៦. បាសរាសិសុត្តវណ្ណនា

២៧២. សាធុមយន្តិ ឯត្ថ សាធុ-សទ្ទោ អាយាចនត្ថោ, ន ‘‘សាធាវុសោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨២) វិយ អភិនន្ទនាទិអត្ថោតិ អាហ ‘‘អាយាចន្តា’’តិ. តេនាហ បាឡិយំ ‘‘លភេយ្យាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន សក្កោន្តិ, កស្មា? ពុទ្ធា ហិ គរូ ហោន្តិ, បរមគរូ ឧត្តមំ គារវដ្ឋានំ, ន យថា តថា ឧបសង្កមនីយា. តេនាហ ‘‘ឯកចារិកោ សីហោ’’តិអាទិ.

‘‘បាកដកិរិយាយា’’តិ សង្ខេបេន វុត្តំ វិវរិតុំ ‘‘យំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ភគវា សព្ពកាលំ កិមេវមកាសីតិ? ន សព្ពកាលមេវមកាសិ. យទា បន អកាសិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវា បឋមពោធិយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. មនុស្សត្តភាវេតិ ឥមិនា បុរិសត្តភាវំ ឧល្លិង្គេតិ. ធនបរិច្ចាគោ កតោ នាម នត្ថិ ភគវតោ ធរមានកាលេតិ អធិប្បាយោ.

មាលាកចវរន្តិ មិលាតមាលាកចវរំ. រជោជល្លំ ន ឧបលិម្បតិ អច្ឆតរឆវិភាវតោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សុខុមត្តា ឆវិយា កាយេ រជោជល្លំ ន លិម្បតី’’តិ. យទិ ឯវំ កស្មា ភគវា នហាយតីតិ អាហ ‘‘ឧតុគ្គហណត្ថ’’ន្តិ.

វិហារោតិ ជេតវនវិហារោ. វីសតិឧសភំ គាវុតស្ស ចតុត្ថោ ភាគោតិ វទន្តិ. កទាចីតិ កស្មិញ្ចិ ពុទ្ធុប្បាទេ. អចលមេវាតិ អបរិវត្តមេវ អនញ្ញភាវតោ, មញ្ចានំ បន អប្បមហន្តតាហិ បាទានំ បតិដ្ឋិតដ្ឋានស្ស ហានិវឌ្ឍិយោ ហោន្តិយេវ.

យន្តនាឡិកាហិ បរិបុណ្ណសុវណ្ណរសធារាហិ. ន្ហានវត្តន្តិ ‘‘បព្ពជិតេន នាម ឯវំ ន្ហាយិតព្ព’’ន្តិ នហានចារិត្តំ ទស្សេត្វា. យស្មា ភគវតោ សរីរំ សុធន្តចាមីករសមានវណ្ណំ សុបរិសោធិតបវាឡរុចិរករចរណាវរំ សុវិសុទ្ធនីលរតនាវឡិសទិសកេសតនុរុហំ, តស្មា តហំ តហំ វិនិស្សតជាតិហិង្គុលករសូបសោភិតំ ឧបរិ មហគ្ឃរតនាវឡិសញ្ឆាទិតំ ជង្គមមិវ កនកគិរិសិខរំ វិរោចិត្ថ. តស្មិញ្ច សមយេ ទសពលស្ស សរីរតោ និក្ខមិត្វា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ សមន្តតោ អសីតិហត្ថប្បមាណេ បទេសេ អាធាវន្តី វិធាវន្តី រតនាវឡិរតនទាម-រតនចុណ្ណ-វិប្បកិណ្ណំ វិយ, បសារិតរតនចិត្តកញ្ចនបដ្ដមិវ, អាសិញ្ចមានលាខារសធារា-ចិតមិវ, ឧក្កាសតនិបាតសមាកុលមិវ, និរន្តរំ វិប្បកិណ្ណ-កណិការ-កិង្កិណិក-បុប្ផមិវ, វាយុវេគសមុទ្ធត-ចិនបិដ្ឋចុណ្ណ-រញ្ជិតមិវ, ឥន្ទធនុ-វិជ្ជុលតា-វិតានសន្ថតមិវ, គគនតលំ តំ ឋានំ បវនញ្ច សម្មា ផរន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘វណ្ណភូមិ នាមេសា’’តិអាទិ. អត្ថន្តិ ឧបមេយ្យត្ថំ. ឧបមាយោតិ ‘‘ឦទិសោ ច ហោតី’’តិ យថារហំ តទនុច្ឆវិកា ឧបមា. ការណានីតិ ឧបមុបមេយ្យសម្ពន្ធវិភាវនានិ ការណានិ. បូរេត្វាតិ វណ្ណនំ បរិបុណ្ណំ កត្វា. ថាមោ វេទិតព្ពោ ‘‘អតិត្ថេ បក្ខន្ទោ’’តិ អវត្តព្ពត្តា.

២៧៣. កណ្ណិកាតិ សរីរគតពិន្ទុកតានិ មណ្ឌលានិ. បរិក្ខារភណ្ឌន្តិ ឧត្តរាសង្គំ សង្ឃាដិញ្ច សន្ធាយ វទតិ. កិំ បនាយំ នយោ ពុទ្ធានម្បិ សរីរេ ហោតីតិ? ន ហោតិ, វត្តទស្សនត្ថំ បនេតំ កតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធានំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. គមនវសេន កាយស្សាភិនីហរណំ គមនាភិហារោ. យថាធិប្បាយាវត្តនំ អធិប្បាយកោបនំ.

អញ្ញតរាយ បារមិយាតិ នេក្ខម្មបារមិយា. វីរិយបារមិយាតិ អបរេ. មហាភិនិក្ខមនស្សាតិ មហន្តស្ស ចរិមភវេ អភិនិក្ខមនស្ស. តញ្ហិ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ មហន្តញ្ច ញាតិបរិវដ្ដំ មហន្តញ្ច ចក្កវត្តិសិរិំ បជហិត្វា សទេវកស្ស លោកស្ស សមារកស្ស ច អចិន្តេយ្យាបរិមេយ្យភេទស្ស មហតោ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ បវត្តត្តា មហនីយតាយ ច មហន្តំ អភិនិក្ខមនន្តិ វុច្ចតិ.

បុរិមោតិ ‘‘កតមាយ នុ កថាយ សន្និសិន្នា ភវថា’’តិ ឯវំ វុត្តអត្ថោ. កា ច បន វោតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ. តេន យថាបុច្ឆិតាយ កថាយ វក្ខមានំ វិប្បកតភាវំ ជោតេតិ. បន-សទ្ទោ វចនាលង្ការេ. យាយ ហិ កថាយ តេ ភិក្ខូ សន្និសិន្នា, សា ឯវ អន្តរាកថាភូតា វិប្បកតា វិសេសេន បុន បុច្ឆីយតិ. អញ្ញាតិ អន្តរា-សទ្ទស្ស អត្ថមាហ. អញ្ញត្ថោ ហិ អយំ អន្តរា-សទ្ទោ ‘‘ភូមន្តរំ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា) សមយន្តរ’’ន្តិអាទីសុ វិយ, អន្តរាតិ វា វេមជ្ឈេតិ អត្ថោ. ទសកថាវត្ថុនិស្សិតាតិ ‘‘កិំ សីលំ នាម, កថញ្ច បូរេតព្ពំ, កានិ ចស្ស សំកិលេសវោទានានី’’តិអាទិនា អប្បិច្ឆាទិនិស្សិតា សីលាទិនិស្សិតា ច កថា. អរិយោតិ និទ្ទោសោ. អថ វា អត្ថកាមេហិ អរណីយោតិ អរិយោ, អរិយានំ អយន្តិ វា អរិយោតិ. ភាវនាមនសិការវសេន តុណ្ហី ភវន្តិ, ន ឯកច្ចពាហិរកបព្ពជិតា វិយ មូគព្ពតសមាទានេន. ទុតិយជ្ឈានម្បិ អរិយោ តុណ្ហីភាវោ វចីសង្ខារបហានតោ. មូលកម្មដ្ឋានន្តិ បារិហារិយ កម្មដ្ឋានម្បិ. ឈានន្តិ ទុតិយជ្ឈានំ.

២៧៤. ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២៧៣; ឧទា. ១២, ២៨, ២៩) អដ្ឋុប្បត្តិវសេន ទេសនា បវត្តាតិ តស្សា ឧបរិទេសនាយ សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, បរិយេសនាតិ កោ អនុសន្ធី’’តិ អនុសន្ធិំ បុច្ឆតិ. អយំ តុម្ហាកំ បរិយេសនាតិ យា មហាភិនិក្ខមនបដិពទ្ធា ធម្មី កថា, សា តុម្ហាកំ ធម្មបរិយេសនា ធម្មវិចារណា អរិយបរិយេសនា នាម. អបាយមគ្គន្តិ អនត្ថាវហំ មគ្គំ. ឧទ្ទេសានុក្កមំ ភិន្ទិត្វាតិ ឧទ្ទេសានុបុព្ពិំ លង្ឃិត្វា. ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘អមោសធម្មំ និព្ពាន’’ន្តិអាទីសុ វិយ បកតិបរិយាយោ. ជាយនសភាវោតិ ជាយនបកតិកោតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

សព្ពត្ថាតិ យថា ‘‘បុត្តភរិយ’’ន្តិ ទ្វន្ទសមាសវសេន ឯកត្តំ, ឯស នយោ សព្ពត្ថ ‘‘ទាសិទាស’’ន្តិអាទីសុ សព្ពបទេសុ. បរតោ វិការំ អនាបជ្ជិត្វា សព្ពទា ជាតរូបមេវ ហោតីតិ ជាតរូបំ, សុវណ្ណំ. ធវលសភាវតាយ រញ្ជីយតីតិ រជតំ, រូបិយំ. ឥធ បន សុវណ្ណំ ឋបេត្វា យំ កិញ្ចិ ឧបភោគបរិភោគារហំ រជតំតេវ គហិតំ. ឧបធីយតិ ឯត្ថ ទុក្ខន្តិ ឧបធយោ. ចុតីសង្ខាតំ មរណន្តិ ឯកភវបរិយាបន្នំ ខន្ធនិរោធសង្ខាតំ មរណមាហ. ខណិកនិរោធោ បន ខណេ ខណេ. តេនាហ ‘‘សត្តានំ វិយា’’តិ. សំកិលិស្សតីតិ ទូសវិសេន វិយ អត្តានំ ទូសិស្សតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, ជាតរូបស្ស ឧបក្កិលេសា អយោ លោហ’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ៥.២៣). មលំ គហេត្វាតិ យេហិ សហយោគតោ មលិនំ ហោតិ, តេសំ មលិនភាវបច្ចយានំ វសេន មលំ គហេត្វា. ជីរណតោ ជរាធម្មវារេ ជាតរូបំ គហិតន្តិ យោជនា. យេ បន ជាតិធម្មវារេបិ ជាតរូបំ ន បឋន្តិ, តេសំ ឥតរេសំ វិយ ជីរណធម្មវារេ សរូបតោ អនាគតម្បិ ឧបធិគ្គហណេន គហិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បរិគ្គហេ ឋិតានំ បន វសេន វុច្ចមានេ អបាកដានម្បិ ជាតិជរាមរណានំ វសេន យោជនា លព្ភតេវ. ជាតរូបសីសេន ចេត្ថ សព្ពស្សបិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធស្ស គហណំ ទដ្ឋព្ពំ, បុត្តភរិយាទិគ្គហណេន វិយ មិត្តាមច្ចាទិគ្គហណំ.

២៧៥. អរិយេហិ បរិយេសនា, អរិយានំ បរិយេសនាតិ វា អរិយបរិយេសនាតិ សមាសទ្វយំ ទស្សេតិ ‘‘អយំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា.

២៧៦. មូលតោ បដ្ឋាយាតិ យំ មហាភិនិក្ខមនស្ស មូលភាវេសុអាទីនវទស្សនំ, តតោ បដ្ឋាយ. យស្មា តេ ភិក្ខូ តត្ថ មហាភិនិក្ខមនកថាយ សន្និសិន្នា, សា ច នេសំ អន្តរាកថា វិប្បកតា, តស្មា ភគវា តេសំ មូលតោ បដ្ឋាយ មហាភិនិក្ខមនកថំ កថេតុំ អារភិ. អហម្បិ បុព្ពេតិ វិសេសវចនំ អបរិបក្កញាណេន សយំ ចរិមភវេ តីសុ បាសាទេសុ តិវិធនាដកបរិវារស្ស ទិព្ពសម្បត្តិសទិសាយ មហាសម្បត្តិយា អនុភវនំ, អភិនិក្ខមិត្វា បធានបទហនវសេន អត្តកិលមថានុយោគញ្ច សន្ធាយាហ. អនរិយបរិយេសនំ បរិយេសិន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ចវគ្គិយាបីតិ យថាសកំ គិហិភោគំ អនុយុត្តា តំ បហាយ បព្ពជិត្វា អត្តកិលមថានុយោគេ ឋិតា សត្ថុ ធម្មចក្កបវត្តនទេសនាយ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ២.៣០) តម្បិ បហាយ អរិយបរិយេសនំ បរិយេសិំសូតិ.

២៧៧. កាមំ ទហរ-សទ្ទោ ‘‘ទហរំ កុមារំ មន្ទំ ឧត្តានសេយ្យក’’ន្តិ (ម. និ. ១.៤៩៦) ឯត្ថ ពាលទារកេ អាគតោ, ‘‘ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ’’តិ បន វក្ខមានត្តា យុវាវត្ថា ឥធ ទហរ-សទ្ទេន វុត្តាតិ អាហ ‘‘តរុណោវ សមានោ’’តិ. បឋមវយេន ឯកូនតិំសវយត្តា. ជាតិយា ហិ យាវ តេត្តិំសវយា បឋមវយោ. អនាទរត្ថេ សាមិវចនំ យថា ‘‘ទេវទត្តស្ស រុទន្តស្ស បព្ពជី’’តិ. កាមំ អស្សុមុច្ចនំ រោទនំ, តំ អស្សុមុខានន្តិ ឥមិនា បកាសិតំ, តំ បន វត្វា ‘‘រុទន្តាន’’ន្តិ វចនំ ពលវសោកសមុដ្ឋានំ អារោទនវត្ថុំ បកាសេតីតិ អាហ ‘‘កន្ទិត្វា រោទមានាន’’ន្តិ. កិំ កុសលន្តិ គវេសមានោតិ កិន្តិ សព្ពសោ អវជ្ជរហិតំ ឯកន្ត និយ្យានិកំ បរិយេសមានោ. វរបទន្តិ វដ្ដទុក្ខនិស្សរណត្ថិកេហិ ឯកន្តេន វរណីយដ្ឋេន វរំ, បជ្ជិតព្ពដ្ឋេន បទំ. តុង្គសរីរតាយ ទីឃោ, បិង្គលចក្ខុតាយ បិង្គលោតិ ទីឃបិង្គលោ. ធម្មោតិ វិនយោ, សមយោតិ អត្ថោ. សុត្វាវ ឧគ្គណ្ហិន្តិ តេន វុច្ចមានស្ស សវនមត្តេនេវ ឧគ្គណ្ហិំ វាចុគ្គតំ អកាសិំ.

បដិលបនមត្តកេនាតិ បុន លបនមត្តកេន. ជានាតីតិ ញាណោ, ញាណោតិ វាទោ ញាណវាទោ, តំ ញាណវាទំ. ‘‘វទាមី’’តិ អាគតត្តា អដ្ឋកថាយំ ‘‘ជានាមី’’តិ ឧត្តមបុរិសវសេន អត្ថោ វុត្តោ. អញ្ញេបិ ពហូតិ អញ្ញេបិ ពហូ មម តថាភាវំ ជានន្តា ‘‘អយំ ឥមំ ធម្មំ ជានាតី’’តិ, ‘‘អកម្បនីយតាយ ថិរោ’’តិ វា ឯវំ វទន្តិ. លាភីតិ អញ្ញាសីតិ ធម្មស្ស ឧទ្ទិសនេន មហាបញ្ញតាយ ‘‘អយំ អត្តនា គតមគ្គំ បវេទេតិ, ន អនុស្សុតិកោ’’តិ អញ្ញាសិ. អស្សាតិ ពោធិសត្តស្ស. ឯតទហោសីតិ ឯតំ ‘‘ន ខោ អាឡារោ កាលាមោ’’តិអាទិ មនសិ អហោសិ, ចិន្តេសីតិ អត្ថោ.

ហេដ្ឋិមសមាបត្តីហិ វិនា ឧបរិមសមាបត្តីនំ សម្បាទនស្ស អសម្ភវតោ ‘‘សត្ត សមាបត្តិយោ មំ ជានាបេសី’’តិ អាហ. បយោគំ ករេយ្យន្តិ ភាវនំ អនុយុញ្ជេយ្យន្តិ អត្ថោ. ឯវមាហាតិ ឯវំ ‘‘អហំ, អាវុសោ’’តិអាទិមាហ, សត្តន្នំ សមាបត្តីនំ អធិគមំ បច្ចញ្ញាសីតិ អត្ថោ.

អនុសូយកោតិ អនិស្សុកី. តេន មហាបុរិសេ បសាទំ បវេទេសិ. ពោធិសត្តស្ស តា សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា ឋិតស្ស បុរិមជាតិបរិចយេន ញាណស្ស ច មហន្តតាយ តាសំ គតិ ច អភិសម្បរាយោ ច ឧបដ្ឋាសិ. តេន ‘‘វដ្ដបរិយាបន្នា ឯវេតា’’តិ និច្ឆយោ ឧទបាទិ. តេនាហ ‘‘នាយំ ធម្មោ និព្ពិទាយា’’តិអាទិ. ឯកច្ចានំ វិរាគភាវនាសមតិក្កមាវហោបិ នេវ តេសម្បិ អច្ចន្តាយ សមតិក្កមាវហោ, សយញ្ច វដ្ដបរិយាបន្នោយេវ, តស្មា នេវ វដ្ដេ និព្ពិន្ទនត្ថាយ, យទគ្គេន ន និព្ពិទាយ, តទគ្គេន ន វិរជ្ជនត្ថាយ, រាគាទីនំ បាបធម្មានំ ន និរុជ្ឈនត្ថាយ, ន ឧបសមត្ថាយ, តស្មា តំ អភិញ្ញេយ្យធម្មំ ន អភិជាននត្ថាយ…បេ… សំវត្តតីតិ យោជនា.

យាវទេវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនុបបត្តិយាតិ សត្តសុ សមាបត្តីសុ ឧក្កដ្ឋំ គហេត្វា វទតិ. ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ អចុតិធម្មំ បរិយេសិតុំ យុត្តត្តា តញ្ច អនតិក្កន្តជាតិធម្មមេវាតិ មហាសត្តោ បជហតីតិ អាហ ‘‘យញ្ច ឋានំ បាបេតី’’តិអាទិ. តតោ បដ្ឋាយាតិ យទា សមាបត្តិធម្មស្ស គតិញ្ច អភិសម្បរាយញ្ច អព្ភញ្ញាសិ, តតោ បដ្ឋាយ. មក្ខិកាវសេនាតិ ភោជនស្ស មក្ខិកាមិស្សតាវសេន. មនំ ន ឧប្បាទេតិ ភុញ្ជិតុន្តិ អធិប្បាយោ. មហន្តេន ឧស្សាហេនាតិ ឥទំ កតិបាហំ តត្ថ ភាវនានុយោគមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន អញ្ញេសំ វិយ កសិណបរិកម្មាទិករណំ. ន ហិ អន្តិមភវិកពោធិសត្តានំ សមាបត្តិនិព្ពត្តនេ ភារិយំ នាម. អនលង្ករិត្វាតិ អនុ អនុ អលំកត្វា បុនប្បុនំ ‘‘ឥមិនា ន កិញ្ចិ បយោជន’’ន្តិ កត្វា.

២៧៨. វាចាយ ឧគ្គហិតមត្តោវាតិ ឯត្ថ បុព្ពេ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

២៧៩. មហាវេលា វិយ មហាវេលា, វិបុលវាលិកបុញ្ជតាយ មហន្តោ វេលាតដោ វិយាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មហាវាលិករាសីតិ អត្ថោ’’តិ. ឧរុ មរុ សិកតា វាលុកា វណ្ណុ វាលិកាតិ ឥមេ សទ្ទា សមានត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នានំ.

សេនា និគច្ឆិ និវិសិ ឯត្ថាតិ សេនានិគមោ, សេនាយ និវិដ្ឋដ្ឋានំ. សេនានិគាមោតិ បន អយំ សមញ្ញា អបរកាលិកា. គោចរគាមនិទស្សនញ្ចេតំ. ឧបរិសុត្តស្មិន្តិ មហាសច្ចកសុត្តេ. ឥធ បន ពោធិបល្លង្កោ អធិប្បេតោ អរិយបរិយេសនាយ វុច្ចមានត្តា.

២៨០. ‘‘ញាណទស្សន’’ន្តិ ច ឯកជ្ឈំ គហិតបទទ្វយវិសយវិសេសស្ស អនាមដ្ឋត្តា ‘‘មេ’’តិ ច គហិតត្តា អនវសេសញេយ្យាវពោធនសមត្ថមេវ ញាណវិសេសំ ពោធេតិ, ន ញាណមត្តំ, ន ទស្សនមត្តន្តិ អាហ ‘‘សព្ពធម្មទស្សនសមត្ថញ្ច មេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឧទបាទី’’តិ. អកុប្បតាយាតិ វិមោក្ខន្តតាយ សព្ពសោ បដិបក្ខធម្មេហិ អសង្ខោភនីយតាយ. តេនាហ ‘‘រាគាទីហិ ន កុប្បតី’’តិ. អារម្មណសន្តតាយបិ តទារម្មណានំ អត្ថិ វិសេសោ យថា តំ ‘‘អានេញ្ជវិហារេ’’តិ អាហ ‘‘អកុប្បារម្មណតាយ ចា’’តិ. បច្ចវេក្ខណញាណម្បីតិ ន កេវលំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ, អថ ខោ យថាធិគតេ បដិវេធសទ្ធម្មេ ឯកូនវីសតិវិធបច្ចវេក្ខណញាណម្បិ.

២៨១. បដិវិទ្ធោតិ (ទី. និ. ដី. ២.៦៤; សំ. និ. ដី. ១.១.១៧២; សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.៧) សយម្ភុញាណេន ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា បដិមុខំ និព្ពិជ្ឈនវសេន បត្តោ, យថាភូតំ អវពុទ្ធោតិ អត្ថោ. គម្ភីរោតិ មហាសមុទ្ទោ វិយ មកសតុណ្ឌសូចិយា អញ្ញត្រ សមុបចិតបរិបក្កញាណសម្ភារេហិ អញ្ញេសំ ញាណេន អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘ឧត្តានភាវបដិក្ខេបវចនមេត’’ន្តិ. យោ អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋោ, សោ ឱគាហិតុមសក្កុណេយ្យតាយ សរូបតោ ច បស្សិតុំ ន សក្កាតិ អាហ ‘‘គម្ភីរត្តាវ ទុទ្ទសោ’’តិ. ទុក្ខេន ទដ្ឋព្ពោតិ កិច្ឆេន កេនចិទេវ ទដ្ឋព្ពោ. យំ បន ទដ្ឋុមេវ ន សក្កា, តស្ស ឱគាហេត្វា អនុ អនុ ពុជ្ឈនេ កថា ឯវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ទុទ្ទសត្តាវ ទុរនុពោធោ’’តិ. ទុក្ខេន អវពុជ្ឈិតព្ពោ អវពោធស្ស ទុក្ករភាវតោ. ឥមស្មិំ ឋានេ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ ទុក្ករតរំ វា ទុរភិសម្ភវតរំ វា’’តិ សុត្តបទំ (សំ. និ. ៥.១១១៥) វត្តព្ពំ. សន្តារម្មណតាយ វា សន្តោ. និព្ពុតសព្ពបរិឡាហតាយ និព្ពុតោ. បធានភាវំ នីតោតិ វា បណីតោ. អតិត្តិករដ្ឋេន អតប្បកោ សាទុរសភោជនំ វិយ. ឯត្ថ ច និរោធសច្ចំ សន្តំ អារម្មណន្តិ សន្តារម្មណំ, មគ្គសច្ចំ សន្តំ សន្តារម្មណញ្ចាតិ សន្តារម្មណំ. អនុបសន្តសភាវានំ កិលេសានំ សង្ខារានញ្ច អភាវតោ និព្ពុតសព្ពបរិឡាហតាយ សន្តបណីតភាវេនេវ ច អសេចនកតាយ អតប្បកតា ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ‘‘ឥទំ ទ្វយំ លោកុត្តរមេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ឧត្តមញាណវិសយត្តា ន តក្កេន អវចរិតព្ពោ, តតោ ឯវ និបុណញាណគោចរតាយ ច សណ្ហោ. សុខុមសភាវត្តា ច និបុណោ, ពាលានំ អវិសយត្តា បណ្ឌិតេហិ ឯវ វេទិតព្ពោតិ បណ្ឌិតវេទនីយោ. អាលីយន្តិ អភិរមិតព្ពដ្ឋេន សេវីយន្តីតិ អាលយា, បញ្ច កាមគុណា. អាលយន្តិ អល្លីយន្តី អភិរមណវសេន សេវន្តីតិ អាលយា, តណ្ហាវិចរិតានិ. រមន្តីតិ រតិំ វិន្ទន្តិ កីឡន្តិ លឡន្តិ. អាលយរតាតិ អាលយនិរតា.

ឋានំ សន្ធាយាតិ ឋាន-សទ្ទំ សន្ធាយ. អត្ថតោ បន ឋានន្តិ ច បដិច្ចសមុប្បាទោ ឯវ អធិប្បេតោ. តិដ្ឋតិ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានំ, សង្ខារាទីនំ បច្ចយភូតា អវិជ្ជាទយោ. ឥមេសំ សង្ខារាទីនំ បច្ចយាតិ ឥទប្បច្ចយា, អវិជ្ជាទយោវ. ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតា យថា ‘‘ទេវោ ឯវ ទេវតា’’តិ, ឥទប្បច្ចយានំ វា អវិជ្ជាទីនំ អត្តនោ ផលំ បតិ បច្ចយភាវោ ឧប្បាទនសមត្ថតា ឥទប្បច្ចយតា. តេន សមត្ថបច្ចយលក្ខណោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទស្សិតោ ហោតិ. បដិច្ច សមុប្បជ្ជតិ ផលំ ឯតស្មាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. បទទ្វយេនបិ ធម្មានំ បច្ចយដ្ឋោ ឯវ វិភាវិតោ. តេនាហ ‘‘សង្ខារាទិបច្ចយានំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៥៧២-៥៧៣) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

សព្ពសង្ខារសមថោតិអាទិ សព្ពន្តិ សព្ពសង្ខារសមថាទិសទ្ទាភិធេយ្យំ សព្ពំ អត្ថតោ និព្ពានមេវ. ឥទានិ តស្ស និព្ពានភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ន្តិ និព្ពានំ. អាគម្មាតិ បដិច្ច អរិយមគ្គស្ស អារម្មណបច្ចយភាវហេតុ. សម្មន្តីតិ អប្បដិសន្ធិកូបសមវសេន សម្មន្តិ. តថា សន្តា សវិសេសំ ឧបសន្តា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘វូបសម្មន្តី’’តិ. ឯតេន ‘‘សព្ពេ សង្ខារា សម្មន្តិ ឯត្ថាតិ សព្ពសង្ខារសមថោ, និព្ពាន’’ន្តិ ទស្សេតិ. សព្ពសង្ខតវិសំយុត្តេ ច និព្ពានេ សព្ពសង្ខារវូបសមបរិយាយោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. បដិនិស្សដ្ឋាតិ សមុច្ឆេទវសេន បរិច្ចត្តា ហោន្តិ. សព្ពា តណ្ហាតិ អដ្ឋសតប្បភេទា សព្ពាបិ តណ្ហា. សព្ពេ កិលេសរាគាតិ កាមរាគរូបរាគាទិភេទា សព្ពេបិ កិលេសភូតា រាគា, សព្ពេបិ វា កិលេសា ឥធ ‘‘កិលេសរាគា’’តិ វេទិតព្ពា, ន លោភវិសេសា ឯវ ចិត្តស្ស វិបរិណតភាវាបាទនតោ. យថាហ ‘‘រត្តម្បិ ចិត្តំ វិបរិណតំ, ទុដ្ឋម្បិ ចិត្តំ វិបរិណតំ, មូឡ្ហម្បិ ចិត្តំ វិបរិណត’’ន្តិ (បារា. ២៧១). វិរជ្ជន្តីតិ បលុជ្ជន្តិ.

ចិរនិសជ្ជាចិរភាសនេហិ បិដ្ឋិអាគិលាយនតាលុគលសោសាទិវសេន កាយកិលមថោ ចេវ កាយវិហេសា ច វេទិតព្ពា. សា ច ខោ ទេសនាយ អត្ថំ អជានន្តានំ វសេន វុត្តា, ជានន្តានំ បន ទេសនាយ កាយបរិស្សមោបិ សត្ថុ អបរិស្សមោវ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ន ច មំ ធម្មាធិករណំ វិហេសេសី’’តិ (ឧទា. ១០). តេនេវាហ ‘‘យា អជានន្តានំ ទេសនា នាម, សោ មម កិលមថោ អស្សា’’តិ. ឧភយន្តិ ចិត្តកិលមថោ ចេវ ចិត្តវិហេសា ចាតិ ឧភយម្បេតំ ពុទ្ធានំ នត្ថិ ពោធិមូលេយេវ សមុច្ឆិន្នត្តា.

អនុព្រូហនំ សម្បិណ្ឌនំ. សោតិ ‘‘អបិស្សូ’’តិ និបាតោ. មន្តិ បដិ-សទ្ទយោគេន សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘មមា’’តិ. វុទ្ធិប្បត្តា វា អច្ឆរិយា អនច្ឆរិយា. វុទ្ធិអត្ថោបិ ហិ អ-ការោ ហោតិ យថា ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ១១.តិកមាតិកា). កប្បានំ សតសហស្សំ ចត្តារិ ច អសង្ខ្យេយ្យានិ សទេវកស្ស លោកស្ស ធម្មសំវិភាគករណត្ថមេវ បារមិយោ បូរេត្វា ឥទានិ អធិគតធម្មរជ្ជស្ស តត្ថ អប្បោស្សុក្កតាបត្តិទីបនតា, គាថាត្ថស្ស អច្ឆរិយតា, តស្ស វុទ្ធិប្បត្តិ ចាតិ វេទិតព្ពំ. អត្ថទ្វារេន ហិ គាថានំ អនច្ឆរិយតា. គោចរា អហេសុន្តិ ឧបដ្ឋហេសុំ. ឧបដ្ឋានញ្ច វិតក្កេតព្ពតាតិ អាហ ‘‘បរិវិតក្កយិតព្ពតំ បាបុណិំសូ’’តិ.

យទិ សុខាបដិបទាវ, កថំ កិច្ឆតាតិ អាហ ‘‘បារមីបូរណកាលេ បនា’’តិអាទិ. ឯវមាទីនិ ទុប្បរិច្ចជានិ ទេន្តស្ស. ហ-ឥតិ វា ‘‘ព្យត្ត’’ន្តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ និបាតោ. ឯកំសត្ថេតិ កេចិ. ហ ព្យត្តំ, ឯកំសេន វា អលំ និប្បយោជនំ ឯវំ កិច្ឆេន អធិគតស្ស ធម្មស្ស ទេសិតន្តិ យោជនា. ហលន្តិ វា ‘‘អល’’ន្តិ ឥមិនា សមានត្ថំ បទំ ‘‘ហលន្តិ វទាមី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ដី. ២.៦៥; សំ. និ. ដី. ១.១.១៧២) វិយ. រាគទោសបរិផុដ្ឋេហីតិ ផុដ្ឋវិសេន វិយ សប្បេន រាគេន ទោសេន ច សម្ផុដ្ឋេហិ អភិភូតេហិ. រាគទោសានុគតេហីតិ រាគេន ច ទោសេន ច អនុពន្ធេហិ.

កាមរាគរត្តា ភវរាគរត្តា ច នីវរណេហិ និវុតតាយ, ទិដ្ឋិរាគរត្តា វិបរីតាភិនិវេសេន. ន ទក្ខន្តីតិ យាថាវតោ ធម្មំ ន បដិវិជ្ឈិស្សន្តិ. ឯវំ គាហាបេតុន្តិ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា សភាវេន យាថាវតោ ធម្មំ ជានាបេតុំ. រាគទោសបរេតតាបិ នេសំ សម្មូឡ្ហភាវេនេវាតិ អាហ ‘‘តមោខន្ធេន អាវុដា’’តិ.

២៨២. ធម្មទេសនាយ អប្បោស្សុក្កតាបត្តិយា ការណំ វិភាវេតុំ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិនា សយមេវ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេតិ. តត្ថ អញ្ញាតវេសេនាតិ ឥមស្ស ភគវតោ សាវកភាវូបគមនេន អញ្ញាតរូបេន. តាបសវេសេនាតិ កេចិ. សោ បន អរហត្តាធិគមេនេវ វិគច្ឆេយ្យ. តិវិធំ ការណំ អប្បោស្សុក្កតាបត្តិយា បដិបក្ខស្ស ពលវភាវោ, ធម្មស្ស គម្ភីរតា, តត្ថ ច សាតិសយំ គារវន្តិ, ត ទស្សេតុំ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. (តត្ថ បដិបក្ខា នាម រាគាទយោ កិលេសា សម្មាបដិបត្តិយា អន្តរាយករត្តា. តេសំ ពលវភាវតោ ចិរបរិភាវនាយ សត្តសន្តានតោ ទុព្ពិសោធិយតាយ តេ សត្តេ មត្តហត្ថិនោ វិយ ទុព្ពលបុរិសំ អធិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា អនយព្យសនំ អាបាទេន្តា អនេកសតយោជនាយាមវិត្ថារំ សុនិចិតំ ឃនសន្និវេសំ កណ្ដកទុគ្គម្បិ អធិសេន្តិ. ទូរប្បភេទទុច្ឆេជ្ជតាហិ ទុព្ពិសោធិយតំ បន ទស្សេតុំ ‘‘អថស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ច អន្តោ អមដ្ឋតាយ កញ្ជិយបុណ្ណា លាពុ. ចិរបារិវាសិកតាយ តក្កភរិតា ចាដិ. ស្នេហតិន្តទុព្ពលភាវេន វសាបីតបិលោតិកា. តេលមិស្សិតតាយ អញ្ជនមក្ខិតហត្ថោ ទុព្ពិសោធនីយា វុត្តា, ហីនូបមា ចេតា រូបបពន្ធភាវតោ អចិរកាលិកត្តា ច មលីនតាយ, កិលេសសំកិលេសោ ឯវ បន ទុព្ពិសោធនីយតរោ អនាទិកាលិកត្តា អនុសយិតត្តា ច. តេនាហ ‘‘អតិសំកិលិដ្ឋា’’តិ. យថា ច ទុព្ពិសោធនីយតរតាយ, ឯវំ គម្ភីរទុទ្ទសទុរនុពោធានម្បិ វុត្តឧបមា ហីនូបមាវ).

បដិបក្ខវិគមនេន គម្ភីរោបិ ធម្មោ សុបាកដោ ភវេយ្យ. បដិបក្ខវិគមនំ បន សម្មាបដិបត្តិបដិពទ្ធំ, សា សទ្ធម្មស្សវនាធីនា. តំ សត្ថរិ ធម្មេ ច បសាទាយត្តំ, សោ គរុដ្ឋានិយានំ អជ្ឈេសនហេតុកោតិ បនាឡិកាយ សត្តានំ ធម្មសម្បដិបត្តិយា ព្រហ្មយាចនានិមិត្តន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ.

ឧបក្កិលេសភូតំ អប្បំ រាគាទិរជំ ឯតស្សាតិ អប្បរជំ, អប្បរជំ អក្ខិ បញ្ញាចក្ខុ យេសំ តេ តំសភាវាតិ កត្វា អប្បរជក្ខជាតិកាតិ អយមត្ថោ វិភាវិតោ ‘‘បញ្ញាមយេ’’តិអាទិនា. អប្បំ រាគាទិរជំ យេសំ តំសភាវា អប្បរជក្ខជាតិកាតិ ឯវម្បិ សទ្ទត្ថោ សម្ភវតិ. ទានាទិទសបុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ សរណគមនបរហិតបរិណាមនេហិ សទ្ធិំ (ទ្វាទស ហោន្តីតិ) ‘‘ទ្វាទសបុញ្ញកិរិយវសេនា’’តិ វុត្តំ.

រាគាទិមលេន សមលេហិ បូរណាទីហិ ឆហិ សត្ថារេហិ សត្ថុបដិញ្ញេហិ កព្ពរចនាវសេន ចិន្តាកវិអាទិភាវេ ឋត្វា តក្កបរិយាហតំ វីមំសានុចរិតំ សយំបដិភានំ ចិន្តិតោ. តេ កិរ ពុទ្ធកោលាហលានុស្សវេន សញ្ជាតកុតូហលំ លោកំ វញ្ចេត្វា កោហញ្ញេ ឋត្វា សព្ពញ្ញុតំ បដិជានន្តា យំ កិញ្ចិ អធម្មំយេវ ធម្មោតិ ទីបេសុំ. តេនាហ ‘‘តេ ហិ បុរេតរំ ឧប្បជ្ជិត្វា’’តិអាទិ. អបាបុរេតន្តិ ឯតំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានតោ បភុតិ បិហិតំ និព្ពាននគរស្ស មហាទ្វារំ អរិយមគ្គំ សទ្ធម្មទេសនាហត្ថេន អបាបុរ វិវរ.

សេលបព្ពតោ ឧច្ចោ ហោតិ ថិរោ ច, ន បំសុបព្ពតោ មិស្សកបព្ពតោ ចាតិ អាហ ‘‘សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនី’’តិ. ធម្មមយំ បាសាទន្តិ លោកុត្តរធម្មមាហ. សោ ហិ សព្ពសោ បសាទាវហោ, សព្ពធម្មេ អតិក្កម្ម អព្ភុគ្គតដ្ឋេន បាសាទសទិសោ ច. បញ្ញាបរិយាយោ វា ឥធ ធម្ម-សទ្ទោ. សា ហិ អព្ភុគ្គតដ្ឋេន ‘‘បាសាទោ’’តិ អភិធម្មេ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៦) និទ្ទិដ្ឋា. តថា ចាហ –

‘‘បញ្ញាបាសាទមារុយ្ហ, អសោកោ សោកិនិំ បជំ;

បព្ពតដ្ឋោវ ភូមដ្ឋេ, ធីរោ ពាលេ អវេក្ខតី’’តិ. (ធ. ប. ២៨);

ឧដ្ឋេហីតិ វា ធម្មទេសនាយ អប្បោស្សុក្កតាសង្ខាតសង្កោចាបត្តិតោ កិលាសុភាវតោ ឧដ្ឋហ.

២៨៣. គរុដ្ឋានិយំ បយិរុបាសិត្វា គរុតរំ បយោជនំ ឧទ្ទិស្ស អភិបត្ថនា អជ្ឈេសនា, សាបិ អត្ថតោ យាចនាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘អជ្ឈេសនន្តិ យាចន’’ន្តិ. បទេសវិសយំ ញាណទស្សនំ អហុត្វា ពុទ្ធានំយេវ អាវេណិកភាវតោ ឥទំ ញាណទ្វយំ ‘‘ពុទ្ធចក្ខូ’’តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ឥមេសញ្ហិ ទ្វិន្នំ ញាណានំ ពុទ្ធចក្ខូតិ នាម’’ន្តិ. តិណ្ណំ មគ្គញាណានន្តិ ហេដ្ឋិមានំ តិណ្ណំ មគ្គញាណានំ ‘‘ធម្មចក្ខូ’’តិ នាមំ ចតុសច្ចធម្មទស្សនមត្តភាវតោ. យតោ តានិ ញាណានិ វិជ្ជូបមភាវេន វុត្តានិ, អគ្គមគ្គញាណំ បន ញាណកិច្ចស្ស សិខាប្បត្តិយា ន ទស្សនមត្តំ ហោតីតិ ‘‘ធម្មចក្ខូ’’តិ ន វុច្ចតិ, តតោ តំ វជិរូបមភាវេន វុត្តំ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘អប្បរជក្ខា’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន. យស្មា មន្ទកិលេសា ‘‘អប្បរជក្ខា’’តិ វុត្តា, តស្មា ពហលកិលេសា ‘‘មហារជក្ខា’’តិ វេទិតព្ពា. បដិបក្ខវិធមនសមត្ថតាយ តិក្ខានិ សូរានិ វិសទានិ, វុត្តវិបរិយាយេន មុទូនិ. សទ្ធាទយោ អាការាតិ សទ្ទហនាទិប្បការេ វទតិ. សុន្ទរាតិ កល្យាណា. សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៨១៤) បន ‘‘យេសំ អាសយាទយោ កោដ្ឋាសា សុន្ទរា, តេ ស្វាការា, វិបរីតា ទ្វាការា’’តិ វុត្តំ, តំ ឥមាយ អត្ថវណ្ណនាយ អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ សមេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ការណំ នាម បច្ចយាការោ, សច្ចានិ វា.

អយំ បនេត្ថ បាឡីតិ ឯត្ថ អប្បរជក្ខាទិបទានំ អត្ថវិភាវនេ អយំ តស្សត្ថស្ស វិភាវនី បាឡិ. សទ្ធាទីនំ វិមុត្តិបរិបាចកធម្មានំ ពលវភាវោ តប្បដិបក្ខានំ បាបធម្មានំ ទុព្ពលភាវេនេវ ហោតិ, តេសញ្ច ពលវភាវោ សទ្ធាទីនំ ទុព្ពលភាវេនាតិ វិមុត្តិបរិបាចកធម្មានំ អត្ថិតានត្ថិតាវសេន អប្បរជក្ខមហារជក្ខតាទយោ បាឡិយំ វិភជិត្វា ទស្សិតា. ខន្ធាទយោ ឯវ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ. សម្បត្តិភវភូតោ លោកោ សម្បត្តិភវលោកោ, សុគតិសង្ខាតោ ឧបបត្តិភវោ. សម្បត្តិ សម្ភវតិ ឯតេនាតិ សម្បត្តិសម្ភវលោកោ. សុគតិសំវត្តនិយោ កម្មភវោ. ទុគ្គតិ សង្ខាតឧបបត្តិភវទុគ្គតិ សំវត្តនិយកម្មភវា វិបត្តិភវលោកវិបត្តិសម្ភវលោកា.

បុន ឯកកទុកាទិវសេន លោកំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឯកោ លោកោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អាហារាទយោ វិយ ហិ អាហារដ្ឋិតិកា សង្ខារា លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ. ឯត្ថ ឯកោ លោកោ សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកាតិ យាយំ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ កថាយ សព្ពសង្ខារានំ បច្ចយាយត្តវុត្តិ, តាយ សព្ពេ សង្ខារា ឯកោវ លោកោ ឯកវិធោ បការន្តរស្ស អភាវតោ. ទ្វេ លោកាតិអាទីសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. នាមគ្គហណេន ចេត្ថ និព្ពានស្ស អគ្គហណំ តស្ស អលោកសភាវត្តា. ននុ ច អាហារដ្ឋិតិកាតិ ឯត្ថ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ មគ្គផលានម្បិ លោកតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ បរិញ្ញេយ្យានំ ទុក្ខសច្ចធម្មានំ ឥធ ‘‘លោកោ’’តិ អធិប្បេតត្តា. អថ វា ន លុជ្ជតិ ន បលុជ្ជតីតិ យោ គហិតោ តថា ន ហោតិ, សោ លោកោតិ តំ-គហណរហិតានំ លោកុត្តរានំ នត្ថិ លោកតា. ឧបាទានានំ អារម្មណភូតា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា. ទសាយតនានីតិ ទស រូបាយតនានិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

វិវដ្ដជ្ឈាសយស្ស អធិប្បេតត្តា តស្ស ច សព្ពំ តេភូមកកម្មំ គរហិតព្ពំ វជ្ជិតព្ពញ្ច ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពេ អភិសង្ខារា វជ្ជំ, សព្ពេ ភវគាមិកម្មា វជ្ជ’’ន្តិ. អប្បរជក្ខមហារជក្ខាទីសុ បញ្ចសុ ទុកេសុ ឯកេកស្មិំ ទស ទស កត្វា ‘‘បញ្ញាសាយ អាការេហិ ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ជានាតី’’តិ វុត្តំ. អថ វា អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ បរោបរិយត្តំ ជានាតីតិ កត្វា តថា វុត្តំ. ឯត្ថ ច អប្បរជក្ខាទិភព្ពាទិវសេន អាវជ្ជេន្តស្ស ភគវតោ តេ សត្តា បុញ្ជបុញ្ជាវ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, ន ឯកេកា.

ឧប្បលានិ ឯត្ថ សន្តីតិ ឧប្បលិនី, គច្ឆោបិ ជលាសយោបិ, ឥធ បន ជលាសយោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ឧប្បលវនេ’’តិ. យានិ ឧទកស្ស អន្តោ និមុគ្គានេវ ហុត្វា បុសន្តិ វឌ្ឍន្តិ, តានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ. ទីបិតានីតិ អដ្ឋកថាយំ បកាសិតានិ, ឥធេវ វា ‘‘អញ្ញានិបី’’តិអាទិនា ភាសិតានិ.

ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ ឧគ្ឃដិតំ នាម ញាណុគ្ឃដនំ, ញាណេ ឧគ្ឃដិតមត្តេ ឯវ ជានាតីតិ អត្ថោ. វិបញ្ចិតំ វិត្ថារិតមេវ អត្ថំ ជានាតីតិ វិបញ្ចិតញ្ញូ. ឧទ្ទេសាទីហិ នេតព្ពោតិ នេយ្យោ. សហ ឧទាហដវេលាយាតិ ឧទាហារេ ឧទាហដមត្តេយេវ. ធម្មាភិសមយោតិ ចតុសច្ចធម្មស្ស ញាណេន សទ្ធិំ អភិសមយោ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា នយេន សំខិត្តេន មាតិកាយ ឋបិយមានាយ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិតុំ សមត្ថោ បុគ្គលោ ‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ សំខិត្តេន មាតិកំ ឋបេត្វា វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជិយមានេ អរហត្តំ បាបុណិតុំ សមត្ថោ បុគ្គលោ ‘‘វិបញ្ចិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. ឧទ្ទេសតោតិ ឧទ្ទេសហេតុ, ឧទ្ទិសន្តស្ស, ឧទ្ទិសាបេន្តស្ស វាតិ អត្ថោ. បរិបុច្ឆតោតិ អត្ថំ បរិបុច្ឆន្តស្ស. អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោ ហោតីតិ អនុក្កមេន អរហត្តប្បត្តិ ហោតិ. ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតីតិ តេន អត្តភាវេន មគ្គំ វា ផលំ វា អន្តមសោ ឈានំ វា វិបស្សនំ វា និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ បទបរមោតិ អយំ បុគ្គលោ ព្យញ្ជនបទមេវ បរមំ អស្សាតិ បទបរមោតិ វុច្ចតិ.

កម្មាវរណេនាតិ (វិភ. អដ្ឋ. ៨២៦) បញ្ចវិធេន អានន្តរិយកម្មេន. វិបាកាវរណេនាតិ អហេតុកបដិសន្ធិយា. យស្មា បន ទុហេតុកានម្បិ អរិយមគ្គបដិវេធោ នត្ថិ, តស្មា ទុហេតុកា បដិសន្ធិបិ ‘‘វិបាកាវរណមេវា’’តិ វេទិតព្ពា. កិលេសាវរណេនាតិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិយា. អស្សទ្ធាតិ ពុទ្ធាទីសុ សទ្ធារហិតា. អច្ឆន្ទិកាតិ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទរហិតា. ឧត្តរកុរុកា មនុស្សា អច្ឆន្ទិកដ្ឋានំ បវិដ្ឋា. ទុប្បញ្ញាតិ ភវង្គបញ្ញាយ បរិហីនា. ភវង្គបញ្ញាយ បន បរិបុណ្ណាយបិ យស្ស ភវង្គំ លោកុត្តរស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ, សោបិ ទុប្បញ្ញោ ឯវ នាម. អភព្ពា និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តន្តិ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តនិយាមសង្ខាតំ មគ្គំ ឱក្កមិតុំ អធិគន្តុំ អភព្ពា. ន កម្មាវរណេនាតិអាទីនិ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពានិ.

និព្ពានស្ស ទ្វារំ បវិសនមគ្គោ. វិវរិត្វា ឋបិតោ មហាករុណូបនិស្សយេន សយម្ភុញាណេន អធិគតត្តា. សទ្ធំ បមុញ្ចន្តូតិ អត្តនោ សទ្ធំ បវេសេន្តុ, សទ្ទហនាការំ ឧបដ្ឋបេន្តូតិ អត្ថោ. សុខេន អកិច្ឆេន បវត្តនីយតាយ សុប្បវត្តិតំ. ន ភាសិំ ន ភាសិស្សាមីតិ ចិន្តេសិំ.

២៨៤. ធម្មំ ទេសេស្សាមីតិ ឯវំ បវត្តិតធម្មទេសនាបដិសំយុត្តស្ស វិតក្កស្ស សត្តមសត្តាហតោ បរំ អដ្ឋមសត្តាហេយេវ ឧប្បន្នត្តា វុត្តំ ‘‘អដ្ឋមេ សត្តាហេ’’តិ. ន ឥតរសត្តាហានិ វិយ បដិនិយតកិច្ចលក្ខិតស្ស អដ្ឋមសត្តាហស្ស នាម បវត្តិតស្ស សព្ភាវា.

វិវដន្តិ ទេវតាវិគ្គហេន វិវដអង្គបច្ចង្គនិទ្ទាយ ជនានំ បាកដំ វិប្បការន្តិ អត្ថោ. ‘‘ពុទ្ធត្តំ អនធិគន្ត្វា ន បច្ចាគមិស្សាមី’’តិ ឧប្បន្នវិតក្កាតិសយហេតុកេន បថវីបរិវត្តនចេតិយំ នាម ទស្សេត្វា. សាកិយកោលិយមល្លរជ្ជវសេន តីណិ រជ្ជានិ. រុក្ខមូលេតិ និគ្រោធមូលេ. វត្វា បក្កាមិ, បក្កមន្តិយា ចស្សា មហាសត្តោ អាការំ ទស្សេសិ សុវណ្ណថាលគ្គហណាយ, សា ‘‘តុម្ហាកំ តំ បរិច្ចត្តមេវា’’តិ បក្កាមិ.

ទិវាវិហារំ កត្វាតិ នានាសមាបត្តិយោ សមាបជ្ជនេន ទិវាវិហារំ វិហរិត្វា. ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច, អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ, ឧបសុស្សតុ សរីរេ មំសលោហិត’’ន្តិអាទិនា សុត្តេ (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ២.២៣៧; អ. និ. ២.៥; ៨.១៣; មហានិ. ១៧, ១៩៦) អាគតនយេន ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋហិត្វា.

នវយោជនន្តិ ឧព្ពេធតោ វុត្តំ, បុថុលតោ ទ្វាទសយោជនា, ទីឃតោ យាវ ចក្កវាឡា អាយតាតិ វទន្តិ. អជ្ឈោត្ថរន្តោ ឧបសង្កមិត្វា – ‘‘ឧដ្ឋេហិ សោ, សិទ្ធត្ថ, អហំ ឥមស្ស បល្លង្កស្ស អនុច្ឆវិកោ’’តិ វត្វា តត្ថ សក្ខិំ ឱតារេន្តោ អត្តនោ បរិសំ និទ្ទិសិ. ឯកប្បហារេនេវ – ‘‘អយមេវ អនុច្ឆវិកោ, អយមេវ អនុច្ឆវិកោ’’តិ កោលាហលមកាសិ, តំ សុត្វា មហាសត្តោ…បេ… ហត្ថំ បសារេតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘អចេតនាយំ បថវី, អវិញ្ញាយ សុខំ ទុខំ;

សាបិ ទានពលា មយ្ហំ, សត្តក្ខត្តុំ បកម្បថា’’តិ. (ចរិយា. ១.១២៤);

បុព្ពេនិវាសញាណំ វិសោធេត្វាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ សីហាវលោកនញាយេន. វដ្ដវិវដ្ដំ សម្មសិត្វាតិ ចតុសច្ចមនសិការំ សន្ធាយាហ. ឥមស្ស បល្លង្កស្ស អត្ថាយាតិ បល្លង្កសីសេន អធិគតវិសេសំ ទស្សេតិ. តត្ថ ហិ សិខាប្បត្តវិមុត្តិសុខំ អវិជហន្តោ អន្តរន្តរា ច បដិច្ចសមុប្បាទង្គំ មនសិករោន្តោ ឯកបល្លង្កេន និសីទិ. ឯកច្ចានន្តិ យា អធិគតមគ្គា សច្ឆិកតនិរោធា ឯកទេសេន ច ពុទ្ធគុណេ ជានន្តិ, តា ឋបេត្វា តទញ្ញេសំ ទេវតានំ. អញ្ញេបិ ពុទ្ធត្តករាតិ វិសាខាបុណ្ណមតោ បដ្ឋាយ រត្តិន្ទិវំ ឯវំ និច្ចសមាហិតភាវហេតុកានំ ពុទ្ធគុណានំ ឧបរិ អញ្ញេបិ ពុទ្ធត្តសាធកា, ‘‘អយំ ពុទ្ធោ’’តិ ពុទ្ធភាវស្ស បរេសំ វិភាវនា ធម្មា កិំ នុ ខោ អត្ថីតិ យោជនា.

អនិមិសេហីតិ ធម្មបីតិវិប្ផារវសេន បសាទវិកសិតនិច្ចលតាយ និមេសរហិតេហិ. រតនចង្កមេតិ ទេវតាហិ មាបិតេ រតនមយចង្កមេ. រតនភូតានំ សត្តន្នំ បករណានំ តត្ថ ច អនន្តនយស្ស ធម្មរតនស្ស សម្មសនេន តំ ឋានំ រតនឃរចេតិយំ នាម ជាតន្តិបិ វទន្តិ. ឯវន្តិ វក្ខមានាការេន. ឆព្ពណ្ណានំ រស្មីនំ ទន្តេហិ និក្ខមនតោ ឆទ្ទន្តនាគកុលំ វិយាតិ និទស្សនំ វុត្តំ.

ហេដ្ឋា លោហបាសាទប្បមាណោតិ នវភូមកស្ស សព្ពបឋមស្ស លោហបាសាទស្ស ហេដ្ឋា លោហបាសាទប្បមាណោ. ខន្ធកដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៥) បន តត្ថ ‘‘ភណ្ឌាគារគព្ភប្បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ.

បច្ចគ្ឃេតិ អភិនវេ. បច្ចេកំ មហគ្ឃតាយ បច្ចគ្ឃេតិ កេចិ, តំ ន សុន្ទរំ. ន ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ មហគ្ឃំ បដិគ្គណ្ហន្តិ បរិភុញ្ជន្តិ វា. បិណ្ឌបាតន្តិ ឯត្ថ មន្ថញ្ច មធុបិណ្ឌិកញ្ច សន្ធាយ វទតិ. អយំ វិតក្កោតិ – ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ អយំ បរិវិតក្កោ.

បណ្ឌិច្ចេនាតិ សមាបត្តិបដិលាភសំសិទ្ធេន អធិគមពាហុសច្ចសង្ខាតេន បណ្ឌិតភាវេន. វេយ្យត្តិយេនាតិ សមាបត្តិបដិលាភបច្ចយេន បារិហារិយបញ្ញាសង្ខាតេន ព្យត្តភាវេន. មេធាវីតិ តិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញាសង្ខាតាយ តំតំឥតិកត្តព្ពតាបញ្ញាសង្ខាតាយ ច មេធាយ សមន្នាគតោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មហាជានិយោតិ មហាបរិហានិកោ. អាគមនបាទាបិ នត្ថីតិ ឥទំ បឋមំ វត្តព្ពំ, អថាហំ តត្ថ គច្ឆេយ្យំ, គន្ត្វា ទេសិយមានំ ធម្មម្បិស្ស សោតុំ សោតបសាទោបិ នត្ថីតិ យោជនា. កិំ បន ភគវតា អត្តនោ ពុទ្ធានុភាវេន តេ ធម្មំ ញាបេតុំ ន សក្កាតិ? អាម, ន សក្កា. ន ហិ បរតោ ឃោសំ អន្តរេន សាវកានំ ធម្មាភិសមយោ សម្ភវតិ, អញ្ញថា ឥតរបច្ចយរហិតស្សបិ ធម្មាភិសមយេន ភវិតព្ពំ, ន ច តំ អត្ថិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, បច្ចយា សម្មាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ បរតោ ច ឃោសោ អជ្ឈត្តញ្ច យោនិសោមនសិការោ’’តិ (អ. និ. ២.១២៧). បាឡិយំ រាមស្សេវ សមាបត្តិលាភិតា អាគតា, ន ឧទកស្ស, តំ តស្ស ពោធិសត្តេន សមាគតកាលវសេន វុត្តំ. សោ ហិ បុព្ពេបិ តត្ថ យុត្តប្បយុត្តោ វិហរន្តោ មហាបុរិសេន ខិប្បញ្ញេវ សមាបត្តីនំ និព្ពត្តិតភាវំ សុត្វា សំវេគជាតោ មហាសត្តេ តតោ និព្ពិជ្ជ បក្កន្តេ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ នចិរស្សេវ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោតិ អទ្ទសា’’តិ. ឯតេ អដ្ឋ ព្រាហ្មណាតិ សម្ពន្ធោ. ឆឡង្គវាតិ ឆឡង្គវិទុនោ. មន្តន្តិ មន្តបទំ. ‘‘និជ្ឈាយិត្វា’’តិ វចនសេសោ, មន្តេត្វាតិ អត្ថោ. វិយាករិំសូតិ កថេសុំ.

យថាមន្តបទន្តិ លក្ខណមន្តសង្ខាតវេទវចនានុរូបំ. គតាតិ បដិបន្នា. ‘‘ទ្វេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា’’តិ (ទី. និ. ២.៣៣; ៣.១៩៩-២០០; ម. និ. ២.៣៨៤, ៣៩៨) វុត្តនិយាមេន និច្ឆិនិតុំ អសក្កោន្តា ព្រាហ្មណា វុត្តមេវ បដិបជ្ជិំសុ, ន មហាបុរិសស្ស ពុទ្ធភាវប្បត្តិំ បច្ចាសីសិំសុ. ឥមេ បន កោណ្ឌញ្ញាទយោ បញ្ច ‘‘ឯកំសតោ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ជាតនិច្ឆយត្តា មន្តបទំ អតិក្កន្តា. បុណ្ណបត្តន្តិ តុដ្ឋិទានំ. និព្ពិតក្កាតិ និព្ពិកប្បា, ន ទ្វេធា តក្កា.

វប្បកាលេតិ វបនកាលេ. វបនត្ថំ ពីជានិ នីហរណន្តេន តត្ថ អគ្គំ គហេត្វា ទានំ ពីជគ្គទានំ នាម. លាយនគ្គាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ធញ្ញផលស្ស នាតិបរិណតកាលេ បុថុកកាលេ. លាយនេតិ សស្សលាយនេ. យថា លូនំ ហត្ថកំ កត្វា វេណិវសេន ពន្ធនំ វេណិករណំ. វេណិយោ បន បុរិសភារវសេន ពន្ធនំ កលាបោ. ខលេ កលាបានំ ឋបនទិវសេ អគ្គំ គហេត្វា ទានំ ខលគ្គំ. មទ្ទិត្វា វីហីនំ រាសិករណទិវសេ អគ្គំ គហេត្វា ទានំ ភណ្ឌគ្គំ. កោដ្ឋាគារេ ធញ្ញស្ស បក្ខិបនទិវសេ ទានំ កោដ្ឋគ្គំ. ឧទ្ធរិត្វាតិ ខលតោ ធញ្ញស្ស ឧទ្ធរិត្វា. នវន្នំ អគ្គទានានំ ទិន្នត្តាតិ ឥទំ តស្ស រត្តញ្ញូនំ អគ្គភាវត្ថាយ កតាភិនីហារានុរូបំ បវត្តិតសាវកបារមិយា ចិណ្ណន្តេ បវត្តិតត្តា វុត្តំ. តិណ្ណម្បិ ហិ ពោធិសត្តានំ តំតំបារមិយា សិខាប្បត្តកាលេ បវត្តិតំ បុញ្ញំ អបុញ្ញំ វា គរុតរវិបាកមេវ ហោតិ, ធម្មស្ស ច សព្ពបឋមំ សច្ឆិកិរិយាយ វិនា កថំ រត្តញ្ញូនំ អគ្គភាវសិទ្ធីតិ. ពហុការា ខោ ឥមេ បញ្ចវគ្គិយាតិ ឥទំ បន ឧបការានុស្សរណមត្តកមេវ បរិចយវសេន អាឡារុទកានុស្សរណំ វិយ.

២៨៥. វិវរេតិ មជ្ឈេ. តេនាហ ‘‘តិគាវុតន្តរេ ឋានេ’’តិ. អយោជិយមានេ ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ សាមិវចនស្ស បសង្គេ អន្តរា-សទ្ទយោគេន ឧបយោគវចនស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តេនាហ ‘‘អន្តរាសទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កត’’ន្តិ.

សព្ពំ តេភូមកធម្មំ អភិភវិត្វា បរិញ្ញាភិសមយវសេន អតិក្កមិត្វា. ចតុភូមកធម្មំ អនវសេសំ ញេយ្យំ សព្ពសោ ញេយ្យាវរណស្ស បហីនត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន អវេទិំ. រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនាទិនា កិលេសេន. អប្បហាតព្ពម្បិ កុសលាព្យាកតំ តប្បដិពទ្ធកិលេសមថនេន បហីនត្តា ន ហោតីតិ អាហ ‘‘សព្ពំ តេភូមកធម្មំ ជហិត្វា ឋិតោ’’តិ. អារម្មណតោតិ អារម្មណករណវសេន.

កិញ្ចាបិ លោកិយធម្មានម្បិ យាទិសោ លោកនាថស្ស អធិគមោ, ន តាទិសោ អធិគមោ បរូបទេសោ អត្ថិ, លោកុត្តរធម្មេ បនស្ស លេសោបិ នត្ថីតិ អាហ ‘‘លោកុត្តរធម្មេ មយ្ហំ អាចរិយោ នាម នត្ថី’’តិ. បដិភាគបុគ្គលោតិ សីលាទីហិ គុណេហិ បដិនិធិភូតោ បុគ្គលោ. សហេតុនាតិ សហធម្មេន សបាដិហីរកតាយ. នយេនាតិ អភិជាននតាទិវិធិនា. ចត្តារិ សច្ចានីតិ ឥទំ តព្ពិនិមុត្តស្ស ញេយ្យស្ស អភាវតោ វុត្តំ. សយំ ពុទ្ធោតិ សយមេវ សយម្ភុញាណេន ពុទ្ធោ. វិគតបរិឡាហតាយ សីតិភូតោ. តតោ ឯវ និព្ពុតោ. អាហញ្ឆន្តិ អាហនិស្សាមិ. វេនេយ្យានំ អមតាធិគមាយ ឧគ្ឃោសនាទិំ កត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនា អមតទុន្ទុភីតិ វុត្តា.

អនន្តញាណោ ជិតកិលេសោតិ អនន្តជិនោ. ឯវម្បិ នាម ភវេយ្យាតិ ឯវំវិធេ នាម រូបរតនេ ឦទិសេន ញាណេន ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អយំ ហិស្ស បព្ពជ្ជាយ បច្ចយោ ជាតោ, កតាធិការោ ចេស. តថា ហិ ភគវា តេន សមាគមត្ថំ បទសាវ តំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

កោដ្ឋាសសម្បន្នាតិ អង្គបច្ចង្គសង្ខាតអវយវសម្បន្នា. អដ្ដីយតីតិ អដ្ដោ ហោតិ, ទោមនស្សំ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ.

អវិហំ ឧបបន្នាសេតិ អវិហេសុ និព្ពត្តា. វិមុត្តាតិ អគ្គផលវិមុត្តិយា វិមុត្តា. តេ ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, ទិព្ពយោគំ ឧបជ្ឈគុន្តិ តេ ឧបកា ទយោ មានុសំ អត្តភាវំ ជហិត្វា ឱរម្ភាគិយសំយោជនប្បហានេន អវិហេសុ និព្ពត្តមត្តាវ អគ្គមគ្គាធិគមេន ទិព្ពយោគំ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនំ សមតិក្កមិំសុ.

២៨៦. សណ្ឋបេសុន្តិ ‘‘នេវ អភិវាទេតព្ពោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ១២) សណ្ឋំ កិរិយាការំ អកំសុ. តេនាហ ‘‘កតិកំ អកំសូ’’តិ. បធានតោតិ បុព្ពេ អនុដ្ឋិតទុក្ករចរណតោ. បភាវិតន្តិ វាចាសមុដ្ឋានំ, វចីនិច្ឆារណន្តិ អត្ថោ. ‘‘អយំ ន កិញ្ចិ វិសេសំ អធិគមិស្សតី’’តិ អនុក្កណ្ឋនត្ថំ. ‘‘មយំ យត្ថ កត្ថចិ គមិស្សាមា’’តិ មា វិតក្កយិត្ថ. ឱភាសោតិ វិបស្សនោភាសោ. និមិត្តន្តិ កម្មដ្ឋាននិមិត្តំ. ឯកបទេនេវាតិ ឯកវចនេនេវ. ‘‘អនេន បុព្ពេបិ ន កិញ្ចិ មិច្ឆា វុត្តបុព្ព’’ន្តិ សតិំ លភិត្វា. យថាភូតវាទីតិ ឧប្បន្នគារវា.

អន្តោវិហារេយេវ អហោសិ ទហរកុមារោ វិយ តេហិ ភិក្ខូហិ បរិហរិតោ. មលេតិ សំកិលេសេ. គាមតោ ភិក្ខូហិ នីហដំ ឧបនីតំ ភត្តំ ឯតស្សាតិ នីហដភត្តោ, តេន នីហដភត្តេន ភគវតា. ឯត្តកំ កថាមគ្គន្តិ – ‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, បរិយេសនា’’តិ អារភិត្វា យាវ – ‘‘នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ បទំ, ឯត្តកំ ទេសនាមគ្គំ. កាមញ្ចេត្ថ – ‘‘តុម្ហេបិ មមញ្ចេវ បញ្ចវគ្គិយានញ្ច មគ្គំ អារូឡ្ហា, អរិយបរិយេសនា តុម្ហាកំ បរិយេសនា’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ. តេន បន – ‘‘សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, អត្តនា ជាតិធម្មោ សមានោ…បេ… អសំកិលិដ្ឋំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមន្តិ, អថ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ មយា ឯវំ ឱវទិយមានា…បេ… អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមំសុ…បេ… នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ ឥមស្សេវ សុត្តបទស្ស អត្ថោ វិភាវិតោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ភគវា យំ បុព្ពេ អវច តុម្ហេបិ មមញ្ចេវ បញ្ចវគ្គិយានញ្ច មគ្គំ អារុឡ្ហា, អរិយបរិយេសនា តុម្ហាកំ បរិយេសនាតិ. ឥមំ ឯកមេវ អនុសន្ធិំ ទស្សេន្តោ អាហរី’’តិ.

២៨៧. អនគារិយានម្បីតិ បព្ពជិតានម្បិ. បញ្ចកាមគុណវសេន អនរិយបរិយេសនា ហោតិ គធិតាទិភាវេន បរិភុញ្ជនតោ. មិច្ឆាជីវវសេនបិ អនរិយបរិយេសនា ហោតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘បញ្ចកាមគុណវសេនា’’តិ វុត្តំ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគស្ស អធិប្បេតត្តា. ឥទានិ ចតូសុ បច្ចយេសុ កាមគុណេ និទ្ធារេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិភោគរសោតិ បរិភោគបច្ចយបីតិសោមនស្សំ. អយំ បន រសសមានតាវសេន គហណំ ឧបាទាយ ‘‘រសោ’’តិ វុត្តោ, ន សភាវតោ. សភាវេន គហណំ ឧបាទាយ បីតិសោមនស្សំ ធម្មារម្មណំ សិយា, ន រសារម្មណំ. អប្បច្ចវេក្ខណបរិភោគោតិ បច្ចវេក្ខណរហិតោ បរិភោគោ, ឥទមត្ថិតំ អនិស្សាយ គធិតាទិភាវេន បរិភោគោតិ អត្ថោ. គធិតាតិ តណ្ហាយ ពទ្ធា. មុច្ឆិតាតិ មុច្ឆំ មោហំ បមាទំ អាបន្នា. អជ្ឈោគាឡ្ហាតិ អធិឱគាឡ្ហា, តំ តំ អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា ឋិតា. អាទីនវំ អបស្សន្តាតិ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគេ ទោសំ អជានន្តា. អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគហេតុអាទីនវំ និស្សរតិ អតិក្កមតិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ, បច្ចវេក្ខណញាណំ.

បាសរាសិន្តិ បាសសមុទាយំ. លុទ្ទកោ ហិ បាសំ ឱឌ្ឌេន្តោ ន ឯកំយេវ, ន ច ឯកស្មិំយេវ ឋានេ ឱឌ្ឌេតិ, អថ ខោ តំតំមិគានំ អាគមនមគ្គំ សល្លក្ខេត្វា តត្ថ តត្ថ ឱឌ្ឌេន្តោ ពហូយេវ ឱឌ្ឌេតិ, តស្មា តេ ចិត្តេន ឯកតោ គហេត្វា ‘‘បាសរាសី’’តិ វុត្តំ. វាគុរស្ស វា បាសបទេសានំ ពហុភាវតោ ‘‘បាសរាសី’’តិ វុត្តំ.

បាសរាសិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.