២. អលគទ្ទូបមសុត្តវណ្ណនា

២៣៤. ពាធយិំសូតិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤១៧) ហនិំសុ. តំតំសម្បត្តិយា វិពន្ធនវសេន សត្តសន្តានស្ស អន្តរេ វេមជ្ឈេ ឯតិ អាគច្ឆតីតិ អន្តរាយោ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថោ, អនតិក្កមនដ្ឋេន តស្មិំ អន្តរាយេ និយុត្តា, អន្តរាយំ វា ផលំ អរហន្តិ, អន្តរាយស្ស វា ករណសីលាតិ អន្តរាយិកា. តេនាហ ‘‘អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា’’តិ. អានន្តរិយធម្មាតិ អានន្តរិយសភាវចេតនាធម្មា. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ចុតិអនន្តរផលំ អនន្តរំ នាម, តស្មិំ អនន្តរេ និយុត្តា, តន្និព្ពត្តនេន អនន្តរករណសីលា, អនន្តរបយោជនាតិ វា អានន្តរិកា, តេ ឯវ អានន្តរិយាតិ វុត្តា. កម្មានិ ឯវ អន្តរាយិកាតិ កម្មន្តរាយិកា. មោក្ខស្សេវ អន្តរាយំ ករោតិ, ន សគ្គស្ស មិច្ឆាចារលក្ខណាភាវតោ. ន ហិ ភិក្ខុនិយា ធម្មរក្ខិតភាវោ អត្ថិ. បាកតិកភិក្ខុនីវសេន ចេតំ វុត្តំ, អរិយាយ បន បវត្តំ អបាយសំវត្តនិយមេវ. នន្ទមាណវកោ ចេត្ថ និទស្សនំ. ឧភិន្នំ សមានច្ឆន្ទតាវសេន វា អសគ្គន្តរាយិកតា, មោក្ខន្តរាយិកតា បន មោក្ខត្ថបដិបត្តិយា វិទូសនតោ, អភិភវិត្វា បន បវត្តិយំ សគ្គន្តរាយិកតាបិ ន សក្កា និវារេតុន្តិ. អហេតុកទិដ្ឋិអកិរិយទិដ្ឋិនត្ថិកទិដ្ឋិយោវ និយតភាវំ បត្តា និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា. បដិសន្ធិធម្មាតិ បដិសន្ធិចិត្តុប្បាទមាហ. បណ្ឌកាទិគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ សព្ពាយបិ អហេតុកបដិសន្ធិយា វិបាកន្តរាយិកភាវតោ. យា ហិ អរិយេ ឧបវទតិ, សា ចេតនា អរិយូបវាទធម្មា. តតោ បរន្តិ ខមាបនតោ ឧបរិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ មហាសីហនាទស្ស លីនត្ថបកាសនេ វុត្តមេវ. យាវ ភិក្ខុភាវំ បដិជានាតិ បារាជិកំ អាបន្នោ. ន វុដ្ឋាតិ សេសំ គរុកាបត្តិំ. ន ទេសេតិ លហុកាបត្តិំ.

អយំ ភិក្ខុ អរិដ្ឋោ. រសេន រសំ សំសន្ទិត្វាតិ អនវជ្ជេន បច្ចយបរិភុញ្ជនរសេន សាវជ្ជំ កាមគុណបរិភោគរសំ សមានេត្វា. ឧបនេន្តោ វិយាតិ ពន្ធនំ ឧបនេន្តោ វិយ. ‘‘ឃដេន្តោ វិយា’’តិបិ បាឋោ. ឧបសំហរន្តោ វិយាតិ សទិសតំ ឧបសំហរន្តោ វិយ ឯកន្តសាវជ្ជេ អនវជ្ជភាវបក្ខេបេន. បាបកន្តិ លាមកដ្ឋេន ទុគ្គតិសម្បាបនដ្ឋេន ច បាបកំ. សេតុករណវសេន មហាសមុទ្ទំ ពន្ធន្តេន វិយ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ‘‘សាវជ្ជ’’ន្តិ ទិដ្ឋំ ‘‘អនវជ្ជ’’ន្តិ គហណេន តេន បដិវិរុជ្ឈន្តោ. ឯកន្តតោ អនន្តរាយិកន្តិ គហណេន វេសារជ្ជញាណំ បដិពាហន្តោ. កាមកណ្ដកេហិ អរិយមគ្គសម្មាបដិបត្តិ ន ឧបក្កិលិស្សតីតិ វទន្តោ ‘‘អរិយមគ្គេ ខាណុកណ្ដកាទីនិ បក្ខិបន្តោ’’តិ វុត្តោ. បឋមបារាជិកសិក្ខាបទសង្ខាតេ, ‘‘អព្រហ្មចរិយំ បហាយា’’តិ (ទី. និ. ១.៨, ១៩៤) អាទិទេសនាសង្ខាតេ ច អាណាចក្កេ.

បុច្ឆមានា សមនុយុញ្ជន្តិ នាម. បុច្ឆា ហិ អនុយោគោតិ. តេនាធិគតាយ លទ្ធិយា អនុវជ្ជនត្ថំ បច្ចនុភាសនេន បុន បដិជានាបនំ បតិដ្ឋាបនំ, តំ បនស្ស អាទាយ សមាទាបនំ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘សមនុគាហន្តិ នាមា’’តិ. តស្សា បន លទ្ធិយា អនុយុញ្ជិតាយ វុច្ចមានម្បិ ការណំ ការណបតិរូបកមេវាតិ តស្ស បុច្ឆនំ សមនុភាសនំ. អនុទហនដ្ឋេន អនុបាយបដិបត្តិយា សម្បតិ អាយតិញ្ច អនុទហនដ្ឋេន. មហាភិតាបនដ្ឋេន អនវដ្ឋិតសភាវតាយ. ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេន មុហុត្តរមណីយតាយ. តាវកាលិកដ្ឋេន បរេហិ អភិភវនីយតាយ. សព្ពង្គបច្ចង្គបលិភញ្ជនដ្ឋេន ឆេទនភេទនាទិអធិករណភាវេន. ឧគ្ឃាដសទិសតាយ អធិកុដ្ដនដ្ឋេន. អវណេ វណំ ឧប្បាទេត្វា អន្តោ អនុបវិសនសភាវតាយ វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកអនត្ថនិមិត្តតាយ សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេន.ទិដ្ឋិថាមេនាតិ តស្សា ទិដ្ឋិយា ថាមគតភាវេន. ទិដ្ឋិបរាមាសេនាតិ ទិដ្ឋិសង្ខាតបរាមសនេន. ទិដ្ឋិយេវ ហិ ធម្មសភាវំ អតិក្កមិត្វា បរតោ អាមសនេន បរាមាសោ. អភិនិវិស្សាតិ តណ្ហាភិនិវេសបុព្ពង្គមេន ទិដ្ឋាភិនិវេសេន ‘‘ឥទមេវេត្ថ តថ’’ន្តិ អភិនិវិសិត្វា. យស្មា ហិ អភិនិវេសនំ តត្ថ អភិនិវិដ្ឋំ នាម ហោតិ.តស្មា អាហ ‘‘អធិដ្ឋហិត្វា’’តិ.

២៣៥. នត្ថីតិ វត្តុកាមោបីតិ អត្តនោ លទ្ធិំ និគុហេតុកាមតាយ អវជានិតុកាមោបិ. សម្បដិច្ឆតិ បដិជានាតិ. ទ្វេ កថាតិ វិសំវាទនកថំ សន្ធាយ វទតិ. អភូតកថា ហិ បុព្ពេ បវត្តា ភូតកថាយ វសេន ទ្វេ កថាតិ វុច្ចតិ.

២៣៦. កស្ស ខោ នាមាតិ ឥមិនា សត្ថា ‘‘ន មម តុយ្ហំ តាទិសស្ស អត្ថាយ ធម្មទេសនា នាម ភូតបុព្ពា’’តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ខត្តិយស្ស វា’’តិអាទិ.

ញាណមយា ឧស្មា ឯតស្ស អត្ថីតិ ឧស្មី, តថារូបេហិ បច្ចយេហិ អនុស្មីកតោ តស្មិំ អត្តភាវេ បដិវេធគព្ភោអបិ ឧស្មីកតោតិ វិកតភាវតោ បញ្ញាពីជមស្ស ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អបិ នុ អត្ថីតិ ភគវា ភិក្ខូ បុច្ឆតិ. តេ បដិក្ខិបន្តា វទន្តិ ឋានគតេន ទុច្ចរិតេន ញាណុបហតភាវំ សម្បស្សន្តា. និត្តេជភូតោតិ និត្តេជំ ភូតោ តេជោហានិប្បត្តោ. តតោ ឯវ ភិក្ខូនម្បិ សម្មុខា ឱលោកេតុំ អសមត្ថតាយ បត្តក្ខន្ធោ អធោមុខោ. សហធម្មិកំ កិញ្ចិ វត្តុំ អវិសហនតោ អប្បដិភានោ. សម្បត្តូបគន្តិ សម្បត្តិអាវហំ. បដិប្បស្សម្ភេន្តោតិ បដិសេធេន្តោ.

២៣៧. អន្តរាយករលទ្ធិយា សភាវវិភាវនេន បរិសំ សោធេតិ. និស្សារេតិ នីហរតិ អវិសុទ្ធទិដ្ឋិតាយ. កស្សចិ ពុទ្ធានុភាវំ អជានន្តស្ស. តស្ស ហិ ឯវំ ភវេយ្យ ‘‘សហសា កថិត’’ន្តិ. ន ហិ កទាចិ ពុទ្ធានំ សហសា កិរិយា នាម អត្ថិ. អស្សាតិ ‘‘កស្សចី’’តិ វុត្តភិក្ខុស្ស. សុត្វាបិ តុណ្ហីភាវំ អាបជ្ជេយ្យាតិ អថាបិ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តំ សព្ពន្តិ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិនា វុត្តំ សព្ពំ បរិកប្បនំ. ន ករិស្សន្តីតិ បរិសាយ លទ្ធិំ សោធេតីតិ សម្ពន្ធោ. លទ្ធិំ បកាសេន្តោតិ មហាសាវជ្ជតាវសេន បកាសេន្តោ. សញ្ញាវិតក្កេហីតិ សុភនិមិត្តានុព្យញ្ជនគ្គាហាទិវសេន បវត្តេហិ សញ្ញាវិតក្កេហិ. តេនាហ ‘‘កិលេសកាមសម្បយុត្តេហី’’តិ. មេថុនសមាចារន្តិ ឥទំ អធិការវសេន វុត្តំ. តទញ្ញម្បិ បន – ‘‘អបិច ខោ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទនំ បរិមទ្ទនំ នហាបនំ សម្ពាហនំ សាទិយតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៥០) អាគតំ វិសភាគវត្ថុវិសយំ អាមិសបរិភោគំ. ‘‘អញ្ញត្រេវ កាមេហិ អញ្ញត្រ កាមសញ្ញាហិ អញ្ញត្រ កាមវិតក្កេហិ សមាចរិស្សតី’’តិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

២៣៨. យោនិសោ បច្ចវេក្ខណេន នត្ថិ ឯត្ថ ឆន្ទរាគោតិ និច្ឆន្ទរាគោ, តំ និច្ឆន្ទរាគំ. កទាចិ ឧបោសថិកភាវេន សមាទិន្នសីលាបិ ហោន្តិ កទាចិ នោតិ អនិពទ្ធសីលានំ គហដ្ឋានំ. សីលសមាទានភាវតោ អន្តរាយករំ. វត្ថុកាមានំ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច. អបច្ចវេក្ខណេន ភិក្ខូនំ អាវរណករំ. បច្ចយានំ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច. អយំ អរិដ្ឋោ ទុគ្គហិតាយ បរិយត្តិយា វសេន អម្ហេ ចេវ អព្ភាចិក្ខតិ, អត្តានញ្ច ខនតិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវតីតិ ឯវំ សញ្ញា មា ហោន្តូតិ ទុគ្គហិតាយ បរិយត្តិយា ទោសំ ទស្សេន្តោ អាហ. ឧគ្គណ្ហន្តីតិ សជ្ឈាយន្តិ ចេវ វាចុគ្គតំ ករោន្តា ធារេន្តិ ចាតិ អត្ថោ.

សុត្តន្តិអាទិនា នវប្បភេទម្បិ បរិយត្តិធម្មំ បរិយាទិយតិ. កថំ សុត្តំ នវប្បភេទំ? សគាថកញ្ហិ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណំ, តទុភយវិនិមុត្តញ្ច សុត្តំ ឧទានាទិវិសេសសញ្ញាវិរហិតំ នត្ថិ, យំ សុត្តង្គំ សិយា, មង្គលសុត្តាទីនញ្ច សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា គាថាភាវតោ ធម្មបទាទីនំ វិយ, គេយ្យង្គសង្គហោ វា សិយា សគាថកត្តា សគាថាវគ្គស្ស វិយ, តថា ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានន្តិ? វុច្ចតេ –

សុត្តន្តិ សាមញ្ញវិធិ, វិសេសវិធយោ បរេ;

សនិមិត្តា និរូឡ្ហត្តា, សហតាញ្ញេន នញ្ញតោ. (ទី. និ. ដី. ១.និទានកថាវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ២.៤.៦; សារត្ថ. ដី. ១.ពាហិរនិទានកថា);

សព្ពស្សបិ ហិ ពុទ្ធវចនស្ស សុត្តន្តិ អយំ សាមញ្ញវិធិ. តេនេវាហ អាយស្មា មហាកច្ចានោ នេត្តិយំ (នេត្តិ. ១.សង្គហវារ) ‘‘នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋី’’តិ. ‘‘ឯត្តកំ តស្ស ភគវតោ សុត្តាគតំ សុត្តបរិយាបន្នំ (បាចិ. ៦៥៥, ១២៤២), សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; កថា. អដ្ឋ. និទានកថា) ឯវមាទិ ច ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ. តទេកទេសេសុ បន គេយ្យាទយោ វិសេសវិធយោ តេន តេន និមិត្តេន បតិដ្ឋិតា. តថា ហិ គេយ្យស្ស សគាថកត្តំ តព្ភាវនិមិត្តំ. លោកេបិ ហិ សសិលោកំ សគាថកំ វា ចុណ្ណិយគន្ថំ ‘‘គេយ្យ’’ន្តិ វទន្តិ. គាថាវិរហេ បន សតិ បុច្ឆំ កត្វា វិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្តំ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនញ្ហិ ‘‘ព្យាករណ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ព្យាករណមេវ វេយ្យាករណំ.

ឯវំ សន្តេ សគាថកាទីនម្បិ បុច្ឆំ កត្វា វិស្សជ្ជនវសេន បវត្តានំ វេយ្យាករណភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ គេយ្យាទិសញ្ញានំ អនោកាសភាវតោ, ‘‘គាថាវិរហេ សតី’’តិ វិសេសិតត្តា ច. តថា ហិ ធម្មបទាទីសុ កេវលំ គាថាពន្ធេសុ, សគាថកត្តេបិ សោមនស្សញាណមយិកគាថាយុត្តេសុ, ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិ (ឥតិវុ. ១) អាទិវចនសម្ពន្ធេសុ, អព្ភុតធម្មបដិសំយុត្តេសុ ច សុត្តវិសេសេសុ យថាក្កមំ គាថា-ឧទាន-ឥតិវុត្តក-អព្ភុតធម្ម-សញ្ញា បតិដ្ឋិតា, តថា សតិបិ គាថាពន្ធភាវេ ភគវតោ អតីតាសុ ជាតីសុ ចរិយានុភាវប្បកាសកេសុ ជាតកសញ្ញា, សតិបិ បញ្ហវិស្សជ្ជនភាវេ សគាថកត្តេ ច កេសុចិ សុត្តន្តេសុ វេទស្ស លភាបនតោ វេទល្លសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ ឯវំ តេន តេន សគាថកត្តាទិនា និមិត្តេន តេសុ តេសុ សុត្តវិសេសេសុ គេយ្យាទិសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ វិសេសវិធយោ សុត្តង្គតោ បរេ គេយ្យាទយោ. យំ បនេត្ថ គេយ្យង្គាទិនិមិត្តរហិតំ, តំ សុត្តង្គំ វិសេសសញ្ញាបរិហារេន សាមញ្ញសញ្ញាយ បវត្តនតោតិ. ននុ ច សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណន្តិ សុត្តង្គំ ន សម្ភវតីតិ ចោទនា តទវត្ថា ឯវាតិ? ន តទវត្ថា សោធិតត្តា. សោធិតញ្ហិ បុព្ពេ ‘‘គាថាវិរហេ សតិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្ត’’ន្តិ.

យញ្ច វុត្តំ ‘‘គាថាភាវតោ មង្គលសុត្តាទីនំ សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា’’តិ (ខុ. បា. ៥.១; សុ. និ. ២៦១), តំ ន, និរុឡ្ហត្តា. និរុឡ្ហោ ហិ មង្គលសុត្តាទីនំ សុត្តភាវោ. ន ហិ តានិ ធម្មបទពុទ្ធវំសាទយោ វិយ គាថាភាវេន បញ្ញាតានិ, កិន្តុ សុត្តភាវេនេវ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុត្តនាមក’’ន្តិ នាមគ្គហណំ កតំ. យំ បន វុត្តំ ‘‘សគាថកត្តា គេយ្យង្គសង្គហោ សិយា’’តិ, តទបិ នត្ថិ, យស្មា សហតាញ្ញេន. សហ គាថាហីតិ ហិ សគាថកំ, សហភាវោ ច នាម អត្ថតោ អញ្ញេន ហោតិ, ន ច មង្គលសុត្តាទីសុ គាថាវិនិមុត្តោ កោចិ សុត្តបទេសោ អត្ថិ, យោ ‘‘សហ គាថាហី’’តិ វុច្ចេយ្យ, ន ច សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថិ. យទបិ វុត្តំ ‘‘ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានំ គេយ្យង្គសង្គហោ សិយា’’តិ, តទបិ ន អញ្ញតោ. អញ្ញា ឯវ ហិ តា គាថា ជាតកាទិបរិយាបន្នត្តា, អតោ ន តាហិ ឧភតោវិភង្គាទីនំ គេយ្យង្គភាវោតិ. ឯវំ សុត្តាទីនំ អង្គានំ អញ្ញមញ្ញសង្ករាភាវោ វេទិតព្ពោ.

អត្ថត្ថន្តិ អត្ថភូតំ យថាភូតំ អត្ថំ. អនត្ថម្បិ កេចិ វិបល្លាសវសេន ‘‘អត្ថោ’’តិ គណ្ហន្តីតិ ‘‘អត្ថត្ថ’’ន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. ការណត្ថន្តិ ការណភូតំ អត្ថំ, សីលំ សមាធិស្ស ការណំ, សមាធិ វិបស្សនាយាតិ ឯវំ តស្ស តស្ស ការណភូតំ អត្ថំ. តេនាហ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ សីល’’ន្តិអាទិ. តេនេតំ ទស្សេតិ – ឥមស្មិំ ឋានេ សីលំ កថិតំ, តញ្ច យាវទេវ សមាធត្ថំ, សមាធិ វិបស្សនត្ថោ, វិបស្សនា មគ្គត្ថា, មគ្គោ ផលត្ថោ, វដ្ដំ កថិតំ យាវទេវ វិវដ្ដាធិគមត្ថន្តិ ជានិតុំ ន សក្កោន្តីតិ. ឯវំ បាឡិយំ ‘‘អត្ថ’’ន្តិ ឥមិនា ភាសិតត្ថបយោជនត្ថានំ គហិតតា វេទិតព្ពា. ន បរិគ្គណ្ហន្តីតិ ន វិចារេន្តិ, និជ្ឈានបញ្ញាក្ខមា ន ហោន្តិ, និជ្ឈាយិត្វា បញ្ញាយ រោចេត្វា គហេតព្ពា ន ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. ឥតិ ឯវំ ឯតាយ បរិយត្តិយា វាទប្បមោក្ខានិសំសា អត្តនោ ឧបរិ បរេហិ អារោបិតវាទស្ស និគ្គហស្ស មោក្ខបយោជនា ហុត្វា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ. វាទប្បមោក្ខោ វា និន្ទាបមោក្ខោ. យស្ស ចាតិ យស្ស ច សីលាទិបូរណេន បត្តព្ពស្ស, មគ្គស្ស វា តទធិគមេន បត្តព្ពស្ស, ផលស្ស វា តទធិគមេន បត្តព្ពស្ស, អនុបាទាវិមោក្ខស្ស វា អត្ថាយ. ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ, ញាយេន បរិយាបុណន្តីតិ អធិប្បាយោ. នានុភោន្តិ ន វិន្ទន្តិ. តេសំ តេ ធម្មា ទុគ្គហិតា ឧបារម្ភមានទប្បមក្ខបឡាសាទិហេតុភាវេន ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ.

២៣៩. អលំ បរិយត្តោ គទោ អស្សាតិ អលគទ្ទោ អនុនាសិកលោបំ ទ-ការាគមញ្ច កត្វា. វដ្ដទុក្ខកន្តារតោ និត្ថរណត្ថាយ បរិយត្តិ និត្ថរណបរិយត្តិ. ភណ្ឌាគារេ និយុត្តោ ភណ្ឌាគារិកោ, ភណ្ឌាគារិកោ វិយ ភណ្ឌាគារិកោ, ធម្មរតនានុបាលកោ. អញ្ញំ អត្ថំ អនបេក្ខិត្វា ភណ្ឌាគារិកស្សេវ សតោ បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ. ‘‘វំសានុរក្ខកោវា’’តិ អវធារណំ សីហាវលោកនញាយេន តន្តិធារកោវ បវេណិបាលកោវាតិ បុរិមបទទ្វយេបិ យោជេតព្ពំ.

យទិ តន្តិធារណាទិអត្ថំ ពុទ្ធវចនស្ស បរិយាបុណនំ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ, កស្មា ‘‘ខីណាសវស្សា’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ, ននុ ឯកច្ចស្ស បុថុជ្ជនស្សបិ អយំ នយោ លព្ភតីតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ. អត្តនោ ឋានេតិ និត្ថរណដ្ឋានេ. កាមំ បុថុជ្ជនោ ‘‘បវេណិំ បាលេស្សាមី’’តិ អជ្ឈាសយេន បរិយាបុណាតិ. អត្តនោ បន ភវកន្តារតោ អនិត្តិណ្ណត្តា តស្ស សា បរិយត្តិ និត្ថរណបរិយត្តិ ឯវ នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘បុថុជ្ជនស្សា’’តិអាទិ.

និជ្ឈានំ ខមន្តីតិ និជ្ឈានបញ្ញំ ខមន្តិ. តត្ថ តត្ថ អាគតេ សីលាទិធម្មេ និជ្ឈាយិត្វា បញ្ញាយ រោចេត្វា យាថាវតោ គហេតព្ពា ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘ឥធ សីល’’ន្តិអាទិ. ន កេវលំ សុគ្គហិតំ បរិយត្តិំ និស្សាយ មគ្គភាវនាផលសច្ឆិកិរិយា, បរវាទនិគ្គហសកវាទបតិដ្ឋាបនាទីនិបិ ឥជ្ឈន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បរវាទេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឧប្បន្នំ បរប្បវាទំ សហធម្មេន សុនិគ្គហំ និគ្គហិត្វា’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.២៦៨). ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានន្តិ ទិដ្ឋិវិនិវេឋនាទិវសេន ឥច្ឆិតំ ឥច្ឆិតំ បាឡិបទេសំ. មោចេតុន្តិ អបនេតុំ. អហិតាយ ទុក្ខាយ អសំវត្តនម្បិ តទភាវេ ឧប្បជ្ជនកហិតសុខស្ស ការណមេវ តស្មិំ សតិ ភាវតោតិ. សុគ្គហិតអលគទ្ទស្សបិ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តនតា ទដ្ឋព្ពា.

២៤០. ឧត្តរន្តិ ឯតេនាតិ ឧត្តរោ, សិនន្តិ ពន្ធន្តីតិ សេតុ, ឧត្តរោ ច សោ សេតុ ចាតិ ឧត្តរសេតុ. កូលំ បរតីរំ វហតិ បាបេតីតិ កុល្លំ. កលាបំ កត្វា ពទ្ធោតិ វេឡុនឡាទីហិ កលាបវសេន ពទ្ធោ. អណុន្តិ ឥទំ អដ្ឋសមាបត្តិអារម្មណំ សញ្ញោជនំ សន្ធាយ វទតិ. ថូលន្តិ ឥតរំ. ទិដ្ឋិន្តិ យថាភូតទស្សនំ, វិបស្សនន្តិ អត្ថោ. ឯវំ បរិសុទ្ធំ ឯវំ បរិយោទាតន្តិ តេភូមកេសុ ធម្មេសុ ញាតំ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ, ឯវំ តណ្ហាទិដ្ឋិសំកិលេសាភាវេន សព្ពសោ វិសុទ្ធំ, បរិសុទ្ធត្តា ឯវ បរិយោទាតំ. ន អល្លីយេថាតិ និកន្តិវសេន ន និស្សយេថ. ន កេលាយេថាតិ ន មមាយេថ. ន ធនាយេថាតិ ធនំ ទ្រព្យំ ន កយិរាថ. ឧភយត្ថាតិ សមថេ វិបស្សនាយ ច.

អសទ្ធម្មេតិអាទីសុ អសតំ ហីនជ្ឈាសយានំ ធម្មោតិ អសទ្ធម្មោ. គាមវាសីនំ ធម្មោតិ គាមធម្មោ. កិលេសានំ វស្សនសភាវតាយ វសលធម្មោ. កិលេសេហិ ទូសិតត្តា ថូលត្តា ច ទុដ្ឋុល្លោ. ឧទកសុទ្ធិបរិយោសានតាយ ឱទកន្តិកោ. ‘‘ធម្មាបិ វោ បហាតព្ពា’’តិ ឥមិនាបិ ឱវាទេន ភិក្ខូ ឧទ្ទិស្ស កថេន្តោបិ អរិដ្ឋំយេវ និគ្គណ្ហាតិ.

២៤១. តិវិធគ្គាហវសេនាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហវសេន. យទិ ឯវំ ‘‘អហំ មមាតិ គណ្ហាតី’’តិ គាហទ្វយមេវ កស្មា វុត្តន្តិ? នយិទមេវំ តត្ថាបិ គាហត្តយស្សេវ វុត្តត្តា. ‘‘អហ’’ន្តិ ហិ ឥមិនា មានទិដ្ឋិគ្គាហា វុត្តា ‘‘អហមស្មី’’តិ គាហសាមញ្ញតោ. ទិដ្ឋិបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ បុរិមុប្បន្នាយ ទិដ្ឋិយា ឧត្តរទិដ្ឋិយា សក្កាយទិដ្ឋិយា សស្សតទិដ្ឋិយា ច ការណភាវតោ. អារម្មណំ បញ្ច ខន្ធា, រូបារម្មណាទីនិ ច. ទិដ្ឋិយា បច្ចយោ អវិជ្ជា-ផស្ស-សញ្ញា-វិតក្ក-អយោនិសោមនសិការ-បាបមិត្តបរតោឃោសាទិកោ ទិដ្ឋិយា ឧបនិស្សយាទិបច្ចយោ. វុត្តញ្ហេតំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១២៤)‘‘កតមានិ អដ្ឋ ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ អវិជ្ជាបិ ផស្សោបិ សញ្ញាបិ វិតក្កោបិ អយោនិសោមនសិការោបិ បាបមិត្តោបិ បរតោឃោសោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ. រូបារម្មណាតិ រុប្បនសភាវធម្មារម្មណា. រូបំ បន អត្តាតិ ន វត្តព្ពំ ឥធ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨១, ៣៤៥) ឥមស្ស គាហស្ស អនធិប្បេតត្តា. សោ ហិ ‘‘យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា បរតោ វុច្ចតិ. ឥធ បន ‘‘រូបវន្តំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ, អត្តនិ រូបំ, រូបស្មិំ អត្តាន’’ន្តិ ឥមេ តយោ គាហា អធិប្បេតាតិ កេចិ, តទយុត្តំ. យស្មា រូបំ អត្តា ន ហោតិ, អត្តគ្គាហស្ស បន អាលម្ពនំ ហោតិ, អត្តសភាវេយេវ វា រូបាទិធម្មេ អារព្ភ អត្តទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ន អត្តានំ តស្ស បរមត្ថតោ អនុបលព្ភនតោ, តស្មា រូបាទិអារម្មណាវ អត្តទិដ្ឋីតិ កត្វា វុត្តំ, រូបំ បន ‘‘អត្តា’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ‘‘យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា បន វិបស្សនាបដិវិបស្សនា វិយ ទិដ្ឋិអនុបស្សនា នាម ទស្សិតា.

គន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនានំ សម្បត្តគាហិន្ទ្រិយវិសយតាយ បត្វា គហេតព្ពតា. តញ្ហិ តស្ស អត្តនោ វិសយំ បរិភុត្វា សម្ពន្ធំ ហុត្វា គណ្ហាតិ. អវសេសានិ សត្តាយតនានិ វិញ្ញាតំ នាម មនសា វិញ្ញាតព្ពតោ. អញ្ញថា ឥតរេសម្បិ វិញ្ញាតតា សិយា. បត្តន្តិ អធិគតំ. បរិយេសិតន្តិ គវេសិតំ. អនុវិចរិតន្តិ ចិន្តិតំ. តេនាហ ‘‘មនសា’’តិ. ឯត្ថ ច បត្តបរិយេសនានំ អបដិក្ខេបស្ស, វិសុំ, ឯកជ្ឈំ បដិក្ខេបស្ស ច វសេន ចតុក្កោដិកំ ទស្សេត្វា បត្តបរិយេសិតេហិ អនុវិចរិតស្ស ភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘លោកស្មិញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិយេសិត្វា បត្តំ បឋមំ ចេតសា បច្ឆា កាយេន បត្តត្តា បត្តំ នាម. បរិយេសិត្វា នោបត្តំ បរិយេសិតំ នាម កេវលំ បរិយេសិតភាវតោ. អបរិយេសិត្វា បត្តញ្ច នោបត្តញ្ច មនសា អនុវិចរិតព្ពតោ មនសានុវិចរិតំ នាម.

អយញ្ច វិកប្បោ អាកុលោ វិយាតិ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. បត្តដ្ឋេនាតិ បត្តភាវេន បត្តតាសាមញ្ញេន. អបរិយេសិត្វា នោបត្តំ មនសានុវិចរិតំ នាម បត្តិយា បរិយេសនាយ ច អភាវតោ. សព្ពំ វា ឯតន្តិ ‘‘បរិយេសិត្វា បត្តម្បី’’តិអាទិនា វុត្តំ ចតុព្ពិធម្បិ. ឥមិនាតិ ‘‘យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ’’តិអាទិវចនេន. វិញ្ញាណារម្មណា តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ កថិតា បារិសេសញាយេន. ឯវំ បារិសេសញាយបរិគ្គហេ កិំ បយោជនន្តិ អាហ ‘‘ទេសនាវិលាសេនា’’តិអាទិ. យេសំ វិនេយ្យានំ ទេសេតព្ពធម្មស្ស សរូបំ អនាមសិត្វា អារម្មណកិច្ច-សម្បយុត្តធម្ម-ផលវិសេសាទិ-បការន្តរវិភាវនេន បដិវេធោ ហោតិ, តេសំ តប្បការភេទេហិ ធម្មេហិ, យេសំ បន យេន ឯកេនេវ បការេន សរូបេនេវ វា វិភាវនេ កតេ បដិវេធោ ហោតិ, តេសំ តំ វត្វា ធម្មិស្សរត្តា តទញ្ញំ និរវសេសាការវិភាវនញ្ច ទេសនាវិលាសោ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋាទិអារម្មណវសេន វិញ្ញាណំ ទស្សិត’’ន្តិ.

ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ ទិដ្ឋិ ឯវ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. យំ រូបំ ឯសា ទិដ្ឋិ ‘‘លោកោ ច អត្តា ចា’’តិ គណ្ហាតិ. តំ រូបំ សន្ធាយ ‘‘សោ លោកោ សោ អត្តា’’តិ វចនំ វុត្តន្តិ យោជនា. សោ បេច្ចភវិស្សាមីតិ ឧទ្ធមាឃាតនិកវាទវសេនាយំ ទិដ្ឋីតិ អាហ ‘‘សោ អហំ បរលោកំ គន្ត្វា និច្ចោ ភវិស្សាមី’’តិអាទិ. ធុវោតិ ថិរោ. សស្សតោតិ សព្ពទាភាវី. អវិបរិណាមធម្មោតិ ជរាយ មរណេន ច អវិបរិណាមេតព្ពសភាវោ, និព្ពិការោតិ អត្ថោ. តម្បិ ទស្សនន្តិ តម្បិ តថាវុត្តំ ទិដ្ឋិទស្សនំ អត្តានំ វិយ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហវិសេសេន គណ្ហាតិ. តេនាហ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិ. ទិដ្ឋារម្មណាតិ ទិដ្ឋិវិសយា. កថំ បន ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិវិសយា ហោតីតិ អាហ ‘‘វិបស្សនាយា’’តិអាទិ. បដិវិបស្សនាកាលេតិ យមកតោ សម្មសនាទិកាលំ សន្ធាយាហ. តត្ថ អក្ខរចិន្តកានំ សទ្ទេ វិយ, វេទជ្ឈាយីនំ វេទសត្ថេ វិយ ច ទិដ្ឋិយំ ទិដ្ឋិគតិកានំ ទិដ្ឋិគ្គាហប្បវត្តិ ទដ្ឋព្ពា.

សមនុបស្សតីតិ បទស្ស ច តស្សោ សមនុបស្សនា អត្ថោតិ យោជនា. តេន សមនុបស្សនា នាម ចតុព្ពិធាតិ ទស្សេតិ. តត្ថ ញាណំ តាវ សមវិសមំ សម្មា យាថាវតោ អនុបស្សតីតិ សមនុបស្សនា. ឥតរា បន សំកិលេសវសេន អនុ អនុ បស្សន្តីតិ សមនុបស្សនា. យទិ ឯវំ ហោតុ តាវ ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា មិច្ឆាទស្សនភាវតោ, កថំ តណ្ហាមានាតិ? តណ្ហាយបិ សត្តានំ បាបករណេ ឧបាយទស្សនវសេន បញ្ញាបតិរូបិកា បវត្តិ លព្ភតេវ, យាយ វញ្ចននិកតិសាចិយោគា សម្ភវន្តិ. មានោបិ សេយ្យាទិនា ទស្សនវសេនេវ តថា អត្តានំ ឩហតីតិ តណ្ហាមានានំ សមនុបស្សនាបតិរូបិកា បវត្តិ លព្ភតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អវិជ្ជមានេតិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិ ឯវំ គហេតព្ពេ តណ្ហាវត្ថុស្មិំ អជ្ឈត្តខន្ធបញ្ចកេ អនុបលព្ភមានេ វិនដ្ឋេ. ន បរិតស្សតិ ភយបរិត្តាសតណ្ហាបរិត្តាសានំ មគ្គេន សមុគ្ឃាតិតត្តា.

២៤២. ចតូហិ ការណេហីតិ ‘‘អសតិ ន បរិតស្សតី’’តិ វុត្តម្បិ ឥតរេហិ តីហិ សហ គហេត្វា វុត្តំ. ចតូហិ ការណេហីតិ ចតុក្កោដិកសុញ្ញតាកថនស្ស ការណេហិ. ពហិទ្ធា អសតីតិ ពាហិរេ វត្ថុស្មិំ អវិជ្ជមានេ. សា បនស្ស អវិជ្ជមានតា លទ្ធវិនាសេន វា អលទ្ធាលាភេន វាតិ បាឡិយំ – ‘‘អហុ វត មេ, តំ វត មេ នត្ថិ, សិយា វត មេ, តំ វតាហំ ន លភាមី’’តិ វុត្តន្តិ តទុភយំ បរិក្ខារវសេន វិភជិត្វា តត្ថ បរិតស្សនំ ទស្សេតុំ ‘‘ពហិទ្ធា បរិក្ខារវិនាសេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យានំ ‘‘រថោ វយ្ហ’’ន្តិ ឯវមាទិ. វាហនំ ហត្ថិអស្សាទិ.

យេហិ កិលេសេហីតិ យេហិ អសន្តបត្ថនាទីហិ កិលេសេហិ. ឯវំ ភវេយ្យាតិ ឯវំ ‘‘អហុ វត មេ’’តិអាទិនា ចោទនាទិ ភវេយ្យ. ទិដ្ឋិដ្ឋានាធិដ្ឋានបរិយុដ្ឋានាភិនិវេសានុសយានន្តិ ឯត្ថ អបរាបរំ បវត្តាសុ ទិដ្ឋីសុ យា បរតោ ឧប្បន្នា ទិដ្ឋិយោ, តាសំ បុរិមុប្បន្នា ទិដ្ឋិយោ ការណដ្ឋេន ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ. អធិករណដ្ឋេន ទិដ្ឋាធិដ្ឋានានិ, បរិយុដ្ឋានប្បត្តិយា សព្ពាបិ ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានិ. ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ២.២០២, ៤២៧; ៣.២៧-២៩; ឧទា. ៥៥; មហានិ. ២០; នេត្តិ. ៥៩) បវត្តិយា អភិនិវេសា. អប្បហីនភាវេន សន្តានេ សយន្តីតិ អនុសយាតិ ឯវំ ទិដ្ឋិដ្ឋានាទីនំ បទានំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តណ្ហាទីហិ កម្បនិយតាយ សព្ពសង្ខារាវ ឥញ្ជិតានីតិ សព្ពសង្ខារឥញ្ជិតានិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឧបធីយតិ ឯត្ថ ទុក្ខន្តិ ឧបធិ, ខន្ធាវ ឧបធិ ខន្ធូបធិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តទេវ ច អាគម្ម តណ្ហា ខីយតិ វិរជ្ជតិ និរុជ្ឈតីតិ យោជនា. ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមិ នាមស្សូតិអាទីសុ និបាតមត្តំ, សំសយេ វា. តាសោតិ អត្តនិយាភាវំ បដិច្ច តណ្ហាបរិត្តាសោ ចេវ ភយបរិត្តាសោ ច. តេនាហ ‘‘តាសោ ហេសោ’’តិអាទិ. នោ ចស្សំ,នោ ច មេ សិយាតិ ‘‘អហ’’ន្តិ កិរ កោចិ នោ ចស្សំ, ‘‘មេ’’តិ ច កិញ្ចិ នោ សិយាតិ. តាសប្បតីការទស្សនញ្ហេតំ.

២៤៣. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឯវំ វុត្តេ’’តិអាទិនា, បុច្ឆានុសន្ធិវសេន បវត្តាយ ‘‘ឆយិមានិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិដ្ឋានានី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤១) វា. សាបិ ហិ អជ្ឈត្តខន្ធវិនាសេ បរិតស្សនកំ ទស្សេត្វា អបរិតស្សនកំ ទស្សេន្តី បវត្តាតិ តស្សនកស្ស សុញ្ញតាទស្សនំ អកិច្ចសាធកម្បិ សុញ្ញតាទស្សនមេវាតិ ឥមេសំ វសេន ‘‘ចតុក្កោដិកា សុញ្ញតា កថិតា’’តិ វុត្តំ. ពហិទ្ធា បរិក្ខារន្តិ ពាហិរំ សវិញ្ញាណកំ អវិញ្ញាណកញ្ច សត្តោបករណំ. តញ្ហិ ជីវិតវុត្តិយា បរិក្ខារកដ្ឋេន ‘‘បរិក្ខារោ’’តិ វុត្តំ. បរិគ្គហំ នាម កត្វាតិ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ បរិគ្គហេតព្ពតាយ បរិគ្គហិតំ នាម កត្វា. សព្ពោបិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ ‘‘អត្តា និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ, អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតី’’តិអាទិនា អត្តទិដ្ឋិសន្និស្សយោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘សក្កាយទិដ្ឋិបមុខា ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិយោ’’តិ. អយាថាវគ្គាហិនា អភិនិវេសនបញ្ញាបនានំ ឧបត្ថម្ភភាវតោ ទិដ្ឋិ ឯវ និស្សយោតិ ទិដ្ឋិនិស្សយោ. បរិគ្គណ្ហេយ្យាតិ និច្ចាទិវិសេសយុត្តំ កត្វា បរិគ្គណ្ហេយ្យ. កិមេវំ បរិគ្គហេតុំ សក្កុណេយ្យ? សព្ពត្ថាតិ ‘‘តំ, ភិក្ខវេ, អត្តវាទុបាទានំ ឧបាទិយេថ, តំ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិនិស្សយំ និស្សយេថា’’តិ ឯតេសុបិ.

២៤៤. អត្តនិ វា សតីតិ យស្ស អត្តនោ សន្តកភាវេន កិញ្ចិ អត្តនិយន្តិ វុច្ចេយ្យ, តស្មិំ អត្តនិ សតិ, សោ ឯវ បន អត្តា បរមត្ថតោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. សក្កា ហិ វត្តុំ ពាហិរកបរិកប្បិតោ អត្តា ‘‘បរមត្ថោ’’តិ? សិយា ខន្ធបញ្ចកំ ញេយ្យសភាវត្តា យថា តំ ឃដោ, យទិ បន តទញ្ញំ នាម កិញ្ចិ អភវិស្ស, ន តំ និយមតោ វិបរីតំ សិយាតិ? ន ច សោ បរមត្ថតោ អត្ថិ បមាណេហិ អនុបលព្ភមានត្តា តុរង្គមវិសាណំ វិយាតិ. អត្តនិយេ វា បរិក្ខារេ សតីតិ ‘‘ឥទំ នាម អត្តនោ សន្តក’’ន្តិ តស្ស កិញ្ចនភាវេន និច្ឆិតេ កិស្មិញ្ចិ វត្ថុស្មិំ សតិ. អត្តនោ ឥទន្តិ ហិ អត្តនិយន្តិ. អហន្តិ សតីតិ ‘‘អហំ នាមាយ’’ន្តិ អហំការវត្ថុភូតេ បរមត្ថតោ និទ្ធារិតសរូបេ កិស្មិញ្ចិ សតិ តស្ស សន្តកភាវេន មមាតិ កិញ្ចិ គហេតុំ យុត្តំ ភវេយ្យ. មមាតិ សតិ ‘‘អហ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ បរមត្ថតោ អត្តនោ អនុបលព្ភមានត្តា អត្តនិយំ កិញ្ចិ បរមត្ថតោ នត្ថេវាតិ សព្ពសង្ខារានំ អនត្តតាយ អនត្តនិយតំ, អនត្តនិយតាយ ច អនត្តកតំ ទស្សេតិ. ភូតតោតិ ភូតត្ថតោ. តថតោតិ តថសភាវតោ. ថិរតោតិ ឋិតសភាវតោ និព្ពិការតោ.

យស្មា ហុត្វា ន ហោតីតិ យស្មា បុព្ពេ អសន្តំ បច្ចយសមវាយេន ហុត្វា ឧប្បជ្ជិត្វា បុន ភង្គុបគមេន ន ហោតិ, តស្មា ន និច្ចន្តិ អនិច្ចំ, អធុវន្តិ អត្ថោ. តតោ ឯវ ឧប្បាទវយវត្តិតោតិ ឧប្បជ្ជនវសេន និរុជ្ឈនវសេន ច បវត្តនតោ. សភាវវិគមោ ឥធ វិបរិណាមោ, ខណិកតា តាវកាលិកតា, និច្ចសភាវាភាវោ ឯវ និច្ចបដិក្ខេបោ. អនិច្ចធម្មា ហិ តេនេវ អត្តនោ អនិច្ចភាវេន អត្ថតោ និច្ចតំ បដិក្ខិបន្តិ នាម. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ន និច្ចន្តិ អនិច្ច’’ន្តិ. ឧប្បាទជរាភង្គវសេន រូបស្ស និរន្តរពាធតាតិ បដិបីឡនាការេនស្ស ទុក្ខតា. សន្តាបោ ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ បរិទហនំ, តតោ ឯវស្ស ទុស្សហតាយ ទុក្ខមតា. តិស្សន្នំ ទុក្ខតានំ សំសារទុក្ខស្ស ច អធិដ្ឋានតាយ ទុក្ខវត្ថុកតា. សុខសភាវាភាវោ ឯវ សុខបដិក្ខេបោ. វិបរិណាមធម្មន្តិ ជរាយ មរណេន ច វិបរិណមនសភាវំ. យស្មា ឥទំ រូបំ បច្ចយសមវាយេន ឧប្បាទំ, ឧប្បាទានន្តរំ ជរំ បត្វា អវស្សមេវ ភិជ្ជតិ, ភិន្នញ្ច ភិន្នមេវ, នាស្ស កស្សចិ សង្កមោតិ ភវន្តរានុបគមនសង្ខាតេន សង្កមាភាវេន វិបរិណាមធម្មតំ បាកដំ កាតុំ ‘‘ភវសង្កន្តិ ឧបគមនសភាវ’’ន្តិ វុត្តំ. បកតិភាវវិជហនំ សភាវវិគមោ និរុជ្ឈនមេវ. ន្តិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ រូបំ. ឥមិនាតិ ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ រូបស្ស តណ្ហាទិគ្គាហានំ វត្ថុភាវបដិក្ខេបេន. រូបញ្ហិ ឧប្បន្នំ ឋិតិំ មា បាបុណាតុ, ឋិតិប្បត្តំ មា ជីរតុ, ជរប្បត្តំ មា ភិជ្ជតុ, ឧទយព្ពយេហិ មា កិលមិយតូតិ ន ឯត្ថ កស្សចិ វសីភាវោ អត្ថិ, ស្វាយមស្ស អវសវត្តនដ្ឋោ អនត្តតាសល្លក្ខណស្ស ការណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អវសវត្តនាការេន រូបំ, ភន្តេ, អនត្តាតិ បដិជានន្តី’’តិ. និវាសិការកវេទកអធិដ្ឋាយកវិរហេន តតោ សុញ្ញតា សុញ្ញដ្ឋោ, សាមិភូតស្ស កស្សចិ អភាវោ អស្សាមិកដ្ឋោ, យថាវុត្តវសវត្តិភាវាភាវោ អនិស្សរដ្ឋោ, បរបរិកប្បិតអត្តសភាវាភាវោ ឯវ អត្តបដិក្ខេបដ្ឋោ.

យស្មា អនិច្ចលក្ខណេន វិយ ទុក្ខលក្ខណំ, តទុភយេន អនត្តលក្ខណំ សុវិញ្ញាបយំ, ន កេវលំ, តស្មា តទុភយេនេត្ថ អនត្តលក្ខណវិភាវនំ កតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនិច្ចវសេនាតិ អនិច្ចតាវសេន. ទុក្ខវសេនាតិ ទុក្ខតាវសេន. ន ឧបបជ្ជតីតិ ន យុជ្ជតិ. តមេវ អយុជ្ជមានតំ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុស្ស ឧប្បាទោបី’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា អត្តវាទី អត្តានំ និច្ចំ បញ្ញបេតិ, ចក្ខុំ បន អនិច្ចំ, តស្មា ចក្ខុ វិយ អត្តាបិ អនិច្ចោ អាបន្នោ. តេនាហ ‘‘យស្ស ខោ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ វេតីតិ វិគច្ឆតិ និរុជ្ឈតិ. ឥតិ ចក្ខុ អនត្តាតិ ចក្ខុស្ស ឧទយព្ពយវន្តតាយ អនិច្ចតា, អត្តនោ ច អត្តវាទិនា អនិច្ចតាយ អនិច្ឆិតត្តា ចក្ខុ អនត្តា.

កាមំ អនត្តលក្ខណសុត្តេ (សំ. និ. ៣.៥៩; មហាវ. ២០) – ‘‘យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, រូបំ អនត្តា, តស្មា រូបំ អាពាធាយ សំវត្តតី’’តិ រូបស្ស អនត្តតាយ ទុក្ខតា វិភាវិតា វិយ ទិស្សតិ, តថាបិ ‘‘យស្មា រូបំ អាពាធាយ សំវត្តតិ, តស្មា អនត្តា’’តិ បាកដតាយ សាពាធតាយ រូបស្ស អត្តសារាភាវោ វិភាវិតោ, តតោ ឯវ ច ‘‘ន លព្ភតិ រូបេ ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’តិ រូបេ កស្សចិ អនិស្សរតា, តស្ស ច អវសវត្តនាការោ ទស្សិតោតិ អាហ ‘‘ទុក្ខវសេន អនត្តតំ ទស្សេតី’’តិ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ យំ វត្ថុ អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ ឧទយព្ពយបដិបីឡិតត្តា, យំ បន និច្ចំ តទភាវតោ, តំ សុខំ យថា តំ និព្ពានន្តិ អធិប្បាយោ. យំ តន្តិ ការណនិទ្ទេសោវាយំ, យស្មា រូបំ អនិច្ចំ, តំ តស្មាតិ អត្ថោ. យំ ទុក្ខំ តទនត្តាតិ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អនិច្ចន្តិ ឥមិនា ឃដាទិ វិយ បច្ចយុប្បន្នត្តា រូបំ អនិច្ចន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ឥមិនាវ នយេន ‘‘អនត្តា’’តិ វត្តុំ លព្ភមានេបិ ‘‘អនត្តា’’តិ វត្តា នាម នត្ថិ. ឯវំ ទុក្ខន្តិ វទន្តីតិ ឯត្ថាបិ យថារហំ វត្តព្ពំ ‘‘អក្ខិសូលាទិវិការប្បត្តកាលេ វិយ បច្ចយុប្បន្នត្តា ទុក្ខំ រូប’’ន្តិអាទិនា. ទុទ្ទសំ ទុប្បញ្ញាបនំ. តថា ហិ សរភង្គាទយោបិ សត្ថារោ នាទ្ទសំសុ, កុតោ បញ្ញាបនា. តយិទំ អនត្តលក្ខណំ.

តស្មាតិហាតិអាទិនា តិយទ្ធគតរូបំ លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯតរហិ អញ្ញទាបី’’តិ. តំ បន យាទិសំ តាទិសម្បិ តថា វុត្តន្តិ អជ្ឈត្តាទិវិសេសោបិ វត្តព្ពោ. បិ-សទ្ទេន វា តស្សាបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

២៤៥. ឧក្កណ្ឋតីតិ នាភិរមតិ. អញ្ញត្ថ ‘‘និព្ពិទា’’តិ ពលវវិបស្សនា វុច្ចតិ, សានុលោមា បន សង្ខារុបេក្ខា ‘‘វុដ្ឋានគាមិនី’’តិ, សា ឥធ កថំ និព្ពិទា នាម ជាតាតិ អាហ ‘‘វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ ហី’’តិអាទិ. ឥមិនា សិខាបត្តនិព្ពេទតាយ វុដ្ឋានគាមិនី ឥធ និព្ពិទានាមេន វុត្តាតិ ទស្សេតិ.

‘‘សោ អនុបុព្ពេន សញ្ញគ្គំ ផុសតី’’តិ (ទី. និ. ១.៤១៤, ៤១៥) វត្វា ‘‘សញ្ញា ខោ បោដ្ឋបាទ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា ញាណ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៤១៦) វុត្តត្តា សញ្ញគ្គន្តិ វុត្តា លោកិយាសុ បហានសញ្ញាសុ សិខាបត្តភាវតោ. ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ វុត្តា ឥទប្បច្ចយតាទស្សនស្ស មត្ថកប្បត្តីតិ កត្វា. តតោ បរញ្ហិ អសង្ខតារម្មណំ ញាណំ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘បុព្ពេ ខោ សុសិម ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, បច្ឆា និព្ពានេ ញាណ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៧០). បារិសុទ្ធិបធានិយង្គន្តិ វុត្តា មគ្គាធិគមស្ស បរិបន្ថភូតសព្ពសំកិលេសវិសុទ្ធិ បធានិកស្ស យោគិនោ, បធានភាវនាយ វា ជាតំ អង្គន្តិ កត្វា. បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ វុត្តា បរមុក្កំសគតបដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិភាវតោ. អតម្មយតន្តិ ឯត្ថ តម្មយតា នាម តណ្ហា, កាមតណ្ហាទីសុ តាយ តាយ និព្ពត្តត្តា តម្មយំ នាម តេភូមិកប្បវត្តំ, តស្ស ភាវោតិ កត្វា. តស្សា តណ្ហាយ បរិយាទានតោ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា អតម្មយតាតិ វុច្ចតិ. និស្សាយាតិ តំ អតម្មយតំ បច្ចយំ កត្វា. អាគម្មាតិ តស្សេវ វេវចនំ. នានត្តាតិ នានាសភាវា ពហូ អនេកប្បការា. នានត្តសិតាតិ នានារម្មណនិស្សិតា រូបាទិវិសយា. ឯកត្តាតិ ឯកសភាវា. ឯកត្តសិតាតិ ឯកំយេវ អារម្មណំ និស្សិតា. តំ និស្សាយាតិ តំ ឯកត្តសិតំ ឧបេក្ខំ បច្ចយំ កត្វា. ឯតិស្សាតិ ឯតិស្សា ឧបេក្ខាយ. បហានំ ហោតីតិ អញ្ញាណុបេក្ខតោ បភុតិ សព្ពំ ឧបេក្ខំ បជហិត្វា ឋិតស្ស ‘‘អតម្មយតា’’តិ វុត្តាយ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ អរូបាវចរសមាបត្តិឧបេក្ខាយ វិបស្សនុបេក្ខាយ ច បហានំ ហោតីតិ បរិយាទានន្តិ វុត្តាតិ. សព្ពសង្ខារគតស្ស មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខានស្ស សិខាបត្តភាវតោ វុដ្ឋានគាមិនី មុញ្ចិតុកម្យតា បដិសង្ខានន្តិ ច វុត្តា. មុទុមជ្ឈាទិវសេន បវត្តិអាការមត្តំ, អត្ថតោ ឯកត្ថា មុញ្ចិតុកម្យតាទយោ, ព្យញ្ជនមេវ នានំ. ទ្វីហិ នាមេហីតិ គោត្រភុ, វោទានន្តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ នាមេហិ.

វិរាគោតិ មគ្គោ, អច្ចន្តមេវ វិរជ្ជតិ ឯតេនាតិ វិរាគោ, តេន. មគ្គេន ហេតុភូតេន. វិមុច្ចតីតិ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិវសេន វិមុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘ផលំ កថិត’’ន្តិ.

មហាខីណាសវោតិ បសំសាវចនំ យថា ‘‘មហារាជា’’តិ. តថា ហិ តំ បសំសន្តោ សត្ថា ‘‘អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តបលិឃោ ឥតិបី’’តិអាទិមាហាតិ. តទត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឥទានិ តស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថាភូតេហីតិ យាថាវតោ ភូតេហិ. ទុរុក្ខិបនដ្ឋេនាតិ បចុរជនេហិ ឧក្ខិបិតុំ អសក្កុណេយ្យភាវេន. និព្ពាននគរប្បវេសេ វិពន្ធនេន បលិឃោ វិយាតិ បលិឃោតិ វុច្ចតិ. មត្ថកច្ឆិន្នោ តាលោ បត្តផលាទីនំ អនង្គតោ តាលាវត្ថុ អសិវេ ‘‘សិវា’’តិ សមញ្ញា វិយ. តេនាហ ‘‘សីសច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតា’’តិ. បុនព្ភវស្ស ករណសីលោ, បុនព្ភវំ វា ផលំ អរហតីតិ បោនោភវិកោ. ឯវំភូតោ បន បុនព្ភវំ ទេតិ នាមាតិ អាហ ‘‘បុនព្ភវទាយកោ’’តិ. បុនព្ភវខន្ធានំ បច្ចយោតិ ឥមិនា ជាតិសំសារោតិ ផលូបចារេន ការណំ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. បរិក្ខាតិ វុច្ចតិ សន្តានស្ស បរិក្ខិបនតោ. សំកិណ្ណត្តាតិ សព្ពសោ កិណ្ណត្តា វិនាសិតត្តា. គព្ភីរានុគតដ្ឋេនាតិ គម្ភីរំ អនុបវិដ្ឋដ្ឋេន. លុញ្ចិត្វាតិ ឧទ្ធរិត្វា. ឯតានីតិ កាមរាគសញ្ញោជនាទីនិ. អគ្គឡាតិ វុច្ចន្តិ អវធារណដ្ឋេន. អគ្គមគ្គេន បតិតោ មានទ្ធជោ ឯតស្សាតិ បតិតមានទ្ធជោ. ឥតរភារោរោបនស្ស បុរិមបទេហិ បកាសិតត្តា ‘‘មានភារស្សេវ ឱរោបិតត្តា បន្នភារោតិ អធិប្បេតោ’’តិ វុត្តំ. មានសំយោគេនេវ វិសំយុត្តត្តាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ចបិ ខន្ធេ អវិសេសតោ អស្មីតិ គហេត្វា បវត្តមានោ ‘‘អស្មិមានោ’’តិ អធិប្បេតោតិ វុត្តំ ‘‘រូបេ អស្មីតិ មានោ’’តិអាទិ.

នគរទ្វារស្ស បរិស្សយបដិពាហនត្ថញ្ចេវ សោភនត្ថញ្ច ឧភោសុ បស្សេសុ ឯសិកត្ថម្ភេ និខណិត្វា ឋបេន្តីតិ អាហ ‘‘នគរទ្វារេ ឧស្សាបិតេ ឯសិកត្ថម្ភេ’’តិ. បាការវិទ្ធំសនេនេវ បរិក្ខាយ ភូមិសមករណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បាការំ ភិន្ទន្តោ បរិក្ខំ សំកិរិត្វា’’តិ. ឯវន្តិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. សន្តោ សំវិជ្ជមានោ កាយោ ធម្មសមូហោតិ សក្កាយោ, ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ. ទ្វត្តិំស កម្មការណា ទុក្ខក្ខន្ធេ អាគតា. អក្ខិរោគសីសរោគាទយោ អដ្ឋនវុតិ រោគា. រាជភយាទីនិ បញ្ចវីសតិ មហាភយានិ.

២៤៦. អនធិគមនីយវិញ្ញាណតន្តិ ‘‘ឥទំ នាម និស្សាយ ឥមិនា នាម អាការេន បវត្តតី’’តិ ឯវំ ទុវិញ្ញេយ្យចិត្តតំ. អន្វេសន្តិ បច្ចត្តេ ឯកវចនន្តិ អាហ ‘‘អន្វេសន្តោ’’តិ. សត្តោបិ តថាគតោតិ វុច្ចតិ ‘‘តថាគតោ បរំ មរណា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៦៥) វិយ. សត្តោ ហិ យថេកោ កម្មកិលេសេហិ ឥត្ថត្តំ អាគតោ, តថា អបរោបិ អាគតោតិ ‘‘តថាគតោ’’តិ វុច្ចតិ. ឧត្តមបុគ្គលោតិ ភគវន្តំ សន្ធាយ វទតិ. ខីណាសវោបីតិ យោ កោចិ ខីណាសវោបិ ‘‘តថាគតោ’’តិ អធិប្បេតោ. សោបិ ហិ យថេកោ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សូបដ្ឋិតចិត្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វា អនុត្តរំ អរហត្តំ អាគតោ អធិគតោ, តថា អបរោបិ អាគតោតិ ‘‘តថាគតោ’’តិ វុច្ចតិ. អសំវិជ្ជមានោតិ បរមត្ថតោ អនុបលព្ភនីយោ. អវិន្ទេយ្យោតិ ន វិន្ទិតព្ពោ, ទុវិញ្ញេយ្យោតិ អត្ថោ.

តថាគតោ សត្តោ បុគ្គលោតិ ន បញ្ញបេមិ បរមត្ថតោ សត្តស្សេវ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. កិំ បញ្ញបេស្សាមិ បញ្ញត្តិឧបាទានស្សបិ ធរមានកស្ស អភាវតោ. ‘‘អនុប្បាទោ ខេមំ, អនុប្បត្តិ ខេម’’ន្តិអាទិនា អសង្ខតាយ ធាតុយា បក្ខន្ធនវសេន បវត្តំ អគ្គផលសមាបត្តិអត្ថំ វិបស្សនាចិត្តំ វា.

តុច្ឆាតិ ករណេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘តុច្ឆកេនា’’តិ. វិនយតីតិ វិនយោ, សោ ឯវ វេនយិកោ. តថា មន្តិ តថាភូតំ មំ. បរមត្ថតោ វិជ្ជមានស្ស ហិ សត្តស្ស អភាវំ វទន្តោ សត្តវិនាសបញ្ញាបកោ ច នាម សិយា, អហំ បន បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានំ តំ ‘‘នត្ថី’’តិ វទាមិ. យថា ច លោកោ វោហរតិ, តថេវ តំ វោហរាមិ, តថាភូតំ មំ យេ សមណព្រាហ្មណា ‘‘វេនយិកោ សមណោ គោតមោ’’តិ វទន្តា អសតា តុច្ឆា មុសា អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តីតិ យោជនា. អប្បដិសន្ធិកស្ស ខីណាសវស្ស ចរិមចិត្តំ និរុបាទានតោ អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ បរិនិព្ពុតំ ឥទំ នាម និស្សិតន្តិ ន បញ្ញាយតីតិ វទន្តោ កិមេត្តាវតា ឧច្ឆេទវាទី ភវេយ្យ, នាហំ កទាចិបិ អត្ថិ, នាបិ កោចិ អត្ថីតិ វទាមិ. ឯវំ សន្តេ កិំ និស្សាយ តេ មោឃបុរិសា សតោ សត្តស្ស នាម ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេតីតិ វទន្តា អសតា…បេ… អព្ភាចិក្ខន្តីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

មហាពោធិមណ្ឌម្ហីតិ ពោធិមណ្ឌគ្គហណេន សត្តសត្តាហមាហ. តេន ធម្មចក្កបវត្តនតោ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ២.៣០) បុព្ពេ វុត្តំ តន្តិទេសនំ វទតិ. ចតុសច្ចមេវ បញ្ញបេមីតិ ឯតេន សច្ចវិមុត្តា សត្ថុទេសនា នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច – ‘‘បុព្ពេ ចេវ ឯតរហិ ច ទុក្ខញ្ចេវ បញ្ញបេមិ ទុក្ខស្ស ច និរោធ’’ន្តិ វទន្តោ ភគវា នាហំ កទាចិបិ ‘‘អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតិ, វិនស្សតី’’តិ វា, ‘‘អត្តា នាម កោចិ អត្ថី’’តិ វា វទាមិ. ឯវំ សន្តេ កិំ និស្សាយ តេ មោឃបុរិសា ‘‘សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេតី’’តិ អសតា តុច្ឆេន អព្ភាចិក្ខន្តីតិ ទស្សេតិ. បរេតិ អមាមកា, មម ឱវាទស្ស អភាជនភូតាតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘សច្ចានិ…បេ… អសមត្ថបុគ្គលា’’តិ. អធិប្បាយេនាតិ ឥមិនា តេសំ អធិប្បាយមត្តំ, រោសនវិហេសនានិ បន តថាគតស្ស អាកាសស្ស វិលិខនំ វិយ ន សម្ភវន្តិយេវាតិ ទស្សេតិ. អាហនតិ ចិត្តន្តិ អាឃាតោ. អប្បតីតា ហោន្តិ ឯតេនាតិ អប្បច្ចយោ. ចិត្តំ ន អភិរាធយតីតិ អនភិរទ្ធិ. អតុដ្ឋីតិ តុដ្ឋិបដិបក្ខោ តថាបវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ, កោធោ ឯវ វា.

បរេតិ អញ្ញេ ឯកច្ចេ. អានន្ទន្តិ បមោទន្តិ ឯតេនាតិ អានន្ទោ, បីតិយា ឯវេតំ អធិវចនំ. សោភនមនតា សោមនស្សំ, ចេតសិកសុខស្សេតំ អធិវចនំ. ឧប្បិលតិ បុរិមាវត្ថាយ ភិជ្ជតិ វិសេសំ អាបជ្ជតីតិ ឧប្បិលំ, តទេវ ឧប្បិលាវិតំ, តស្ស ភាវោ ឧប្បិលាវិតត្តំ. យាយ ឧប្បន្នាយ កាយចិត្តំ វាតបូរិតភត្តា វិយ ឧទ្ធុមាយនាការប្បត្តំ ហោតិ, តស្សា គេហស្សិតាយ ឱទគ្គិយបីតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិតុំ អសមត្ថាតិ ទុក្ខមេវ ឧប្បជ្ជតិ និរុជ្ឈតិ ច, ន អញ្ញោ សត្តោ នាម អត្ថីតិ ឯវំ ជានិតុំ អសមត្ថា ‘‘អត្តា នាម អត្ថី’’តិ ឯវំទិដ្ឋិនោ អប្បហីនវិបល្លាសា. ឧត្តមំ បសាទនីយដ្ឋានំ តថាគតម្បិ អក្កោសន្តិ, កិមង្គំ បន ភិក្ខូតិ អធិប្បាយោ.

២៤៧. អនត្តនិយេបិ ខន្ធបញ្ចកេ មិច្ឆាគាហវសេន អត្តនិយសញ្ញាយ បវត្តស្ស ឆន្ទរាគស្ស បហានំ. អម្ហាកំ នេវ អត្តាតិ យស្មា រូបវេទនាទិយេវ អត្តគ្គាហវត្ថុ តព្ពិនិមុត្តស្ស លោភនេយ្យស្ស អភាវតោ. ឯតំ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ ន អម្ហាកំ រូបំ, ន វិញ្ញាណំ, តស្មា អម្ហាកំ នេវ អត្តាតិ យោជនា. អជ្ឈត្តិកស្ស វត្ថុនោ នេវ អត្តាតិ បដិក្ខិត្តត្តា ពាហិរវត្ថុ អត្តនិយភាវេន បដិក្ខិត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អម្ហាកំ ចីវរាទិបរិក្ខារោបិ ន ហោតី’’តិ. ខន្ធបញ្ចកំយេវាតិ ពាហិរវត្ថុំ និទស្សនំ កត្វា ខន្ធបញ្ចកំយេវ ន តុម្ហាកន្តិ បជហាបេតិ. ន ឧប្បាដេត្វា កន្ទំ វិយ. ន លុញ្ចិត្វា វា កេសេ វិយាតិ. ឥមិនា រូបាទីនំ នាមមុខេន បហានំ ឥច្ឆន្តិ. ឧល្លិង្គិតមត្ថំ ឆន្ទរាគវិនយេន បជហាបេតីតិ សរូបតោ ទស្សេតិ.

២៤៨. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា’’តិអាទិ ទេសនា តិបរិវដ្ដំ. យាវ ឥមំ ឋានន្តិ ‘‘ឯវំ ស្វាក្ខាតោ’’តិ យាវាយំ បាឡិបទេសោ. សុវិញ្ញេយ្យភាវេន អក្ខាតត្តាបិ ស្វាក្ខាតោតិ អាហ ‘‘សុកថិតត្តា ឯវ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ’’តិ. តិរិយំ វិទារណេន ឆិន្នំ, ទីឃសោ ផាលនេន ភិន្នំ, តតោ ឯវ តត្ថ តត្ថ សិព្ពិតគណ្ឋិកតជិណ្ណវត្ថំ បិលោតិកា, តទភាវតោ ឆិន្នបិលោតិកោ, បិលោតិករហិតោតិ អត្ថោ. ឥរិយាបថ-សណ្ឋបនអវិជ្ជមានឈាន-វិបស្សនានិ ឆិន្នាយ អវិជ្ជមានាយ បដិបត្តិយា សិព្ពនគណ្ឋិករណសទិសានិ, តាទិសំ ឥធ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ន ហេត្ថ…បេ… អត្ថី’’តិ. បតិដ្ឋាតុំ ន លភតីតិ បេសលេហិ សទ្ធិំ សំវាសវសេនបិ បតិដ្ឋាតុំ ន លភតិ, វិសេសាធិគមវសេន បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

ការណ្ឌវំ និទ្ធមថាតិ វិបន្នសីលតាយ កចវរភូតំ បុគ្គលំ កចវរមិវ និរបេក្ខា អបនេថ. កសម្ពុញ្ចាបកស្សថាតិ កសដភូតញ្ច នំ ខត្តិយាទីនំ មជ្ឈគតំ សម្ភិន្នំ បគ្ឃរិតកុដ្ឋំ ចណ្ឌាលំ វិយ អបកស្សថ និក្កឌ្ឍថ. កិំ ការណំ? សង្ឃារាមោ នាម សីលវន្តានំ កតោ, ន ទុស្សីលានំ, យតោ ឯតទេវ. តតោ បលាបេ វាហេថ, អស្សមណេ សមណមានិនេតិ យថា បលាបា អន្តោសាររហិតា អតណ្ឌុលា ពហិ ថុសេន វីហិ វិយ ទិស្សន្តិ, ឯវំ បាបភិក្ខូ អន្តោសីលរហិតាបិ ពហិ កាសាវាទិបរិក្ខារេន ភិក្ខូ វិយ ទិស្សន្តិ, តស្មា ‘‘បលាបា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេ បលាបេ វាហេថ ឱធុនាថ វិធមថ. បរមត្ថតោ អស្សមណេ វេសមត្តេន សមណមានិនេ ឯវំ និទ្ធមិត្វាន…បេ…បតិស្សតាតិ. តត្ថ កប្បយវ្ហោតិ កប្បេថ, ករោថាតិ វុត្តំ ហោតិ. បតិស្សតាតិ បតិ បតិ សតា សម្បជានន្តា សុដ្ឋុ បជានន្តា. បតិស្សតា វា សប្បតិស្សា អញ្ញមញ្ញំ សគារវា. អថេវំ សុទ្ធា សុទ្ធេហិ សំវាសំ កប្បេន្តា ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សមគ្គា. អនុក្កមេន បរិបាកគតបញ្ញតាយ និបកា. សព្ពស្សេវិមស្ស ទុក្ខវដ្ដស្ស អន្តំ ករិស្សថ, បរិនិព្ពានំ បាបុណិស្សថាតិ អត្ថោ.

វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នវដ្ដមូលកត្តា.

ធម្មំ អនុស្សរន្តិ, ធម្មស្ស វា អនុស្សរណសីលាតិ ធម្មានុសារិនោ. ឯវំ សទ្ធានុសារិនោបិ វេទិតព្ពា. បដិបន្នស្សាតិ បដិបជ្ជមានស្ស, សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋោបិ អធិប្បេតោ. អធិមត្តន្តិ ពលវំ. បញ្ញាវាហីតិ បញ្ញំ វាហេតិ, បញ្ញា វា ឥមំ បុគ្គលំ វហតីតិ បញ្ញាវាហីតិបិ វទន្តិ. បញ្ញាបុព្ពង្គមន្តិ បញ្ញំ បុរេចារិកំ កត្វា. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ឯវរូបោ បុគ្គលោ បញ្ញាសង្ខាតេន ធម្មេន សរតិ អនុស្សរតីតិ ធម្មានុសារី. សទ្ធាវាហីតិ សទ្ធំ វាហេតិ, សទ្ធា វា ឥមំ បុគ្គលំ វហតីតិ សទ្ធាវាហីតិបិ វទន្តិ. សទ្ធាបុព្ពង្គមន្តិ សទ្ធំ បុរេចារិកំ កត្វា. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ឯវរូបោ បុគ្គលោ សទ្ធាយ សរតិ អនុស្សរតីតិ សទ្ធានុសារី. សទ្ធាមត្តន្តិ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ សទ្ទហនមត្តំ. មត្ត-សទ្ទេន អវេច្ចប្បសាទំ និវត្តេតិ. បេមមត្តន្តិ យថាវុត្តសទ្ធានុសារេន ឧប្បន្នំ តុដ្ឋិមត្តំ. សិនេហោតិ កេចិ. ឯវំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា និសិន្នានន្តិ កលាបសម្មសនាទិវសេន អារទ្ធវិបស្សនានំ. ឯកា សទ្ធាតិ វិបស្សនានុសារេន ស្វាក្ខាតធម្មតា សិទ្ធា, តតោ ឯវ ឯកា សេដ្ឋា ឧឡារា សទ្ធា ឧប្បជ្ជតិ. ឯកំ បេមន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សគ្គេ ឋបិតា វិយ ហោន្តីតិ តេសំ សទ្ធាបេមានំ សគ្គសំវត្តនិយតាយ អព្យភិចារីភាវមាហ. ចូឡសោតាបន្នោតិ វទន្តិ ឯកទេសេន សច្ចានុពោធេ ឋិតត្តា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អលគទ្ទូបមសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.