៥. អនុមានសុត្តវណ្ណនា

១៨១. វុត្តានុសារេនាតិ ‘‘កុរូសុ, សក្កេសូ’’តិ ច ឯត្ថ វុត្តនយានុសារេន, ‘‘ភគ្គា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា’’តិអាទិនា នយេន វចនត្ថោ វេទិតព្ពោតិ អត្ថោ. វត្ថុបរិគ្គហទិវសេតិ នគរមាបនត្ថំ វត្ថុវិជ្ជាចរិយេន នគរដ្ឋានស្ស បរិគ្គណ្ហនទិវសេ. អថាតិ បច្ឆា. នគរេ និម្មិតេតិ តត្ថ អនន្តរាយេន នគរេ មាបិតេ. តមេវ សុសុមារគិរណំ សុភនិមិត្តំ កត្វា ‘‘សុសុមារគិរិ’’ត្វេវស្ស នាមំ អកំសុ. សុសុមារសណ្ឋានត្តា សុសុមារោ នាម ឯកោ គិរិ, សោ តស្ស នគរស្ស សមីបេ, តស្មា តំ សុសុមារគិរិ ឯតស្ស អត្ថីតិ ‘‘សុសុមារគិរី’’តិ វុច្ចតីតិ កេចិ. ភេសកឡាតិ វុច្ចតិ ឃម្មណ្ឌគច្ឆំ, កេចិ ‘‘សេតរុក្ខ’’ន្តិ វទន្តិ, តេសំ ពហុលតាយ បន តំ វនំ ភេសកឡាវនន្តេវ បញ្ញាយិត្ថ. ភេសោ នាម ឯកោ យក្ខោ អយុត្តការី, តស្ស តតោ គឡិតដ្ឋានតាយ តំ វនំ ភេសគឡាវនំ នាម ជាតន្តិ កេចិ. អភយទិន្នដ្ឋានេ ជាតំ វិរូឡ្ហំ, សំវទ្ធន្តិ អត្ថោ.

ឥច្ឆាបេតីតិ យំ កិញ្ចិ អត្តនិ គរហិតព្ពំ វត្តុំ សព្រហ្មចារីនំ ឥច្ឆំ ឧប្បាទេតិ, តទត្ថាយ តេសំ អត្តានំ វិស្សជ្ជេតីតិ អត្ថោ. បឋមំ ទិន្នោ ហិតូបទេសោ ឱវាទោ, អបរាបរំ ទិន្នោ អនុសាសនី. បច្ចុប្បន្នាតីតវិសយោ វា ឱវាទោ, អនាគតវិសយោ អនុសាសនី. ឱតិណ្ណវត្ថុកោ ឱវាទោ, ឥតរោ អនុសាសនី. សោ ចាតិ ឯវំ បវារេតា សោ ភិក្ខុ. ទុក្ខំ វចោ ឯតស្មិំ វិប្បដិកូលគ្គាហេ វិបច្ចនីកសាតេ អនាទរេ បុគ្គលេតិ ទុព្ពចោ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខេន វត្តព្ពោ’’តិ. ឧបរិ អាគតេហីតិ ‘‘បាបិច្ឆោ ហោតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៨១) អាគតេហិ សោឡសហិ បាបធម្មេហិ. បការេហិ អាវហំ បទក្ខិណំ, តតោ បទក្ខិណតោ គហណសីលោ បទក្ខិណគ្គាហី, ន បទក្ខិណគ្គាហី អប្បទក្ខិណគ្គាហី. វាមតោតិ អបសព្យតោ, វុត្តវិបរិយាយតោតិ អធិប្បាយោ.

អសន្តសម្ភាវនបត្ថនានន្តិ អសន្តេហិ អវិជ្ជមានេហិ គុណេហិ សម្ភាវនស្ស បត្ថនាភូតានំ. បដិ-សទ្ទោ បច្ចត្តិកបរិយាយោ, ផរណំ វាយមនំ ឥធ តថាវដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘បដិប្ផរតីតិ បដិវិរុទ្ធោ បច្ចនីកោ ហុត្វា តិដ្ឋតី’’តិ. អបសាទេតីតិ ខិបេតិ តជ្ជេតិ. តថាភូតោ ច បរំ ឃដ្ដេន្តោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ឃដ្ដេតី’’តិ. បដិអារោបេតីតិ យាទិសេន វុត្តោ, តស្ស បដិភាគភូតំ ទោសំ ចោទកស្ស ឧបរិ អារោបេតិ.

បដិចរតីតិ (អ. និ. ដី. ២.៣.៦៨) បដិច្ឆាទនវសេន ចរតិ បវត្តតិ, បដិច្ឆាទនត្ថោ ឯវ វា ចរតិ-សទ្ទោ អនេកត្ថត្តា ធាតូនន្តិ អាហ ‘‘បដិច្ឆាទេតី’’តិ. អញ្ញេនញ្ញន្តិ បដិច្ឆាទនាការទស្សនន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញេន ការណេនា’’តិអាទិ. តត្ថ អញ្ញំ ការណំ វចនំ វាតិ យំ ចោទកេន ចុទិតកស្ស ទោសវិភាវនំ ការណំ, វចនំ វា វុត្តំ, តតោ អញ្ញេនេវ ការណេន, វចនេន វា បដិច្ឆាទេតិ. ការណេនាតិ ចោទនាយ អមូលិកភាវទីបនិយា យុត្តិយា. វចនេនាតិ តទត្ថពោធនេន. កោ អាបន្នោតិអាទិនា ចោទនំ អវិស្សជ្ជេត្វា វិក្ខេបាបជ្ជនំ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណន្តិ ទស្សេតិ, ពហិទ្ធា កថាអបនាមនំ វិស្សជ្ជេត្វាតិ អយមេវ តេសំ វិសេសោ. តេនាហ ‘‘ឥត្ថន្នាម’’ន្តិអាទិ.

អបទីយន្តិ ទោសា ឯតេន រក្ខីយន្តិ, លូយន្តិ, ឆិជ្ជន្តីតិ វា អបទានំ, (អ. និ. ដី. ២.៣.២) សត្តានំ សម្មា, មិច្ឆា វា បវត្តបយោគោ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ ចរិយាយា’’តិ.

១៨៣. អនុមិនិតព្ពន្តិ អនុ អនុ មិនិតព្ពោ ជានិតព្ពោ. អត្តានំ អនុមិនិតព្ពន្តិ ច ឥទំ បច្ចត្តេ ឧបយោគវចនំ. តេនាហ ‘‘អនុមិនិតព្ពោ តុលេតព្ពោ តីរេតព្ពោ’’តិ. អត្តានំ អនុមិនិតព្ពន្តិ វា អត្តនិ អនុមានញាណំ បវត្តេតព្ពំ. តត្រាយំ នយោ – អប្បិយភាវាវហា មយិ បវត្តា បាបិច្ឆតា បាបិច្ឆាភាវតោ បរស្មិំ បវត្តបាបិច្ឆតា វិយ. ឯស នយោ សេសធម្មេសុបិ. អបរោ នយោ – សព្រហ្មចារីនំ បិយភាវំ ឥច្ឆន្តេន បាបិច្ឆតា បហាតព្ពា សីលវិសុទ្ធិហេតុភាវតោ អត្តុក្កំសនាទិប្បហានំ វិយ. សេសធម្មេសុបិ ឯសេវ នយោ.

១៨៤. បច្ចវេក្ខិតព្ពោតិ ‘‘ន បាបិច្ឆោ ភវិស្សាមិ, ន បាបិកានំ ឥច្ឆានំ វសំ គតោ’’តិអាទិនា បតិ បតិ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ វា ញាណចក្ខុនា អវេក្ខិតព្ពំ, ញាណំ បវត្តេតព្ពន្តិ អត្ថោ. បាបិច្ឆតាទីនំ បហានំ បតិ អវេក្ខិតព្ពំ, អយញ្ច អត្ថោ តព្ព-សទ្ទស្ស ភាវត្ថតាវសេន វេទិតព្ពោ, កម្មត្ថតាវសេន បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘អត្តាន’’ន្តិ បច្ចត្តេ ឧបយោគវចនំ កត្វា វុត្តំ. សិក្ខន្តេនាតិ តិស្សោបិ សិក្ខា សិក្ខន្តេន. តេនាហ ‘‘កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ.

តិលកន្តិ កាឡតិលសេតតិលាទិតិលកំ. សព្ពប្បហានន្តិ សព្ពប្បការប្បហានំ. ផលេ អាគតេតិ ផលេ ឧប្បន្នេ. និព្ពានេ អាគតេតិ និព្ពានស្ស អធិគតត្តា. ភិក្ខុបាតិមោក្ខន្តិ ‘‘សោ សមណោ, ស ភិក្ខូ’’តិ ឯវំ វុត្តភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខំ, ន ឧបសម្បន្នានំ ឯវ ន បព្ពជិតានំ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្មា ចិទំ ភិក្ខុបាតិមោក្ខំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឥទំ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុ’’ន្តិអាទិ. អបច្ចវេក្ខិតុំ ន វដ្ដតិ អត្តវិសុទ្ធិយា ឯកន្តហេតុភាវតោ.

អនុមានសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.