៧. ចូឡហត្ថិបទោបមសុត្តវណ្ណនា

២៨៨. សេតបរិវារោតិ សេតបដិច្ឆទោ, សេតវណ្ណាលង្ការោតិ អត្ថោ. បុព្ពេ បន ‘‘សេតាលង្ការា’’តិ អស្សាលង្ការោ គហិតោ, ឥធ ចក្កបញ្ជរកុព្ពរាទិរថាវយវេសុ កាតព្ពាលង្ការោ. ឯវំ វុត្តេនាតិ ឯវំ ‘‘សេតាយ សុទ’’ន្តិអាទិនា បការេន សំយុត្តមហាវគ្គេ (សំ. និ. ៥.៤) វុត្តេន. នាតិមហា យុទ្ធមណ្ឌលេ សញ្ចារសុខត្ថំ. យោធោ សារថីតិ ទ្វិន្នំ, បហរណទាយកេន សទ្ធិំ តិណ្ណំ វា.

នគរំ បទក្ខិណំ ករោតិ នគរសោភនត្ថំ. ឥទំ កិរ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ជាណុស្សោណិដ្ឋានន្តរំ ជាតិសិទ្ធំ បរម្បរាគតំ ចារិត្តំ. តេនាហ ‘‘ឥតោ ឯត្តកេហិ ទិវសេហី’’តិអាទិ. ចារិត្តវសេន នគរវាសិនោបិ តថា តថា បដិបជ្ជន្តិ. បុញ្ញវាទិមង្គលកថនេ និយុត្តា មាង្គលិកា. សុវត្ថិបត្តនាយ សោវត្ថិកា. អាទិ-សទ្ទេន វន្ទីអាទីនំ សង្គហោ. យសសិរិសម្បត្តិយាតិ យសសម្បត្តិយា សិរិសម្បត្តិយា ច, បរិវារសម្បត្តិយា ចេវ វិភវសោភាសម្បត្តិយា ចាតិ អត្ថោ.

នគរាភិមុខោ បាយាសិ អត្តនោ ភិក្ខាចារវេលាយ. បណ្ឌិតោ មញ្ញេតិ ឯត្ថ មញ្ញេតិ ឥទំ ‘‘មញ្ញតី’’តិ ឥមិនា សមានត្ថំ និបាតបទំ. តស្ស ឥតិ-សទ្ទំ អានេត្វា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘បណ្ឌិតោតិ មញ្ញតី’’តិ អាហ. អនុមតិបុច្ឆាវសេន ចេតំ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘ឧទាហុ នោ’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញតិ ភវំ វច្ឆាយនោ សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយ’’ន្តិ ហិ វុត្តមេវត្ថំ បុន គណ្ហន្តោ ‘‘បណ្ឌិតោ មញ្ញេ’’តិ អាហ. តស្មា វុត្តំ ‘‘ភវំ វច្ឆាយនោ, សមណំ គោតមំ បណ្ឌិតោតិ មញ្ញតិ, ឧទាហុ នោ’’តិ, យថា តេ ខមេយ្យ, តថា នំ កថេហីតិ អធិប្បាយោ.

អហំ កោ នាម, មម អវិសយោ ឯសោតិ ទស្សេតិ. កោ ចាតិ ហេតុនិស្សក្កេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘កុតោ ចា’’តិ. តថា ចាហ ‘‘កេន ការណេន ជានិស្សាមី’’តិ, យេន ការណេន សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានេយ្យំ, តំ ការណំ មយិ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ពុទ្ធោយេវ ភវេយ្យ, អពុទ្ធស្ស សព្ពថា ពុទ្ធញាណានុភាវំ ជានិតុំ ន សក្កាតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អប្បមត្តកំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, ឱរមត្តកំ សីលមត្តកំ, យេន បុថុជ្ជនោ តថាគតស្ស វណ្ណំ វទមានោ វទេយ្យ (ទី. និ. ១.៧), អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អញ្ញេវ ធម្មា គម្ភីរា ទុទ្ទសា ទុរនុពោធា …បេ… យេហិ តថាគតស្ស យថាភុច្ចំ វណ្ណំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ១.២៨) ច. ឯត្ថាតិ ‘‘សោបិ នូនស្ស តាទិសោវា’’តិ ឯតស្មិំ បទេ. បសត្ថ បសត្ថោតិ បសត្ថេហិ អត្តនោ គុណេហេវ សោ បសត្ថោ, ន តស្ស កិត្តិនា, បសំសាសភាវេនេវ បាសំសោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សព្ពគុណាន’’ន្តិអាទិ. មណិរតនន្តិ ចក្កវត្តិនោ មណិរតនំ. សទេវកេ លោកេ បាសំសានម្បិ បាសំសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បសត្ថេហិ វា’’តិ ទុតិយវិកប្បោ គហិតោ.

អរណីយតោ អត្ថោ, សោ ឯវ វសតីតិ វសោតិ អត្ថវសោ, តស្ស តស្ស បយោគស្ស អានិសំសភូតំ ផលន្តិ អាហ ‘‘អត្ថវសន្តិ អត្ថានិសំស’’ន្តិ. អត្ថោ វា វុត្តលក្ខណោ វសោ ឯតស្សាតិ អត្ថវសោ, ការណំ. នាគវនវាសិកោតិ ហត្ថិនាគានំ វិចរណវនេ តេសំ គហណត្ថំ វសនកោ. អនុគ្គហិតសិប្បោតិ អសិក្ខិតហត្ថិសិប្បោ អាយតវិត្ថតស្ស បទមត្តស្ស ទស្សនេន ‘‘មហា វត, ភោ នាគោ’’តិ និដ្ឋាគមនតោ. បរតោ បន ភគវតា វុត្តដ្ឋានេ. ឧគ្គហិតសិប្បោ បុរិសោ នាគវនិកោតិ អាគតោ អាយតវិត្ថតស្ស បទស្ស ឧច្ចស្ស ច និសេវិតស្ស ព្យភិចារភាវំ ញត្វា តត្តកេន និដ្ឋំ អគន្ត្វា មហាហត្ថិំ ទិស្វាវ និដ្ឋាគមនតោ. ញាណំ បជ្ជតិ ឯត្ថាតិ ញាណបទានិ, ខត្តិយបណ្ឌិតាទីនំ ធម្មវិនយេ វិនីតត្តា វិនយេហិ អធិគតជ្ឈានាទីនិ. តានិ ហិ តថាគតគន្ធហត្ថិនោ ទេសនាញាណេន អក្កន្តដ្ឋានានិ. ចត្តារីតិ បន វិនេយ្យានំ ឥធ ខត្តិយបណ្ឌិតាទិវសេន ចតុព្ពិធានំយេវ គហិតត្តា.

២៨៩. បុគ្គលេសុ បញ្ញាយ ច និបុណតា បណ្ឌិតសមញ្ញា និបុណត្ថស្ស ទស្សនសមត្ថតាវសេនេវាតិ អាហ ‘‘សុខុមអត្ថន្តរបដិវិជ្ឈនសមត្ថេ’’តិ. កត-សទ្ទោ ឥធ និប្ផន្នបរិយាយោ. បរេ បវទន្តិ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ បរប្បវាទោ, បរសមយោ. បរេហិ បវទនំ បរប្បវាទោ, វិគ្គាហិកកថាយ បរវាទមទ្ទនំ. តទុភយម្បិ ឯកតោ កត្វា បាឡិយំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិញ្ញាតបរប្បវាទេ ចេវ បរេហិ សទ្ធិំ កតវាទបរិចយេ ចា’’តិ, បរសមយេសុ បរវាទមទ្ទនេសុ ច និប្ផន្នេតិ អត្ថោ. វាលវេធិរូបេតិ វាលវេធិបតិរូបេ. តេនាហ ‘‘វាលវេធិធនុគ្គហសទិសេ’’តិ. វាលន្តិ អនេកធា ភិន្នស្ស វាលស្ស អំសុសង្ខាតំ វាលំ. ភិន្ទន្តា វិយាតិ ឃដាទិំ សវិគ្គហំ មុគ្គរាទិនា ភិន្ទន្តា វិយ, ទិដ្ឋិគតានិ ឯកំសតោ ភិន្ទន្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អត្ថំ គុយ្ហំ បដិច្ឆន្នំ កត្វា បុច្ឆិស្សាមា’’តិ សង្ខតំ បទបញ្ហំ បុច្ឆន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទុបទម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទោសោ. បុច្ឆីយតីតិ បញ្ហោ, អត្ថោ. បុច្ឆតិ ឯតេនាតិ បញ្ហោ, សទ្ទោ. តទុភយំ ឯកតោ គហេត្វា អាហ ‘‘ឯវរូបេ បញ្ហេ’’តិអាទិ. ‘‘ឯវំ បុច្ឆេយ្យ, ឯវំ វិស្សជ្ជេយ្យា’’តិ ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានំ សិខាវគមនំ ទស្សេតិ. សេយ្យោតិ ឧត្តមោ, បរមោ លាភោតិ អធិប្បាយោ.

ឯវំ អត្តនោ វាទវិធមនភយេនបិ បរេ ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ ន វិសហន្តីតិ វត្វា ឥទានិ វាទវិធមនេន វិនាបិ ន វិសហន្តិ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ចិត្តំ បសីទតិ បរេ អត្តនោ អត្តភាវម្បិ វិស្សត្ថំ និយ្យាទេតុកាមា ហោន្តិ ឱធិសកមេត្តាផរណសទិសត្តា តស្ស មេត្តាយនស្ស. ទស្សនសម្បន្នាតិ ទដ្ឋព្ពតាយ សម្បន្នា ទស្សនានុត្តរិយភាវតោ, អតិវិយ ទស្សនីយាតិ អត្ថោ.

សរណគមនវសេន សាវកាតិ លោកិយសរណគមនេន សាវកា, លោកុត្តរសរណគមនេន បន សាវកត្តំ បរតោ អាគមិស្សតិ, តញ្ច បព្ពជិតវសេន វុច្ចតិ, ឥធ គហដ្ឋវសេន, ឧភយត្ថាបិ សរណគមនេន សាវកត្តំ វេទិតព្ពំ. តេ ហិ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ កុលបុត្តា, អាចារកុលបុត្តាបិ តាទិសា ភវន្តិ. ថោកេនាតិ ឥមិនា ‘‘មនំ អនស្សាមា’’តិ បទស្សត្ថំ វទតិ.

២៩០. ឧទាហរីយតិ ឧព្ពេគបីតិវសេនាតិ, តថា វា ឧទាហរណំ ឧទានំ. តេនាហ ‘‘ឧទាហារំ ឧទាហរី’’តិ. អស្ស ធម្មស្សាតិ អស្ស បដិបត្តិសទ្ធម្មបុព្ពកស្ស បដិវេធសទ្ធម្មស្ស. សោតិ ហត្ថិបទោបមោ ហត្ថិបទោបមភាវេន វុច្ចមានោ ធម្មោ. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន បរិព្ពាជកេន វុត្តកថាមគ្គមត្តេន. កាមំ តេន វុត្តកថាមគ្គេនបិ ហត្ថិបទោបមភាវេន វុច្ចមានោ ធម្មោ បរិបុណ្ណោវ អរហត្តំ បាបេត្វា បវេទិតត្តា, សោ ច ខោ សង្ខេបតោ, ន វិត្ថារតោតិ អាហ ‘‘ន ឯត្តាវតា វិត្ថារេន បរិបូរោ ហោតី’’តិ. យទិ យថា វិត្ថារេន ហត្ថិបទោបមោ បរិបូរោ ហោតិ, តថា ទេសនា អារទ្ធា, អថ កស្មា កុសលោតិ ន វុត្តោតិ ចោទនា.

២៩១. អាយាមតោបីតិ បិ-សទ្ទេន ឧព្ពេធេនបិ រស្សាតិ ទស្សេតិ. នីចកាយា ហិ តា ហោន្តិ. ឧច្ចាតិ ឧច្ចកា. និសេវនំ, និសេវតិ ឯត្ថាតិ វា និសេវិតំ. និសេវនញ្ចេត្ថ កណ្ឌុយិតវិនោទនត្ថំ ឃំសនំ. តេនាហ ‘‘ខន្ធប្បទេសេ ឃំសិតដ្ឋាន’’ន្តិ. ឧច្ចាតិ អនីចា, ឧព្ពេធវន្តិយោតិ អត្ថោ. កាឡារិកាតិ វិរឡទន្តា, វិសង្គតទន្តាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ទន្តាន’’ន្តិអាទិ. កឡារតាយាតិ វិរឡតាយ. អារញ្ជិតានីតិ រញ្ជិតានិ, វិលិខិតានីតិ អត្ថោ. កណេរុតាយាតិ កុដុមលសណ្ឋានតាយ. អយំ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ សំសយិតនិច្ឆយត្ថោ យថា អញ្ញត្ថាបិ ‘‘អយំ វា ឥមេសំ សមណព្រាហ្មណានំ សព្ពពាលោ សព្ពមូឡ្ហោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៨១).

នាគវនំ វិយាតិ មហាហត្ថិនោ វាមនិកាទីនញ្ច បទទស្សនដ្ឋានភូតំ នាគវនំ វិយ. អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ នីវរណប្បហានា ធម្មទេសនា តថាគតស្ស ពាហិរបរិព្ពាជកាទីនញ្ច បទទស្សនភាវតោ. អាទិតោ បដ្ឋាយាតិ ច ‘‘តំ សុណាហី’’តិ បទតោ បដ្ឋាយ. កុសលោ នាគវនិកោ វិយ យោគាវចរោ បរិយេសនវសេន បមាណគ្គហណតោ. មត្ថកេ ឋត្វាតិ ឥមស្ស សុត្តស្ស បរិយោសានេ ឋត្វា. ឥមស្មិម្បិ ឋានេតិ ‘‘ឯវមេវ ខោ ព្រាហ្មណា’’តិអាទិនា ឧបមេយ្យស្ស អត្ថស្ស ឧបញ្ញាសនដ្ឋានេបិ.

ស្វាយន្តិ (ទី. និ. ដី. ១.១៩០) ឥធ-សទ្ទមត្តំ គណ្ហាតិ, ន យថាវិសេសិតព្ពំ ឥធ-សទ្ទំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘កត្ថចិ បទបូរណមត្តមេវា’’តិ. លោកំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ លោក-សទ្ទេន សមានាធិករណភាវេន វុត្តត្តា. សេសបទទ្វយេ បន សទ្ទន្តរសន្និធានមត្តេន តំ តំ ឧបាទាយ វុត្តតា ទដ្ឋព្ពា. ឱកាសន្តិ កញ្ចិ បទេសំ ឥន្ទសាលគុហាយ អធិប្បេតត្តា. បទបូរណមត្តមេវ ឱកាសាបទិសនស្សបិ អសម្ភវតោ.

តថាគត-សទ្ទាទីនំ អត្ថវិសេសោ មូលបរិយាយដ្ឋកថា(ម. និ. អដ្ឋ. ១.១២) វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាសុ វុត្តោ ឯវ. តថាគតស្ស សត្តនិកាយន្តោគធតាយ ‘‘ឥធ បន សត្តលោកោ អធិប្បេតោ’’តិ វត្វា តត្ថាយំ យស្មិំ សត្តនិកាយេ, យស្មិញ្ច ឱកាសេ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សត្តលោកេ ឧប្បជ្ជមានោបិ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេតិ ឥមិស្សា ឯវ លោកធាតុយា. ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១៦១; ម. និ. ៣.១២៩; អ. និ. ១.២៧៨; នេត្តិ. ៥៧; មិ. ប. ៥.១.១) ឯត្ថ ជាតិខេត្តភូតា ទសសហស្សិលោកធាតុ ‘‘ឯកិស្សា លោកធាតុយា’’តិ វុត្តា. ឥធ បន ឥមំយេវ លោកធាតុំ សន្ធាយ ‘‘ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ’’តិ វុត្តំ. តិស្សោ ហិ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ វិសយខេត្តំ អាណាខេត្តំ ជាតិខេត្តន្តិ តិវិធេ ខេត្តេ ឋបេត្វា ឥមំ ចក្កវាឡំ អញ្ញស្មិំ ចក្កវាឡេ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តីតិ សុត្តំ នត្ថិ, ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ បន អត្ថិ. កថំ? ‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថិ, សទិសោ មេ ន វិជ្ជតិ (ម. និ. ១.២៨៥; ២.៣៤១; មហាវ. ១១; កថា. ៤០៥; មិ. ប. ៤.៥.១១), ឯកោម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ (ម. និ. ១.២៨៥; ២.៣៤១; កថា. ៤០៥; មហាវ. ១១) ឯវមាទីនិ ឥមិស្សា លោកធាតុយា ឋត្វា វទន្តេន ភគវតា – ‘‘កិំ បនាវុសោ, សារិបុត្ត, អត្ថេតរហិ អញ្ញោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ភគវតា សមសមោ សម្ពោធិយន្តិ ឯវំ បុដ្ឋាហំ, ភន្តេ, នោតិ វទេយ្យ’’ន្តិ វត្វា តស្ស ការណំ ទស្សេតុំ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា’’តិ ឥមំ សុត្តំ ទស្សេន្តេន ធម្មសេនាបតិនា ច ពុទ្ធានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតំ ឥមំ លោកធាតុំ ឋបេត្វា អញ្ញត្ថ អនុប្បត្តិ វុត្តា ហោតីតិ.

សុជាតាយាតិអាទិនា វុត្តេសុ ចតូសុ វិកប្បេសុ បឋមោ វិកប្បោ ពុទ្ធភាវាយ អាសន្នតរបដិបត្តិទស្សនវសេន វុត្តោ. អាសន្នតរាយ ហិ បដិបត្តិយំ ឋិតោ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុច្ចតិ ឧប្បាទស្ស ឯកន្តិកត្តា, បគេវ បដិបត្តិយា មត្ថកេ ឋិតោ. ទុតិយោ ពុទ្ធភាវាវហបព្ពជ្ជតោ បដ្ឋាយ អាសន្នបដិបត្តិទស្សនវសេន, តតិយោ ពុទ្ធករធម្មបារិបូរិតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធភាវាយ បដិបត្តិទស្សនវសេន. ន ហិ មហាសត្តានំ តុសិតភវូបបត្តិតោ បដ្ឋាយ ពោធិសម្ភារសម្ភរណំ នាម អត្ថិ. ចតុត្ថោ ពុទ្ធករធម្មសមារម្ភតោ បដ្ឋាយ. ពោធិយា និយតភាវាបត្តិតោ បភុតិ ហិ វិញ្ញូហិ ‘‘ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វត្តុំ សក្កា ឧប្បាទស្ស ឯកន្តិកត្តា, យថា បន ‘‘តិដ្ឋន្តិ បព្ពតា, សន្ទន្តិ នទិយោ’’តិ តិដ្ឋនសន្ទនកិរិយានំ អវិច្ឆេទមុបាទាយ វត្តមានបយោគោ, ឯវំ ឧប្បាទត្ថាយ បដិបជ្ជនកិរិយាយ អវិច្ឆេទមុបាទាយ ចតូសុ វិកប្បេសុ ‘‘ឧប្បជ្ជតិ នាមា’’តិ វុត្តំ. សព្ពបឋមំ ឧប្បន្នភាវន្តិ សព្ពេហិ ឧបរិ វុច្ចមានេហិ វិសេសេហិ បឋមំ តថាគតស្ស ឧប្បន្នតាសង្ខាតំ អត្ថិតាវិសេសំ.

សោ ភគវាតិ (អ. និ. ដី. ២.៣.៦៤) យោ ‘‘តថាគតោ អរហ’’ន្តិអាទិនា កិត្តិតគុណោ, សោ ភគវា. ឥមំ លោកន្តិ នយិទំ មហាជនស្ស សម្មុខាមត្តំ លោកំ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ អនវសេសំ បរិយាទាយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សទេវក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឥទានិ វត្តព្ពំ និទស្សេតី’’តិ. បជាតត្តាតិ យថាសកំ កម្មកិលេសេហិ និព្ពត្តត្តា. បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ បារិសេសញាយេន ឥតរេសំ បទន្តរេហិ សង្គហិតត្តា. សទេវកន្តិ ច អវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ. ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ បច្ចាសត្តិញាយេន. តត្ថ ហិ សោ ជាតោ តន្និវាសី ច. ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បច្ចត្ថិកបច្ចាមិត្តសមណព្រាហ្មណគ្គហណន្តិ និទស្សនមត្តមេតំ អបច្ចត្ថិកានំ អសមិតាពាហិតបាបានញ្ច សមណព្រាហ្មណានំ សស្សមណព្រាហ្មណិវចនេន គហិតត្តា. កាមំ ‘‘សទេវក’’ន្តិអាទិវិសេសនានំ វសេន សត្តវិសយោ លោក-សទ្ទោតិ វិញ្ញាយតិ តុល្យយោគវិសយត្តា តេសំ, ‘‘សលោមកោ សបក្ខកោ’’តិអាទីសុ បន អតុល្យយោគេបិ អយំ សមាសោ លព្ភតីតិ ព្យភិចារទស្សនតោ បជាគហណន្តិ អាហ ‘‘បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណ’’ន្តិ.

អរូបិនោ សត្តា អត្តនោ អានេញ្ជវិហារេន វិហរន្តា ‘‘ទិព្ពន្តីតិ ទេវា’’តិ ឥមំ និព្ពចនំ លភន្តីតិ អាហ ‘‘សទេវកគ្គហណេន អរូបាវចរទេវលោកោ គហិតោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនូបគានំ ទេវានំ សហព្យត’’ន្តិ (អ. និ. ៣.១១៧). សមារកគ្គហណេន ឆកាមាវចរទេវលោកោ គហិតោ តស្ស សវិសេសំ មារស្ស វសេ វត្តនតោ. រូបី ព្រហ្មលោកោ គហិតោ អរូបីព្រហ្មលោកស្ស វិសុំ គហិតត្តា. ចតុបរិសវសេនាតិ ខត្តិយាទិចតុបរិសវសេន. ឥតរា បន ចតស្សោ បរិសា សមារកាទិគ្គហណេន គហិតា ឯវាតិ. អវសេសសព្ពសត្តលោកោ នាគគរុឡាទិភេទោ.

ឯត្តាវតា ភាគសោ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេន តេន វិសេសេន អភាគសោវ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោតិ ឧក្កំសគភិវិជាននេន. បញ្ចសុ ហិ គតីសុ ទេវលោកោវ សេដ្ឋោ. តត្ថាបិ អរូបិនោ ‘‘ទូរសមុស្សារិតកិលេសទុក្ខតាយ, សន្តបណីតអានេញ្ជវិហារសមង្គិតាយ, អតិវិយ ទីឃាយុកតាយា’’តិ ឯវមាទីហិ វិសេសេហិ អតិវិយ ឥតរេហិ ឧក្កដ្ឋា. ព្រហ្មា មហានុភាវោតិអាទិំ ទសសហស្សិយំ មហាព្រហ្មុនោ វសេន វទតិ. ‘‘ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ’’តិ ហិ វុត្តំ. អនុត្តរន្តិ សេដ្ឋំ នវលោកុត្តរំ. ភាវានុក្កមោ ភាវវសេន បរេសំ អជ្ឈាសយវសេន ‘‘សទេវក’’ន្តិអាទីនំ បទានំ អនុក្កមោ. តីហាការេហីតិ ទេវមារព្រហ្មសហិតតាសង្ខាតេហិ តីហិ បការេហិ. តីសុ បទេសូតិ ‘‘សទេវក’’ន្តិអាទីសុ តីសុ បទេសុ. តេន តេនាការេនាតិ សទេវកត្តាទិនា តេន តេន បការេន. តេធាតុកមេវ បរិយាទិន្នន្តិ បោរាណា បនាហូតិ យោជនា.

អភិញ្ញាតិ យ-ការលោបេនាយំ និទ្ទេសោ, អភិជានិត្វាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អភិញ្ញាយ, អធិកេន ញាណេន ញត្វា’’តិ. អនុមានាទិបដិក្ខេបោតិ អនុមានឧបមានអត្ថាបត្តិអាទិបដិក្ខេបោ ឯកប្បមាណត្តា. សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណាចារតាយ ហិ សព្ពបច្ចក្ខា ពុទ្ធា ភគវន្តោ. អនុត្តរំ វិវេកសុខន្តិ ផលសមាបត្តិសុខំ. តេន វីតិមិស្សាបិ កទាចិ ភគវតោ ធម្មទេសនា ហោតីតិ អាហ ‘‘ហិត្វាបី’’តិ. ភគវា ហិ ធម្មំ ទេសេន្តោ យស្មិំ ខណេ បរិសា សាធុការំ វា ទេតិ, យថាសុតំ វា ធម្មំ បច្ចវេក្ខតិ, តំ ខណំ បុព្ពភាគេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, យថាបរិច្ឆេទញ្ច សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ឋិតដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ធម្មំ ទេសេតិ.

ទេសកាយត្តេន អាណាទិវិធិនា អតិសជ្ជនំ បពោធនំ ទេសនាតិ សា បរិយត្តិធម្មវសេន វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘ទេសនាយ តាវ ចតុប្បទិកាយបិ គាថាយា’’តិអាទិ. សាសិតព្ពបុគ្គលគតេន យថាបរាធាទិសាសិតព្ពភាវេន អនុសាសនំ តទង្គវិនយាទិវសេន វិនយនំ សាសនន្តិ តំ បដិបត្តិធម្មវសេន វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សីលសមាធិវិបស្សនា’’តិអាទិ. កុសលានន្តិ មគ្គកុសលានំ, កុសលានន្តិ វា អនវជ្ជានំ. តេន ផលធម្មានម្បិ សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. អាទិភាវោ សីលទិដ្ឋីនំ តម្មូលកត្តា ឧត្តរិមនុស្សធម្មានំ. តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ កថាវធិសទ្ទប្បពន្ធោ គាថាវសេន សុត្តវសេន ច វវត្ថិតោ បរិយត្តិធម្មោ, យោ ឥធេវ ‘‘ទេសនា’’តិ វុត្តោ. តស្ស បន អត្ថោ វិសេសេន សីលាទិ ឯវាតិ អាហ ‘‘ភគវា ហិ ធម្មំ ទេសេន្តោ…បេ… និព្ពានំ ទស្សេតី’’តិ. តត្ថ សីលំ ទស្សេត្វាតិ សីលគ្គហណេន សសម្ភារំ សីលំ គហិតំ. តថា មគ្គគ្គហណេន សសម្ភារោ មគ្គោតិ តទុភយេន អនវសេសតោ បរិយត្តិអត្ថំ បរិយាទិយតិ. តេនាតិ សីលាទិទស្សនេន. អត្ថវសេន ហិ ឥធ ទេសនាយ អាទិកល្យាណាទិភាវោ អធិប្បេតោ. កថិកសណ្ឋិតីតិ កថិកស្ស សណ្ឋានំ កថនវសេន សមវដ្ឋានំ.

ន សោ សាត្ថំ ទេសេតិ និយ្យានត្ថវិរហតោ តស្សា ទេសនាយ. ឯកព្យញ្ជនាទិយុត្តា វាតិ សិថិលាទិភេទេសុ ព្យញ្ជនេសុ ឯកប្បការេនេវ, ទ្វិប្បការេនេវ វា ព្យញ្ជនេន យុត្តា វា ទមិឡភាសា វិយ. សព្ពត្ថ និរោដ្ឋំ កត្វា វត្តព្ពតាយ សព្ពនិរោដ្ឋព្យញ្ជនា វា កិរាតភាសា វិយ. សព្ពត្ថេវ វិស្សជ្ជនីយយុត្តតាយ សព្ពវិស្សដ្ឋព្យញ្ជនា វា យវនភាសា វិយ. សព្ពត្ថេវ សានុសារតាយ សព្ពនិគ្គហិតព្យញ្ជនា វា បារសិកាទិមិលក្ខភាសា វិយ. សព្ពាបេសា ឯកទេសព្យញ្ជនវសេនេវ បវត្តិយា អបរិបុណ្ណព្យញ្ជនាតិ កត្វា ‘‘អព្យញ្ជនា’’តិ វុត្តា. អមក្ខេត្វាតិ អបលិច្ឆេត្វា អវិនាសេត្វា, អហាបេត្វាតិ វា អត្ថោ.

ភគវា យមត្ថំ ញាបេតុំ ឯកគាថម្បិ ឯកវាក្យម្បិ ទេសេតិ, តមត្ថំ តាយ ទេសនាយ សព្ពសោ បរិបុណ្ណមេវ កត្វា ទេសេតិ, ឯវំ សព្ពត្ថាតិ អាហ ‘‘ឯកទេសនាបិ អបរិបុណ្ណា នត្ថី’’តិ. ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតេនាតិ សំកិលេសបក្ខតោ វដ្ដទុក្ខតោ ច ឧទ្ធរណសភាវាវដ្ឋិតេន ចិត្តេន. តស្មាតិ យស្មា សិក្ខាត្តយសង្គហំ សកលំ សាសនំ ឥធ ‘‘ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ អធិប្បេតំ, តស្មា. ព្រហ្មចរិយន្តិ ឥមិនា សមានាធិករណានិ សព្ពបទានិ យោជេត្វា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ…បេ… បកាសេតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ អាហ.

ទូរសមុស្សារិតមានស្សេវ សាសនេ សម្មាបដិបត្តិ សម្ភវតិ, ន មាន ជាតិកស្សាតិ អាហ ‘‘និហតមានត្តា’’តិ. ឧស្សន្នត្តាតិ ពហុលភាវតោ. ភោគារោគ្យាទិវត្ថុកា មទា សុប្បហេយ្យា ហោន្តិ និមិត្តស្ស អនវដ្ឋានតោ’ ន តថា កុលវិជ្ជាមទាតិ ខត្តិយព្រាហ្មណកុលីនានំ បព្ពជិតានម្បិ ជាតិវិជ្ជា និស្សាយ មានជប្បនំ ទុប្បជហន្តិ អាហ ‘‘យេភុយ្យេន ហិ…បេ… មានំ ករោន្តី’’តិ. វិជាតិតាយាតិ និហីនជាតិតាយ. បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តីតិ សុវិសុទ្ធិំ កត្វា សីលំ រក្ខិតុំ ន សក្កោន្តិ. សីលវសេន ហិ សាសនេ បតិដ្ឋាតិ. បតិដ្ឋាតុន្តិ វា សច្ចបដិវេធេន លោកុត្តរាយ បតិដ្ឋាយ បតិដ្ឋាតុំ. យេភុយ្យេន ហិ ឧបនិស្សយសម្បន្នា សុជាតា ឯវ ហោន្តិ, ន ទុជ្ជាតា.

បរិសុទ្ធន្តិ រាគាទីនំ អច្ចន្តមេវ បហានទីបនតោ និរុបក្កិលេសតាយ សព្ពសោ វិសុទ្ធំ. សទ្ធំ បដិលភតីតិ បោថុជ្ជនិកសទ្ធាវសេន សទ្ទហតិ. វិញ្ញុជាតិកានញ្ហិ ធម្មសម្បត្តិគហណបុព្ពិកា សទ្ធាសិទ្ធិ ធម្មបមាណធម្មប្បសន្នភាវតោ. ជាយម្បតិកា វសន្តីតិ កាមំ ‘‘ជាយម្បតិកា’’តិ វុត្តេ ឃរសាមិកឃរសាមិនិវសេន ទ្វិន្នំយេវ គហណំ វិញ្ញាយតិ. យស្ស បន បុរិសស្ស អនេកា បជាបតិយោ ហោន្តិ, តត្ថ កិំ វត្តព្ពំ? ឯកាយបិ តាយ វាសោ សម្ពាធោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ទ្វេ’’តិ វុត្តំ. រាគាទិនា សកិញ្ចនដ្ឋេន, ខេត្តវត្ថុអាទិនា សបលិពោធដ្ឋេន. រាគរជាទីនំ អាគមនបថតាបិ ឧប្បជ្ជនដ្ឋានតា ឯវាតិ ទ្វេបិ វណ្ណនា ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នានំ. អលគ្គនដ្ឋេនាតិ អសជ្ជនដ្ឋេន អប្បដិពទ្ធភាវេន. ឯវំ អកុសលកុសលប្បវត្តីនំ ឋានភាវេន ឃរាវាសបព្ពជ្ជានំ សម្ពាធព្ភោកាសតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កុសលប្បវត្តិយា ឯវ អដ្ឋានឋានភាវេន តេសំ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សង្ខេបកថាតិ វិសុំ វិសុំ បទុទ្ធារំ អកត្វា សង្ខេបតោ អត្ថវណ្ណនា. ឯកម្បិ ទិវសន្តិ ឯកទិវសមត្តម្បិ. អខណ្ឌំ កត្វាតិ ទុក្កដមត្តស្សបិ អនាបជ្ជនេន អខណ្ឌិតំ កត្វា. កិលេសមលេន អមលីនន្តិ តណ្ហាសំកិលេសាទិវសេន អសំកិលិដ្ឋំ កត្វា. បរិទហិត្វាតិ និវាសេត្វា ចេវ បារុបិត្វា ច. អគារវាសោ អគារំ ឧត្តរបទលោបេន, តស្ស វឌ្ឍិអាវហំ អគារស្ស ហិតំ. ភោគក្ខន្ធោតិ ភោគរាសិ ភោគសមុទាយោ. អាពន្ធនដ្ឋេនាតិ ‘‘បុត្តោ នត្តា’’តិអាទិនា បេមវសេន សបរិច្ឆេទំ សម្ពន្ធនដ្ឋេន. ‘‘អម្ហាកមេតេ’’តិ ញាយន្តីតិ ញាតី. បិតាមហបិតុបុត្តាទិវសេន បរិវត្តនដ្ឋេន បរិវដ្ដោ.

២៩២. សាមញ្ញវាចីបិ សិក្ខា-សទ្ទោ សាជីវ-សទ្ទសន្និធានតោ ឧបរិ វុច្ចមានវិសេសាបេក្ខាយ ច វិសេសនិវិដ្ឋោវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘យា ភិក្ខូនំ អធិសីលសង្ខាតា សិក្ខា’’តិ. សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន សិក្ខា. សហ អាជីវន្តិ ឯត្ថាតិ សាជីវោ. សិក្ខនភាវេនាតិ សិក្ខាយ សាជីវេ ច សិក្ខនភាវេន. សិក្ខំ បរិបូរេន្តោតិ សីលសំវរំ បរិបូរេន្តោ. សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោតិ – ‘‘នាមកាយោ បទកាយោ និរុត្តិកាយោ ព្យញ្ជនកាយោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ៣៩) វុត្តសិក្ខាបទំ ភគវតោ វចនំ អវីតិក្កមន្តោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ឥទមេវ ច ទ្វយំ ‘‘សិក្ខន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ សាជីវានតិក្កមោ សិក្ខាបារិបូរិយា បច្ចយោ. តតោ ហិ យាវ មគ្គា សិក្ខាបារិបូរី ហោតីតិ.

បជហិត្វាតិ សមាទានវសេន បរិច្ចជិត្វា. បហីនកាលតោ បដ្ឋាយ…បេ… វិរតោវាតិ ឯតេន បហានស្ស វិរតិយា ច សមានកាលតំ ទស្សេតិ. យទិ ឯវំ ‘‘បហាយា’’តិ កថំ បុរិមកាលនិទ្ទេសោតិ? តថា គហេតព្ពតំ ឧបាទាយ. ធម្មានញ្ហិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេ អបេក្ខិតេ សហជាតានម្បិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេន គហណំ បុរិមបច្ឆិមភាវេនេវ ហោតីតិ គហណបវត្តិអាការវសេន បច្ចយភូតេសុ ហិរោត្តប្បញាណាទីសុ បហានកិរិយាយ បុរិមកាលវោហារោ, បច្ចយុប្បន្នាសុ ច វិរតីសុ វិរមណកិរិយាយ អបរកាលវោហារោ ច ហោតីតិ ‘‘បហាយ បដិវិរតោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. បហាយាតិ វា សមាទានកាលវសេន វុត្តំ, បច្ឆា វីតិក្កមិតព្ពវត្ថុសមាយោគវសេន បដិវិរតោតិ. បហាយាតិ វា –

‘‘និហន្ត្វាន តមោខន្ធំ, ឧទិតោយំ ទិវាករោ;

វណ្ណបភាយ ភាសេតិ, ឱភាសេត្វា សមុគ្គតោ’’តិ ច. (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៥៧៨) –

ឯវមាទីសុ វិយ សមានកាលវសេន វេទិតព្ពោ. អថ វា បាណោ អតិបាតីយតិ ឯតេនាតិ បាណាតិបាតោ, បាណឃាតហេតុភូតោ អហិរិកានោត្តប្បទោសមោហវិហិំ សាទិកោ ចេតនាបធានោ សំកិលេសធម្មោ, តំ សមាទានវសេន បហាយ. តតោ…បេ… វិរតោវ ហោតីតិ អវធារណេន តស្សា វិរតិយា កាលាទិវសេន អបរិយន្តតំ ទស្សេតិ. យថា ហិ អញ្ញេ សមាទិន្នវិរតិកាបិ អនវដ្ឋិតចិត្តតាយ លាភជីវិកាទិហេតុ សមាទានំ ភិន្ទន្តេវ, ន ឯវមយំ. អយំ បន បហីនកាលតោ បដ្ឋាយ ឱរតោ វិរតោតិ. អទិន្នាទានំ បហាយាតិអាទីសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទណ្ឌនំ ទណ្ឌនិបាតនំ ទណ្ឌោ. មុគ្គរាទិបហរណវិសេសោបិ ឥធ បហរណវិសេសោតិ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘ឋបេត្វា ទណ្ឌំ សព្ពម្បិ អវសេសំ ឧបករណ’’ន្តិ. ទណ្ឌនសង្ខាតស្ស បរវិហេឋនស្ស បរិវជ្ជិតភាវទីបនត្ថំ ទណ្ឌសត្ថានំ និក្ខេបវចនន្តិ អាហ ‘‘បរូបឃាតត្ថាយា’’តិអាទិ. វិហិំសនភាវតោតិ វិពាធនភាវតោ. លជ្ជីតិ ឯត្ថ វុត្តលជ្ជាយ ឱត្តប្បម្បិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ បាបជិគុច្ឆនបាបុត្តាសរហិតំ, បាបភយំ វា អលជ្ជនំ អត្ថិ. យស្ស វា ធម្មគរុតាយ ធម្មស្ស ច អត្តាធីនត្តា អត្តាធិបតិភូតា លជ្ជាកិច្ចការី, តស្ស លោកាធិបតិភូតំ ឱត្តប្បំ កិច្ចករន្តិ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ‘‘លជ្ជី’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ទយំ មេត្តចិត្តតំ អាបន្នោតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ទយា-សទ្ទោ ‘‘អទយាបន្នោ’’តិអាទីសុ ករុណាយ វត្តតីតិ? សច្ចមេតំ, អយំ បន ទយា-សទ្ទោ អនុរក្ខណត្ថំ អន្តោនីតំ កត្វា បវត្តមានោ មេត្តាយ ច ករុណាយ ច បវត្តតីតិ ឥធ មេត្តាយ បវត្តមានោ វុត្តោ. មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតីតិ មេត្តា, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ, មេត្តំ ចិត្តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តចិត្តោ, តស្ស ភាវោ មេត្តចិត្តតា, មេត្តាឥច្ចេវ អត្ថោ.

សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បីតិ ឯតេន តស្សា វិរតិយា សត្តវសេន អបរិយន្តតំ ទស្សេតិ. បាណភូតេតិ បាណជាតេ. អនុកម្បកោតិ ករុណាយនកោ. យស្មា បន មេត្តា ករុណាយ វិសេសបច្ចយោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តាយ ឯវ ទយាបន្នតាយា’’តិ. ឯវំ យេហិ ធម្មេហិ បាណាតិបាតា វិរតិ សម្បជ្ជតិ, តេហិ លជ្ជាមេត្តាករុណាធម្មេហិ សមង្គិភាវោ ទស្សិតោ, សទ្ធិំ បិដ្ឋិវដ្ដកធម្មេហីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថាហ – កស្មា ‘‘បាណាតិបាតំ បហាយា’’តិ ឯកវចននិទ្ទេសោ កតោ, ននុ និរវសេសានំ បាណានំ អតិបាតតោ វិរតិ ឥធាធិប្បេតា? តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតី’’តិ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពេ បាណភូតេ ហិតេន អនុកម្បកោ’’តិ បុថុវចននិទ្ទេសោតិ? សច្ចមេតំ, បាណភាវសាមញ្ញវសេន បនេត្ថ បាឡិយំ អាទិតោ ឯកវចននិទ្ទេសោ កតោ, សព្ពសទ្ទសន្និធានេន បុថុត្តំ វិញ្ញាយមានមេវាតិ សាមញ្ញនិទ្ទេសំ អកត្វា ភេទវចនិច្ឆាវសេន ទស្សេតុំ អដ្ឋកថាយំ ពហុវចនវសេន អត្ថោ វុត្តោ. កិញ្ច ភិយ្យោ – សាមញ្ញតោ សំវរសមាទានំ, តព្ពិសេសតោ សំវរភេទោតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ អយំ វចនភេទោ កតោតិ វេទិតព្ពំ. វិហរតីតិ វុត្តប្បការោ ហុត្វា ឯកស្មិំ ឥរិយាបថេ ឧប្បន្នំ ទុក្ខំ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អត្តភាវំ ហរតិ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឥរិយតិ បាលេតី’’តិ.

ន កេវលំ កាយវចីបយោគវសេន អាទានមេវ, អថ ខោ អាកង្ខបិស្ស បរិច្ចត្តវត្ថុវិសយាវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តេនបី’’តិអាទិ វុត្តំ. ថេនេតិ ថេយ្យំ ករោតីតិ ថេនោ, ចោរោ. សុចិភូតេនាតិ ឯត្ថ សុចិភាវោ អធិការតោ សទ្ទន្តរសន្និធានតោ ច ថេយ្យសំកិលេសវិរមណន្តិ អាហ ‘‘អថេនត្តាយេវ សុចិភូតេនា’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘លជ្ជី ទយាបន្នោ’’តិអាទិ ន វុត្តំ, អធិការវសេន បន អត្ថតោ វា វុត្តមេវាតិ វេទិតព្ពំ. យថា ហិ លជ្ជាទយោ បាណាតិបាតបហានស្ស វិសេសបច្ចយោ, ឯវំ អទិន្នាទានបហានស្សបីតិ, តស្មា សាបិ បាឡិ អានេត្វា វត្តព្ពា. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. អថ វា សុចិភូតេនាតិ ឯតេន ហិរោត្តប្បាទីហិ សមន្នាគមោ, អហិរិកាទីនញ្ច បហានំ វុត្តមេវាតិ ‘‘លជ្ជី’’តិអាទិ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អសេដ្ឋចរិយន្តិ អសេដ្ឋានំ ចរិយំ, អសេដ្ឋំ វា ចរិយំ. មិថុនានំ វុត្តាការេន សទិសភូតានំ អយន្តិ មិថុនោ, យថាវុត្តោ ទុរាចារោ. អារាចារី មេថុនាតិ ឯតេន – ‘‘ឥធ ព្រាហ្មណ, ឯកច្ចោ…បេ… ន ហេវ ខោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, អបិច ខោ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនន្ហាបនសម្ពាហនំ សាទិយតិ, សោ តទស្សាទេតិ, តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៥០) វុត្តា សត្តវិធមេថុនសំយោគាបិ បដិវិរតិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សច្ចេន សច្ចន្តិ បុរិមេន វចីសច្ចេន បច្ឆិមំ វចីសច្ចំ សន្ទហតិ អសច្ចេន អនន្តរិកត្តា. តេនាហ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ. ហលិទ្ទិរាគោ វិយ ន ថិរកតោ ហោតីតិ ឯត្ថ កថាយ អនវដ្ឋិតភាវេន ហលិទ្ទិរាគសទិសតា វេទិតព្ពា, ន បុគ្គលស្ស. បាសាណលេខា វិយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សទ្ធា អយតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ សទ្ធាយោ, សទ្ធាយោ ឯវ សទ្ធាយិកោ យថា ‘‘វេនយិកោ’’តិ (ម. និ. ១.២៤៦; អ. និ. ៨.១១; បារា. ៨), សទ្ធាយ វា អយិតព្ពោ សទ្ធាយិកោ, សទ្ធេយ្យោតិ អត្ថោ. វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិវិសំវាទនតោតិ អធិប្បាយោ.

អនុប្បទាតាតិ (ទី. និ. ដី. ១.៩; អ. និ. ដី. ២.៤.១៩៨) អនុពលប្បទាតា, អនុវត្តនវសេន វា បទាតា. កស្ស បន អនុវត្តនំ បទានញ្ចាតិ? ‘‘សហិតាន’’ន្តិ វុត្តត្តា សន្ធានស្សាតិ វិញ្ញាយតិ. តេនាហ ‘‘សន្ធានានុប្បទាតា’’តិ. យស្មា បន អនុវត្តនវសេន សន្ធានស្ស បទានំ អាធានំ, រក្ខណំ វា ទឡ្ហីករណំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទ្វេ ជនេ សមគ្គេ ទិស្វា’’តិអាទិ. អារមន្តិ ឯត្ថាតិ អារាមោ, រមិតព្ពដ្ឋានំ. យស្មា បន អា-ការេន វិនាបិ អយមត្ថោ លព្ភតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សមគ្គរាមោតិបិ បាឡិ, អយមេវេត្ថ អត្ថោ’’តិ.

ឯត្ថាតិ –

‘‘នេលង្គោ សេតបច្ឆាទោ, ឯការោ វត្តតី រថោ;

អនីឃំ បស្ស អាយន្តំ, ឆិន្នសោតំ អពន្ធន’’ន្តិ. (សំ. និ. ៤.៣៤៧; ឧទា. ៦៥; បេដកោ. ២៥;ទី. និ. ដី. ១.៩) –

ឥមិស្សា គាថាយ. សីលញ្ហេត្ថ ‘‘នេលង្គ’’ន្តិ វុត្តំ. តេនេវាហ – ចិត្តោ គហបតិ, ‘‘នេលង្គន្តិ ខោ, ភន្តេ, សីលានមេតំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៣៤៧; ទី. និ. ដី. ១.៩). សុកុមារាតិ អផរុសតាយ មុទុកា. បុរស្ស ឯសាតិ ឯត្ថ បុរ-សទ្ទោ តន្និវាសីវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘គាមោ អាគតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ដី. ១.៩) វិយ. តេនេវាហ ‘‘នគរវាសីន’’ន្តិ. មនំ អប្បាយតិ វឌ្ឍេតីតិ មនាបា. តេន វុត្តំ ‘‘ចិត្តវុទ្ធិករា’’តិ.

កាលវាទីតិអាទិ សម្ផប្បលាបាបដិវិរតស្ស បដិបត្តិទស្សនំ. អត្ថសំហិតាបិ ហិ វាចា អយុត្តកាលបយោគេន អត្ថាវហា ន សិយាតិ អនត្ថវិញ្ញាបនវាចំ អនុលោមេតិ, តស្មា សម្ផប្បលាបំ បជហន្តេន អកាលវាទិតា បរិហរិតព្ពាតិ វុត្តំ ‘‘កាលវាទី’’តិ. កាលេ វទន្តេនបិ ឧភយានត្ថសាធនតោ អភូតំ បរិវជ្ជេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ភូតវាទី’’តិ. ភូតញ្ច វទន្តេន យំ ឥធលោក-បរលោក-ហិតសម្បាទកំ, តទេវ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អត្ថវាទី’’តិ វុត្តំ. អត្ថំ វទន្តេនបិ លោកិយធម្មសន្និស្សិតមេវ អវត្វា លោកុត្តរធម្មសន្និស្សិតំ កត្វា វត្តព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ធម្មវាទី’’តិ វុត្តំ. យថា ច អត្ថោ លោកុត្តរធម្មសន្និស្សិតោ ហោតិ, តំទស្សនត្ថំ ‘‘វិនយវាទី’’តិ វុត្តំ. បញ្ចន្នញ្ហិ សំវរវិនយានំ, បញ្ចន្នញ្ច បហានវិនយានំ វសេន វុច្ចមានោ អត្ថោ និព្ពានាធិគមហេតុភាវតោ លោកុត្តរធម្មសន្និស្សិតោ ហោតីតិ. ឯវំ គុណវិសេសយុត្តោវ អត្ថោ វុច្ចមានោ ទេសនាកោសល្លេ សតិ សោភតិ, កិច្ចករោ ច ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សេតុំ ‘‘និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា’’តិ វុត្តំ. ឥទានិ តំ ទេសនាកោសល្លំ វិភាវេតុំ ‘‘កាលេនា’’តិអាទិមាហ. បុច្ឆាទិវសេន ហិ ឱតិណ្ណវាចាវត្ថុស្មិំ ឯកំសាទិព្យាករណវិភាគំ សល្លក្ខេត្វា ឋបនាហេតុឧទាហរណំ សំសន្ទនាទិំ តំតំកាលានុរូបំ វិភាវេន្តិយា បរិមិតបរិច្ឆិន្នរូបាយ វិបុលតរ-គម្ភីរោទារ-បរមត្ថ-វិត្ថារសង្គាហិកាយ កថាយ ញាណពលានុរូបំ បរេ យាថាវតោ ធម្មេ បតិដ្ឋាបេន្តោ ‘‘ទេសនាកុសលោ’’តិ វុច្ចតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា.

២៩៣. ឯវំ បដិបាដិយា សត្ត មូលសិក្ខាបទានិ វិភាវេត្វា សតិបិ អភិជ្ឈាទិបហានឥន្ទ្រិយសំវរសតិសម្បជញ្ញជាគរិយានុយោគាទិកេ ឧត្តរទេសនាយំ វិភាវេតុំ តំ បរិហរិត្វា អាចារសីលស្សេវ វិភជនវសេន បាឡិ បវត្តាតិ តទត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ពីជានំ គាមោ សមូហោ ពីជគាមោ. ភូតានំ ជាតានំ និព្ពត្តានំ រុក្ខគច្ឆលតាទីនំ សមូហោ ភូតគាមោ. ននុ ច រុក្ខាទយោ ចិត្តរហិតតាយ ន ជីវា, ចិត្តរហិតតា ច បរិប្ផន្ទាភាវតោ ឆិន្នេ វិរុហនតោ វិសទិសជាតិកភាវតោ ចតុយោនិអបរិយាបន្នតោ ច វេទិតព្ពា, វុឌ្ឍិ បន បវាឡសិលាលវណានម្បិ វិជ្ជតីតិ ន តេសំ ជីវភាវេ ការណំ, វិសយគ្គហណញ្ច នេសំ បរិកប្បនាមត្តំ សុបនំ វិយ ចិញ្ចាទេនំ, តថា ទោហឡាទយោ, តត្ថ កស្មា ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតិ ឥច្ឆិតាតិ? សមណសារុប្បតោ តន្និវាសិសត្តានុរក្ខណតោ ច. តេនេវាហ – ‘‘ជីវសញ្ញិនោ ហិ មោឃបុរិស មនុស្សា រុក្ខស្មិ’’ន្តិអាទិ (បាចិ. ៨៩).

មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ, មូលពីជំ ឯតស្សាតិបិ មូលពីជំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ផឡុពីជន្តិ បព្ពពីជំ. បច្ចយន្តរសមវាយេ សទិសផលុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ វិរុហណសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជសទ្ទោ តទត្ថសំសិទ្ធិយា មូលាទីសុបិ កេសុចិ បវត្តតីតិ មូលាទិតោ និវត្តនត្ថំ ឯកេន ពីជ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ពីជពីជ’’ន្តិ ‘‘រូបរូបំ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៤៩), ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៣២៧; ៥.១៦៥; នេត្តិ. ១១) ច យថា. កស្មា បនេត្ថ ពីជគាមភូតគាមំ ឧទ្ធរិត្វា ពីជគាមោ ឯវ និទ្ទិដ្ឋោតិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ, ននុ អវោចុម្ហ – ‘‘មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ, មូលពីជំ ឯតស្សាតិបិ មូលពីជ’’ន្តិ. តត្ថ បុរិមេន ពីជគាមោ និទ្ទិដ្ឋោ, ទុតិយេន ភូតគាមោ, ទុវិធោបេស មូលពីជញ្ច មូលពីជញ្ច មូលពីជន្តិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសនយេន វា ឧទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘បញ្ចវិធស្សា’’តិអាទិ. នីលតិណរុក្ខាទិកស្សាតិ អល្លតិណស្ស ចេវ អល្លរុក្ខាទិកស្ស ច. អាទិ-សទ្ទេន ឱសធិគច្ឆលតាទីនំ សង្គហោ.

ឯកំ ភត្តំ ឯកភត្តំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ ឯកភត្តិកោ. សោ បន រត្តិភោជនេនបិ សិយាតិ តន្និវត្តនត្ថំ អាហ ‘‘រត្តូបរតោ’’តិ. ឯវម្បិ អបរណ្ហភោជីបិ សិយា ឯកភត្តិកោតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘វិរតោ វិកាលភោជនា’’តិ វុត្តំ. អរុណុគ្គមនកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ មជ្ឈន្ហិកា អយំ ពុទ្ធាទីនំ អរិយានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ ភោជនស្ស កាលោ នាម, តទញ្ញោ វិកាលោ. អដ្ឋកថាយំ បន ទុតិយបទេន រត្តិភោជនស្ស បដិក្ខិត្តត្តា ‘‘អតិក្កន្តេ មជ្ឈន្ហិកេ យាវ សូរិយត្ថង្គមនា ភោជនំ វិកាលភោជនំ នាមា’’តិ វុត្តំ.

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣; នេត្តិ. ៣០, ៥០, ១១៦, ១២៤) ភគវតោ សាសនំ អច្ចន្តរាគុប្បត្តិយា នច្ចាទិទស្សនំ ន អនុលោមេតីតិ អាហ ‘‘សាសនស្ស អននុលោមត្តា’’តិ. អត្តនា បយោជិយមានំ, បរេហិ បយោជាបិយមានញ្ច នច្ចំ នច្ចភាវសាមញ្ញេន បាឡិយំ ឯកេនេវ នច្ច-សទ្ទេន គហិតំ, តថា គីតវាទិត-សទ្ទេន ចាតិ អាហ ‘‘នច្ចននច្ចាបនាទិវសេនា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន គាយនគាយាបនវាទនវាទាបនានិ សង្គយ្ហន្តិ. ទស្សនេន ចេត្ថ សវនម្បិ សង្គហិតំ វិរូបេកសេសនយេន. យថាសកំ វិសយស្ស អាលោចនសភាវតាយ វា បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ សវនកិរិយាយបិ ទស្សនសង្ខេបសព្ភាវតោ ‘‘ទស្សនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន កញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតិ អញ្ញត្រ អភិនិបាតមត្តា’’តិ. អវិសូកភូតស្ស គីតស្ស សវនំ កទាចិ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘វិសូកភូតា ទស្សនា’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ បរមត្ថជោតិកាយំ ខុទ្ទកដ្ឋកថាយំ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ២.បច្ឆិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ធម្មូបសំហិតំ គីតំ វដ្ដតិ, គីតូបសំហិតោ ធម្មោ ន វដ្ដតី’’តិ. យំ កិញ្ចីតិ គន្ថិតំ វា អគន្ថិតំ វា យំ កិញ្ចិ បុប្ផំ. គន្ធជាតន្តិ គន្ធជាតិកំ. តស្សបិ ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ វចនតោ បិសិតស្ស អបិសិតស្សបិ យស្ស កស្សចិ វិលេបនាទិ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ.

ឧច្ចាតិ ឧច្ច-សទ្ទេន សមានត្ថំ ឯកំ សទ្ទន្តរំ. សេតិ ឯត្ថាតិ សយនំ. ឧច្ចាសយនំ មហាសយនញ្ច សមណសារុប្បរហិតំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘បមាណាតិក្កន្តំ អកប្បិយត្ថរណ’’ន្តិ. អាសនញ្ចេត្ថ សយនេនេវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្មា បន អាធារេ បដិក្ខិត្តេ តទាធារា កិរិយា បដិក្ខិត្តាវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧច្ចាសយនមហាសយនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ, អត្ថតោ បន តទុបភោគភូតនិសជ្ជានិបជ្ជនេហិ វិរតិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា ឧច្ចាសយនមហាសយនញ្ច ឧច្ចាសយនមហាសយនញ្ច ឧច្ចាសយនមហាសយនន្តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ឯកសេសេន អយំ និទ្ទេសោ កតោ យថា ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១; ឧទា. ១), អាសនកិរិយាបុព្ពកត្តា វា សយនកិរិយាយ សយនគ្គហណេន អាសនម្បិ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ទារុមាសកោតិ យេ វោហារំ គច្ឆន្តីតិ ឥតិ-សទ្ទេន ឯវំបការេ ទស្សេតិ. អញ្ញេហិ គាហាបនេ ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនេ ច បដិគ្គហណត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘នេវ នំ ឧគ្គណ្ហាតិ, ន ឧគ្គណ្ហាបេតិ, ន ឧបនិក្ខិត្តំ សាទិយតី’’តិ. អថ វា តិវិធំ បដិគ្គហណំ កាយេន វាចាយ មនសាតិ. តត្ថ កាយេន បដិគ្គហណំ ឧគ្គណ្ហនំ, វាចាយ បដិគ្គហណំ ឧគ្គហាបនំ, មនសា បដិគ្គហណំ សាទិយនន្តិ តិវិធម្បិ បដិគ្គហណំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘បដិគ្គហណា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘នេវ នំ ឧគ្គណ្ហាតី’’តិអាទិ. ឯស នយោ អាមកធញ្ញបដិគ្គហណាតិអាទីសុបិ. នីវារាទិឧបធញ្ញស្ស សាលិអាទិមូលធញ្ញន្តោគធត្តា វុត្តំ ‘‘សត្តវិធស្សា’’តិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ច វសានិ ភេសជ្ជានិ អច្ឆវសំ មច្ឆវសំ សុសុកាវសំ សុករវសំ គទ្រភវស’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២) វុត្តត្តា ឥទំ ឱទិស្ស អនុញ្ញាតំ នាម, តស្ស បន ‘‘កាលេ បដិគ្គហិត’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២) វុត្តត្តា បដិគ្គហណំ វដ្ដតិ. សតិ បច្ចយេតិ អាហ ‘‘អញ្ញត្រ ឱទិស្ស អនុញ្ញាតា’’តិ.

សរូបេន វញ្ចនំ រូបកូដំ, បតិរូបេន វញ្ចនាតិ អត្ថោ. អង្គេន អត្តនោ សរីរាវយវេន វញ្ចនំ អង្គកូដំ. គហណវសេន វញ្ចនំ គហណកូដំ. បដិច្ឆន្នំ កត្វា វញ្ចនំ បដិច្ឆន្នកូដំ. អក្កមតីតិ និប្បីឡេតិ, បុព្ពភាគេ អក្កមតីតិ សម្ពន្ធោ.

ហទយន្តិ នាឡិអាទីនំ មានភាជនានំ អព្ភន្តរំ. តិលាទីនំ នាឡិអាទីហិ មិននកាលេ ឧស្សាបិតសិខាយេវ សិខា. សិខាភេទោ តស្សាហាបនំ.

កេចីតិ សារសមាសាចរិយា, ឧត្តរវិហារវាសិនោ ច. វធោតិ មុដ្ឋិបហារកសាតាឡនាទីហិ វិហេសនំ, វិពាធនន្តិ អត្ថោ. វិហេឋនត្ថោបិ ហិ វធ-សទ្ទោ ទិស្សតិ ‘‘អត្តានំវធិត្វា វធិត្វា រោទតី’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៨៧៩, ៨៨១). យថា ហិ អបរិគ្គហភាវសាមញ្ញេ សតិបិ បព្ពជិតេហិ អប្បដិគ្គហិតព្ពវត្ថុវិភាគសន្ទស្សនត្ថំ ឥត្ថិកុមារិទាសិទាសាទយោ វិភាគេន វុត្តា. ឯវំ បរស្ស ហរណភាវតោ អទិន្នាទានភាវសាមញ្ញេ សតិបិ តុលាកូដាទយោ អទិន្នាទានវិសេសភាវទស្សនត្ថំ វិភាគេន វុត្តា, ន ឯវំ បាណាតិបាតបរិយាយស្ស វធស្ស បុន គហណេ បយោជនំ អត្ថិ, តត្ថ សយំការោ, ឥធ បរំការោតិ ច ន សក្កា វត្តុំ ‘‘កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា ឆប្បយោគា’’តិ វចនតោ. តស្មា យថាវុត្តោ ឯវេត្ថ អត្ថោ យុត្តោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វធោតិ មារណ’’ន្តិ វុត្តំ, តម្បិ បោថនមេវ សន្ធាយាតិ ច សក្កា វិញ្ញាតុំ មារណ-សទ្ទស្សបិ វិហិំសនេ ទិស្សនតោ.

២៩៤. ចីវរបិណ្ឌបាតានំ យថាក្កមំ កាយកុច្ឆិបរិហរណមត្តជោតនាយំ អវិសេសតោ អដ្ឋន្នំ បរិក្ខារានំ អន្តរេ តប្បយោជនតា សម្ភវតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេ សព្ពេបី’’តិអាទិមាហ. ឯតេបីតិ នវបរិក្ខារិកាទយោបិ អប្បិច្ឆាវ សន្តុដ្ឋាវ. ន ហិ តត្ថកេន មហិច្ឆតា, អសន្តុដ្ឋិតា វា ហោតីតិ.

ចតូសុ ទិសាសុ សុខំ វិហរតិ, តតោ ឯវ សុខវិហារដ្ឋានភូតា ចតស្សោ ទិសា អស្ស សន្តីតិ វា ចាតុទ្ទិសោ. តត្ថ ចាយំ សត្តេ វា សង្ខារេ វា ភយេន ន បដិហញ្ញតីតិ អប្បដិឃោ. ទ្វាទសវិធស្ស សន្តោសស្ស វសេន សន្តុស្សនកោ សន្តុស្សមានោ. ឥតរីតរេនាតិ ឧច្ចាវចេន. បរិស្សយានំ ពាហិរានំ សីហព្យគ្ឃាទីនំ, អព្ភន្តរានញ្ច កាមច្ឆន្ទាទីនំ កាយចិត្តុបទ្ទវានំ អភិភវនតោ បរិស្សយានំ សហិតា. ថទ្ធភាវករភយាភាវេន អច្ឆម្ភី. ឯកោ អសហាយោ. តតោ ឯវ ខគ្គមិគសិង្គសទិសតាយ ខគ្គវិសាណកប្បោ ចរេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឆិន្នបក្ខោ, អសញ្ជាតបក្ខោ វា សកុណោ គន្តុំ ន សក្កោតីតិ ‘‘បក្ខី សកុណោ’’តិ បក្ខិ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា សកុណោ បាឡិយំ វុត្តោតិ អាហ ‘‘បក្ខយុត្តោ សកុណោ’’តិ. យស្ស សន្និធិការបរិភោគោ កិញ្ចិ ឋបេតព្ពំ សាបេក្ខាយ ឋបនញ្ច នត្ថិ, តាទិសោ អយំ ភិក្ខូតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ’’តិអាទិមាហ. អរិយន្តិ អបេន្តិ តតោ ទោសា, តេហិ វា អារកាតិ អរិយោតិ អាហ ‘‘អរិយេនាតិ និទ្ទោសេនា’’តិ. អជ្ឈត្តន្តិ អត្តនិ. និទ្ទោសសុខន្តិ និរាមិសសុខំ កិលេសវជ្ជរហិតត្តា.

២៩៥. យថាវុត្តេ សីលសំវរេ បតិដ្ឋិតស្សេវ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ឥច្ឆិតព្ពោ តទធិដ្ឋានតោ, តស្ស ច បរិបាលកភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘សោ ឥមិនា អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ភិក្ខូ’’តិ. សេសបទេសូតិ ‘‘ន និមិត្តគ្គាហី ហោតី’’តិអាទីសុ បទេសុ. យស្មា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៥) វុត្តំ, តស្មា តស្ស លីនត្ថប្បកាសិនិយំ សំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៥) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. រូបាទីសុ និមិត្តាទិគ្គាហបរិវជ្ជនលក្ខណត្តា ឥន្ទ្រិយសំវរស្ស កិលេសេហិ អនវសិត្តសុខតា អវិកិណ្ណសុខតា ចស្ស វុត្តា.

២៩៦. បច្ចយសម្បត្តិន្តិ បច្ចយបារិបូរិំ. ឥមេ ចត្តារោតិ សីលសំវរោ សន្តោសោ ឥន្ទ្រិយសំវរោ សតិសម្បជញ្ញន្តិ ឥមេ ចត្តារោ អរញ្ញវាសស្ស សម្ភារា. តិរច្ឆានគតេហិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ ឥសិសិង្គស្ស បិតុអាទយោ វិយ. វនចរកេហីតិ វនចរកមាតុគាមេហិ. ភេរវសទ្ទំ សាវេន្តិ, តាវតា អបលាយន្តានំ ហត្ថេហិ សីសំ…បេ… ករោន្តិ. បណ្ណត្តិវីតិក្កមសង្ខាតំ កាឡកំ វា. មិច្ឆាវិតក្កសង្ខាតំ តិលកំ វា. តន្តិ បីតិំ វិភូតភាវេន ឧបដ្ឋានតោ ខយតោ សម្មសន្តោ.

វិវិត្តន្តិ ជនវិវិត្តំ. តេនាហ ‘‘សុញ្ញ’’ន្តិ. សា ច វិវិត្តតា និស្សទ្ទភាវេន លក្ខិតព្ពាតិ អាហ ‘‘អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោស’’ន្តិ. អាវសថភូតំ សេនាសនំ វិហរិតព្ពដ្ឋេន វិហារសេនាសនំ. មសារកាទិ មញ្ចបីឋំ តត្ថ អត្ថរិតព្ពំ ភិសិឧបធានញ្ច មញ្ចបីឋសម្ពន្ធិតោ មញ្ចបីឋសេនាសនំ. ចិមិលិកាទិ ភូមិយំ សន្ថរិតព្ពតាយ សន្ថតសេនាសនំ. រុក្ខមូលាទិ បដិក្កមិតព្ពដ្ឋានំ ចង្កមនាទីនំ ឱកាសភាវតោ ឱកាសសេនាសនំ.

‘‘អនុច្ឆវិកំ ទស្សេន្តោ’’តិ វត្វា តមេវ អនុច្ឆវិកភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អច្ឆន្នន្តិ ឥដ្ឋកឆទនាទិនា អន្តមសោ រុក្ខសាខាហិបិ ន ឆន្នំ.

ភត្តស្ស បច្ឆតោតិ ភត្តភុញ្ជនស្ស បច្ឆតោ. ឩរុពទ្ធាសនន្តិ ឩរូនំ អធោពន្ធនវសេន និសជ្ជំ. ហេដ្ឋិមកាយស្ស អនុជុកដ្ឋបនំ និសជ្ជាវចនេនេវ ពោធិតន្តិ. ឧជុំ កាយន្តិ ឯត្ថ កាយ-សទ្ទោ ឧបរិមកាយវិសយោតិ អាហ ‘‘ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា’’តិ. តំ បន ឧជុកដ្ឋបនំ សរូបតោ បយោជនតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋារសា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន បណមន្តីតិ ន ឱណមន្តិ. ន បរិបតតីតិ ន វិគច្ឆតិ, វីថិំ ន វិលង្ឃេតិ. តតោ ឯវ បុព្ពេនាបរំ វិសេសប្បត្តិយា កម្មដ្ឋានំ វុទ្ធិំ ផាតិំ ឧបគច្ឆតិ. មុខសមីបេតិ មុខស្ស សមីបេ នាសិកគ្គេ វា ឧត្តរោដ្ឋេ វា. ឥធ បរិ-សទ្ទោ អភិ-សទ្ទេន សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ, ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណតោ និវារេត្វា កម្មដ្ឋានំយេវ បុរក្ខត្វាតិ អត្ថោ. បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ ‘‘បរិណាយិកា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៦) វិយ. និយ្យានដ្ឋោ បដិបក្ខតោ និគ្គមនដ្ឋោ, តស្មា បរិគ្គហិតនិយ្យានសតិន្តិ សព្ពថា គហិតាសម្មោសំ បរិច្ចត្តសម្មោសំ សតិំ កត្វា, បរមំ សតិនេបក្កំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ.

វិក្ខម្ភនវសេនាតិ ឯត្ថ វិក្ខម្ភនំ អនុប្បាទនំ អប្បវត្តនំ ន បដិបក្ខេន សុប្បហីនតា. បហីនត្តាតិ ច បហីនសទិសតំ សន្ធាយ វុត្តំ ឈានស្ស អនធិគតតា. តថាបិ នយិទំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិយ សភាវតោ វិគតាភិជ្ឈំ, អថ ខោ ភាវនាវសេន. តេនាហ ‘‘ន ចក្ខុវិញ្ញាណសទិសេនា’’តិ. ឯសេវ នយោតិ យថា ចក្ខុវិញ្ញាណំ សភាវេន វិគតាភិជ្ឈំ អព្យាបន្នញ្ច, ន ភាវនាយ វិក្ខម្ភិតត្តា, ន ឯវមិទំ. ឥទំ បន ចិត្តំ ភាវនាយ បរិសោធិតត្តា អព្យាបន្នំ វិគតថិនមិទ្ធំ អនុទ្ធតំ និព្ពិចិកិច្ឆញ្ចាតិ អត្ថោ. ឥទំ ឧភយន្តិ សតិសម្បជញ្ញមាហ.

២៩៧. ឧច្ឆិន្ទិត្វា បាតេន្តីតិ ឯត្ថ ឧច្ឆិន្ទនំ បាតនញ្ច តាសំ បញ្ញានំ អនុប្បន្នានំ ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានមេវ. ឥតិ មហគ្គតានុត្តរបញ្ញានំ ឯកច្ចាយ ច បរិត្តបញ្ញាយ អនុប្បត្តិហេតុភូតា នីវរណា ធម្មា ឥតរាយ ច សមត្ថតំ វិហនន្តិយេវាតិ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា វុត្តា. ឥទម្បិ បឋមជ្ឈានំ វេនេយ្យសន្តានេ បតិដ្ឋាបិយមានំ ញាណំ បជ្ជតិ ឯត្ថាតិ ញាណបទំ. ញាណំ វឡញ្ជេតិ ឯត្ថាតិ ញាណវឡញ្ជំ.

២៩៩. ន តាវ និដ្ឋំ គតោ ពាហិរកានំ ញាណេន អក្កន្តដ្ឋានានិបិ សិយុន្តិ. យទិ ឯវំ អនញ្ញសាធារណេ មគ្គញាណបទេ កថំ ន និដ្ឋង្គតោតិ អាហ ‘‘មគ្គក្ខណេបី’’តិអាទិ. តីសុ រតនេសុ និដ្ឋំ គតោ ហោតីតិ ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិតញ្ច អារព្ភ ញាណេន និដ្ឋំ និច្ឆយំ ឧបគតោ ហោតិ. កាមញ្ចេត្ថ បឋមមគ្គេនេវ សព្ពសោ វិចិកិច្ឆាយ បហីនត្តា សព្ពស្សបិ អរិយសាវកស្ស កង្ខា វា វិមតិ វា នត្ថិ, តត្ថ បន យថា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តស្ស អរហតោ សវិសយេ ញាណំ សវិសេសំ ឱគាហតិ, ន តថា អនាគាមិអាទីនន្តិ រតនត្តយេ សាតិសយំ ញាណនិច្ឆយគមនំ សន្ធាយ ‘‘អគ្គមគ្គវសេន តត្ថនិដ្ឋាគមនំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. យំ បនេត្ថ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ចូឡហត្ថិបទោបមសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.