាទិ ‘‘នមោ ករោហី’’តិ (ម. និ. ១.២៤៩, ២៥១) វុត្តនមក្ការស្ស ករណាការទស្សនំ. ពោធាយាតិ ចតុសច្ចសម្ពោធាយ. តថា ទមថសមថតរណបរិនិព្ពានានិ អរិយមគ្គវសេន វេទិតព្ពានិ. សមថបរិនិព្ពានានិ បន អនុបាទិសេសវសេនបិ យោជេតព្ពានិ. កម្មដ្ឋានំ អហោសីតិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ អហោសិ. ឯតស្ស បញ្ហស្សាតិ ឯតស្ស បន្នរសមស្ស បញ្ហស្ស អត្ថោ. ឯវំ ឥតរេសុបិ វត្តព្ពំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ ខីណាសវគុណេហិ មត្ថកំ បាបេន្តោ យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសិ, ន បុច្ឆិតានុសន្ធិនាតិ អធិប្បាយោ. ននុ ច បុច្ឆាវសេនាយំ ទេសនា អារទ្ធាតិ? សច្ចំ អារទ្ធា, ឯវំ បន ‘‘បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោ’’តិ វត្តព្ពំ, ន ‘‘បុច្ឆានុសន្ធិវសេន និដ្ឋបិតា’’តិ. អន្តរបុច្ឆាវសេន ទេសនាយ អបរិវត្តិតត្តា អារម្ភានុរូបមេវ បន ទេសនា និដ្ឋបិតា.

វម្មិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. រថវិនីតសុត្តវណ្ណនា

២៥២. មហាគោវិន្ទេន បរិគ្គហិតតាកិត្តនំ តទា មគធរាជេន បរិគ្គហិតូបលក្ខណំ. តស្ស ហិ សោ បុរោហិតោ. មហាគោវិន្ទោតិ បុរាតនោ ឯកោ មគធរាជាតិ កេចិ. គយ្ហតីតិ គហោ, រាជូនំ គហោ រាជគហំ. នគរ-សទ្ទាបេក្ខាយ នបុំសកនិទ្ទេសោ. អញ្ញេបេត្ថ បការេតិ រាជូហិ ទិស្វា សម្មា បតិដ្ឋាបិតត្តា តេសំ គហំ គេហភូតន្តិបិ រាជគហំ. អារក្ខសម្បត្តិអាទិនា អនត្ថុប្បត្តិហេតុតាយ ឧបគតានំ បដិរាជូនំ គហំ គហភូតន្តិបិ រាជគហំ, អារាមរាមណីយកាទីហិ រាជតេ, និវាសសុខតាទិនា សត្តេហិ មមត្តវសេន គយ្ហតិ, បរិគ្គយ្ហតីតិ វា រាជគហន្តិ ឯវមាទិកេ បការេ. ពុទ្ធកាលេ ច ចក្កវត្តិកាលេ ចាតិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. វេឡូហិ បរិក្ខិត្តំ អហោសិ, ន បន កេវលំ កដ្ឋកបវនមេវ. រញ្ញោ ឧយ្យានកាលេ បតិដ្ឋាបិតអដ្ដាលកវសេន អដ្ដាលកយុត្តំ.

ជននំ ជាតិ, ជាតិយា ភូមិ ជាតិភូមំ, ជាយិ វា មហាពោធិសត្តោ ឯត្ថាភិ ជាតិ, សា ឯវ ភូមីតិ ជាតិភូមំ, សា ឥមេសំ និវាសោតិ ជាតិភូមកាតិ អាហ ‘‘ជាតិភូមកាតិ ជាតិភូមិវាសិនោ’’តិ. កស្ស បនាយំ ជាតិភូមីតិ អាហ ‘‘តំ ខោ បនា’’តិអាទិ. តេន អនញ្ញសាធារណាយ ជាតិយា អធិប្បេតត្តា សទេវកេ លោកេ សុបាកដភាវតោ វិសេសនេន វិនាបិ វិសិដ្ឋវិសយោវ ឥធ ជាតិ-សទ្ទោ វិញ្ញាយតីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘សព្ពញ្ញុពោធិសត្តស្ស ជាតដ្ឋានសាកិយជនបទោ’’តិ. តត្ថបិ កបិលវត្ថុសន្និស្សយោ បទេសោតិ អាហ ‘‘កបិលវត្ថាហារោ’’តិ.

គរុធម្មភាវវណ្ណនា

សាកិយមណ្ឌលស្សាតិ សាកិយរាជសមូហស្ស. ទសន្នំ អប្បិច្ឆកថាទីនំ វត្ថុ ទសកថាវត្ថុ, អប្បិច្ឆតាទិ. តត្ថ សុប្បតិដ្ឋិតតាយ តស្ស លាភី ទសកថាវត្ថុលាភី. តត្ថាតិ ទសកថាវត្ថុស្មិំ.

គរុករណីយតាយ ធម្មោ គរុ ឯតស្សាតិ ធម្មគរុ, តស្ស ភាវោ ធម្មគរុតា, តាយ. ‘‘អជ្ឈាសយេន វេទិតព្ពោ’’តិ វត្វា ន កេវលំ អជ្ឈាសយេនេវ, អថ ខោ កាយវចីបយោគេហិបិ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មគរុតាយេវ ហី’’តិអាទិមាហ. តិយាមរត្តិំ ធម្មកថំ កត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘កុម្ភការស្ស និវេសនេ តិយាមរត្តិំ វសន្តោ ធម្មកថំ កត្វា’’តិ ឯវំ វចនសេសវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញថា យថាលាភវសេន អត្ថេ គយ្ហមានេ តិយាមរត្តិំ ធម្មកថា កតាតិ អាបជ្ជតិ, ន ច តំ អត្ថិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘ពហុទេវ រត្តិន្តិ ទិយឌ្ឍយាមមត្ត’’ន្តិ. ទសពលាទិគុណវិសេសា វិយ ធម្មគារវហេតុកា បរហិតបដិបត្តិបិ សព្ពពុទ្ធានំ មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ សទិសា ឯវាតិ ឥមស្ស ភគវតោ ធម្មគារវកិត្តនេ ‘‘កស្សបោបិ ភគវា’’តិអាទិនា កស្សបភគវតោ ធម្មគារវំ ទស្សេតិ.

ចារិកំ និក្ខមីតិ ជនបទចារិកំ ចរិតុំ និក្ខមិ. ជនបទចារិកាយ អកាលេ និក្ខន្តត្តា កោសលរាជាទយោ វារេតុំ អារភិំសុ. បវារេត្វា ហិ ចរណំ ពុទ្ធាចិណ្ណំ. បុណ្ណាយ សម្មាបដិបត្តិំ បច្ចាសីសន្តោ ភគវា ‘‘កិំ មេ ករិស្សសី’’តិ អាហ.

អនហាតោវាតិ ធម្មសវនុស្សុក្កេន សាយន្ហេ ពុទ្ធាចិណ្ណំ ន្ហានំ អកត្វាវ. អត្តហិតបរហិតបដិបត្តីសុ ឯកិស្សា ទ្វិន្នញ្ច អត្ថិតាសិទ្ធា ចតុព្ពិធតា បដិបត្តិកតា ឯវ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បដិបន្នកោ ច នាម…បេ… ចតុព្ពិធោ ហោតី’’តិ. បដិក្ខេបបុព្ពកោបិ ហិ បដិបន្នោ អត្ថតោ បដិបន្នត្ថោ ឯវាតិ. កាមំ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ តាយ សម្មាបដិបត្តិយា សាសនំ សោភតិ, ន បន សាសនំ វឌ្ឍេតិ អប្បោស្សុក្កភាវតោ, ន ច ការុណិកស្ស ភគវតោ សព្ពថា មនោរថំ បូរេតិ. តថា ហិ ភគវា បឋមពោធិយំ ឯកសដ្ឋិយា ច អរហន្តេសុ ជាតេសុ – ‘‘ចរថ, ភិក្ខវេ, ពហុជនហិតាយា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៨៦-៨៨; មហាវ. ៣២) ភិក្ខូ បរហិតបដិបត្តិយំ និយោជេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវរូបំ ភិក្ខុំ ភគវា ន បុច្ឆតិ, កស្មា? ន មយ្ហំ សាសនស្ស វុឌ្ឍិបក្ខេ ឋិតោ’’តិ.

សមុទាយោ អប្បកេន ឩនោបិ អនូនោ វិយ ហោតីតិ ពាកុលត្ថេរំ ចតុត្ថរាសិតោ ពហិ កត្វាបិ ‘‘អសីតិមហាថេរា វិយា’’តិ វុត្តំ. អសីតិមហាថេរសមញ្ញា វា អវយវេបិ អដ្ឋសមាបត្តិសាមញ្ញា វិយ ទដ្ឋព្ពា. ឦទិសេ ឋានេ ពហូនំ ឯកតោ កថនំ មហតា កណ្ឋេន ច កថនំ សត្ថុ ចិត្តារាធនមេវាតិ តេហិ ភិក្ខូហិ តថា បដិបន្នន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេ ភិក្ខូ មេឃសទ្ទំ សុត្វា’’តិអាទិមាហ. គុណសម្ភាវនាយាតិ វក្ខមានគុណហេតុកាយ សម្ភាវនាយ សម្ភាវិតោ, ន យេន កេនចិ កិច្ចសមត្ថតាទិនា.

គរុធម្មភាវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អប្បិច្ឆតាទិវណ្ណនា

អប្ប-សទ្ទស្ស បរិត្តបរិយាយតំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ព្យញ្ជនំ សាវសេសំ វិយា’’តិ. តេនាហ ‘‘ន ហិ តស្សា’’តិអាទិ. អប្ប-សទ្ទោ បនេត្ថ អភាវត្ថោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ ‘‘អប្បាពាធតញ្ច សញ្ជានាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២២៥; ២.១៣៤) វិយ.

អត្រិច្ឆតា នាម (អ. និ. ដី. ១.១.៦៣) អត្រ អត្រ ឥច្ឆាតិ កត្វា. អសន្តគុណសម្ភាវនតាតិ អត្តនិ អវិជ្ជមានំ គុណានំ វិជ្ជមានានំ វិយ បរេសំ បកាសនា. សទ្ធោតិ មំ ជនោ ជានាតូតិ វត្តបដិបត្តិការកវិសេសលាភីតិ ជានាតុ ‘‘វត្តបដិបត្តិអាបាថកជ្ឈាយិតា’’តិ ឯវមាទិនា. សន្តគុណសម្ភាវនាតិ ឥច្ឆាចារេ ឋត្វា អត្តនិ វិជ្ជមានសីលធុតធម្មាទិគុណវិភាវនា. តាទិសស្ស ហិ បដិគ្គហណេ អមត្តញ្ញុតាបិ ហោតិ.

គណ្ហន្តោយេវ ឧម្មុជ្ជិ អញ្ញេសំ អជានន្តានំយេវាតិ អធិប្បាយោ.

អប្បិច្ឆតាបធានំ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ចតុព្ពិធំ ឥច្ឆាបភេទំ ទស្សេត្វា បុនបិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ចតុព្ពិធំ ឥច្ឆាបភេទំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបរោបិ ចតុព្ពិធោ អប្បិច្ឆោ’’តិអាទិមាហ. ទាយកស្ស វសន្តិ ទាយកស្ស ចិត្តវសំ. ទេយ្យធម្មស្ស វសន្តិ ទេយ្យធម្មស្ស អប្បពហុភាវំ. អត្តនោ ថាមន្តិ អត្តនោ យាបនមត្តកថាមំ.

ឯកភិក្ខុបិ ន អញ្ញាសិ សោសានិកវត្តេ សម្មទេវ វុត្តិត្តា. អព្ពោកិណ្ណន្តិ អវិច្ឆេទំ. ទុតិយោ មំ ន ជានេយ្យាតិ ទុតិយោ សហាយភូតោបិ យថា មំ ជានិតុំ ន សក្កុណេយ្យ, តថា សដ្ឋិ វស្សានិ និរន្តរំ សុសានេ វសាមិ, តស្មា អហំ អហោ សោសានិកុត្តមោ.

ធម្មកថាយ ជនតំ ខោភេត្វាតិ លោមហំសនសាធុការទានចេលុក្ខេបាទិវសេន សន្និបតិតំ ឥតរញ្ច ‘‘កថំ នុ ខោ អយ្យស្ស សន្តិកេវ ធម្មំ សោស្សាមា’’តិ កោលាហលវសេន មហាជនំ ខោភេត្វា. គតោតិ ‘‘អយំ សោ, តេន រត្តិយំ ធម្មកថា កតា’’តិ ជាននភយេន បរិយត្តិអប្បិច្ឆតាយ បរិវេណំ គតោ.

តយោ កុលបុត្តា វិយាតិ បាចីនវំសទាយេ សមគ្គវាសំ វុត្ថា តយោ កុលបុត្តា វិយ. បហាយាតិ បុព្ពភាគេ តទង្គាទិវសេន បច្ឆា អគ្គមគ្គេនេវ បជហិត្វា.

អប្បិច្ឆតាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទ្វាទសវិធសន្តោសវណ្ណនា

បកតិទុព្ពលាទីនំ គរុចីវរាទីនិ នផាសុភាវាវហានិ សរីរខេទាវហានិ ច ហោន្តីតិ បយោជនវសេន នអត្រិច្ឆតាទិវសេន តានិ បរិវត្តេត្វា លហុកចីវរបរិភោគោ ន សន្តោសវិរោធីតិ អាហ ‘‘លហុកេន យាបេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតី’’តិ. មហគ្ឃចីវរំ, ពហូនិ វា ចីវរានិ លភិត្វាបិ តានិ វិស្សជ្ជេត្វា តទញ្ញស្ស គហណំ យថាសារុប្បនយេ ឋិតត្តា ន សន្តោសវិរោធីតិ អាហ ‘‘តេសំ…បេ… ធារេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតី’’តិ. ឯវំ សេសបច្ចយេសុបិ យថាពលយថាសារុប្បសន្តោសនិទ្ទេសេសុ អបិសទ្ទគ្គហណេ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. យថាសារុប្បសន្តោសោយេវ អគ្គោ អលោភជ្ឈាសយស្ស ឧក្កំសនតោ.

ទ្វាទសវិធសន្តោសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តិវិធបវិវេកវណ្ណនា

ឯកោតិ ឯកាកី. គច្ឆតីតិ ចុណ្ណិកឥរិយាបថវសេន វុត្តំ. ចរតីតិ វិហារតោ ពហិ សញ្ចារវសេន, វិហរតីតិ ទិវាវិហារាទិវសេន. កាយវិវេកោតិ ច នេក្ខម្មាធិមុត្តស្ស ភាវនានុយោគវសេន វិវេកដ្ឋកាយតា, ន ឈានវិវេកមត្តំ. តេនាហ ‘‘នេក្ខម្មាភិរតាន’’ន្តិ. បរិសុទ្ធចិត្តានន្តិ នីវរណាទិសំកិលេសតោ វិសុទ្ធចិត្តានំ. បរមវោទានប្បត្តានន្តិ វិតក្កាទិតំតំឈានបដិបក្ខវិគមេន បរមំ ឧត្តមំ វោទានំ បត្តានំ. និរុបធីនន្តិ កិលេសុបធិអាទីនំ វិគមេន និរុបធីនំ.

តិវិធបវិវេកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចវិធសំសគ្គវណ្ណនា

សំសីទតិ ឯតេនាតិ សំសគ្គោ, រាគោ. សវនហេតុកោ, សវនវសេន វា បវត្តោ សំសគ្គោ សវនសំសគ្គោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. កាយសំសគ្គោ បន កាយបរាមាសោ. ឥត្ថី វាតិ វធូ, យុវតី វា. សន្ធានេតុន្តិ បុព្ពេនាបរំ ឃដេតុំ. សោតវិញ្ញាណវីថិវសេនាតិ ឥទំ មូលភូតំ សវនំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្ស បិដ្ឋិវត្តកមនោទ្វារិកជវនវីថីសុ ឧប្បន្នោបិ រាគោ សវនសំសគ្គោយេវ. ទស្សនសំសគ្គេបិ ឯសេវ នយោ. អនិត្ថិគន្ធពោធិសត្តោ បរេហិ កថិយមានវសេន បវត្តសវនសំសគ្គស្ស និទស្សនំ. តិស្សទហរោ អត្តនា សុយ្យមានវសេន. តត្ថ បឋមំ ជាតកេ វេទិតព្ពន្តិ ឥតរំ ទស្សេន្តោ ‘‘ទហរោ កិរា’’តិអាទិមាហ. កាមរាគេន វិទ្ធោតិ រាគសល្លេន ហទយេ អប្បិតោ អន្តោ អនុវិទ្ធោ.

សោតិ ទស្សនសំសគ្គោ. ឯវំ វេទិតព្ពោតិ វត្ថុវសេន បាកដំ ករោតិ. តស្មិំ កិរ គាមេ យេភុយ្យេន ឥត្ថិយោ អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា, តស្មា ថេរោ ‘‘សចេ អន្តោគាមេ ន ចរិស្សសី’’តិ អាហ. កាលស្សេវ បវិដ្ឋត្តា យាគុំ អទាសិ, តស្មា យាគុមេវ គហេត្វា គច្ឆន្តំ ‘‘និវត្តថ, ភន្តេ, ភិក្ខំ គណ្ហាហី’’តិ អាហំសុ. យាចិត្វាតិ ‘‘ន មយំ, ភន្តេ, ភិក្ខំ ទាតុកាមា និវត្តេម, អបិច ឥទំ ភន្តេ ការណ’’ន្តិ យាចិត្វា.

អាទិតោ លបនំ អាលាបោ, វចនបដិវចនវសេន បវត្តោ លាបោ សល្លាបោ. ភិក្ខុនិយាតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ. យាយ កាយចិបិ ឥត្ថិយា សន្តកបរិភោគវសេន ឧប្បន្នរាគោបិ សម្ភោគសំសគ្គោវ.

បញ្ចវិធសំសគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

គាហគាហកាទិវណ្ណនា

ភិក្ខុនោ ភិក្ខូហិ កាយបរាមាសោ កាយសម្ពាហនាទិវសេន. កាយសំសគ្គន្តិ កាយបរាមាសសំសគ្គំ. គាហគាហកោតិ គណ្ហនកានំ គណ្ហនកោតិ អត្ថោ. គាហមុត្តកោតិ អយោនិសោ អាមិសេហិ សង្គណ្ហនកេហិ សយំ មុច្ចនកោ. មុត្តគាហកោតិ យថាវុត្តសង្គហតោ មុត្តានំ សង្គណ្ហនកោ. មុត្តមុត្តកោតិ មុច្ចនកេហិ សយម្បិ មុច្ចនកោ. គហណវសេន សង្គណ្ហនវសេន. ឧបសង្កមន្តិ តតោ កិញ្ចិ លោកាមិសំ បច្ចាសីសន្តា, ន ទក្ខិណេយ្យវសេន. ភិក្ខុបក្ខេ គហណវសេនាតិ បច្ចយលាភាយ សង្គណ្ហនវសេនាតិ យោជេតព្ពំ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘អាមិសេនា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន.

ឋានន្តិ អត្តនោ ឋានាវត្ថំ. បាបុណិតុំ ន ទេតិ ឧប្បន្នមេវ តំ បដិសង្ខានពលេន នីហរន្តោ វិក្ខម្ភេតិ. តេនាហ ‘‘មន្តេនា’’តិអាទិ. យថា ជីវិតុកាមោ បុរិសោ កណ្ហសប្បេន, អមិត្តេន វា សហ ន សំវសតិ, ឯវំ ខណមត្តម្បិ កិលេសេហិ សហ ន សំវសតីតិ អត្ថោ.

ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ លោកិយំ លោកុត្តរញ្ច. តថា សមាធិបិ. វិបស្សនាយ បាទកា វិបស្សនាបាទកាតិ អដ្ឋសមាបត្តិគ្គហណេន យថា លោកិយសមាធិ គហិតោ, ឯវំ វិបស្សនាបាទកា ឯតេសន្តិ វិបស្សនាបាទកាតិ អដ្ឋសមាបត្តិគ្គហណេនេវ លោកុត្តរោ សមាធិ គហិតោ. យថា ហិ ចត្តារិ រូបជ្ឈានានិ អធិដ្ឋានំ កត្វា បវត្តោ មគ្គសមាធិ វិបស្សនាបាទកោ, ឯវំ ចត្តារិ អរូបជ្ឈានានិ អធិដ្ឋានំ កត្វា បវត្តោបិ. សមាបត្តិបរិយាយោ បន បុព្ពវោហារេន វេទិតព្ពោ. បដិបក្ខសមុច្ឆេទនេន សម្មា អាបជ្ជនតោ វា យថា ‘‘សោតាបត្តិមគ្គោ’’តិ. ឯវមេត្ថ សីលសមាធីនម្បិ មិស្សកភាវោ វេទិតព្ពោ, ន បញ្ញាយ ឯវ. វិមុត្តីតិ អរិយផលន្តិ វុត្តំ ‘‘វិមុត្តិសម្បន្នោ’’តិ វុត្តត្តា. តញ្ហិ និប្ផាទនដ្ឋេន សម្បាទេតព្ពំ, ន និព្ពានន្តិ.

ឯត្ថ ច អប្បិច្ឆតាយ លទ្ធបច្ចយេន បរិតុស្សតិ, សន្តុដ្ឋតាយ លទ្ធា តេ អគធិតោ អមុច្ឆិតោអាទីនវទស្សី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ, ឯវំភូតោ ច កត្ថចិ អលគ្គមានសតាយ បវិវេកំ បរិព្រូហេន្តោ កេនចិ អសំសដ្ឋោ វិហរតិ គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា. សោ ឯវំ អជ្ឈាសយសម្បន្នោ វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគមស្ស អធិគមាយ. អារភន្តោ ច យថាសមាទិន្នំ អត្តនោ សីលំ បច្ចវេក្ខតិ, តស្ស សីលស្ស សុបរិសុទ្ធតំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជតិ អវិប្បដិសារោ, អយមស្ស សីលសម្បទា. តស្ស អវិប្បដិសារមូលកេហិ បាមោជ្ជបីតិបស្សទ្ធិសុខេហិ សម្មា ព្រូហិតំ ចិត្តំ សម្មទេវ សមាធិយតិ, អយមស្ស សមាធិសម្បទា. តតោ យថាភូតំ ជានំ បស្សំ និព្ពិន្ទតិ, និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ, វិរាគា វិមុច្ចតិ, អយមស្ស បញ្ញាសម្បទា. វិមុត្តចិត្តតា បនស្ស វិមុត្តិសម្បទា, តតោ វិមុត្តិតោ ញាណទស្សនន្តិ ឯតេសំ ទសន្នំ កថាវត្ថូនំ អនុបុព្ពី វេទិតព្ពា. តស្ស យោ ទសហិ កថាវត្ថូហិ សមន្នាគមោ, អយំ អត្តហិតាយ បដិបត្តិ. យា នេសំ បរេសំ សំកិត្តនំ, អយំ បរហិតាយ បដិបត្តិ. តាសុ បុរិមា ញាណបុព្ពង្គមា ញាណសម្បយុត្តា ច, ឥតរា ករុណាបុព្ពង្គមា ករុណាសម្បយុត្តា ចាតិ សព្ពំ ញាណករុណាកណ្ឌំ វត្តព្ពំ.

ទសហិ កថាវត្ថូហិ ករណភូតេហិ ភិក្ខូនំ ឱវាទំ ទេតិ, ‘‘ភិក្ខុនា នាម អត្រិច្ឆតាទិកេ ទូរតោ វជ្ជេត្វា សម្មទេវ អប្បិច្ឆេន ភវិតព្ព’’ន្តិអាទិនា តំ តំ កថាវត្ថុំ ភិក្ខូនំ ឧបទិសតីតិ អត្ថោ. ឧបទិសន្តោ ហិ តានិ ‘‘តេហិ ភិក្ខូ ឱវទតី’’តិ វុត្តោ. ឱវទតិយេវ សរូបទស្សនមត្តេន. សុខុមំ អត្ថំ បរិវត្តេត្វាតិ ឯវម្បិ អប្បិច្ឆតា ហោតិ ឯវម្បីតិ អប្បិច្ឆតាទិវសេន អបរាបរំ អប្បិច្ឆតាវុត្តិំ ទស្សេត្វា តត្ថ សុខុមនិបុណំ អប្បិច្ឆតាសង្ខាតំ អត្ថំ ជានាបេតុំ ន សក្កោតិ. វិញ្ញាបេតីតិ យថាវុត្តេហិ វិសេសេហិ វិញ្ញាបេតិ. ការណន្តិ យេន ការណេន អប្បិច្ឆតា ឥជ្ឈតិ, តំ បន ‘‘មហិច្ឆតាទីសុ ឯតេ ទោសា, អប្បិច្ឆតាយ អយមានិសំសោ’’តិអាទីនវានិសំសទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ. សម្មា ហេតុនា អប្បិច្ឆតំ ទស្សេតីតិ សន្ទស្សកោ. គាហេតុន្តិ យថា គណ្ហតិ, តថា កាតុំ, តត្ថ បដ្ឋបេតុន្តិ អត្ថោ. ឧស្សាហជននវសេនាតិ យថា តំ សមាទានំ និច្ចលំ ហោតិ, ឯវំ ឧស្សោឡ្ហិយា ឧប្បាទនវសេន សម្មទេវ ឧត្តេជេតីតិ សមុត្តេជកោ. ឧស្សាហជាតេតិ អប្បិច្ឆតាយ ជាតុស្សាហេ. វណ្ណំ វត្វា តត្ថ សម្បត្តិំ អាយតិញ្ច លព្ភមានគុណំ កិត្តេត្វា សម្បហំសេតិ សម្មទេវ បការេហិ តោសេតីតិ សម្បហំសកោ. ឯវំ សន្តុដ្ឋិអាទីសុ យថារហំ យោជនា កាតព្ពា.

គាហគាហកាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចលាភវណ្ណនា

២៥៣. សត្ថុ សម្មុខា ឯវំ វណ្ណោ អព្ភុគ្គតោតិ. ឥមិនា តស្ស វណ្ណស្ស យថាភូតគុណសមុដ្ឋិតតំ ទស្សេតិ. មន្ទមន្ទោ វិយាតិ អតិ វិយ អឆេកោ វិយ. អពលពលោ វិយាតិ អតិ វិយ អពលោ វិយ. ភាកុដិកភាកុដិកោ វិយាតិ អតិ វិយ ទុម្មុខោ វិយ. អនុមស្សាតិ អនុមសិត្វា, ទស កថាវត្ថូនិ សរូបតោ វិសេសតោ ច អនុបរិគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ. បរិគ្គណ្ហនំ បន នេសំ អនុបវិសនំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អនុបវិសិត្វា’’តិ. សព្រហ្មចារីហិ វណ្ណភាសនំ ឯកោ លាភោតិ យោជនា. ឯវំ សេសេសុបិ. បត្ថយមានោ ឯវមាហ ធម្មគរុតាយាតិ អធិប្បាយោ.

បញ្ចលាភវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចារិកាទិវណ្ណនា

២៥៤. អភិរមនំ អភិរតំ, តទេវ អនុនាសិកលោបំ អកត្វា វុត្តំ ‘‘អភិរន្ត’’ន្តិ. ភាវនបុំសកញ្ចេតំ. អនភិរតិ នាម នត្ថិ, អភិរមិត្វា ចិរវិហារោបិ នត្ថិ សម្មទេវ បរិញ្ញាតវត្ថុកត្តា. សព្ពសហា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ អសយ្ហលាភិនោ.

បុព្ពេ ធម្មគរុតាកិត្តនបសង្គេន គហិតំ អគ្គហិតញ្ច មហាកស្សបបច្ចុគ្គមនាទិំ ឯកទេសេន ទស្សេត្វា វនវាសិតិស្សសាមណេរស្ស វត្ថុំ វិត្ថារេត្វា ជនបទចារិកំ កថេតុំ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អាកាសគាមីហិ សទ្ធិំ គន្តុកាមោ ‘‘ឆឡភិញ្ញានំ អារោចេហី’’តិ អាហ. សង្ឃកម្មេន សិជ្ឈមានាបិ ឧបសម្បទា សត្ថុ អាណាវសេនេវ សិជ្ឈនតោ ‘‘ពុទ្ធទាយជ្ជំ តេ ទស្សាមី’’តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ. អបរេ ‘‘អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សស្សេវ តស្ស ឧបសម្បទំ អនុជានន្តោ សត្ថា ‘ពុទ្ធទាយជ្ជំ តេ ទស្សាមី’តិ អវោចា’’តិ វទន្តិ. ឧបសម្បាទេត្វាតិ ធម្មសេនាបតិនា ឧបជ្ឈាយេន ឧបសម្បាទេត្វា.

នវយោជនសតិកំ មជ្ឈិមទេសបរិយាបន្នមេវ, តតោ បរំ នាធិប្បេតំ ទន្ធតាវសេន គមនតោ. សមន្តាតិ គតគតដ្ឋានស្ស ចតូសុ បស្សេសុ. អញ្ញេនបិ ការណេនាតិ ភិក្ខូនំ សមថវិបស្សនាតរុណភាវតោ អញ្ញេនបិ មជ្ឈិមមណ្ឌលេ វេនេយ្យានំ ញាណបរិបាកាទិការណេន និក្ខមតិ, អន្តោមណ្ឌលំ ឱតរតិ. សត្តហិ វាតិអាទិ ‘‘ឯកំ មាសំ វា’’តិអាទិនា វុត្តានុក្កមេន យោជេតព្ពំ.

សរីរផាសុកត្ថាយាតិ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ និពទ្ធវាសេន ឧស្សន្នធាតុកស្ស សរីរស្ស វិរេចនេន ផាសុភាវត្ថាយ. អដ្ឋុប្បត្តិកាលាភិកង្ខនត្ថាយាតិ អគ្គិក្ខន្ធូបមសុត្ត (អ. និ. ៧.៧២) មឃទេវជាតកាទិទេសនានំ (ជា. ១.១.៩) វិយ ធម្មទេសនាយ អដ្ឋុប្បត្តិកាលស្ស អាកង្ខនេន. សុរាបានសិក្ខាបទបញ្ញាបនេ (បាចិ. ៣២៦) វិយ សិក្ខាបទបញ្ញាបនត្ថាយ. ពោធនេយ្យសត្តេ អង្គុលិមាលាទិកេ ពោធនត្ថាយ. និពទ្ធវាសញ្ច បុគ្គលំ ឧទ្ទិស្ស ចារិកា និពទ្ធចារិកា.

២៥៥. អបរិគ្គហភាវំ កត្ថចិ អលគ្គភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យូថំ បហាយ…បេ… មត្តហត្ថី វិយា’’តិ វុត្តំ. អសហាយកិច្ចោតិ សហាយកិច្ចរហិតោ សីហោ វិយ. តេនស្ស ឯកវិហារិតំ តេជវន្តតញ្ច ទស្សេតិ. តទា បន កាយវិវេកោ ន សក្កា លទ្ធុន្តិ ឥទមេត្ថ ការណំ ទដ្ឋព្ពំ. ពហូហីតិអាទិ បន សភាវទស្សនវសេន វុត្តំ. ថេរស្ស បរិសា សុវិនីតា ចិណ្ណគរុវាសា គរុនោ ឥច្ឆានុរូបមេវ វត្តតិ.

វុត្តការណយុត្តេ អទ្ធានគមនេ ចារិកានំ វោហារោ សាសនេ និរុឡ្ហោតិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. កេនចិទេវ និមិត្តេន កិស្មិញ្ចិ អត្ថេ បវត្តាយ សញ្ញាយ តន្និមិត្តរហិតេបិ អញ្ញស្មិំ បវត្តិ រុឡ្ហី នាម. វិជិតមារត្តា សង្គាមវិជយមហាយោធោ វិយ. អញ្ញំ សេវិត្វាតិ ‘‘មម អាគតភាវំ សត្ថុ អារោចេហី’’តិ អារោចនត្ថំ អញ្ញំ ភិក្ខុំ សេវិត្វា.

ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោ តំតំបុគ្គលជ្ឈាសយានុរូបំ តទនុច្ឆវិកមេវ ធម្មិំ កថំ ករោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចូឡគោសិង្គសុត្តេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សាមគ្គិរសានិសំសន្តិ ‘‘កច្ចិ បន វោ, អនុរុទ្ធា, សមគ្គា សម្មោទមានា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣២៦) សាមគ្គិរសានិសំសំ កថេសិ. អាវសថានិសំសន្តិ ‘‘សីតំ ឧណ្ហំ បដិហនតី’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ២៩៥, ៣១៥) អាវសថបដិសំយុត្តំ អានិសំសំ. សតិបដិលាភិកន្តិ ជោតិបាលត្ថេរេ លាមកំ ឋានំ ឱតិណ្ណមត្តេ មហាពោធិបល្លង្កេ បន សព្ពញ្ញុតំ បដិវិជ្ឈិតុំ បត្ថនំ កត្វា បារមិយោ បូរេន្តោ អាគតោ. តាទិសស្ស នាម បមាទវិហារោ ន យុត្តោតិ យថា កស្សបោ ភគវា ពោធិសត្តស្ស សតិំ បដិលភិតុំ ធម្មិំ កថំ កថេសិ, តថា អយំ ភគវា តមេវ បុព្ពេនិវាសបដិសំយុត្តកថំ ភិក្ខូនំ ឃដិការសុត្តំ (ម. និ. ២.២៨២) កថេសិ. ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសេតិ – ‘‘ឧបនីយតិ លោកោ អទ្ធុវោ, អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ, អស្សកោ លោកោ សព្ពំ បហាយ គមនីយំ, ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ ចា’’តិ (ម. និ. ២.៣០៥) ឥមេ ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសេ កថេសិ. កាមញ្ចេតេ ធម្មុទ្ទេសា រដ្ឋបាលសុត្តេ (ម. និ. ២.៣០៤) អាយស្មតា រដ្ឋបាលត្ថេរេន រញ្ញោ កោរព្យស្ស កថិតា, តេ បន ភគវតោ ឯវ អាហរិត្វា ថេរេន តត្ថ កថិតាតិ វុត្តំ ‘‘រដ្ឋបាលសុត្តេ’’តិអាទិ. តថា ហិ វុត្តំ សុត្តេ – ‘‘អត្ថិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា’’តិអាទិ (ម. និ. ២.៣០៥) បានកានិសំសកថន្តិ ‘‘អគ្គិហុត្តំ មុខំ យញ្ញា’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.៤០០; សុ. និ. ៥៧៣) អនុមោទនំ វត្វា បុន បកិណ្ណកកថាវសេន បានកបដិសំយុត្តំ អានិសំសកថំ កថេសិ. ឯកីភាវេ អានិសំសំ កថេសិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ ភគុំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសី’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.២៣៨). អនន្តនយន្តិ អបរិមាណទេសនានយំ អប្បិច្ឆតាទិបដិសំយុត្តំ ធម្មិំ កថំ. តេនាហ ‘‘បុណ្ណ, អយម្បិ អប្បិច្ឆកថាយេវា’’តិអាទិ ពហូហិ បរិយាយេហិ នានានយំ ទេសេតិ. កថំ តថា ទេសិតំ ថេរោ អញ្ញាសីតិ អាហ ‘‘បដិសម្ភិទាបត្តស្ស…បេ… អហោសី’’តិ.

ចារិកាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សត្តវិសុទ្ធិបញ្ហវណ្ណនា

២៥៦. តតោ បដ្ឋាយាតិ. យទា ជាតិភូមកា ភិក្ខូ សត្ថុ សម្មុខា ថេរស្ស វណ្ណំ ភាសិំសុ, តតោ បដ្ឋាយ. សីសានុលោកី ហុត្វា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធនំ ថេរេន សមាគមេ អាទរវសេន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ វុត្តំ បាឋេ ‘‘អប្បេវ នាមា’’តិអាទិ, ‘‘តរមានរូបោ’’តិ ច. យំ បន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯកស្មិំ ឋានេ និលីន’’ន្តិអាទិ, តំ អការណំ. ន ហិ ធម្មសេនាបតិ តស្ស ថេរស្ស និសិន្នដ្ឋានំ អភិញ្ញាញាណេន ជានិតុំ ន សក្កោតិ. ‘‘កច្ចិ នុ ខោ មំ អទិស្វាវ គមិស្សតី’’តិ អយម្បិ ចិន្តា អាទរវសេនេវាតិ យុត្តំ. ន ហិ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ អាគតោ សាវកោ អបិ អាយស្មា អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញោ សត្ថុកប្បំ ធម្មសេនាបតិំ តត្ថ វសន្តំ អទិស្វាវ គច្ឆនកោ នាម អត្ថិ. ទិវាវិហារន្តិ សម្បទានេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘ទិវាវិហារត្ថាយា’’តិ.

២៥៧. បុរិមកថាយាតិ បឋមាលាបេ. អប្បតិដ្ឋិតាយាតិ នប្បវត្តិតាយ. បច្ឆិមកថា ន ជាយតីតិ បច្ឆា វត្តព្ពកថាយ អវសរោ ន ហោតិ. សត្ត វិសុទ្ធិយោ បុច្ឆិ ទិដ្ឋសំសន្ទនវសេន. ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម អរិយមគ្គោ. យស្មា តតោ ឧត្តរិម្បិ បត្តព្ពំ អត្ថេវ, តស្មា ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទីសុ ឋិតស្សបិ ព្រហ្មចរិយវាសោ មត្ថកំ ន បាបុណាតី’’តិ វុត្តំ. តស្មាតិ ព្រហ្មចរិយវាសស្ស មត្ថកំ អប្បត្តត្តា. សព្ពំ បដិក្ខិបីតិ សត្តមម្បិ បញ្ហំ បដិក្ខិបិ, ឥតរេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

អប្បច្ចយបរិនិព្ពានន្តិ អនុបាទិសេសនិព្ពានមាហ. ឥទានិ បការន្តរេនបិ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វេធា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ គហណូបាទានន្តិ ទឡ្ហគ្គហណភូតំ ឧបាទានំ. តេនាហ ‘‘កាមុបាទានាទិក’’ន្តិ. បច្ចយូបាទានន្តិ យំ កិញ្ចិ បច្ចយមាហ. សោ ហិ អត្តនោ ផលំ ឧបាទិយតិ ឧបាទានវសេន គណ្ហតីតិ ឧបាទានន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘បច្ចយូបាទានំ នាម…បេ… បច្ចយា’’តិ. ‘‘អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិ វចនតោ (មហាវ. ២៨, ៣០) អរហត្តផលំ អនុបាទាបរិនិព្ពានន្តិ កថេន្តិ. ន ច ឧបាទានសម្បយុត្តន្តិ ឧបាទានេហិ ឯតំ ន សហិតំ នាបិ ឧបាទានេហិ សហ បវត្តិ ហុត្វា. ន ច កញ្ចិ ធម្មំ ឧបាទិយតីតិ កស្សចិ ធម្មស្ស អារម្មណករណវសេន ន ឧបាទិយតិ. បរិនិព្ពុតន្តេតិ អគ្គមគ្គេន កាតព្ពកិលេសបរិនិព្ពានបរិយោសានន្តេ ជាតត្តា. អមតធាតុមេវ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ កថេន្តិ, កថេន្តានញ្ច យថា តស្ស កោចិ បច្ចយោ នាម នត្ថិ, ឯវំ អធិគតោបិ យថា កោចិ បច្ចយោ នាម ន ហោតិ, តថា បរិនិព្ពានំ អបច្ចយបរិនិព្ពានន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ អន្តោ’’តិអាទិមាហ. បុន បុច្ឆំ អារភិ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ សរូបតោ បតិដ្ឋាបេតុកាមោ.

២៥៨. សព្ពបរិវត្តេសូតិ សព្ពេសុ បញ្ហបរិវត្តនេសុ, បញ្ហវារេសូតិ អត្ថោ. សគហណធម្មមេវាតិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា គណ្ហតីតិ គហណំ, សហ គហណេនាតិ សគហណំ, ឧបាទានិយន្តិ អត្ថោ. វិវដ្ដសន្និស្សិតស្ស អភាវតោ វដ្ដមេវ អនុគតោតិ វដ្ដានុគតោ. តេនាហ ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលមត្តស្សបិ អភាវតោ’’តិ. យោ បន ចតុព្ពិធេ វិវដ្ដូបនិស្សយេ សីលេ ឋិតោ, សោបិ ‘‘អញ្ញត្រ ឥមេហិ ធម្មេហី’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ.

សត្តវិសុទ្ធិបញ្ហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សត្តរថវិនីតវណ្ណនា

២៥៩. និស្សក្កវចនមេតំ ‘‘យាវ ហេដ្ឋិមសោបានកឡេវរា’’តិអាទីសុ វិយ. អត្ថោតិ បយោជនំ. ចិត្តវិសុទ្ធិ ហេត្ថ សីលវិសុទ្ធិំ បយោជេតិ តស្ស តទត្ថត្តា. សីលវិសុទ្ធិកិច្ចំ កតំ នាម ហោតិ សមាធិសំវត្តនតោ. សមាធិសំវត្តនិកា ហិ សីលវិសុទ្ធិ នាម. សព្ពបទេសូតិ ‘‘ចិត្តវិសុទ្ធិ យាវទេវ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធត្ថា’’តិអាទីសុ សព្ពបទេសុ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយំ ឋិតស្ស ចិត្តវិសុទ្ធកិច្ចំ កតំ នាម ហោតីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ.

សាវត្ថិនគរំ វិយ សក្កាយនគរំ អតិក្កមិតព្ពត្តា. សាកេតនគរំ វិយ និព្ពាននគរំ បាបុណិតព្ពត្តា. អច្ចាយិកស្ស កិច្ចស្ស ឧប្បាទកាលោ វិយ នវមេនេវ ខណេន បត្តព្ពស្ស អភិសមយកិច្ចស្ស ឧបាទកាលោ. យថា រញ្ញោ សត្តមេន រថវិនីតេន សាកេតេ អន្តេបុរទ្វារេ ឱរុឡ្ហស្ស ន តាវ កិច្ចំ និដ្ឋិតំ នាម ហោតិ, សំវិធាតព្ពសំវិធានំ ញាតិមិត្តគណបរិវុតស្ស សុរសភោជនបរិភោគេ និដ្ឋិតំ នាម សិយា, ឯវមេតំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា កិលេសេ ខេបេត្វា តេសំយេវ បដិប្បស្សទ្ធិបហានសាធកអរិយផលសមង្គិកាលេ អភិសមយកិច្ចំ និដ្ឋិតំ នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘យោគិនោ…បេ… កាលោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. តត្ថ បរោបណ្ណាស កុសលធម្មា នាម ចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នា ផស្សាទយោ បរោបណ្ណាស អនវជ្ជធម្មា. និរោធសយនេតិ និព្ពានសយនេ.

‘‘វិសុទ្ធិយោ’’តិ វា ‘‘កថាវត្ថូនី’’តិ វា អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនមេវ នានន្តិ តេសំ អត្ថតោ អនញ្ញភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតី’’តិ អារទ្ធំ. អាយស្មា បុណ្ណោ ទស កថាវត្ថូនិ វិស្សជ្ជេសីតិ សត្ត វិសុទ្ធិយោ នាម វិស្សជ្ជន្តោបិ ទស កថាវត្ថូនិ វិស្សជ្ជេសិ តេសំ អត្ថតោ អនញ្ញត្តា. ឯតេនេវ ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តត្ថេរោ សត្ត វិសុទ្ធិយោ បុច្ឆន្តោ ទស កថាវត្ថូនិ បុច្ឆីតិ អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោវាតិ វេទិតព្ពោ. ន្តិ បញ្ហំ. កិំ ជានិត្វា បុច្ឆីតិ វិសុទ្ធិបរិយាយេន កថាវត្ថូនិ បុច្ឆាមីតិ កិំ ជានិត្វា បុច្ឆិ. ទសកថាវត្ថុលាភិនំ ថេរំ វិសុទ្ធិយោ បុច្ឆន្តោ បុច្ឆិតដ្ឋានេយេវ បុច្ឆនេន កិំ តិត្ថកុសលោ វា បន ហុត្វា វិសយស្មិំ បុច្ឆិ, ឧទាហុ បានីយត្ថិកមតិត្ថេហិ ឆិន្នតដេហិ បាតេន្តោ វិយ អតិត្ថកុសលោ ហុត្វា អបុច្ឆិតព្ពដ្ឋានេ អវិសយស្មិំ បុច្ឆីតិ យោជនា. ឥមិនា នយេន វិស្សជ្ជនបក្ខេបិ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា. យទត្ថមស្ស វិចារណា អារទ្ធា, តំ ទស្សេន្តេន ‘‘តិត្ថកុសលោ ហុត្វា’’តិអាទិំ វត្វា វិសុទ្ធិកថាវត្ថូនំ អត្ថតោ អនញ្ញត្តេបិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តទមិនាតិ យំ ‘‘សំខិត្តំ, វិត្ថិណ្ណ’’ន្តិ ច វុត្តំ, តំ ឥមិនា ឥទានិ វុច្ចមានេន នយេន វិធិនា វេទិតព្ពំ.