៣. វម្មិកសុត្តវណ្ណនា

២៤៩. បិយវចនន្តិ បិយសមុទាចារោ. វិញ្ញុជាតិកា ហិ បរំ បិយេន សមុទាចរន្តា ‘‘ភវ’’ន្តិ វា, ‘‘ទេវានំ បិយោ’’តិ វា, ‘‘អាយស្មា’’តិ វា សមុទាចរន្តិ, តស្មា សម្មុខា សម្ពោធនវសេន ‘‘អាវុសោ’’តិ, តិរោក្ខំ ‘‘អាយស្មា’’តិ អយម្បិ សមុទាចារោ. មហាកស្សបឧរុវេលកស្សបាទយោ អញ្ញេបិ កស្សបនាមកា អត្ថីតិ ‘‘កតរស្ស កស្សបស្សា’’តិ បុច្ឆន្តិ. រញ្ញាតិ កោសលរញ្ញា. ‘‘សញ្ជានិំសូ’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អស្សាតិ កុមារកស្សបស្ស, ‘‘សញ្ជានិំសូ’’តិ វុត្តសញ្ជាននស្ស វា. បុញ្ញានិ ករោន្តោតិ កប្បសតសហស្សំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច និព្ពត្តិត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ភាវេន្តោ. ឱសក្កន្តេតិ បរិហាយមានេ. បឋមន្តិ កុមារិកាកាលេ. សត្ថា ឧបាលិត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសិ តំ អធិករណំ វិនយកម្មេនេវស្សា ភិក្ខុនិយា បព្ពជ្ជាយ អរោគភាវំ.

បញ្ញត្តិវិភាវនាតិ ‘‘អន្ធវន’’ន្ត្វេវ បញ្ញាយមានស្ស វិភាវនា. ឱលីយតីតិ សង្កុចតិ សណិកំ វត្តតិ. ភាណកោតិ សរភាណកោ. យំ អត្ថិ, តំ គហេត្វាតិ ឥទានិ បរិយេសិតព្ពដ្ឋានំ នត្ថិ, យថាគតំ បន យំ អត្ថិ, តំ គហេត្វា. ពលវគុណេតិ អធិមត្តគុណេ. កស្សបភគវតោ កាលេ និរុឡ្ហសមញ្ញាវសេន វចនសន្តតិយា អវិច្ឆេទេន ច ឥមស្មិម្បិ ពុទ្ធុប្បាទេ តំ ‘‘អន្ធវន’’ន្ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ, ឧបរូបរិវឌ្ឍមានាយ បថវិយា ឧបរិ រុក្ខគច្ឆាទីសុ សញ្ជាយន្តេសុបីតិ. សេក្ខបដិបទន្តិ សេក្ខភាវាវហំ វិសុទ្ធិបដិបត្តិំ.

អញ្ញតរ-សទ្ទោ អបាកដេ វិយ បាកដេបិ វត្តតិ ឯក-សទ្ទេន សមានត្ថត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អភិជានាតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ភយភេរវទស្សិតម្បិ អភិក្កន្ត-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារំ ឥធ ទស្សេន្តោ ឯវំ ហេដ្ឋា តត្ថ តត្ថ កតា អត្ថសំវណ្ណនា បរតោ តស្មិំ តស្មិំ សុត្តបទេសេ យថារហំ វត្តព្ពាតិ នយទស្សនំ ករោតិ. កញ្ចនសន្និភត្តចតា សុវណ្ណវណ្ណគ្គហណេន គហិតាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឆវិយ’’ន្តិ. ឆវិគតា បន វណ្ណធាតុ ឯវ ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ’’តិ ឯត្ថ វណ្ណគ្គហណេន គហិតាតិ អបរេ. វណ្ណីយតិ កិត្តីយតិ ឧគ្ឃោសនន្តិ វណ្ណោ, ថុតិ. វណ្ណីយតិ អសង្ករតោ វវត្ថបីយតីតិ វណ្ណោ, កុលវគ្គោ. វណ្ណីយតិ ផលំ ឯតេន យថាសភាវតោ វិភាវីយតីតិ វណ្ណោ, ការណំ. វណ្ណនំ ទីឃរស្សាទិវសេន សណ្ឋហនន្តិ វណ្ណោ, សណ្ឋានំ. វណ្ណីយតិ អណុមហន្តាទិវសេន បមីយតីតិ វណ្ណោ, បមាណំ. វណ្ណេតិ វិការមាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ វណ្ណោ, រូបាយតនំ. ឯវំ តេន តេន បវត្តិនិមិត្តេន វណ្ណ-សទ្ទស្ស តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

អនវសេសត្តំ សកលតា កេវលតា. កេវលកប្បាតិ ឯត្ថ កេចិ ឦសំ អសមត្តា កេវលា កេវលកប្បាតិ វទន្តិ, ឯវំ សតិ អនវសេសត្ថោ ឯវ កេវល-សទ្ទោ សិយា. អនត្ថន្តរេន បន កប្ប-សទ្ទេន បទវឌ្ឍនំ កត្វា កេវលា ឯវ កេវលកប្បា. តថា វា កប្បនីយត្តា បញ្ញបេតព្ពត្តា កេវលកប្បា. យេភុយ្យតា ពហុលភាវោ. អព្យាមិស្សតា វិជាតិយេន អសង្ករោ សុទ្ធតា. អនតិរេកតា តំមត្តតា វិសេសាភាវោ. កេវលកប្បន្តិ កេវលំ ទឡ្ហំ កត្វាតិ អត្ថោ. កេវលំ វុច្ចតិ និព្ពានំ សព្ពសង្ខតវិវិត្តត្តា. តេនាហ ‘‘វិសំយោគាទិអនេកត្ថោ’’តិ. កេវលំ ឯតស្ស អធិគតំ អត្ថីតិ កេវលី, សច្ឆិកតនិរោធោ ខីណាសវោ.

កប្ប-សទ្ទោ បនាយំ សឧបសគ្គោ អនុបសគ្គោ ចាតិ អធិប្បាយេន ឱកប្បនីយបទេ លព្ភមានំ ឱកប្បសទ្ទមត្តំ និទស្សេតិ, អញ្ញថា កប្ប-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ ឱកប្បនីយបទំ អនិទស្សនមេវ សិយា. សមណកប្បេហីតិ វិនយសិទ្ធេហិ សមណវោហារេហិ. និច្ចកប្បន្តិ និច្ចកាលំ. បញ្ញត្តីតិ នាមំ. នាមញ្ហេតំ តស្ស អាយស្មតោ, យទិទំ កប្បោតិ. កប្បិតកេសមស្សូតិ កត្តរិកាយ ឆេទិតកេសមស្សុ. ទ្វង្គុលកប្បោតិ មជ្ឈន្ហិកវេលាយ វីតិក្កន្តាយ ទ្វង្គុលតាវិកប្បោ. លេសោតិ អបទេសោ. អនវសេសំ ផរិតុំ សមត្ថស្សបិ ឱភាសស្ស កេនចិ ការណេន ឯកទេសផរណម្បិ សិយា, អយំ បន សព្ពសោវ ផរីតិ ទស្សេតុំ សមន្តត្ថោ កប្ប-សទ្ទោ គហិតោតិ អាហ ‘‘អនវសេសំ សមន្តតោ’’តិ.

សមណសញ្ញាសមុទាចារេនាតិ ‘‘អហំ សមណោ’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នសញ្ញាសមុដ្ឋិតេន សមុទាចារេន, តន្និមិត្តេន វា តព្ពោហារេន. បុព្ពយោគេតិ បុព្ពយោគកថាយំ. បបញ្ចោ ឯសាតិ ឯសោ តុម្ហេសុ អាគតេសុ យថាបវត្តោ បដិសន្ថារោ កថាសមុទាចារោ ច អម្ហាកំ បបញ្ចោ. ឯត្តកម្បិ អកត្វា សមណធម្មមេវ ករោមាតិ អធិប្បាយោ.

អរិយភូមិំ បត្តោតិ អនាគាមិផលំ អធិគតោ. បក្កុសាតិកុលបុត្តំ សន្ធាយ វទតិ. វិភជិត្វាតិ វិភាគំ កត្វា. តុរិតាលបនវសេនាតិ តុរិតំ អាលបនវសេន. តេន ទុល្លភោ អយំ សមណោ, តស្មា សីឃមស្ស បញ្ហោ កថេតព្ពោ, ឥមិនា ច សីឃំ គន្ត្វា សត្ថា បុច្ឆិតព្ពោតិ តុរិតំ អាលបីតិ ទស្សេតិ. ‘‘យថា វា’’តិអាទិនា បន វចនាលង្ការវសេន ទ្វិក្ខត្តុំ អាលបតិ. ឯវមាហាតិ ‘‘ភិក្ខុ ភិក្ខូ’’តិ ឯវំ ទ្វិក្ខត្តុំ អវោច.

វម្មិកបរិយាយេន ករជកាយំ បច្ចក្ខំ កត្វា ទស្សេន្តី ទេវតា ‘‘អយំ វម្មិកោ’’តិ អាហ. តាយ បន ភាវត្ថស្ស អភាសិតត្តា សទ្ទត្ថមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘បុរតោ ឋិតំ…បេ… អយន្តិ អាហា’’តិ អវោច. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. មណ្ឌូកន្តិ ថលមណ្ឌូកំ. សោ ហិ ឧទ្ធុមាយិកាតិ វុច្ចតិ, ន ឧទកមណ្ឌូកោ. តស្ស និវាសតោ វាតោ មា ខោ ពាធយិត្ថាតិ ‘‘ឧបរិវាតតោ អបគម្មា’’តិ វុត្តំ. កថំ បនាយំ ទេវតា ឥមិនា នីហារេន ឥមេ បញ្ហេ ថេរស្ស អាចិក្ខីតិ? កេចិ តាវ អាហុ – យថាសុតមត្ថំ ឧបមាភាវេន គហេត្វា អត្តនោ បដិភានេន ឧបមេយ្យត្ថំ មនសា ចិន្តេត្វា តំ ភគវាវ ឥមស្ស អាចិក្ខិស្សតិ. សា ច ទេសនា អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ហោតីតិ ‘‘អយំ វម្មិកោ’’តិអាទិនា ឧបមាវសេនេវ បន្នរស បញ្ហេ ថេរស្ស អាចិក្ខិ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិរ ពារាណសិយំ ឯកោ សេដ្ឋិ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហន្តំ និធានំ និទហិត្វា បលិឃាទិអាការានិ កានិចិបិ លង្គានិ តត្ថ ឋបេសិ. សោ មរណកាលេ អត្តនោ សហាយស្ស ព្រាហ្មណស្ស អារោចេសិ – ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ មយា និធានំ និទហិតំ, តំ មម បុត្តស្ស វិញ្ញុតំ បត្តស្ស ទស្សេតី’’តិ វត្វា កាលមកាសិ. ព្រាហ្មណោ សហាយកបុត្តស្ស វិញ្ញុតំ បត្តកាលេ តំ ឋានំ ទស្សេសិ. សោ និខនិត្វា សព្ពបច្ឆា នាគំ បស្សិ, នាគោ អត្តនោ បុត្តំ ទិស្វា ‘‘សុខេនេវ ធនំ គណ្ហតូ’’តិ អបគច្ឆិ. ស្វាយមត្ថោ តទា លោកេ បាកដោ ជាតោ. អយំ បន ទេវតា តទា ពារាណសិយំ គហបតិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ ឧរំ ទត្វា សាសនេ បព្ពជិតោ បញ្ចហិ សហាយកភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សមណធម្មមកាសិ. យេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បញ្ច ភិក្ខូ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា’’តិអាទិ. តេន វុត្តំ ‘‘យថាសុតមត្ថំ ឧបមាភាវេន គហេត្វា’’តិអាទិ. អបរេ បន ‘‘ទេវតា អត្តនោ បដិភានេន ឥមេ បញ្ហេ ឯវំ អភិសង្ខរិត្វា ថេរស្ស អាចិក្ខី’’តិ វទន្តិ. ទេវបុត្តេ និស្សក្កំ ទេវបុត្តបញ្ហត្តា តស្ស អត្ថស្ស.

២៥១. ចតូហិ មហាភូតេហិ និព្ពត្តោតិ ចាតុមហាភូតិកោ. តេនាហ ‘‘ចតុមហាភូតមយស្សា’’តិ. វមតិ ឧគ្គិរន្តោ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ. វន្តកោតិ ឧច្ឆឌ្ឌកោ. វន្តុស្សយោតិ ឧបចិកាហិ វន្តស្ស មត្តិកាបិណ្ឌស្ស ឧស្សយភូតោ. វន្តសិនេហសម្ពទ្ធោតិ វន្តេន ខេឡសិនេហេន សម្បិណ្ឌិតោ. អសុចិកលិមលំ វមតីតិ ឯត្ថ មុខាទីហិ បាណកានំ និគ្គមនតោ បាណកេ វមតីតិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតេវ. អរិយេហិ វន្តកោតិ កាយភាវសាមញ្ញេន វុត្តំ. ទុក្ខសច្ចបរិញ្ញាយ វា សព្ពស្សបិ តេភូមកធម្មជាតស្ស បរិញ្ញាតត្តា សព្ពោបិ កាយោ អរិយេហិ ឆន្ទរាគប្បហានេន វន្តោ ឯវ. តំ សព្ពន្តិ យេហិ តីហិ អដ្ឋិសតេហិ ឧស្សិតោ, យេហិ ន្ហារូហិ សម្ពទ្ធោ, យេហិ មំសេហិ អវលិត្តោ, យេន អល្លចម្មេន បរិយោនទ្ធោ, យាយ ឆវិយា រញ្ជិតោ, តំ អដ្ឋិអាទិសព្ពំ អច្ចន្តមេវ ជិគុច្ឆិត្វា វិរត្តតាយវន្តមេវ. ‘‘យថា ចា’’តិអាទិនា វត្តព្ពោបមតោបិ វម្មិកោ វិយ វម្មិកោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ.

សម្ភវតិ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ, មាតាបេត្តិកោ សម្ភវោ ឯតស្សាតិ មាតាបេត្តិកសម្ភវោ. តស្ស. ឧបចិយតិ ឯតេនាតិ ឧបចយោ’ ឱទនកុម្មាសំ ឧបចយោ ឯតស្សាតិ ឱទនកុម្មាសូបចយោ. តស្ស. អធុវសភាវតាយ អនិច្ចធម្មស្ស, សេទគូថ-បិត្ត-សេម្ហាទិ-ធាតុក្ខោភ-គរុភាវទុគ្គន្ធានំ វិនោទនាយ ឧច្ឆាទេតព្ពធម្មស្ស, បរិតោ សម្ពាហនេន បរិមទ្ទិតព្ពធម្មស្ស, ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវតាយ ភេទនធម្មស្ស, តតោ ឯវ វិកិរណសភាវតាយ វិទ្ធំសនធម្មស្សាតិ ធម្ម-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. តនុវិលេបនេនាតិ កាយាវលេបនេន ឧច្ឆាទនវិលេបនេន. អង្គបច្ចង្គាពាធវិនោទនត្ថាយាតិ តាទិសសមុដ្ឋាន-សរីរវិការវិគមាយ. យស្មា សុក្កសោណិតំ អាហារោ, ឧច្ឆាទនំ បរិមទ្ទនញ្ច យថារហំ ឧប្បាទស្ស, វុឌ្ឍិយា ច បច្ចយោ, តស្មា អាហ ‘‘មាតាបេត្តិក…បេ… កថិតោ’’តិ. ឧច្ចាវចភាវោតិ យថារហំ យោជេតព្ពោ – ឱទនកុម្មាសូបចយ-ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនគ្គហណេហិ ឧច្ចភាវោ, វឌ្ឍី. មាតាបេត្តិកសម្ភវគ្គហណេន សមុទយោ. ឥតរេហិ អវចភាវោ, បរិហានិ, អត្ថង្គមោ បកាសិតោ. អង្គបច្ចង្គានំ សណ្ឋបនម្បិ ហិ វដ្ដបច្ចយត្តា វដ្ដន្តិ.

កោធោ ធូមោតិ ឯត្ថ ធូមបរិយាយេន កោធស្ស វុត្តត្តា ធូម-សទ្ទោ កោធេ វត្តតីតិ វុត្តំ ‘‘ធូមោ វិយ ធូមោ’’តិ. ភស្មនីតិ ភស្មំ. មោសវជ្ជន្តិ មុសាវាទោ. ធូមោ ឯវ ធូមាយិតំ. ឥច្ឆា ធូមាយិតំ ឯតិស្សាតិ ឥច្ឆាធូមាយិតា, បជា. ឥច្ឆាធូមាយិតសទ្ទស្ស តណ្ហាយ វុត្តិ វុត្តនយោ ឯវ. ធូមាយន្តោតិ វិតក្កសន្តាបេន សំតប្បេន្តោ, វិតក្កេន្តោតិ អត្ថោ. បលិបោតិ ទុក្ករមហាកទ្ទមំ. តិមូលន្តិ តីហិ មូលេហិ បតិដ្ឋិតំ វិយ អចលំ បវត្តន្តិ វុត្តំ. រជោ ច ធូមោ ច មយា បកាសិតាតិ រជសភាវករណដ្ឋេន ‘‘រជោ’’តិ ច ធូមសភាវករណដ្ឋេន ‘‘ធូមោ’’តិ ច មយា បកាសិតា. បកតិធូមោ វិយ អគ្គិស្ស កិលេសគ្គិជាលស្ស បញ្ញាណភាវតោ. ធម្មទេសនាធូមោ ញាណគ្គិសន្ធីបនស្ស បុព្ពង្គមភាវតោ. អយំ រត្តិំ ធូមាយនាតិ យា ទិវា កត្តព្ពកម្មន្តេ ឧទ្ទិស្ស រត្តិយំ អនុវិតក្កនា, អយំ រត្តិំ ធូមាយនា.

សត្តន្នំ ធម្មានន្តិ ឥទំ សុត្តេ (ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២៨) អាគតនយេន វុត្តំ. សុត្តញ្ច តថា អារាធនវេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន. តទេកដ្ឋតាយ វា តទញ្ញកិលេសានំ. សុន្ទរបញ្ញោតិ ញាតតីរណបហានបរិញ្ញាយ បញ្ញាយ សុន្ទរបញ្ញោ.

ឯតន្តិ ‘‘សត្ថ’’ន្តិ ឯតំ អធិវចនំ សំកិលេសធម្មានំ សសនតោ សមុច្ឆិន្ទនតោ. ន្តិ វីរិយំ. បញ្ញាគតិកមេវ បញ្ញាយ ហិតស្សេវ អធិប្បេតត្តា. លោកិយាយ បញ្ញាយ អារម្ភកាលេ លោកិយវីរិយំ គហេតព្ពំ, លោកុត្តរាយ បញ្ញាយ បវត្តិក្ខណេ លោកុត្តរវីរិយំ គហេតព្ពន្តិ យោជនា. អត្ថទីបនាតិ ឧបមេយ្យត្ថទីបនី ឧបមា.

គាមតោតិ អត្តនោ វសនគាមតោ. មន្តេតិ អាថព្ពនមន្តេ. តេ ហិ ព្រាហ្មណា អរញ្ញេ ឯវ វាចេន្តិ ‘‘មា អញ្ញេ អស្សោសុ’’ន្តិ. តថា អកាសីតិ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ អកាសិ. ឯវមេត្ថ វម្មិកបញ្ហស្សេវ វសេន ឧបមា អាគតា, សេសានំ វសេន ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វេទិតព្ពា.

លង្គនដ្ឋេន និវារណដ្ឋេន លង្គី, បលិឃោ. ញាណមុខេតិ វិបស្សនាញាណវីថិយំ. បតតីតិ បវត្តតិ. កម្មដ្ឋានឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេនាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានស្ស ឧគ្គណ្ហនេន តស្ស អត្ថបរិបុច្ឆាវសេន ចេវ វិបស្សនាសង្ខាត-អត្ថវិនិច្ឆយ-បរិបុច្ឆាវសេន ច. សព្ពសោ ញាតុំ ឥច្ឆា ហិ បរិបុច្ឆា. វិបស្សនា ច អនិច្ចាទិតោ សព្ពតេភូមកធម្មានំ ញាតុំ ឥច្ឆតិ. ឯវំ វិបស្សនាវសេន អវិជ្ជាបហានមាហ, ឧបរិកត្តព្ពសព្ភាវតោ ន តាវ មគ្គវសេន.

វល្លិអន្តរេ វាតិ វា-សទ្ទោ បំសុអន្តរេ វា មត្តិកន្តរេ វាតិ អវុត្តវិកប្បត្ថោ. ចិត្តាវិលមត្តកោវាតិ ចិត្តក្ខោភមត្តកោវ. អនិគ្គហិតោតិ បដិសង្ខានពលេន អនិវារិតោ. មុខវិកុលនំ មុខសង្កោចោ. ហនុសញ្ចោបនំ បាបេតិ អន្តោជប្បនាវត្ថាយំ. ទិសា វិលោកនំ បាបេតិ យត្ថ ពាធេតព្ពោ ឋិតោ, តំទស្សនត្ថំ និវារកបរិវារណត្ថំ. ទណ្ឌសត្ថាភិនិបាតន្តិ ទណ្ឌសត្ថានំ បរស្ស ឧបរិ និបាតនាវត្ថំ. យេន កោធេន អនិគ្គហិតេន មាតាទិកំ អឃាតេតព្ពំ ឧគ្ឃាតេត្វា ‘‘អយុត្តំ វត មយា កត’’ន្តិ អត្តានម្បិ ហនតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘បរឃាតនម្បិ អត្តឃាតនម្បិ បាបេតី’’តិ. យេន វា បរស្ស ហញ្ញមានស្ស វសេន ឃាតកោបិ ឃាតនំ បាបុណាតិ, តាទិសស្ស វសេនាយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. កោធសាមញ្ញេន ហេតំ វុត្តំ ‘‘បរំ ឃាតេត្វា អត្តានំ ឃាតេតី’’តិ. បរមុស្សទគតោតិ បរមុក្កំសគតោ. ទឡ្ហំ បរិស្សយមាវហតាយ កោធោវ កោធូបាយាសោ. តេនាហ ‘‘ពលវប្បត្តោ’’តិអាទិ.

ទ្វេធាបថសមា ហោតិ អប្បដិបត្តិហេតុភាវតោ.

កុសលធម្មោ ន តិដ្ឋតិ នីវរណេហិ និវារិតបរមត្តា. សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវយតោ បឋមំ សមថេន នីវរណវិក្ខម្ភនំ ហោតិ, វិបស្សនា បន តទង្គវសេនេវ តានិ នីហរតីតិ វុត្តំ ‘‘វិក្ខម្ភនតទង្គវសេនា’’តិ.

‘‘កុម្មោវ អង្គានិ សកេ កបាលេ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៧) កុម្មស្ស អង្គភាវេន វិសេសតោ បាទសីសានិ ឯវ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘បញ្ចេវ អង្គានិ ហោន្តី’’តិ. វិបស្សនាចារស្ស វុច្ចមានត្តា អធិការតោ សម្មសនីយានមេវ ធម្មានំ ឥធ គហណន្តិ ‘‘សព្ពេបិ សង្ខតា ធម្មា’’តិ វិសេសំ កត្វាវ វុត្តំ. តេនាហ ភគវា ‘‘បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ.

សុនន្តិ កោដ្ដន្តិ ឯត្ថាតិ សូនា, អធិកុដ្ដនន្តិ អាហ ‘‘សូនាយ ឧបរី’’តិ. អសិនាតិ មំសកន្តនេន. ឃាតិយមានាតិ ហញ្ញមានា វិពាធិយមានា. វត្ថុកាមានំ ឧបរិ កត្វាតិ វត្ថុកាមេសុ ឋបេត្វា តេ អច្ចាធានំ កត្វា. កន្តិតាតិ ឆិន្ទិតា. កោដ្ដិតាតិ ពិលសោ វិភជិតា. ឆន្ទរាគប្បហានន្តិ ឆន្ទរាគស្ស វិក្ខម្ភនប្បហានំ.

សម្មត្តាតិ មុច្ឆិតា សម្មូឡ្ហា. នន្ទីរាគំ ឧបគម្ម វដ្ដំ វឌ្ឍេន្តីតិ សម្មូឡ្ហត្តា ឯវអាទីនវំ អបស្សន្តា នន្ទីរាគស្ស អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា តំ បរិព្រូហេន្តិ. នន្ទីរាគពទ្ធាតិ នន្ទីរាគេ លគ្គត្តា តេន ពទ្ធា. វដ្ដេ លគ្គន្តីតិ តេភូមកេ វដ្ដេ សជ្ជន្តិ. តត្ថ សជ្ជត្តា ឯវ ទុក្ខំ បត្វាបិ ន ឧក្កណ្ឋន្តិ ន និព្ពិន្ទន្តិ. ឥធ អនវសេសប្បហានំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ចតុត្ថមគ្គេន នន្ទីរាគប្បហានំ កថិត’’ន្តិ.

អនង្គណសុត្តេ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៦៣) បកាសិតោ ឯវ ‘‘ឆន្ទាទីហិ ន គច្ឆន្តី’’តិអាទិនា. ‘‘ពុទ្ធោ សោ ភគវា’’តិអាទិ ‘‘នមោ ករោហី’’តិ (ម. និ. ១.២៤៩, ២៥១) វុត្តនមក្ការស្ស ករណាការទស្សនំ. ពោធាយាតិ ចតុសច្ចសម្ពោធាយ. តថា ទមថសមថតរណបរិនិព្ពានានិ អរិយមគ្គវសេន វេទិតព្ពានិ. សមថបរិនិព្ពានានិ បន អនុបាទិសេសវសេនបិ យោជេតព្ពានិ. កម្មដ្ឋានំ អហោសីតិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ អហោសិ. ឯតស្ស បញ្ហស្សាតិ ឯតស្ស បន្នរសមស្ស បញ្ហស្ស អត្ថោ. ឯវំ ឥតរេសុបិ វត្តព្ពំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ ខីណាសវគុណេហិ មត្ថកំ បាបេន្តោ យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសិ, ន បុច្ឆិតានុសន្ធិនាតិ អធិប្បាយោ. ននុ ច បុច្ឆាវសេនាយំ ទេសនា អារទ្ធាតិ? សច្ចំ អារទ្ធា, ឯវំ បន ‘‘បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោ’’តិ វត្តព្ពំ, ន ‘‘បុច្ឆានុសន្ធិវសេន និដ្ឋបិតា’’តិ. អន្តរបុច្ឆាវសេន ទេសនាយ អបរិវត្តិតត្តា អារម្ភានុរូបមេវ បន ទេសនា និដ្ឋបិតា.

វម្មិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.