២. សីហនាទវគ្គោ

១. ចូឡសីហនាទសុត្តវណ្ណនា

១៣៩. សុត្តទេសនាវត្ថុសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អដ្ឋុប្បត្តិ, សា តស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. លាភសក្ការបច្ចយាតិ លាភសក្ការនិមិត្តំ, ភគវតោ សង្ឃស្ស ច ឧប្បន្នលាភសក្ការហេតុ, អត្តនោ វា លាភសក្ការុប្បាទនហេតុ. តិត្ថិយបរិទេវិតេតិ តិត្ថិយានំ ‘‘កិំ ភោ សមណោយេវ គោតមោ សមណោ’’តិអាទិនា វិប្បលបនិមិត្តំ. ‘‘មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជី’’តិ វត្វា សមន្តបាសាទិកត្ថំ តស្ស ឧប្បត្តិការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុប្បមាណិកោ ហី’’តិអាទិមាហ. ចត្តារិ បមាណានិ ចតុប្បមាណានិ, ចតុប្បមាណានិ ឯតស្ស អត្ថីតិ ចតុប្បមាណិកោ. លោកោយេវ សង្គម្ម សមាគម្ម វសនដ្ឋេន លោកសន្និវាសោ, សត្តកាយោតិ អត្ថោ. បមិនាតិ ឧឡារតាទិវិសេសំ ឯតេនាតិ បមាណំ (អ. និ. ដី. ២.៤.៦៥) រូបំ រូបកាយោ បមាណំ ឯតស្សាតិ រូបប្បមាណោ. តតោ ឯវ រូបេ បសន្នោតិ រូបប្បសន្នោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឃោសោតិ បវត្តថុតិឃោសោ (អ. និ. ដី. ២.៤.៦៥). លូខន្តិ បច្ចយលូខតា. ធម្មោតិ សីលាទយោ គុណធម្មា អធិប្បេតា.

តេសំ បុគ្គលានំ. អារោហន្តិ ឧច្ចតំ. សា ច ខោ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ បមាណយុត្តា ទដ្ឋព្ពា. បរិណាហន្តិ នាតិកិសនាតិថូលតាវសេន មិតបរិណាហំ. សណ្ឋានន្តិ តេសំ តេសំ អង្គបច្ចង្គានំ សុសណ្ឋិតតំ. បារិបូរិន្តិ សព្ពេសំ សរីរាវយវានំ បរិបុណ្ណតំ អវេកល្លតំ. តត្ថ បមាណំ គហេត្វាតិ តស្មិំ រូបេ រូបសម្បត្តិយំ បមាណភាវំ ឧបាទាយ. បសាទំ ជនេតីតិ អធិមោក្ខំ ឧប្បាទេតិ.

បរវណ្ណនាយាតិ ‘‘អមុកោ ឯទិសោ ច ឯទិសោ ចា’’តិ យសគុណវចនេន. បរថោមនាយាតិ សម្មុខាវ បរស្ស សិលាឃុប្បាទនេន អភិត្ថវនេន. បរបសំសនាយាតិ បរម្មុខា បរស្ស គុណសំកិត្តនេន. បរវណ្ណហារិកាយាតិ បរម្បរវណ្ណហារិកាយ បរម្បរាយ បរស្ស កិត្តិសទ្ទូបសំហារេន. តត្ថាតិ តស្មិំ ថុតិឃោសេ.

ចីវរលូខន្តិ ថូលជិណ្ណពហុតុន្នកតាទិំ ចីវរស្ស លូខភាវំ. បត្តលូខន្តិ អនេកគន្ថិកាហតាទិំ បត្តស្ស លូខភាវំ. វិវិធំ វា ទុក្ករការិកន្តិ ធុតង្គសេវនាទិវសេន បវត្តំ នានាវិធំ ទុក្ករចរិយំ.

សីលំ វា បស្សិត្វាតិ សីលបារិបូរិវសេន វិសុទ្ធំ កាយវចីសុចរិតំ ញាណចក្ខុនា បស្សិត្វា. ឈានាទិអធិគមសិទ្ធំ សមាធិំ វា. វិបស្សនាភិញ្ញាសង្ខាតំ បញ្ញំ វា.

ភគវតោ សរីរំ ទិស្វាតិ សម្ពន្ធោ. រូបប្បមាណោបិ សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ អបរិមិតកាលសមុបចិតបុញ្ញានុភាវនិប្ផន្នាយ សព្ពសោ អនវជ្ជាយ សព្ពាការបរិបុណ្ណាវយវាយ រូបកាយសម្បត្តិយា សមន្តបាសាទិកត្តា, យស្សា រុចិរភាវោ វិសុទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ បុណ្ណមាសិយំ បរិបុណ្ណកលាភាគមណ្ឌលំ ចន្ទមណ្ឌលំ អភិភវិត្វា អតិរោចតិ, បភស្សរភាវោ សរទសមយំ សំវទ្ធិតទិគុណតេជកិរណជាលសមុជ្ជលំ សូរិយមណ្ឌលំ អភិភវតិ, សោម្មកិរណរសសមុជ្ជលភាវេហិ តទុភយេហិ អភិភុយ្យ វត្តមានំ ឯកស្មិំ ខណេ ទសសហស្សិលោកធាតុំ វិជ្ជោតនសមត្ថំ មហាព្រហ្មុនោ បភាសមុទយំ អភិវិហច្ច ភាសតេ តបតេ វិរោចតិ ច.

សតិបិ អង្គបរិច្ចាគាទីនំ ទានបារមិភាវេ បរិច្ចាគវិសេសភាវទស្សនត្ថញ្ចេវ សុទុក្ករភាវទស្សនត្ថញ្ច អង្គបរិច្ចាគាទិគ្គហណំ, តត្ថាបិ ច អង្គបរិច្ចាគតោ វិសុំ នយនបរិច្ចាគគ្គហណំ, បរិច្ចាគភាវសាមញ្ញេបិ រជ្ជបរិច្ចាគតោ បុត្តទារបរិច្ចាគគ្គហណញ្ច កតំ. អាទិនា នយេនាតិ អាទិ-សទ្ទេន បុព្ពយោគបុព្ពចរិយាទិហេតុសម្បត្តិយា, ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៥៧, ២៥៥) វុត្តាយ ផលសម្បត្តិយា, ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៥៥) វុត្តាយ សត្តុបការកិរិយាយ ច សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ យថាវុត្តគុណានំ អនញ្ញសាធារណភាវតោ អច្ឆរិយព្ភុតភាវតោ ច. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘ចីវរលូខំ ទិស្វា’’តិ វត្វា តំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. សាណបំសុកូលចីវរេនាតិ មតកឡេវរំ បលិវេឋេត្វា ឆឌ្ឌិតេន តុម្ពមត្តេ កិមី បប្ផោដេត្វា គហិតេន សាណបំសុកូលចីវរេន. ភារិយន្តិ គរុកំ, ទុក្ករន្តិ អត្ថោ. វធុយុវតីមជ្ឈិមិត្ថិវសេន, ពាលយោព្ពនបុរាណវសេន វា តិវិធនាដកតា. ហរេណុយូសំ មណ្ឌលកលាយរសោ. ‘‘យាបេស្សតិ នាមា’’តិ នាម-សទ្ទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. នាម-សទ្ទយោគេន ហិ អនាគតកាលស្ស វិយ បយោគោ, យាបេតិ ឥច្ចេវ អត្ថោ. អប្បាណកន្តិ និរស្សាសំ និរោធិតស្សាសបស្សាសំ.

សមាធិគុណន្តិ សាធារណតោ វុត្តមត្ថំ វិវរតិ ឈានាទិគ្គហណេន. មានទព្ពនិម្មទនេន និព្ពិសេវនភាវាបាទនម្បិ ទមនមេវាតិ វុត្តំ ‘‘បាថិកបុត្តទមនាទីនី’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន សច្ចកាឡវកពកទមនាទីនំ សង្គហោ. ពាវេរុន្តិ ឯវំនាមកំ វិសយំ. សរសម្បន្នោតិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតេន សរេន សមន្នាគតោ. តេន ព្រហ្មស្សរតាករវីកភាណិតាទស្សនេន លក្ខណហារនយេន អវសេសលក្ខណបារិបូរិំ វិយ តទវិនាភាវតោ ពុទ្ធានំ ទេសនាវិលាសញ្ច វិភាវេតិ.

ហតប្បភាតិ ពុទ្ធានុភាវេន វិគតតេជា. កាឡបក្ខូបមេតិ សត្តានំ ព្យាមោហន្ធការាភិភវេន កាឡបក្ខរត្តូបមេ. សូរិយេតិ សូរិយេ ឧទយិត្វា ឱភាសេន្តេតិ អធិប្បាយោ.

សិង្ឃាដកេតិ តិកោណរច្ឆាយំ. ចតុក្កេតិ សន្ធិយំ. បរិទេវន្តីតិ អនុត្ថុននវសេន វិប្បលបន្តិ. សោកាធិកកតោ ហិ វចីបលាបោ បរិទេវោ. លោកេ ឧប្បជ្ជមានេយេវ ឧប្បន្នាតិ អត្តនោ ទិដ្ឋិវាទស្ស បុរាតនភាវំ ទីបេន្តិ.

សេសបទេសុបីតិ ‘‘ឥធ ទុតិយោ សមណោ’’តិអាទីសុ សេសវារេសុបិ (អ. និ. ដី. ២.៤.២៤១-២៤២) យថា ហិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ (បារា. ១១; ទី. និ. ១.២២៦; សំ. និ. ២.១៥២; អ. និ. ៤.១២៣) ឯត្ថ កតោ និយមោ ‘‘វិវិច្ច អកុសលេហី’’តិ (បារា. ១១; ទី. និ. ១.២២៦; សំ. និ. ២.១៥២; អ. និ. ៤.១២៣) ឯត្ថាបិ កតោយេវ ហោតិ សាវធារណស្សេវ អត្ថស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា, ឯវមិធាបីតិ. តេនាហ ‘‘ទុតិយាទយោបី’’តិអាទិ. សាមញ្ញផលាធិគមវសេន និប្បរិយាយតោ សមណភាវោតិ តេសំ វសេនេត្ថ ចត្តារោ សមណា ទេសិតាតិ តមត្ថំ សុត្តន្តរេន សមត្ថេតុំ ‘‘តេនេវាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. បដិបត្តិក្កមេន ទេសនាក្កមេន ច សកទាគាមិអាទីនំ ទុតិយាទិតា វុត្តាតិ សោតាបន្នស្ស បឋមតា អវុត្តសិទ្ធាតិ ន ចោទិតា. ផលដ្ឋកសមណាវ អធិប្បេតា សមិតបាបសមណគ្គហណតោ. កស្មា បនេត្ថ មហាបរិនិព្ពានេ វិយ មគ្គដ្ឋា តទត្ថាយ បដិបន្នា ច ន គហិតាតិ? វេនេយ្យជ្ឈាសយតោ. តត្ថ ហិ មគ្គាធិគមត្ថាយ វិបស្សនាបិ ឥតោ ពហិទ្ធា នត្ថិ, កុតោ មគ្គផលានីតិ ទស្សេន្តេន ភគវតា ‘‘ញាយស្ស ធម្មស្ស បទេសវត្តី, ឥតោ ពហិទ្ធា សមណោបិ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. ឥធ បន និដ្ឋានប្បត្តមេវ តំតំសមណភាវំ គណ្ហន្តេន ផលដ្ឋកសមណាវ គហិតា ‘‘មគ្គដ្ឋតោ ផលដ្ឋោ សវិសេសំ ទក្ខិណេយ្យោ’’តិ. ស្វាយមត្ថោ ទ្វីសុ សុត្តេសុ ទេសនាភេទេនេវ វិញ្ញាយតីតិ.

រិត្តាតិ វិវិត្តា. តុច្ឆាតិ និស្សារា បដិបន្នកសារាភាវតោ. បវទន្តិ ឯតេហីតិ បវាទា, ទិដ្ឋិគតិកានំ នានាទិដ្ឋិទីបកា សមយាតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ សស្សតវាទា’’តិអាទិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាគមិស្សតិ. តេតិ យថាវុត្តសមណា. ឯត្ថាតិ ‘‘បរប្បវាទា’’តិ វុត្តេ ពាហិរកសមយេ.

យន្តិ យស្មិំ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឥទំ បច្ចត្តវចនំ. ញាយោ វុច្ចតិ សហ វិបស្សនាយ អរិយមគ្គោ. តេន ហិ និព្ពានំ ញាយតិ គម្មតិ បដិវិជ្ឈតីតិ. សោ ឯវ និព្ពានសម្បាបកហេតុតាយ ធម្មោតិ អាហ ‘‘ញាយស្ស ធម្មស្សា’’តិ.

តេសំ បរប្បវាទសាសនានំ អខេត្តតា ខេត្តតា ច អរិយមគ្គស្ស អភាវភាវា សុបរិសុទ្ធស្ស សីលស្ស សុបរិសុទ្ធាយ សមថវិបស្សនាយ អភាវតោ សាវតោ ច. តទុភយញ្ច ទុរក្ខាតស្វាក្ខាតភាវហេតុកំ, សោ ច អសម្មាសម្ពុទ្ធសម្មាសម្ពុទ្ធបវេទិតតាយាតិ បរាជិកាយ សត្ថុ វិបត្តិហេតុតាយ សាសនស្ស អនិយ្យានភាវោតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បរិយាយតោ ច បាឡិយា ច សមត្ថេតុំ ‘‘តេនាហ ភគវា’’តិអាទិនា បាឡិំ ទស្សេត្វា ឧបមាបទេសេន តត្ថ សុត្តំ វិភាវេន្តោ ‘‘យស្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា ឯកច្ចានំ វិសេសតោ សីហានំ បុរិមំ បាទទ្វយំ ហត្ថកិច្ចម្បិ ករោតិ, តស្មា អាហ ‘‘សុរត្តហត្ថបាទោ’’តិ. សីហស្ស កេសា នាម កេសរាយតនា ខន្ធលោមា. គោចរិយហត្ថិកុលំ នាម បកតិហត្ថិកុលំ, យំ ‘‘កាលាវក’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. ឃោដកោ នាម អស្សខឡុង្កោ. សិនេរុបរិភណ្ឌេ សិម្ពលិរុក្ខេហិ សញ្ឆាទិតោ បញ្ញាសយោជនោ ទហោ សិម្ពលិទហោ, តំ បរិវារេត្វា មហន្តំ សិម្ពលិវនំ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘សិម្ពលិទហវនេ’’តិ. អញ្ញតិត្ថាវាសភូមិយំ ឥមេសុ សមណេសុ ឯកច្ចោ ន ឧប្បជ្ជតិ, ឦទិសោ បនេត្ថ វិកប្បោ នត្ថិ, សព្ពេន សព្ពំ ន ឧប្បជ្ជន្តេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកសមណោបី’’តិ អាហ. អរិយមគ្គបរិក្ខតេតិ អរិយមគ្គុប្បត្តិយា អភិសង្ខតេ, យទា សាសនិកានំ សម្មាបដិបត្តិយា អរិយមគ្គោ ទិព្ពតិ, តទាតិ អត្ថោ.

សម្មាតិ សុដ្ឋុ. សុដ្ឋុ នទនំ នាម ហេតុយុត្តំ សុដ្ឋុ កត្វា កថនន្តិ អាហ ‘‘ហេតុនា’’តិ. សោ ច ហេតុ អវិបរីតោ ឯវ ឥច្ឆិតព្ពោតិ អាហ ‘‘នយេនា’’តិ, ញាយេនាតិ អត្ថោ. ឯវំភូតោ ច សោ យថាធិប្បេតត្ថំ ករោតិ សាធេតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ការណេនា’’តិ. យទិ តិរច្ឆានសីហស្ស នាទោ សព្ពតិរច្ឆានឯកច្ចមនុស្សាមនុស្សនាទតោ សេដ្ឋត្តា សេដ្ឋនាទោ, កិមង្គំ បន តថាគតសីហនាទោតិ អាហ ‘‘សីហនាទន្តិ សេដ្ឋនាទ’’ន្តិ. យទិ តិរច្ឆានសីហនាទស្ស សេដ្ឋនាទតា និព្ភយតាយ អប្បដិសត្តុតាយ ឥច្ឆិតា, តថាគតសីហនាទស្សេវ អយមត្ថោ សាតិសយោតិ អាហ ‘‘អភីតនាទំ អប្បដិនាទ’’ន្តិ. ឥទានិស្ស សេដ្ឋនាទភាវំ ការណេន បដិបាទេន្តោ ‘‘ឥមេសញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តេន ‘‘សម្មា’’តិ វុត្តមត្ថំ សមត្ថេតិ. តត្ថ អត្ថិតាយាតិ ឥមិនា សីហនាទស្ស ឧត្តមត្ថតំ ទស្សេតិ. ភូតដ្ឋោ ហិ ឧត្តមដ្ឋោ. តាយ ឯវ ភូតដ្ឋតាយ អភីតនាទតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមេ សមណា…បេ… នាម ហោតី’’តិ អាហ. អភូតញ្ហិ វទតោ កុតោចិ ភយំ វា អាសង្កា វា សិយាតិ ‘‘ឥធេវា’’តិ និយមស្ស អវិបរីតតំ ទស្សេន្តោ ‘‘អម្ហាកម្បិ…បេ… អប្បដិនាទោ នាម ហោតី’’តិ អាហ. យញ្ហិ អញ្ញត្ថាបិ អត្ថិ, តំ ឥធេវាតិ អវធារេតុំ ន យុត្តន្តិ.

១៤០. ខោតិ អវធារណេ. តេន វិជ្ជតិ ឯវាតិ ទស្សេតិ. យន្តិ ករណត្ថេ បច្ចត្តន្តិ អាហ ‘‘យេន ការណេនា’’តិ. តិត្ថំ នាម ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ តព្ពិនិមុត្តស្ស កស្សចិ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតស្ស អភាវតោ. បារគមនសង្ខាតំ តរណំ ទិដ្ឋិគតិកានំ (អ. និ. ដី. ២.៣.៦២) តត្ថ តត្ថេវ អបរាបរំ ឧម្មុជ្ជននិមុជ្ជនវសេន បិលវនន្តិ អាហ ‘‘តរន្តិ ឧប្បលវន្តី’’តិ. ឧប្បាទេតាតិ បូរណាទិកោ. តិត្ថេ ជាតាតិ តិត្ថិយា, យថាវុត្តំ វា ទិដ្ឋិគតសង្ខាតំ តិត្ថំ ឯតេសំ អត្ថីតិ តិត្ថិកា, តិត្ថិកា ឯវ តិត្ថិយា. អស្សសន្តិ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វា អស្សាសោ, អវស្សយោ.

បកតត្ថនិទ្ទេសោ យំ-តំ-សទ្ទោតិ តស្ស ‘‘ភគវតា’’តិអាទីហិ បទេហិ សមានាធិករណភាវេន វុត្តស្ស យេន អភិសម្ពុទ្ធភាវេន ភគវា បកតោ សត្ថុភាវេន អធិគតោ សុបាកដោ ច, តំ អភិសម្ពុទ្ធភាវំ សទ្ធិំ អាគមនបដិបទាយ អត្ថភាវេន ទស្សេន្តោ ‘‘យោ សោ…បេ… អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ អាហ. សតិបិ ញាណទស្សនសទ្ទានំ ឥធ បញ្ញាវេវចនភាវេ តេន តេន វិសេសេន នេសំ សវិសយេ វិសេសប្បវត្តិទស្សនត្ថំ (សារត្ថ. ដី. បរិវារ ៣.១) អសាធារណវិសេសវសេន វិជ្ជាត្តយវសេន វិជ្ជាភិញ្ញានាវរណវសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមំសចក្ខុវសេន បដិវេធទេសនាញាណវសេន ច តេ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តេសំ តេស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អាសយានុសយំ ជានតា អាសយានុសយញាណេន, សព្ពំ ញេយ្យធម្មំ បស្សតា សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណេហិ. បុព្ពេនិវាសាទីហីតិ បុព្ពេនិវាសអាសវក្ខយញាណេហិ. អនញ្ញសាធារណបុញ្ញានុភាវនិព្ពត្តោ អនុត្តរញាណាធិគមលទ្ធបុរាវត្តកោ ច ភគវតោ រូបកាយោ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ វត្តតីតិ អាហ ‘‘សព្ពសត្តានំ…បេ… បស្សតា’’តិ. បដិវេធបញ្ញាយាតិ មគ្គបញ្ញាយ. តាយ ហិ សព្ពសោ ញេយ្យធម្មេសុ សម្មោហស្ស វិធមិតត្តា បច្ឆា បវត្តជាននំ តស្ស ជាននំ វិយ វុច្ចតិ.

អរីនន្តិ កិលេសារីនំ, បញ្ចវិធមារានំ វា សាសនបច្ចត្ថិកានំ វា អញ្ញតិត្ថិយានំ, តេសំ ហននំ បាដិហារិយេហិ អភិភវនំ អប្បដិភានតាករណំ អជ្ឈុបេក្ខនំ វា. កេសិវិនយសុត្តញ្ចេត្ថ (អ. និ. ៤.១១១) និទស្សនំ. តថា ច ឋានាដ្ឋានាទីនិ វា ជានតា, យថាកម្មុបគេ សត្តេ បស្សតា, សវាសនានមាសវានំ ខីណត្តា អរហតា, អភិញ្ញេយ្យាទិភេទេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យាទិតោ អវិបរីតាវពោធេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន. អថ វា តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណតាយ ជានតា, កាយកម្មាទីនំ ញាណានុបរិវត្តនេន និសម្មការិតាយ បស្សតា, រវាទីនម្បិ (សារត្ថ. ដី. បរិវារ ៣.១) អភាវសាធិកាយ បហានសម្បទាយ អរហតា, ឆន្ទាទីនំ អហានិហេតុភូតាយ អក្ខយបដិភានសាធិកាយ សព្ពញ្ញុតាយ សម្មាសម្ពុទ្ធេន. ឯវំ ទសពលអដ្ឋារសាវេណិកពុទ្ធធម្មវសេនបិ យោជនា វេទិតព្ពា. យេតិ ចតុរោ ធម្មេ. អត្តនីតិ អម្ហេសុ. ន រាជរាជមហាមត្តាទីសុ ឧបត្ថម្ភំ សម្បស្សមានា, ន កាយពលំ សម្បស្សមានាតិ យោជនា.

ឧប្បន្នបសាទោតិ អវេច្ចប្បសាទំ វទតិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘ចត្តារិ សោតាបន្នស្ស អង្គានិ កថិតានី’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤០). កាមំ អសេក្ខាបិ អសេក្ខាយ សមសិក្ខតាយ សហធម្មិកា ឯវ, ចិណ្ណព្រហ្មចរិយតាយ បន សហធម្មំ ចរន្តីតិ ន វត្តព្ពាតិ អសេក្ខវារោ ន គហិតោ. សព្ពេបេតេតិ ឯតេ យថាវុត្តា ភិក្ខុអាទយោ សោតាបន្នាទយោ ច បុថុជ្ជនា អរិយា ចាតិ សព្ពេបិ ឯតេ តំតំសិក្ខាហិ សមានធម្មត្តា សហធម្មត្តា ‘‘សហធម្មិកា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឥទានិ និព្ពត្តិតអរិយធម្មវសេនេវ សហធម្មិកេ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. មគ្គទស្សនម្ហីតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន សច្ចបដិវេធេន ‘‘នវ មគ្គង្គានិ, អដ្ឋ ពោជ្ឈង្គានី’’តិអាទិនា វិវាទោ នត្ថិ. ឯកធម្មចារិតាយាតិ សមានធម្មចារិតាយ. ន ហិ បដិវិទ្ធសច្ចានំ ‘‘មយា ធម្មោ សុទិដ្ឋោ, តយា ទុទ្ទិដ្ឋោ’’តិអាទិនា វិវាទោ អត្ថិ. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សង្ឃាតា ហិ តេ ឧត្តមបុរិសា. ឥមិនាតិ ‘‘សហធម្មិកា ខោ បនា’’តិអាទិវចនេន. តត្ថ បិយមនាបគ្គហណេន សីលេសុ បរិបូរការិតាបទេសេន ឯកទេសេន គហិតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិំ បរិបុណ្ណំ កត្វា ទស្សេតិ. យេ ហិ សម្បន្នសីលា សុវិសុទ្ធទស្សនា, តេ វិញ្ញូនំ បិយា មនាបាតិ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘អត្ថិ ខោ នោ អាវុសោ’’តិអាទិនយប្បវត្តេន រតនត្តយបសាទជោតនេន អក្ខាតា តេសុ តេសុ សុត្តបទេសេសុ.

១៤១. សត្ថរិ បសាទោតិ បសាទគ្គហណេន ‘‘ភគវតា’’តិអាទិនា វា បសាទនីយា ធម្មា គហិតា. តេន ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ ទស្សេតិ, តថា ‘‘ធម្មេ បសាទោ’’តិ ឥមិនា ធម្មសុធម្មតំ, ឥតរេន សង្ឃសុប្បដិបន្នតំ. យេន ចិត្តេន អញ្ញត្ថ អនុបលព្ភមានេន សាសនេយេវ សមណោ ឥតោ ពហិទ្ធា នត្ថីតិ អយមត្ថោ, សម្មទេវ, បតិដ្ឋាបិតោតិ វេទិតព្ពំ. តត្រាយំ យោជនា – យស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធោ អម្ហាកំ សត្ថា, តស្មា អត្ថិ ខោ នោ, អាវុសោ, សត្ថរិ បសាទោ, សម្មាសម្ពុទ្ធត្តា ចស្ស ស្វាខាតោ ធម្មោតិ អត្ថិ ធម្មេ បសាទោ, តតោ ឯវ ច អត្ថិ សីលេសុ បរិបូរការិតាតិ សហធម្មិកា…បេ… បព្ពជិតា ចាតិ ឯវមេត្ថ សត្ថរិ បសាទេន ធម្មេ បសាទោ, តេន សង្ឃសុប្បដិបត្តីតិ អយញ្ច នយោ លេសេនបិ បរប្បវាទេសុ នត្ថីតិ ឥធេវ សមណោ…បេ… សមណេហិ អញ្ញេហីតិ.

បដិវិទ្ធសច្ចានំ បហីនានុរោធានំ គេហស្សិតបេមស្ស អសម្ភវោ ឯវាតិ ‘‘ឥទានី’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ ‘‘ឧបជ្ឈាយេន, ភិក្ខវេ, សទ្ធិវិហារិកម្ហិ បុត្តបេមំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ’’តិអាទិវចនំ (មហាវ. ៦៥) កថន្តិ? នយិទំ គេហស្សិតបេមំ សន្ធាយ វុត្តំ, តំសទិសត្តា បន បេមមុខេន វុត្តោ មេត្តាស្នេហោ. ន ហិ ភគវា ភិក្ខូ សំកិលេសេ និយោជេតិ. ឯវរូបំ បេមំ សន្ធាយាតិ បសាទាវហគុណាវហតោ បូរណាទីសុ ភត្តិ បសាទោ ន ហោតិ, បសាទបតិរូបកា បន លោភបវត្តីតិ ទដ្ឋព្ពា. ថេរោតិ មហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរោ. យេន អដ្ឋកថា បោត្ថកំ អារោបិតា. ឯកោវ សត្ថា អនញ្ញសាធារណគុណត្តា, អញ្ញថា អនច្ឆរិយត្តា សត្ថុលក្ខណមេវ ន បរិបូរេយ្យ. វិសុំ កត្វាតិ អញ្ញេហិ វិវេចេត្វា អត្តនោ អាវេណិកំ កត្វា. ‘‘អម្ហាកំ សត្ថា’’តិ ព្យាវទន្តានំ អញ្ញេសំ សត្ថា ន ហោតីតិ អត្ថតោ អាបន្នមេវ ហោតិ, តថា ច បទេសវត្តិនិំ តស្ស សត្ថុតំ បដិជានន្តា បរិបុណ្ណលក្ខណសត្ថុតំ ឥច្ឆន្តានម្បិ តតោ វិរុទ្ធា សត្ថុភាវបរិយេសនេន បរាជិតា ហោន្តិ. បរិយត្តិធម្មេតិ អធិកព្រហ្មគុណសុត្តគេយ្យាទិប្បភេទសមយេ. តត្ថ អជសីល…បេ… កុក្កុរសីលាទីសូតិ ឥទំ យេភុយ្យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ តាទិសំ វតសមាទានសព្ភាវតោ វុត្តំ, អាទិ-សទ្ទេន យមនិយមចាតុយាមសំវរាទីនំ សង្គហោតិ. អធិប្បយាសោតិ អធិកំ បយសតិ បយុជ្ជតិ ឯតេនាតិ អធិប្បយាសោ, សវិសេសំ អធិកត្តព្ពកិរិយា (អ. និ. ដី. ២.៣.១១៧). តេនាហ ‘‘អធិកប្បយោគោ’’តិ.

តស្ស បសាទស្ស បរិយោសានភូតាតិ តស្ស សត្ថរិ ធម្មេ ច បសាទស្ស និដ្ឋានភូតា. និដ្ឋាតិ មោក្ខោ. សមយវាទីនញ្ហិ តស្មិំ តស្មិំ សមយេ តទុបទេសកេ ច បសាទោ យាវទេវ មោក្ខាធិគមនដ្ឋោ. ទិដ្ឋិគតិកា តថា តថា អត្តនោ លទ្ធិវសេន និដ្ឋំ បរិកប្បេន្តិ យេវាតិ អាហ ‘‘និដ្ឋំ អបញ្ញបេន្តោ នាម នត្ថី’’តិ. ព្រាហ្មណានន្តិ ព្រាហ្មណវាទីនំ. តេសំ ឯកច្ចេ ព្រហ្មុនា សលោកតា និដ្ឋាតិ វទន្តិ, ឯកច្ចេ តស្ស សមីបតា, ឯកច្ចេ តេន សំយោគោ និដ្ឋាតិ វទន្តិ. តត្ថ យេ សលោកតាវាទិនោ សមីបតាវាទិនោ ច, តេ ទ្វេធាវាទិនោ, ឥតរេ អទ្វេធាវាទិនោ. សព្ពេបិ តេ អត្ថតោ ព្រហ្មលោកុបបត្តិយំយេវ និដ្ឋាសញ្ញិនោ. តត្ថ ហិ នេសំ និច្ចាភិនិវេសោ យថា តំ ពកស្ស ព្រហ្មុនោ. តេន វុត្តំ ‘‘ព្រហ្មលោកោ និដ្ឋា’’តិ. ព្រហ្មលោកោតិ បឋមជ្ឈានភូមិ. មហាតាបសានន្តិ វេខនសាទិតាបសានំ. មហាព្រហ្មា វិយ បឋមជ្ឈានភូមិយំ អាភស្សរេសុ ឯកោ សព្ពសេដ្ឋោ នត្ថីតិ ‘‘អាភស្សរា’’តិ បុថុវចនំ. បរិព្ពាជកានន្តិ សញ្ចយាទិបរិព្ពាជកានំ. អន្តោ ច មនោ ច ឯតស្ស នត្ថីតិ អនន្តមានសោ. អាជីវកានញ្ហិ សព្ពទាភាវតោ អនន្តោ, សុខទុក្ខាទិសមតិក្កមនតោ អមានសោ. ឥមិនា អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋចិត្តតំ ទស្សេតិ.

បបញ្ចេ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. តណ្ហាទិដ្ឋិយោវ អធិប្បេតា មមង្ការអហង្ការវិគមស្ស អធិប្បេតត្តា. យថា បញ្ចសុ ឋានេសុ ឯកោវ កិលេសោ លោភោ អាគតោ, ឯវំ ទ្វីសុ ឋានេសុ តយោ កិលេសា អាគតា ‘‘ទោសោ មោហោ ទិដ្ឋី’’តិ. ‘‘សទោសស្សា’’តិ ហិ វុត្តដ្ឋានេ បដិឃំ អកុសលមូលំ គហិតំ, ‘‘បដិវិរុទ្ធស្សា’’តិ វិរោធោ, ‘‘សមោហស្សា’’តិ មោហោ អកុសលមូលំ, ‘‘អវិទ្ទសុនោ’’តិ មល្យំ, អសម្បជញ្ញំ វា, ‘‘សឧបាទានស្សា’’តិ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា នយេន គហណំ, ‘‘បបញ្ចារាមស្សា’’តិ បបញ្ចុប្បត្តិវសេន.

អាការតោតិ បវត្តិអាការតោ. បទន្តរេន រាគវិសេសស្ស វុច្ចមានត្តាអាទិតោ វុត្តំ សរាគវចនំ ឱឡារិកំ រាគវិសយន្តិ អាហ ‘‘បញ្ចកាមគុណិករាគវសេនា’’តិ. គហណវសេនាតិ ទឡ្ហគ្គហណវសេន. ‘‘អនុរុទ្ធបដិវិរុទ្ធស្សា’’តិ ឯកបទវសេន បាឡិយំ អាគតត្តា ឯកជ្ឈំ បទុទ្ធារោ កតោ. តត្ថ បន ‘‘អនុរុទ្ធស្សា’’តិ សុភវសេនាតិ ឯវមត្ថោ វត្តព្ពោ. ន ហិ បដិវិរុជ្ឈនំ សុភវសេន ហោតិ. បបញ្ចុប្បត្តិទស្សនវសេនាតិ កិលេសកម្មវិបាកានំ អបរាបរុប្បត្តិបច្ចយតាយ សំសារស្ស បបញ្ចនំ បបញ្ចោ, តស្ស ឧប្បត្តិហេតុភាវទស្សនវសេន. តណ្ហា ហិ ភវុប្បត្តិយា វិសេសបច្ចយោ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានទស្សនវសេនាតិ តណ្ហាបច្ចយស្ស ឧបាទានស្ស ទស្សនវសេន, យទវត្ថា តណ្ហា ឧបាទានស្ស បច្ចយោ, តទវត្ថាទស្សនវសេន. ផលេន ហិ ហេតុវិសេសកិត្តនមេតន្តិ. ឯវំ វិទ្ធំសេថាតិ កាមរាគភវតណ្ហាទិវសេន លោភំ កស្មា ឯវំ វិប្បកិរេថ. តណ្ហាករណវសេនាតិ តណ្ហាយនករណវសេន សុភាការគ្គហណវសេន. សុភន្តិ ហិ អារម្មណេ បវត្តោ រាគោ ‘‘សុភ’’ន្តិ វុត្តោ.

១៤២. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទិដ្ឋិវាទោ. ទិដ្ឋិវសេន ហិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, អសស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ច ទិដ្ឋិគតិកា បញ្ញបេន្តិ. តេនាហ ‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយោ’’តិ (ម. និ. ១.១៤២). តណ្ហារហិតាយ ទិដ្ឋិយា អភាវតោ តណ្ហាវសេនេវ ច អត្តនោ សស្សតភាវាភិនិវេសោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនា’’តិ. អល្លីនាតិ និស្សិតា. ឧបគតាតិ អវិស្សជ្ជនវសេន ឯកិភាវមិវ គតា. អជ្ឈោសិតាតិ តាយ ទិដ្ឋិយា គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបិតា វិយ តទន្តោគធា. តេនាហ ‘‘អនុបវិដ្ឋា’’តិ. យថា គហដ្ឋានំ កាមជ្ឈោសានំ វិវាទមូលំ, ឯវំ បព្ពជិតានំ ទិដ្ឋជ្ឈោសានន្តិ អាហ ‘‘វិភវទិដ្ឋិយា តេ បដិវិរុទ្ធា’’តិ. ទិដ្ឋិវិរោធេន ហិ ទិដ្ឋិគតិកវិរោធោ.

ខណិកសមុទយោ ឧប្បាទក្ខណោតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋីនំ និព្ពត្តី’’តិ. ទិដ្ឋិនិព្ពត្តិគ្គហណេនេវ ចេត្ថ យថា ទិដ្ឋីនំ បដិច្ចសមុប្បន្នតា វិភាវិតា, ឯវំ ទិដ្ឋិវត្ថុនោបីតិ ឧភយេសម្បិ អនិច្ចតា ទុក្ខតា អនត្តតា ច វិភាវិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យានិ បដិសម្ភិទានយេន (បដិ. ម. ១.១២២) ‘‘បច្ចយសមុទយោ អដ្ឋ ឋានានី’’តិ វុត្តានិ, តានិ ទស្សេន្តោ ‘‘ខន្ធាបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ អារម្មណដ្ឋេន ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិវចនតោ (សំ. និ. ៣.៨១; ៤.៣៤៥). អវិជ្ជាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ ឧបនិស្សយាទិវសេន បច្ចយភាវតោ. យថាហ – ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២, ៤៦១; សំ. និ. ៣.១, ៧). ផស្សោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថា ចាហ ‘‘តទបិ ផស្សបច្ចយា (ទី. និ. ១.១១៨-១៣០), ផុស្ស ផុស្ស បដិសំវេទិយន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.១៤៤) ច. សញ្ញាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខាតិ (សុ. និ. ៨៨០), បថវិំ បថវិតោ សញ្ញត្វា’’តិ (ម. និ. ១.២) ច អាទិ. វិតក្កោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ (សុ. និ. ៨៩២; មហានិ. ១២១) ‘‘តក្កី ហោតិ វីមំសី’’តិ (ទី. និ. ១.៣៤) ច អាទិ. អយោនិសោមនសិការោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថាហ ភគវា ‘‘តស្សេវ អយោនិសោ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, អត្ថិ មេ អត្តាតិ អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៩). សមុដ្ឋាតិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ, តស្ស ភាវោ សមុដ្ឋានដ្ឋោ, តេន. ខណិកត្ថង្គមោ ខណិកនិរោធោ. បច្ចយត្ថង្គមោ អវិជ្ជាទីនំ អច្ចន្តនិរោធោ. សោ បន យេន ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គោ’’តិ អាហ. ចត្តារោ ហិ អរិយមគ្គា យថារហំ តស្ស តស្ស សង្ខារគតស្ស អច្ចន្តនិរោធហេតុ, ខណិកនិរោធោ បន អហេតុកោ.

អានិសំសន្តិ ឧទយំ. សោ បន ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកវសេន ទុវិធោ. តត្ថ សម្បរាយិកោ ទុគ្គតិបរិកិលេសតាយអាទីនវបក្ខិកោ ឯវាតិ ឥតរំ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ សន្ធាយា’’តិអាទិមាហ. អាទីនវម្បិ ទិដ្ឋធម្មិកមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ទិដ្ឋិគ្គហណមូលកំ ឧបទ្ទវ’’ន្តិអាទិមាហ. សោតិអាទីនវោ. អាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន នគ្គិយានសនសង្កដិវតាទីនំ សង្គហោ. និស្សរតិ ឯតេនាតិ និស្សរណន្តិ វុច្ចមានេ ទស្សនមគ្គោ ឯវ ទិដ្ឋីនំ និស្សរណំ សិយា, តស្ស បន អត្ថង្គមបរិយាយេន គហិតត្តា សព្ពសង្ខតនិស្សដំ និព្ពានំ ទិដ្ឋីហិបិ និស្សដន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋីនំ និស្សរណំ នាម និព្ពាន’’ន្តិ. ឥមិនាតិអាទីសុ វត្តព្ពំ អនុយោគវត្តេ វុត្តនយមេវ.

១៤៣. ទិដ្ឋិច្ឆេទនំ ទស្សេន្តោតិ សព្ពុបាទានបរិញ្ញាទស្សនេន សព្ពសោ ទិដ្ឋីនំ សមុច្ឆេទវិធិំ ទស្សេន្តោ. វុត្តាយេវាតិ –

‘‘ឧបាទានានិ ចត្តារិ, តានិ អត្ថវិភាគតោ;

ធម្មសង្ខេបវិត្ថារា, កមតោ ច វិភាវយេ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៥) –

គាថំ ឧទ្ទិសិត្វា អត្ថវិភាគាទិវសេន វុត្តាយេវ. កាមំ ឥតោ ពាហិរកានំ ‘‘ឥមានិ ឧបាទានានិ ឯត្តកានិ ចត្តារិ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ ឦទិសំ ញាណំ នត្ថិ, កេវលំ បន កេចិ ‘‘កាមា បហាតព្ពា’’តិ វទន្តិ, កេចិ ‘‘នត្ថិ បរោ លោកោតិ ច, មិច្ឆា’’តិ វទន្តិ, អបរេ ‘‘សីលព្ពតេន សុទ្ធីតិ ច, មិច្ឆា’’តិ វទន្តិ, អត្តទិដ្ឋិយា បន មិច្ឆាភាវំ សព្ពសោ ន ជានន្តិ ឯវ. យត្តកំ បន ជានន្តិ, តស្សបិ អច្ចន្តប្បហានំ ន ជានន្តិ, តថាបិ សព្ពស្ស បរិញ្ញេយ្យស្ស បរិញ្ញេយ្យំ បញ្ញបេមឥច្ចេវ តិដ្ឋន្តិ. ឯវំភូតានំ បន នេសំ តត្ថ យាទិសី បដិបត្តិ, តំ ទស្សេន្តោ សត្ថា ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សន្តីតិ សំវិជ្ជន្តិ. តេន តេសំ ទិដ្ឋិគតិកានំ វិជ្ជមានតាយ អវិច្ឆេទតំ ទស្សេតិ. ឯកេតិ ឯកច្ចេ. សមណព្រាហ្មណាតិ បព្ពជ្ជុបគមនេន សមណា, ជាតិមត្តេន ច ព្រាហ្មណា. សព្ពេសន្តិ អនវសេសានំ ឧបាទានានំ សមតិក្កមំ បហានំ. សម្មា ន បញ្ញបេន្តីតិ យេសំ បញ្ញបេន្តិ, តេសម្បិ សម្មា បរិញ្ញំ ន បញ្ញបេន្តិ. ឥទានិ តំ អត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘កេចី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហោតិក-កុដីចក-ពហូទក-ហំស-បរមហំស-កាជក-តិទណ្ឌ-មោនវត-សេវ-បារុបក-បញ្ចមរត្តិក- សោមការក-មុគព្ពត-ចរពាក-តាបស-និគន្ថា-ជីវក-ឥសិ-បារាយនិក-បញ្ចាតបិក-កាបិល- កាណាទ-សំសារមោចក-អគ្គិភត្តិក-មគវតិក-គោវតិក-កុក្កុរវតិក-កាមណ្ឌលុក- វគ្គុលិវតិក-ឯកសាដក-ឱទកសុទ្ធិក-សរីរសន្តាបក-សីលសុទ្ធិក-ឈានសុទ្ធិក-ចតុព្ពិធ- សស្សតវាទាទយោ ឆន្នវុតិ តណ្ហាបាសេន ឌំសនតោ, អរិយធម្មស្ស វា វិពាធនតោ បាសណ្ឌា. វត្ថុបដិសេវនំ កាមន្តិ ព្យាបារស្ស វត្ថុនោ បដិសេវនសង្ខាតំ កាមំ. ថេយ្យេន សេវន្តីតិ បដិហត្ថអាទិសមញ្ញាយ លោកស្ស វចនវសេន សេវន្តិ. តីណិ ការណានីតិ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តានិ ទិដ្ឋិវិសេសភូតានិ វដ្ដការណានិ.

អត្ថសល្លាបិកាតិ អត្ថស្ស សល្លាបិកា, ទ្វិន្នំ អធិប្បេតត្ថសល្លាបវិភាវិនីតិ អធិប្បាយោ. ទ្វិន្នញ្ហិ វចនំ សល្លាបោ. តេនាហ ‘‘បថវី កិរា’’តិអាទិ.

យោ តិត្ថិយានំ អត្តនោ សត្ថរិ ធម្មេ សហធម្មិកេសុ ច បសាទោ វុត្តោ, តស្ស អនាយតនគតត្តា អប្បសាទកភាវទស្សនំ បសាទបច្ឆេទោ. តថាបវត្តោ វាទោ បសាទបច្ឆេទវាទោ វុត្តោ. ឯវរូបេតិ ឦទិសេ វុត្តនយេន កិលេសានំ អនុបសមសំវត្តនិកេ. ធម្មេតិ ធម្មបតិរូបកេ. វិនយេតិ វិនយបតិរូបកេ. តិត្ថិយា ហិ កោហញ្ញេ ឋត្វា លោកំ វញ្ចេន្តា ធម្មំ កថេមាតិ ‘‘សត្តិមេ កាយា អកដា អកដវិធា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៧៤) យំ កិញ្ចិ កថេត្វា តថា ‘‘វិនយំ បញ្ញបេមា’’តិ គោសីលវគ្គុលិវតាទីនិ បញ្ញបេត្វា តាទិសំ សាវកេ សិក្ខាបេត្វា ‘‘ធម្មវិនយោ’’តិ កថេន្តិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘ធម្មវិនយេ’’តិ. តេនាហ ‘‘ឧភយេនបិ អនិយ្យានិកំ សាសនំ ទស្សេតី’’តិ. បរិត្តម្បិ នាម បុញ្ញំ កាតុកាមំ មច្ឆេរមលាភិភូតតាយ និវារេន្តស្ស អន្តរាយំ តស្ស ករោតោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពតា សម្បរាយេ ច ទុគ្គតិ បាដិកង្ខា, កិមង្គំ បន សកលវដ្ដទុក្ខនិស្សរណាវហេ ជិនចក្កេ បហារទាយិនោ តិត្ថករស្ស តទោវាទករស្ស ចាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អនិយ្យានិកសាសនម្ហិ ហី’’តិអាទិមាហ. យថា សោ បសាទោ សម្បរាយេ ន សម្មគ្គតោ អត្តនោ បវត្តិវសេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កញ្ចិ កាលំ គន្ត្វាបិ បច្ឆា វិនស្សតិ យេវា’’តិ អាហ, អវេច្ចប្បសាទោ វិយ អច្ចន្តិកោ ន ហោតីតិ អត្ថោ.

សម្បជ្ជមានា យថាវិធិបដិបត្តិយា តិរច្ឆានយោនិំ អាវហតិ. កម្មសរិក្ខកេន ហិ វិបាកេនេវ ភវិតព្ពំ. សព្ពម្បិ ការណភេទន្តិ សព្ពម្បិ យថាវុត្តំ តិត្ថករានំ សាវកានំ អបាយទុក្ខាវហំ មិច្ឆាបដិបត្តិសង្ខាតំ ការណវិសេសំ. សោ បនេស បសាទោ ន និយ្យាតិ មិច្ឆត្តបក្ខិកត្តា សុរាបីតសិង្គាលេ បសាទោ វិយ. សុរំ បរិស្សាវេត្វា ឆឌ្ឌិតកសដំ សុរាជល្លិកំ. ព្រាហ្មណា នាម ធនលុទ្ធាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឥមំ វញ្ចេស្សាមី’’តិ. កំសសតាតិ កហាបណសតា.

១៤៤. តស្សាតិ បសាទស្ស. សព្ពោបិ លោភោ កាមុបាទានន្តេវ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គេន កាមុបាទានស្ស បហានបរិញ្ញ’’ន្តិ. ឯវរូបេតិ ឦទិសេ សព្ពសោ កិលេសានំ ឧបសមសំវត្តនិកេ. យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានានំ អបាយេសុ អបតនវសេន ធារណដ្ឋេន ធម្មេ. សព្ពសោ វិនយនដ្ឋេន វិនយេ. តត្ថ ភវទុក្ខនិស្សរណាយ សំវត្តនេ.

នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ បច្ចេកពោធិបារមីនំ បូរណេន តត្ថ ពុទ្ធសាសនេ បរិចយេន ច ភគវតិ បសន្នចិត្តតាយ ច. ‘‘ឧលូកា’’ត្យាទិគាថា រុក្ខទេវតាយ ភាសិតា. កាលុដ្ឋិតន្តិ សាយន្ហកាលេ ទិវាវិហារតោ ឧដ្ឋិតំ. ទុគ្គតេសោ ន គច្ឆតីតិ ទុគ្គតិំ ឯសោ ន គមិស្សតិ. មោរជិកោ មុរជវាទកោ. មហាភេរិវាទកវត្ថុអាទីនិបិ សិតបាតុករណំ អាទិំ កត្វា វិត្ថារេតព្ពានិ.

បរមត្ថេតិ លោកុត្តរធម្មេ. កិំ បន វត្តព្ពន្តិ ធម្មេបិ បរមត្ថេ និមិត្តំ គហេត្វា សុណន្តានំ. សាមណេរវត្ថូតិ បព្ពជិតទិវសេយេវ សប្បេន ទដ្ឋោ ហុត្វា កាលំ កត្វា ទេវលោកំ ឧបបន្នសាមណេរវត្ថុ.

ខីរោទនន្តិ ខីរេន សទ្ធិំ សម្មិស្សំ ឱទនំ. តិម្ពរុសកន្តិ តិន្ទុកផលំ. តិបុសសទិសា ឯកា វល្លិជាតិ តិម្ពរុសំ, តស្ស ផលំ តិម្ពរុសកន្តិ ច វទន្តិ. កក្ការិកន្តិ ខុទ្ទកឯលាឡុកំ. មហាតិបុសន្តិ ច វទន្តិ. វល្លិបក្កន្តិ ខុទ្ទកតិបុសវល្លិយា ផលំ. ហត្ថបតាបកន្តិ មន្ទាមុខិ. អម្ពកញ្ជិកន្តិ អម្ពិលកញ្ជិកំ. ខឡយាគុន្តិបិ វទន្តិ. ទោណិនិម្មជ្ជនិន្តិ សតេលំ តិលបិញ្ញាកំ. វិធុបនន្តិ ចតុរស្សពីជនិំ. តាលវណ្ដន្តិ តាលបត្តេហិ កតមណ្ឌលពីជនិំ. មោរហត្ថន្តិ មោរបិញ្ឆេហិ កតំ មកសពីជនិំ.

វុត្តនយានុសារេនេវាតិ យស្មា ឥធាបិ យថាវុត្តំ សព្ពម្បិ ការណភេទំ ឯកតោ កត្វា ទស្សេន្តោ សត្ថា ‘‘តំ កិស្ស ហេតូ’’ន្តិអាទិមាហ, តស្មា តត្ថ អនិយ្យានិកសាសនេ វុត្តនយស្ស អនុស្សរណវសេន យោជេត្វា វេទិតព្ពំ.

១៤៥. បរិញ្ញន្តិ បហានបរិញ្ញំ. តេសំ បច្ចយំ ទស្សេតុន្តិ ឧបាទានានំ បរិញ្ញា នាម បហានបរិញ្ញា. តេសំ អច្ចន្តនិរោធោ អធិប្បេតោ, សោ ច បច្ចយនិរោធេន ហោតីតិ តេសំ បច្ចយំ មូលការណតោ បភុតិ ទស្សេតុំ. អយន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានោ ឯត្ថ ‘‘ឥមេ ចា’’តិអាទិបាឋេ ‘‘កិំ និទានា’’តិអាទិសមាសបទានំ អត្ថោ. សព្ពបទេសូតិ ‘‘តណ្ហាសមុទយា’’តិអាទីសុ សព្ពេសុ បទេសុ. ឥមិនា ឯវ ច សព្ពគ្គហណេន ‘‘ផស្សនិទានា’’តិអាទីនម្បិ បទានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមេ អញ្ញតិត្ថិយា ឧបាទានានម្បិ សមុទយំ ន ជានន្តិ, កុតោ និរោធំ, តថាគតោ បន តេសំ តប្បច្ចយបច្ចយានម្បិ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យាថាវតោ ជានាតិ, តស្មា – ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩) យថារទ្ធសីហនាទំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមេ ច, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ឧបាទានា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៤៥) នយេន ទេសនំ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន ឱតារេន្តោ វដ្ដំ ទស្សេត្វា ‘‘យតោ ច ខោ’’តិអាទិនា វិវដ្ដំ ទស្សេន្តោ អរហត្តេន ទេសនាយ កូដំ គណ្ហិ, តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា បន ភគវា’’តិអាទិមាហ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចូឡសីហនាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនា

វេសាលីនគរវណ្ណនា

១៤៦. អបរាបរន្តិ បុនប្បុនំ. វិសាលីភូតតាយាតិ គាវុតន្តរំ គាវុតន្តរំ បុថុភូតតាយ. តត្រាតិ តស្សំ វិសាលីភូតតាយំ. ឆឌ្ឌិតមត្តេតិ វិស្សដ្ឋមត្តេ. ឩមិភយាទីហីតិ ឩមិកុម្ភីលអាវដ្ដសំសុកាភយេហិ. ឧទកប្បវាហេនាគតស្សបិ ច ឧស្មា ន វិគច្ឆតិ, ឧស្មា ច នាម ឦទិសស្ស សវិញ្ញាណកតាយ ភវេយ្យាតិ ‘‘សិយា គព្ភោ’’តិ ចិន្តេសិ. តថា ហីតិអាទិ តត្ថ ការណចិន្តា. បុញ្ញវន្តតាយ ទុគ្គន្ធំ នាហោសិ, សឧសុមតាយ បូតិកភាវោ. ទារកានំ បុញ្ញូបនិស្សយតោ អង្គុដ្ឋកតោ ចស្ស ខីរំ និព្ពត្តិ, ខីរភត្តញ្ច លភិ. ចរិមកភវេ ពោធិសត្តេ កុច្ឆិគតេ ពោធិសត្តមាតុ វិយ ឧទរច្ឆវិយា អច្ឆវិប្បសន្នតាយ និច្ឆវិ វិយាតិ កត្វា អាហ ‘‘និច្ឆវី អហេសុ’’ន្តិ. តេសន្តិ ទ្វិន្នំ ទារកានំ. មាតាបិតរោតិ បោសកមាតាបិតរោ. អភិសិញ្ចិត្វា រាជានំ អកំសុ រជ្ជសម្បត្តិយា ទាយកស្ស កម្មស្ស កតត្តា, អសម្ភិន្នេ ឯវ រាជកុលេ ឧប្បន្នត្តា ច. កុមារស្ស បុញ្ញានុភាវសញ្ចោទិតា ទេវតាធិគ្គហិតាតិ កេចិ.

បុរស្ស អបរេតិ បុរស្ស អបរទិសាយ គាវុតមត្តេ ឋានេ ជីវកម្ពវនំ វិយ សបាការមន្ទិរកេ. អចិរបក្កន្តោតិ ឯត្ថ ន ទេសន្តរបក្កមនំ អធិប្បេតំ, អថ ខោ សាសនតោ អបក្កមនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘វិព្ភមិត្វា’’តិអាទិមាហ. តេនេវាហ ‘‘ឥមស្មា ធម្មវិនយា’’តិ. បរិសតីតិ បរិសាយំ, ជនសមូហេតិ អត្ថោ. ជនសមូហគតោ បន ‘‘បរិសមជ្ឈេ’’តិ វុត្តោ. ភាវនាមនសិការេន វិនា បកតិយាវ មនុស្សេហិ និព្ពត្តេតព្ពោ ធម្មោតិ មនុស្សធម្មោ, មនុស្សត្តភាវាវហោ វា ធម្មោ មនុស្សធម្មោ, អនុឡារំ បរិត្តកុសលំ. យំ អសតិបិ ពុទ្ធុប្បាទេ វត្តតិ, យញ្ច សន្ធាយាហ ‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតី’’តិ. ‘‘អម្ហាកំ ពុទ្ធោ’’តិ ពុទ្ធេ មមត្តការិនោ ពុទ្ធមាមកា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

ឧត្តរិមនុស្សធម្មាទិវណ្ណនា

អលំ អរិយាយ អរិយភាវាយាតិ អលមរិយោ, រូបាយតនំ ជានាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិយ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, ទិព្ពចក្ខុ. សម្មសនុបគេ ច បន ធម្មេ លក្ខណត្តយញ្ច តថា ជានាតិ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, វិបស្សនា. និព្ពានំ, ចត្តារិ វា សច្ចានិ អសម្មោហបដិវេធតោ ជានាតិ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, មគ្គោ. ផលំ បន និព្ពានវសេនេវ យោជេតព្ពំ. បច្ចវេក្ខណា មគ្គាធិគតស្ស អត្ថស្ស បច្ចក្ខតោ ជាននដ្ឋេន ញាណទស្សនំ, សព្ពញ្ញុតា អនាវរណតាយ សមន្តចក្ខុតាយ ច ញាណទស្សនំ. លោកុត្តរមគ្គោ អធិប្បេតោ, តស្មិញ្ហិ បដិសិទ្ធេ សព្ពេសម្បិ ពុទ្ធគុណានំ អសម្ភវោតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តញ្ហិ សោ ភគវតោ បដិសេធេតី’’តិ.

សុខុមំ ធម្មន្តរំ នាម ឈានវិបស្សនាទិកំ អាចរិយានុគ្គហេន គហិតំ នាម នត្ថិ. តក្កបរិយាហតន្តិ ‘‘ឥតិ ភវិស្សតិ, ឯវំ ភវិស្សតី’’តិ តំតំទស្សេតព្ពមត្ថតក្កនេន វិតក្កនមត្តេន បរិតោ អាហតំ បរិវត្តិតំ កត្វា. តេនាហ ‘‘តក្កេត្វា’’តិអាទិ. លោកិយបញ្ញំ អនុជានាតិ ឧបនិសិន្នបរិសាយ អនុកូលធម្មកថនតោតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘សមណោ គោតមោ’’តិអាទិ. បដិភាតីតិ បដិភានំ, ‘‘ឥតិ វក្ខាមី’’តិ ឯវំបវត្តំ កថនចិត្តំ, តតោ បដិភានតោ ជាននំ បដិភានំ, អាគមាភាវតោ សយមេវ ឧបដ្ឋិតត្តា សយំបដិភានំ. តេនាហ ‘‘ឥមិនាស្ស ធម្មេសុ បច្ចក្ខភាវំ បដិពាហតី’’តិ. សុផុសិតន្តិ និព្ពិវរំ. អផុសិតត្តេ ហិ សុខេន វចីឃោសោ ន និច្ឆរតិ. ទន្តាវរណន្តិ ឱដ្ឋទ្វយំ. ជិវ្ហាបិ ថទ្ធតាយ សុខេន វចីឃោសោ ន និច្ឆរតីតិ អាហ ‘‘មុទុកា ជិវ្ហា’’តិ. ករវីករុតមញ្ជុតាយ មធុរោ សរោ. ឯលំ វុច្ចតិ ទោសោ, ឯលំ គឡតីតិ ឯលគឡា, ន ឯលគឡា អនេលគឡា, និទ្ទោសា, ន រុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. សព្ពមេតំ រញ្ជនស្សេវ ការណំ ទស្សេន្តោ វទតិ.

បញ្ច ធម្មាតិ គម្ភីរញាណចរិយភូតានំ ខន្ធាទីនំ ឧគ្គហណ-សវន-ធារណ-បរិចយ-យោនិសោមនសិការេ សន្ធាយាហ. តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយាតិ ឯត្ថ សម្មា-សទ្ទោ ឧភយត្ថាបិ យោជេតព្ពោ ‘‘សម្មា តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ. យោ ហិ សម្មា ធម្មំ បដិបជ្ជតិ, តស្សេវ សម្មា ទុក្ខក្ខយោ ហោតិ. យោ បន វុត្តនយេន តក្ករោ, តស្ស និយ្យានំ អត្ថតោ ធម្មស្សេវ និយ្យានន្តិ អាហ ‘‘សោ ធម្មោ…បេ… និយ្យាតិ គច្ឆតី’’តិ.

១៤៧. កោធនោតិ កុជ្ឈនសីលោ. យស្មា បន សុនក្ខត្តោ កោធវសេន កុរូរោ ផរុសវចនោ ច, តស្មា អាហ ‘‘កោធនោតិ ចណ្ឌោ ផរុសោ ចា’’តិ. តស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ នត្ថីតិ តស្មិំ អត្តភាវេ ឧប្បជ្ជនារហានំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ នត្ថិ. តំ ពុទ្ធា ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ វទន្តិ យថា តំ សុទិន្នលាឡុទាយិអាទិកេ. ឧបនិស្សយេ សតិបិ តស្មិំ ខណេ មគ្គេ វា ផលេ វា អសតិ ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ វទន្តិ យថា តំ ធនិយូបសេនត្ថេរាទិកេ. សមុច្ឆិន្នោបនិស្សយេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យថា ‘‘មក្ខលិ មោឃបុរិសោ មនុស្សខិប្បំ មញ្ញេ’’តិ (អ. និ. ១.៣១១) តថា សុនក្ខត្តោបីតិ អាហ ‘‘ឥមស្ស បនា’’តិអាទិ. អស្សាតិ ឯតេន. កត្តរិ ហិទំ សាមិវចនំ. កោធេនាតិ កោធហេតុនា.

ភគវតោតិ សម្បទានវចនំ កុទ្ធបទាបេក្ខាយ. បុព្ពេតិ ភិក្ខុកាលេ. សទ្ទំ សោតុកាមោតិ សោ កិរ ទិព្ពចក្ខុនា តាវតិំសភវនេ ទេវតានំ រូបំ បស្សន្តោ ឱដ្ឋចលនំ បស្សតិ, ន បន សទ្ទំ សុណាតិ, តស្មា តាសំ សទ្ទំ សោតុកាមោ អហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សទ្ទំ សោតុកាមោ…បេ… បុច្ឆី’’តិ. សោ ច អតីតេ ឯកំ សីលវន្តំ ភិក្ខុំ កណ្ណសក្ខលិយំ បហរិត្វា ពធិរមកាសិ, តស្មា បរិកម្មំ ករោន្តោបិ អភព្ពោវ ទិព្ពសោតាធិគមាយ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឧបនិស្សយោ នត្ថីតិ ញត្វា បរិកម្មំ ន កថេសី’’តិ. ចិន្តេសីតិ អត្តនោ មិច្ឆាបរិវិតក្កិតេន អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តោ ចិន្តេសិ.

និយ្យានិកត្តាវពោធនតោ អភេទោបចារេន ‘‘ទេសនាធម្មោ និយ្យានិកោ’’តិ វុត្តោ. និយ្យានោ វា អរិយមគ្គោ ពោធេតព្ពោ ឯតស្ស អត្ថីតិ និយ្យានិកោ ទេសនាធម្មោ. អត្តនិ អត្ថិតំ ទស្សេតិ កិច្ចសិទ្ធិទស្សនេន តត្ថ តត្ថ បាកដីកតត្តា, ន បដិញ្ញាមត្តេន. តថា ហិ យថាបរាធំ តំតំសិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា យថាធម្មំ វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបញ្ច អវិបរីតធម្មទេសនាយ ទេវមនុស្សេហិ យថាភិសង្ខតបញ្ហានំ តទជ្ឈាសយានុកូលំ ឋានសោ វិស្សជ្ជនេន ច ភគវតោ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារភាវេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វិញ្ញូនំ បាកដំ, តថា តត្ថ តត្ថ យមកបាដិហារិយករណាទីសុ ឥទ្ធិវិធញាណាទីនីតិ. តេនាហ ‘‘មយ្ហញ្ចា’’តិអាទិ. អន្វេតិ យថាគហិតសង្កេតស្ស អនុគមនវសេន ឯតិ ជានាតីតិ អន្វយោ. តេនាហ ‘‘អនុពុជ្ឈតីតិ អត្ថោ’’តិ. សង្កេតានុគមនញ្ចេត្ថ ‘‘យថាបរាធំ តំតំសិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា’’តិអាទិនា វុត្តនយមេវ. ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពាតិ យថា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន យោជនា កតា, ឯវំ ‘‘ឯវរូបម្បិ នាម មយ្ហំ ឥទ្ធិវិធញាណសង្ខាតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្ម’’ន្តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

ឧត្តរិមនុស្សធម្មាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទសពលញាណវណ្ណនា

១៤៨. យទិបិ អាទិតោ អភិញ្ញាត្តយវសេន ទេសនាយ អាគតត្តា ចេតោបរិយញាណានន្តរំ ឧបរិ តិស្សោ អភិញ្ញា វត្តព្ពា សិយុន្តិ វត្តព្ពំ សិយា, អត្ថតោ បន វិជ្ជាត្តយំ យថាវុត្តអភិញ្ញាត្តយមេវាតិ កត្វា ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា វត្តព្ពា សិយុ’’ន្តិ វុត្តំ. កស្មា បនេត្ថ ‘‘តាសុ វុត្តាសុ ឧបរិ ទសពលញាណំ ន បរិបូរតី’’តិ វុត្តំ, ននុ ឥមានិ ញាណានិ សេសាភិញ្ញា វិយ អត្តនោ វិសយស្ស អភិជាននដ្ឋំ ឧបាទាយ អភិញ្ញាសុ វត្តព្ពានិ, អកម្បិយដ្ឋំ បន ឧបត្ថម្ភនដ្ឋញ្ច ឧបាទាយ ពលញាណេសុ យថា សម្មាសតិអាទយោ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គេសូតិ? នយិទមេវំ. តត្ថ ហិ ធម្មានំ ធម្មកិច្ចវិសេសវិភាវនបរាយ ទេសនាយ វុត្តំ, ឥធ បន សត្ថុ គុណវិសេសវិភាវនបរាយ ទេសនាយ តថា វត្តុំ ន សក្កា អត្ថតោ អនញ្ញត្តា, ឯកច្ចានំ បុថុជ្ជនានំ ឯវំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជេយ្យ ‘‘កិមិទំ ភគវា ហេដ្ឋា វុត្តគុណេ បុនបិ គណ្ហន្តោ គុណាធិកទស្សនំ ករោតី’’តិ. តស្មា សុវុត្តមេតំ ‘‘ឧបរិ ទសពលញាណំ ន បរិបូរតី’’តិ.

អញ្ញេហិ អសាធារណានីតិ កស្មា វុត្តំ (អ. និ. ដី. ៣.១០.២១), ននុ ចេតានិ សាវកានម្បិ ឯកច្ចានំ ឧប្បជ្ជន្តីតិ? កាមំ ឧប្បជ្ជន្តិ, យាទិសានិ បន ពុទ្ធានំ ឋានាដ្ឋានញាណាទីនិ, ន តាទិសានិ តទញ្ញេសំ កទាចិបិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អញ្ញេហិ អសាធារណានីតិ. តេនាហ ‘‘តថាគតស្សេវ ពលានី’’តិ. ឥមមេវ ហិ យថាវុត្តលេសំ អបេក្ខិត្វា តទភាវតោ អាសយានុសយញាណាទីសុ ឯវ អសាធារណគុណសមញ្ញា និរុឡ្ហា. កាមំ ញាណពលានំ ញាណសម្ភារោ វិសេសបច្ចយោ, បុញ្ញសម្ភារោបិ បន នេសំ បច្ចយោ ឯវ, ញាណសម្ភារស្សបិ វា បុញ្ញសម្ភារភាវតោ ‘‘បុញ្ញុស្សយសម្បត្តិយា អាគតានី’’តិ វុត្តំ.

បកតិហត្ថិកុលន្តិ (សំ. និ. ២.២២) គិរិចរនទីចរវនចរាទិប្បភេទា គោចរិយកាលាវកនាមា សព្ពាបិ ពលេន បាកតិកា ហត្ថិជាតិ. ទសន្នំ បុរិសានន្តិ ថាមមជ្ឈិមានំ ទសន្នំ បុរិសានំ. ឯកស្ស តថាគតស្ស កាយពលន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ឯកស្សាតិ ច តថា ហេដ្ឋាកថាយំ អាគតត្តា ទេសនាសោតេន វុត្តំ. នារាយនសង្ឃាតពលន្តិ ឯត្ថ នារា វុច្ចន្តិ រស្មិយោ, តា ពហូ នានាវិធា ឥតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ នារាយនំ, វជិរំ, តស្មា នារាយនសង្ឃាតពលន្តិ វជិរសង្ឃាតពលន្តិ អត្ថោ. ញាណពលំ បន បាឡិយំ អាគតមេវ, ន កាយពលំ វិយ អដ្ឋកថារុឡ្ហមេវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សំយុត្តកេ អាគតានិ តេសត្តតិ ញាណានិ សត្តសត្តតិ ញាណានី’’តិ វុត្តំ (វិភ. មូលដី. ៧៦០), តត្ថ បន និទានវគ្គេ សត្តសត្តតិ អាគតានិ ចតុចត្តារីសញ្ច, តេសត្តតិ បន បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៧៣ មាតិកា) សុតមយាទីនិ អាគតានិ ទិស្សន្តិ, ន សំយុត្តកេ. អញ្ញានិបីតិ ឯតេន ញាណវត្ថុវិភង្គេ ឯកកាទិវសេន វុត្តានិ, អញ្ញត្ថ ច ‘‘បុព្ពន្តេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១០៧៦) ព្រហ្មជាលាទីសុ (ទី. និ. ១.៣៦) ច ‘‘តយិទំ តថាគតោ បជានាតិ, ឥមានិ ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ ឯវំ គហិតានី’’តិអាទិនា វុត្តានិ អនេកានិ ញាណប្បភេទានិ សង្គណ្ហាតិ. យាថាវបដិវេធតោ សយញ្ច អកម្បិយំ បុគ្គលញ្ច តំសមង្គិំ នេយ្យេសុ អធិពលំ ករោតីតិ អាហ ‘‘អកម្បិយដ្ឋេន ឧបត្ថម្ភនដ្ឋេន ចា’’តិ.

ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ, (អ. និ. ដី. ២.៤.៨) សេដ្ឋំ ឋានំ. សព្ពញ្ញុតបដិជាននវសេន អភិមុខំ គច្ឆន្តិ, អដ្ឋ វា បរិសា ឧបសង្កមន្តីតិ អាសភា, បុព្ពពុទ្ធា. ឥទំ បនាតិ ពុទ្ធានំ ឋានំ សព្ពញ្ញុតមេវ វទតិ. តិដ្ឋមានោវាតិ អវទន្តោបិ (សំ. និ. ដី. ២.២.២២) តិដ្ឋមានោវ បដិជានាតិ នាមាតិ អត្ថោ. ឧបគច្ឆតីតិ អនុជានាតិ.

អដ្ឋសុ បរិសាសូតិ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, សារិបុត្ត, អនេកសតំ ខត្តិយបរិសំ…បេ… តត្រ វត មំ ភយំ វា សារជ្ជំ វា ឱក្កមិស្សតីតិ និមិត្តមេតំ, សារិបុត្ត, ន សមនុបស្សាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥១) វុត្តាសុ អដ្ឋសុ បរិសាសុ. អភីតនាទំ នទតីតិ បរតោ ទស្សិតញាណយោគេន ទសពលោហន្តិ អភីតនាទំ នទតិ. សីហនាទសុត្តេន ខន្ធវគ្គេ (សំ. និ. ៣.៧៨) អាគតេន.

‘‘ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣១) សុត្តសេសេន សប្បុរិសូបស្សយាទីនំ ផលសម្បត្តិបវត្តិ, បុរិមសប្បុរិសូបស្សយាទិំ ឧបនិស្សាយ បច្ឆិមសប្បុរិសូបស្សយាទីនំ សម្បត្តិបវត្តិ វា វុត្តាតិ អាទិ-សទ្ទេន តត្ថ ច ចក្ក-សទ្ទស្ស គហណំ វេទិតព្ពំ. វិចក្កសណ្ឋានា អសនិ ឯវ អសនិវិចក្កំ. ឧរចក្កាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន អាណាសមូហាទីសុបិ ចក្ក-សទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា. ‘‘សង្ឃភេទំ ករិស្សាម ចក្កភេទ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៤០៩; ចូឡវ. ៣៤៣) ហិ អាណា ‘‘ចក្ក’’ន្តិ វុត្តា, ‘‘ទេវចក្កំ អសុរចក្ក’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ដី. ២.៤.៨) សមូហោតិ. បដិវេធនិដ្ឋត្តា អរហត្តមគ្គញាណំ បដិវេធោតិ ‘‘ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាមា’’តិ វុត្តំ. តេន បដិលទ្ធស្សបិ ទេសនាញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិ បរស្ស ពុជ្ឈនមត្តេន ហោតីតិ ‘‘អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិ…បេ… ផលក្ខណេ បវត្តំ នាមា’’តិ វុត្តំ. តតោ បរំ បន យាវ បរិនិព្ពានា ទេសនាញាណប្បវត្តិ តស្សេវ បវត្តិតស្ស ធម្មចក្កស្ស ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ បវត្តិតចក្កស្ស ចក្កវត្តិនោ ចក្ករតនស្ស ឋានំ វិយ.

‘‘តិដ្ឋតី’’តិ វុត្តំ, កិំ ភូមិយំ បុរិសោ វិយ? នោតិ អាហ ‘‘តទាយត្តវុត្តិតាយា’’តិ. ឋានន្តិ ចេត្ថ អត្តលាភោ ធរមានតា ច, ន គតិនិវត្តីតិ អាហ ‘‘ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ចា’’តិ. យត្ថ បនេតំ ទសពលញាណំ វិត្ថារិតំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិធម្មេ បនា’’តិអាទិមាហ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

សមាទិយន្តីតិ សមាទានានិ, តានិ បន សមាទិយិត្វា កតានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សមាទិយិត្វា កតាន’’ន្តិ. កម្មមេវ វា កម្មសមាទានន្តិ ឯតេន សមាទានសទ្ទស្ស អបុព្ពត្ថាភាវំ ទស្សេតិ មុត្តគតសទ្ទេ គតសទ្ទស្ស វិយ. គតីតិ និរយាទិគតិយោ. ឧបធីតិ អត្តភាវោ. កាលោតិ កម្មស្ស វិបច្ចនារហកាលោ. បយោគោតិ វិបាកុប្បត្តិយា បច្ចយភូតា កិរិយា.

អគតិគាមិនិន្តិ និព្ពានគាមិនិំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘និព្ពានញ្ចាហំ, សារិបុត្ត, បជានាមិ និព្ពានគាមិញ្ច មគ្គំ និព្ពានគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៥៣). ពហូសុបិ មនុស្សេសុ ឯកមេវ បាណំ ឃាតេន្តេសុ កាមំ សព្ពេសំ ចេតនា តស្សេវេកស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណា, តំ បន កម្មំ តេសំ នានាការំ. តេសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៨១១) ហិ ឯកោ អាទរេន ឆន្ទជាតោ ករោតិ, ឯកោ ‘‘ឯហិ ត្វម្បិ ករោហី’’តិ បរេហិ និប្បីឡិតោ ករោតិ, ឯកោ សមានច្ឆន្ទោ វិយ ហុត្វា អប្បដិពាហមានោ វិចរតិ. តេសុ ឯកោ តេនេវ កម្មេន និរយេ និព្ពត្តតិ, ឯកោ តិរច្ឆានយោនិយំ, ឯកោ បេត្តិវិសយេ. តំ តថាគតោ អាយូហនក្ខណេ ឯវ – ‘‘ឥមិនា នីហារេន អាយូហិតត្តា ឯស និរយេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស តិរច្ឆានយោនិយំ, ឯស បេត្តិវិសយេ’’តិ ជានាតិ. និរយេ និព្ពត្តមានម្បិ – ‘‘ឯស មហានិរយេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស ឧស្សទនិរយេ’’តិ ជានាតិ. តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តមានម្បិ – ‘‘ឯស អបាទកោ ភវិស្សតិ, ឯស ទ្វិបាទកោ, ឯស ចតុប្បទោ, ឯស ពហុប្បទោ’’តិ ជានាតិ. បេត្តិវិសយេ និព្ពត្តមានម្បិ – ‘‘ឯស និជ្ឈាមតណ្ហិកោ ភវិស្សតិ, ឯស ខុប្បិបាសិកោ, ឯស បរទត្តូបជីវី’’តិ ជានាតិ. តេសុ ច កម្មេសុ – ‘‘ឥទំ កម្មំ បដិសន្ធិមាកឌ្ឍិស្សតិ, ឥទំ អញ្ញេន ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា ឧបធិវេបក្កំ ភវិស្សតី’’តិ ជានាតិ.

តថា សកលគាមវាសិកេសុ ឯកតោ បិណ្ឌបាតំ ទទមានេសុ កាមំ សព្ពេសម្បិ ចេតនា បិណ្ឌបាតារម្មណាវ, តំ បន កម្មំ តេសំ នានាការំ. តេសុ ហិ ឯកោ អាទរេន ករោតីតិ សេសំ បុរិមសទិសំ, តស្មា តេសុ កេចិ ទេវលោកេ និព្ពត្តន្តិ, កេចិ មនុស្សលោកេ, តំ តថាគតោ អាយូហនក្ខណេយេវ ជានាតិ – ‘‘ឥមិនា នីហារេន អាយូហិតត្តា ឯស មនុស្សលោកេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស ទេវលោកេ, តត្ថាបិ ឯស ខត្តិយកុលេ, ឯស ព្រាហ្មណកុលេ, ឯស វេស្សកុលេ, ឯស សុទ្ទកុលេ, ឯស បរនិម្មិតវសវត្តីសុ, ឯស និម្មានរតីសុ, ឯស តុសិតេសុ, ឯស យាមេសុ, ឯស តាវតិំសេសុ, ឯស ចាតុមហារាជិកេសុ, ឯស ភុម្មទេវេសូ’’តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ ហីនបណីតសុវណ្ណទុព្ពណ្ណអប្បបរិវារមហាបរិវារតាទិភេទំ តំ តំ វិសេសំ អាយូហនក្ខណេយេវ ជានាតិ.

តថា វិបស្សនំ បដ្ឋបេន្តេសុយេវ – ‘‘ឥមិនា នីហារេន ឯស កិញ្ចិ សល្លក្ខេតុំ ន សក្ខិស្សតិ, ឯស មហាភូតមត្តមេវ វវត្ថបេស្សតិ, ឯស រូបបរិគ្គហេយេវ ឋស្សតិ, ឯស អរូបបរិគ្គហេយេវ, ឯស នាមរូបបរិគ្គហេយេវ, ឯស បច្ចយបរិគ្គហេ ឯវ, ឯស លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយ ឯវ, ឯស បឋមផលេយេវ, ឯស ទុតិយផលេ ឯវ, ឯស តតិយផលេ ឯវ, ឯស អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ ជានាតិ. កសិណបរិកម្មំ ករោន្តេសុបិ – ‘‘ឥមស្ស បរិកម្មមត្តមេវ ភវិស្សតិ, ឯស និមិត្តំ ឧប្បាទេស្សតិ, ឯស អប្បនំ ឯវ បាបុណិស្សតិ, ឯស ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិស្សតី’’តិ ជានាតិ. តេនាហ ‘‘ឥមស្ស ចេតនា’’តិអាទិ.

កាមនតោ, កាមេតព្ពតោ, កាមបដិសំយុត្តតោ ច កាមោ ធាតុ កាមធាតុ. អាទិ-សទ្ទេន ព្យាបាទធាតុ-រូបធាតុ-អាទីនំ សង្គហោ. វិលក្ខណតាយាតិ វិសទិសសភាវតាយ. ខន្ធាយតនធាតុលោកន្តិ អនេកធាតុំ នានាធាតុំ ខន្ធលោកំ អាយតនលោកំ ធាតុលោកំ យថាភូតំ បជានាតីតិ យោជនា. ‘‘អយំ រូបក្ខន្ធោ នាម…បេ… អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ នាម. តេសុបិ ឯកវិធេន រូបក្ខន្ធោ, ឯកាទសវិធេន រូបក្ខន្ធោ (វិភ. ៣៣). ឯកវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ (វិភ. ៣៤-៦១). ឯកវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ (វិភ. ៦២-៩១). ឯកវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ (វិភ. ៩២-១២០). ឯកវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ (វិភ. ១២១-១៤៩) ឯវំ តាវ ខន្ធលោកស្ស, ‘‘ឥទំ ចក្ខាយតនំ នាម…បេ… ឥទំ ធម្មាយតនំ នាម. តត្ថ ទសាយតនា កាមាវចរា, ទ្វេ ចាតុភូមកា’’តិអាទិនា (វិភ. ១៥៦-១៧១) អាយតនលោកស្ស, ‘‘អយំ ចក្ខុធាតុ នាម…បេ… អយំ មនោវិញ្ញាណធាតុ នាម, តត្ថ សោឡស ធាតុយោ កាមាវចរា, ទ្វេ ចាតុភូមកា’’តិអាទិនា (វិភ. ១៧២-១៨៨) ធាតុលោកស្ស អនេកសភាវំ នានាសភាវញ្ច បជានាតិ. ន កេវលំ ឧបាទិន្នកសង្ខារលោកស្សេវ, អថ ខោ អនុបាទិន្នកសង្ខារលោកស្សបិ – ‘‘ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នត្តា ឥមស្ស រុក្ខស្ស ខន្ធោ សេតោ, ឥមស្ស កាឡោ, ឥមស្ស មដ្ឋោ, ឥមស្ស សកណ្ដកោ, ឥមស្ស ពហលត្តចោ, ឥមស្ស តនុត្តចោ, ឥមស្ស បត្តំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ឯវរូបំ, ឥមស្ស បុប្ផំ នីលំ បីតំ លោហិតំ ឱទាតំ សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ, ឥមស្ស ផលំ ខុទ្ទកំ មហន្តំ ទីឃំ រស្សំ វដ្ដំ សុសណ្ឋានំ ទុស្សណ្ឋានំ មុទុកំ ផរុសំ សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ មធុរំ តិត្តកំ កដុកំ អម្ពិលំ កសាវំ, ឥមស្ស កណ្ដកោ តិខិណោ កុណ្ឋោ ឧជុកោ កុដិលោ តម្ពោ កាឡោ ឱទាតោ ហោតី’’តិអាទិនា បជានាតិ. សព្ពញ្ញុពុទ្ធាទីនំ ឯវ ហិ ឯតំ ពលំ, ន អញ្ញេសំ.

នានាធិមុត្តិកតន្តិ នានាអជ្ឈាសយតំ. អធិមុត្តិ នាម អជ្ឈាសយធាតុ អជ្ឈាសយសភាវោ. សោ បន ហីនបណីតតាសាមញ្ញេន បាឡិយំ ទ្វិធាវ វុត្តោបិ ហីនបណីតាទិភេទេន អនេកវិធោតិ អាហ ‘‘ហីនាទីហិ អធិមុត្តីហិ នានាធិមុត្តិកភាវ’’ន្តិ. តត្ថ តត្ថ យេ យេ សត្តា យំយំអធិមុត្តិកា, តេ តេ តំតទធិមុត្តិកេ ឯវ សេវន្តិ ភជន្តិ បយិរុបាសន្តិ ធាតុសភាគតោ. យថា គូថាទីនំ ធាតុសភាវោ ឯសោ, យំ គូថាទីហិ ឯវ សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ, ឯវំ (បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយស្សេវេស សភាវោ, យំ) (វិភ. មូលដី. ៨១៣) ហីនជ្ឈាសយា ទុស្សីលាទីហិ ឯវ សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ, សម្បន្នសីលាទយោ ច សម្បន្នសីលាទីហេវ. តំ នេសំ នានាធិមុត្តិកតំ ភគវា យថាភូតំ បជានាតីតិ.

វុទ្ធិញ្ច ហានិញ្ចាតិ បច្ចយវិសេសេន សាមត្ថិយតោ អធិកតំ អនធិកតញ្ច. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេសេ (វិភ. ៨១៤; បដិ. ម. ១.១១៣) ‘‘អាសយំ ជានាតិ អនុសយំ ជានាតី’’តិ អាសយាទិជាននំ កស្មា និទ្ទិដ្ឋន្តិ? អាសយជាននាទិនា យេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ បរោបរេហិ សត្តា កល្យាណបាបាសយាទិកា ហោន្តិ, តេសំ ជាននស្ស វិភាវនតោ. ឯវញ្ច កត្វា ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តអាសយានុសយញាណានំ វិសុំ អសាធារណតា, ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តនានាធិមុត្តិកតាញាណានំ វិសុំ ពលតា ច សិទ្ធា ហោតិ. តត្ថ អាសយន្តិ យត្ថ សត្តា និវសន្តិ, តំ តេសំ និវាសដ្ឋានំ ទិដ្ឋិគតំ វា យថាភូតញាណំ វា អាសយោ.អនុសយោ អប្បហីនភាវេន ថាមគតោ កិលេសោ. តំ បន ភគវា សត្តានំ អាសយំ ជានន្តោ តេសំ តេសំ ទិដ្ឋិគតានំ, វិបស្សនាមគ្គញាណានញ្ច អប្បវត្តិក្ខណេបិ ជានាតិ. វុត្តំ ហេតំ –

‘‘កាមំ សេវន្តំយេវ ភគវា ជានាតិ ‘អយំ បុគ្គលោ កាមគរុកោ កាមាសយោ កាមាធិមុត្តោ’តិ. កាមំ សេវន្តញ្ញេវ ជានាតិ ‘អយំ បុគ្គលោ នេក្ខម្មគរុកោ នេក្ខម្មាសយោ នេក្ខម្មាធិមុត្តោ’តិ. នេក្ខម្មំ សេវន្តញ្ញេវ ជានាតិ. ព្យាបាទំ, អព្យាបាទំ, ថិនមិទ្ធំ, អាលោកសញ្ញំ សេវន្តំយេវ ជានាតិ ‘អយំ បុគ្គលោ ថិនមិទ្ធគរុកោ ថិនមិទ្ធាសយោ ថិនមិទ្ធាធិមុត្តោ’តិ’’ (បដិ. ម. ១.១១៣).

បឋមាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានន្តិ រូបាវចរានំ បឋមាទីនំ បច្ចនីកឈាបនដ្ឋេន អារម្មណូបនិជ្ឈានដ្ឋេន ច ឈានានំ. ចតុក្កនយេន ហេតំ វុត្តំ. អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានន្តិ ឯត្ថ បដិបាដិយា សត្ត អប្បិតប្បិតក្ខណេ បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុច្ចនតោ អារម្មណេ ច អធិមុច្ចនតោ វិមោក្ខា នាម, អដ្ឋមោ បន សព្ពសោ សញ្ញាវេទយិតេហិ វិមុត្តត្តា អបគមវិមោក្ខោ នាម. ចតុក្កនយបញ្ចកនយេសុ បឋមឈានសមាធិ សវិតក្កសវិចារោ នាម, បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានសមាធិ អវិតក្កវិចារមត្តោ, នយទ្វយេបិ ឧបរិ តីសុ ឈានេសុ សមាធិ អវិតក្កអវិចារោ, សមាបត្តីសុ បដិបាដិយា អដ្ឋន្នំ សមាធីតិបិ នាមំ, សមាបត្តីតិបិ ចិត្តេកគ្គតាសព្ភាវតោ, និរោធសមាបត្តិយា តទភាវតោ ន សមាធីតិ នាមំ. ហានភាគិយធម្មន្តិ អប្បគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ កាមាទិអនុបក្ខន្ទនំ. វិសេសភាគិយធម្មន្តិ បគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ ទុតិយជ្ឈានាទិបក្ខន្ទនំ. ឥតិ សញ្ញាមនសិការានំ កាមាទិទុតិយជ្ឈានាទិបក្ខន្ទនានិ ហានភាគិយវិសេសភាគិយធម្មាតិ ទស្សិតានិ, តេហិ បន ឈានានំ តំសភាវតា ធម្ម-សទ្ទេន វុត្តា. តស្មាតិ វុត្តមេវត្ថំ ហេតុភាវេន បច្ចាមសតិ. វោទានន្តិ បគុណតាសង្ខាតំ វោទានំ. តញ្ហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋហិត្វា ទុតិយជ្ឈានាទិអធិគមស្ស បច្ចយត្តា ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. យេ (អ. និ. ដី. ៣.១០.២១) បន ‘‘និរោធតោ ផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋានន្តិ បាឡិ នត្ថី’’តិ វទន្តិ, តេ ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឥមាយ បាឡិយា (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) បដិសេធេតព្ពា. យោ សមាបត្តិលាភី សមានោ ឯវ ‘‘ន លភាមហ’’ន្តិ, កម្មដ្ឋានំ សមានំ ឯវ ‘‘ន កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ សញ្ញី ហោតិ, សោ សម្បត្តិំយេវ សមានំ ‘‘វិបត្តី’’តិ បច្ចេតីតិ វេទិតព្ពោ.

១៤៩. អប្បនន្តិ និគមនំ. ន តថា ទដ្ឋព្ពន្តិ យថា បរវាទិនា វុត្តំ, តថា ន ទដ្ឋព្ពំ. សកសកកិច្ចមេវ ជានាតីតិ ឋានាដ្ឋានជាននាទិំ សកំ សកំយេវ កិច្ចំ កាតុំ ជានាតិ, យថាសកមេវ វិសយំ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ. តម្បីតិ តេហិ ទសពលញាណេហិ ជានិតព្ពម្បិ. កម្មន្តរវិបាកន្តរមេវាតិ កម្មន្តរស្សវិបាកន្តរមេវ ជានាតិ, ចេតនាចេតនាសម្បយុត្តធម្មេ និរយាទិនិព្ពានគាមិនិបដិបទាភូតេ កម្មន្តិ គហេត្វា អាហ ‘‘កម្មបរិច្ឆេទមេវា’’តិ. ធាតុនានត្តញ្ច ធាតុនានត្តការណញ្ច ធាតុនានត្តការណន្តិ ឯកទេសសរូបេកសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. តញ្ហិ ញាណំ តទុភយម្បិ ជានាតិ, ‘‘ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នត្តា’’តិអាទិនា (វិភ. អដ្ឋ. ៨១២) តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ. សច្ចបរិច្ឆេទមេវាតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន សច្ចានំ បរិច្ឆិន្ទនមេវ. អប្បេតុំ ន សក្កោតិ អដ្ឋមនវមពលានិ វិយ តំសទិសំ ឥទ្ធិវិធញាណំ វិយ វិកុព្ពិតុំ. ឯតេនស្ស ពលសទិសតញ្ច និវារេតិ. ឈានាទិញាណំ វិយ វា អប្បេតុំ វិកុព្ពិតុញ្ច. យទិបិ ហិ ‘‘ឈានាទិបច្ចវេក្ខណាញាណំ សត្តមពល’’ន្តិ តស្ស សវិតក្កសវិចារតា វុត្តា, តថាបិ ‘‘ឈានាទីហិ វិនា បច្ចវេក្ខណា នត្ថី’’តិ ឈានាទិសហគតំ ញាណំ តទន្តោគធំ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឈានាទិកិច្ចំ វិយ ន សព្ពំ ពលកិច្ចំ កាតុំ សក្កោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានំ ហុត្វា អប្បេតុំ ន សក្កោតិ ឥទ្ធិ ហុត្វា វិកុព្ពិតុំ ន សក្កោតី’’តិ វុត្តំ, ន បន កស្សចិ ពលស្ស ឈានឥទ្ធិភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ កិច្ចវិសេសវសេនបិ ទសពលញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានំ វិសេសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិតក្កត្តិកភូមន្តរវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បដិបាដិយាតិអាទិតោ បដ្ឋាយ បដិបាដិយា.

អនុបទវណ្ណនំ កត្វា វេទិតព្ពានីតិ សម្ពន្ធោ. កិលេសាវរណំ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ, កិលេសាវរណស្ស អភាវោ អាសវក្ខយាធិគមស្ស ឋានំ, តព្ភាវោ អដ្ឋានំ, អនធិគមស្ស បន តទុភយំ យថាក្កមំ អដ្ឋានញ្ច ឋានញ្ចាតិ តត្ថ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកិយ…បេ… ទស្សនតោ ចា’’តិ អាហ. តត្ថ លោកិយសម្មាទិដ្ឋិយា ឋិតិ អាសវក្ខយាធិគមស្ស ឋានំ កិលេសាវរណាភាវស្ស ការណត្តា. សា ហិ តស្មិំ សតិ ន ហោតិ, អសតិ ច ហោតិ. ឯតេន តស្សា អដ្ឋិតិយា តស្ស អដ្ឋានតា វុត្តា ឯវ. នេសំ វេនេយ្យសត្តានំ. ធាតុវេមត្តទស្សនតោតិ កាមធាតុអាទីនំ បវត្តិភេទទស្សនតោ. យទគ្គេន ធាតុវេមត្តំ ជានាតិ, តទគ្គេន ចរិយាវិសេសម្បិ ជានាតិ. ធាតុវេមត្តទស្សនតោតិ វា ធម្មធាតុវេមត្តទស្សនតោ. សព្ពាបិ ហិ ចរិយា ធម្មធាតុបរិយាបន្នា ឯវាតិ. បយោគំ អនាទិយិត្វាបិ សន្តតិមហាមត្តាទីនំ (ធ. ប. ១៤២) វិយ. ទិព្ពចក្ខុញាណានុភាវតោ បត្តព្ពេនាតិ ឯត្ថ ទិព្ពចក្ខុនា បរស្ស ហទយវត្ថុសន្និស្សយលោហិតវណ្ណទស្សនមុខេន តទា បវត្តមានចិត្តជាននត្ថំ បរិកម្មករណំ នាម សាវកានំ, តញ្ច ខោ អាទិកម្មិកានំ, យតោ ទិព្ពចក្ខុអានុភាវតោ ចេតោបរិយញាណស្ស បត្តព្ពតា សិយា, ពុទ្ធានំ បន យទិបិ អាសវក្ខយញាណាធិគមតោ បគេវ ទិព្ពចក្ខុញាណាធិគមោ, តថាបិ តថា បរិកម្មករណំ នត្ថិ វិជ្ជាត្តយសិទ្ធិយា សិជ្ឈនតោ. សេសាភិញ្ញាត្តយេ ចេតោបរិយញាណំ ទិព្ពចក្ខុញាណាធិគមេន បត្តន្តិ ច វត្តព្ពតំ លភតីតិ តថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុន ឯវរូបិំ វាចំ ន វក្ខាមីតិ ចិត្តំ ឧប្បាទេន្តោ តំ វាចំ បជហតិ នាម. វាចាយ បន សោ អត្ថោ បាកដោ ហោតីតិ ‘‘វទន្តោ’’តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋិំ ន គណ្ហិស្សាមីតិ ទិដ្ឋិគ្គាហបដិក្ខេបោ. ទិដ្ឋិយា អនុប្បាទនំ បជហនមេវាតិ អាហ ‘‘បជហន្តោ’’តិ. សោ អរិយូបវាទី និរយេ ឋបិតោយេវ, នាស្ស និរយូបបត្តិយា កោចិ វិពន្ធោ ឯកំសិកោ អយមត្ថោតិ អធិប្បាយោ.

អស្សាតិ ឯកំសិកភាវស្ស. សិក្ខាហិ សីលសមាធិបញ្ញាហិ, តទត្ថាយ វិបស្សនាយ ច វិនា អញ្ញារាធនស្ស អសម្ភវតោ ‘‘លោកិយលោកុត្តរា សីលសមាធិបញ្ញា វេទិតព្ពា’’តិ វត្វា បុន អាសន្នតរេ សីលាទិកេ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកុត្តរវសេនេវ វិនិវត្តេតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ អាហ, តស្មា អគ្គមគ្គបរិយាបន្នា សីលាទយោ វេទិតព្ពា. អគ្គមគ្គដ្ឋស្ស ហិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឯកំសិកា អញ្ញារាធនា, ឥតរេសំ អនេកំសិកាតិ. សម្បជ្ជនំ សម្បទា, និប្ផត្តីតិ អត្ថោ, តស្មា ឯវំសម្បទន្តិ ឯវំអវិរជ្ឈនកនិប្ផត្តិកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឥមម្បិ ការណ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ការណន្តិ យុត្តិ. តត្រាយំ យុត្តិនិទ្ធារណា ‘‘និរយូបគោ អរិយូបវាទី តទាទាយស្ស អវិជ្ជមានតោ សេយ្យថាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋី’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘តំ វាចំ អប្បហាយា’’តិអាទិវចនេន តទាទាយស្ស អប្បហានេន ច អរិយូបវាទោ អន្តរាយិកោ អនត្ថាវហោ ច, បហានេន បន អច្ចយំ ទេសេត្វា ខមាបនេន អនន្តរាយិកោ អត្ថាវហោ ច យថា តំ វុដ្ឋិតា ទេសិតា ច អាបត្តីតិ ទស្សេតិ.

ទសពលញាណវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុវេសារជ្ជញាណវណ្ណនា

១៥០. ព្យាមោហភយវសេន (អ. និ. ដី. ២.៤.៨) សរណបរិយេសនំ សារជ្ជនំ សារទោ, ព្យាមោហភយំ, វិគតោ សារទោ ឯតស្សាតិ វិសារទោ, តស្ស ភាវោ វេសារជ្ជំ. តំ បន ញាណសម្បទំ បហានសម្បទំ ទេសនាវិសេសសម្បទំ ខេមំ និស្សាយ បវត្តំ ចតុព្ពិធំ បច្ចវេក្ខណញាណំ. តេនាហ ‘‘ចតូសុ ឋានេសូ’’តិអាទិ. ទស្សិតធម្មេសូតិ វុត្តធម្មេសុ. វចនមត្តមេវ ហិ តេសំ, ន បន ទស្សនំ តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស អភាវតោ. ភគវតា ឯវ វា ‘‘ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធា’’តិ បរស្ស វចនវសេន ទស្សិតធម្មេសុ. ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧១៨) វិយ ធម្ម-សទ្ទោ ហេតុបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សហធម្មេនាតិ សហេតុនា’’តិ. ហេតូតិ ច ឧបបត្តិសាធនហេតុ វេទិតព្ពោ, ន ការកោ សម្បាបកោ ច. អប្បមាណន្តិ អនិទស្សនំ. និទស្សនញ្ហិ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ បមាណង្គតាយ ‘‘បមាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. និមិត្តន្តិ ចោទនាយ ការណំ. តត្ថ ចោទកោ ចោទនំ ករោតីតិ ការណំ, ធម្មោ ចោទនំ ករោតិ ឯតេនាតិ ការណំ. តេនាហ ‘‘បុគ្គលោបី’’តិអាទិ. ខេមន្តិ កេនចិ អប្បដិពន្ធិយភាវេន អនុបទ្ទុតតំ.

អន្តរាយោ ឯតេសំ អត្ថិ, អន្តរាយេវា យុត្តាតិ អន្តរាយិកា. ឯវំភូតា បន តេ យស្មា អន្តរាយករា នាម ហោន្តិ, តស្មា អាហ ‘‘អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា’’តិ. អសញ្ចិច្ច វីតិក្កមោ ន តថា សាវជ្ជោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា’’តិ. សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធាតិអាទិ និទស្សនមត្តំ ឥតរេសម្បិ ចតុន្នំ ‘‘អន្តរាយិកា’’តិ វុត្តធម្មានំ តព្ភាវេ ព្យភិចារាភាវតោ. ឥធ បន មេថុនធម្មោ អធិប្បេតោតិ ឥទំ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន វុត្តំ អរិដ្ឋសិក្ខាបទំ (បាចិ. ៤១៧-៤២២) វិយ. យស្មា តង្ខណម្បិ កាមេសុ (អ. និ. ដី. ២.៤.៨) អាទីនវំ ទិស្វា វិរត្តោ (អ. និ. ដី. ២.៤.៨) ហោតិ ចេ, វិសេសំ អធិគច្ឆតិ, ន កាមេសុ អាសត្តោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មេថុនំ…បេ… អន្តរាយោ ហោតី’’តិ. តត្ថ យស្ស កស្សចីតិ ន កេវលំ បព្ពជិតស្សេវ, អថ ខោ យស្ស កស្សចិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘មេថុនមនុយុត្តស្ស, មុស្សតេវាបិ សាសន’’ន្តិ. តស្មិំ អនិយ្យានិកធម្មេតិ តស្មិំ បរេន បរិកប្បិតអនិយ្យានិកធម្មនិមិត្តំ. និមិត្តត្ថេ ហិ ឥទំ កម្មសំយោគេ ភុម្មំ.

ចតុវេសារជ្ជញាណវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋបរិសវណ្ណនា

១៥១. បុរិសស្ស សូរតរភាវោ នាម សង្គាមេ បាកដោ ហោតិ, ន គេហេ និសិន្នកាលេ, ឯវំ វេសារជ្ជញាណស្ស អានុភាវោ បណ្ឌិតបរិសាសុ យត្ថ កត្ថចីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វេសារជ្ជញាណស្ស ពលទស្សនត្ថ’’ន្តិ អាហ. សន្និបតិត្វា និសិន្នដ្ឋានន្តិ ឋានសីសេន សន្និបតិតខត្តិយបរិសមេវ ទស្សេតិ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថាតិ អតិទេសេន អាវិភាវិតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘មារកាយិកាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ សទិសត្ថវិសយត្តា អតិទេសស្ស. យថា ហិ ខត្តិយានំ សមូហោ ខត្តិយបរិសាតិ អយមត្ថោ លព្ភតិ, ន ឯវំ ‘‘មារបរិសា’’តិ ឯត្ថ, មារស្ស បរិសាតិ បន មារបរិសាតិ អយមត្ថោ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘មារកាយិកានំ…បេ… ន មារាន’’ន្តិ. មារកាយិកានន្តិ មារបក្ខិយានំ. ឧគ្គដ្ឋានទស្សនវសេនាតិ សារជ្ជិតព្ពដ្ឋានទស្សនវសេន, ឯវំ ឧគ្គា ខត្តិយា អត្តនោ បុញ្ញតេជេនាតិ អធិប្បាយោ. ព្រាហ្មណា តីសុ វេទេសូតិ ឥទំ ឥតរេសំ អវិសយទស្សនវសេន វុត្តំ. វេទេ សជ្ឈាយន្តាបិ ហិ ខត្តិយា វេស្សា ច តទត្ថវិចារណាយ យេភុយ្យេន អសមត្ថា ឯវាតិ. កស្មា បនេត្ថ យាមាទិបរិសា ន គហិតាតិ? ភុសំ កាមាភិគិទ្ធតាយ យោនិសោមនសិការវិរហតោ. យាមាទយោ ហិ ឧឡារុឡារេ កាមេ បដិសេវន្តា តត្ថាភិគិទ្ធតាយ ធម្មស្សវនាយ សភាវេន ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេន្តិ, មហាពោធិសត្តានំ បន ពុទ្ធានញ្ច អានុភាវេន អាកឌ្ឍិយមានា កទាចិ តេសំ បយិរុបាសនាទីនិ ករោន្តិ តាទិសេ មហាសមយេ. តេនេវ ហិ វិមានវត្ថុទេសនាបិ តន្និមិត្តា ពហុលា នាហោសិ. មនុស្សានំ វសេនាយំ កតា.

បរចក្កវាឡេសុ ច មនុស្សានំ វិសេសាធិគមោ នត្ថីតិ បុច្ឆតិ ‘‘កិំ បន ភគវា អញ្ញានិ ចក្កវាឡានិបិ គច្ឆតី’’តិ. ឥតរោ យទិបិ តេសំ អរិយធម្មាធិគមោ នត្ថិ, វាសនាយ បន តត្ថ គន្ត្វា ធម្មំ ទេសេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អាមគច្ឆតី’’តិ អាហ. កេយូរំ នានាវិធរតនបរិសិព្ពិតសុវណ្ណជាលវិនទ្ធំ ភុជាភរណំ. អង្គទំ នានាគន្ធគន្ធិតំ, កេវលំ វា សុវណ្ណមយំ ពាហុវលយំ. ឆិន្នស្សរាតិ ទ្វិធាភូតស្សរា (ទី. និ. ដី. ២.១៧២) គគ្គរស្សរាតិ គគ្គរិកាយ វិយ គគ្គរាយមានខរស្សរា (ទី. និ. ដី. ២.១៧២; អ. និ. ដី. ៣.៨.៦៩). ភាសន្តរន្តិ តេសំ ភាសំ (ទី. និ. ដី. ២.១៧២; អ. និ. ដី. ៣.៨.៦៩) សន្ធាយាហ. ‘‘វីមំសា ឧប្បជ្ជតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តំ វិវរិតុំ ‘‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

សង្គម្មាតិ សមាគន្ត្វា. អាទិតោ លាបោ អាលាបោ, វចនបដិវចនវសេន សមំ លាបោ សល្លាបោ. សម្មា, សមញ្ញា វា កថា សំកថា, សំកថាវ សាកច្ឆា.

អដ្ឋបរិសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុយោនិវណ្ណនា

១៥២. យវន្តិ តាយ សត្តា អមិស្សិតាបិ សមានជាតិតាយ មិស្សិតា វិយ ហោន្តីតិ យោនិ. សា បន អត្ថតោ អណ្ឌាទិឧប្បត្តិដ្ឋានវិសិដ្ឋោ ខន្ធានំ ភាគសោ បវត្តិវិសេសោតិ អាហ ‘‘ខន្ធកោដ្ឋាសោ យោនិ នាមា’’តិ. អណ្ឌេ ជាតាតិ បឋមាយ ជាតិយា វសេន វុត្តំ, ទុតិយាយ បន អណ្ឌតោ, អណ្ឌេ វា ភិជ្ជមានេ ជាតាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘អភិនិព្ភិជ្ជ ជាយន្តី’’តិ. វិនាតិ ឯតេហិ អណ្ឌាទីហិ ពាហិរបច្ចយេហិ វិនា. ឧប្បតិត្វា វិយាតិ ឧប្បជ្ជនវសេន បតិត្វា វិយ. ពាហិរបច្ចយនិរបេក្ខត្តាយេវ វា ឧបបតនេ សាធុការិនោ ឧបបាតិកា, តេ ឯវ ឥធ ឱបបាតិកាតិ វុត្តា. អាទិ-សទ្ទេន គព្ភមលេ និព្ពត្តមហាបទុមកុមារាទីនំ សង្គហោ. និជ្ឈាមតណ្ហិកបេតានំ និច្ចំ ទុក្ខាតុរតាយ កាមសេវនា នត្ថិ, តស្មា តេ គព្ភសេយ្យកា ន ហោន្តិ, ជាលវន្តតាយ ន តាសំ កុច្ឆិយំ គព្ភោ សណ្ឋាតិ, តស្មា តេ ឱបបាតិកាយេវ សំសេទជត្តាយបិ អសម្ភវតោ. នេរយិកា វិយាតិ និទស្សនាបទេសេន តេសម្បិ ឱបបាតិកត្តំ ទីបេតិ. អវសេសាតិ និជ្ឈាមតណ្ហិកនេរយិកេ ឋបេត្វា អវសេសា វិនិបាតិកា. យក្ខានំ ចាតុមហារាជិកតាយ ឱបបាតិកភាវេ ឯវ អាបន្នេ តំ និវត្តេតុំ ‘‘ឯវំ យក្ខាបី’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ តេ ន ភុម្មទេវា ន ច វិនិបាតិកាតិ.

ចតុយោនិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចគតិវណ្ណនា

១៥៣. គន្តព្ពាតិ ឧបបជ្ជិតព្ពា. យថា ហិ កម្មភវោ បរមត្ថតោ អសតិបិ ការកេ បច្ចយសាមគ្គិយា សិទ្ធោ តំសមង្គិនា សន្តានលក្ខណេន សត្តេន កតោតិ វោហរីយតិ, តថា ឧបបត្តិភវលក្ខណា គតិយោ បរមត្ថតោ អសតិបិ គមកេ តំតំកម្មវសេន យេសំ តានិ កម្មានិ, តេហិ គន្តព្ពាតិ វោហរីយន្តីតិ. ឯវំ សទ្ទត្ថតោ គតិំ ទស្សេត្វា អត្ថុទ្ធារនយេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. យេសុ និរយាទិភេទេសុ ឧបបត្តិភវេសុ គតិ-សទ្ទោ និរូឡ្ហោ, តតោ អញ្ញត្ថាបិ គតិសទ្ទប្បវត្តិ អត្ថិ, តំ ឯកេន គតិ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា អាហ ‘‘គតិគតី’’តិ យថា ‘‘ទុក្ខទុក្ខំ, (សំ. និ. ៤.៣២៧) រូបរូប’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៤៩) ច. ឧប្បាទាវត្ថាយ គមនំ ឧបគមនន្តិ ‘‘និព្ពត្តិគតី’’តិ វុត្តា. គតិន្តិ ចិត្តគតិំ. តេនាហ ‘‘អជ្ឈាសយគតិ នាមា’’តិ, អជ្ឈាសយប្បវត្តីតិ អត្ថោ. តទដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៥០៣) បន ‘‘គតិន្តិ និប្ផត្តិ’’ន្តិ អត្ថោ វុត្តោ. ព្រហ្មនិមន្តនសុត្តេ (ម. និ. ១.៥០៣) ហិ អយំ បាឡីតិ. ជុតិន្តិ អានុភាវំ. វិភវោតិ វិនាសោ. សោ ហិ វិគមោតិ អត្ថេន គតិ. តេនេវ និព្ពានំ អរហតោ គតីតិ (បរិ. ៣៣៩) អនុបាទិសេសនិព្ពានំ អរហតោ គតិ វិគមោ វិភវោតិ អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ. ទ្វេយេវ គតិយោតិ ទ្វេវ និប្ផត្តិយោតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អយំ និប្ផត្តិគតិ នាមា’’តិ.

យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តំ ព្រូហេន្តោ ឯវ ឧប្បជ្ជតីតិ អយោ, សុខំ. នត្ថិ ឯត្ថ អយោតិ និរយោ. តតោ ឯវ រមិតព្ពំ អស្សាទេតព្ពំ តត្ថ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘និរតិអត្ថេន និរស្សាទដ្ឋេន និរយោ’’តិ. តិរិយំ អញ្ចិតាតិ ទេវមនុស្សាទយោ វិយ ឧទ្ធំ ទីឃា អហុត្វា តិរិយំ ទីឃាភិ អត្ថោ. បកដ្ឋតោ សុខតោ អយនំ អបគមោ បេច្ចភាវោ, តំ បេច្ចភាវំ បត្តានំ វិសយោតិ បេតយោនិមេវ វទតិ. មនសោ ឧស្សន្នត្តាតិ សតិសូរភាវព្រហ្មចរិយយោគ្យតាទិគុណវសេន ឧបចិតមានសតាយ ឧក្កដ្ឋគុណចិត្តតាយាតិ អត្តោ. អយំ បនត្ថោ និប្បរិយាយតោ ជម្ពុទីបវាសីវសេន វេទិតព្ពោ. យថាហ – ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ជម្ពុទីបិកា មនុស្សា ឧត្តរកុរុកេ មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទេវេ ច តាវតិំសេ. កតមេហិ តីហិ? សូរា សតិមន្តោ ឥធ ព្រហ្មចរិយវាសោ’’តិ (អ. និ. ៩.២១). តេហិ បន សមានរូបាទិតាយ សទ្ធិំ បរិត្តទីបវាសីហិ ឥតរមហាទីបវាសិនោបិ មនុស្សាតេវ បញ្ញាយិំសុ. លោកិយា បន ‘‘មនុនោ អបច្ចភាវេន មនុស្សា’’តិ វទន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន បរមត្ថទីបនិយំ វិមានវត្ថុសំវណ្ណនាយំ (វិ. វ. អដ្ឋ. ៣) វុត្តនយេន គហេតព្ពោ. អានុភាវេហីតិ ទេវានុភាវសង្ខាតេហិ ឥទ្ធិវិសេសេហិ. តត្ថ កាមា ទេវា កាមគុណេហិ ចេវ ឥទ្ធិវិសេសេហិ ច ឥតរេ ឥទ្ធិវិសេសេហេវ ទិព្ពន្តិ កីឡន្តិ ជោតន្តិ, សរណន្តិ វា គម្មន្តិ, អភិត្ថវិយន្តីតិ វា ទេវាតិ.

តិរច្ឆានយោនិញ្ចាតិអាទីសូតិ ឯត្ថ តិរច្ឆានយោនិបេត្តិវិសយគ្គហណេន ខន្ធានំ ឯវ គហណំ តេសំ តាទិសស្ស បរិច្ឆិន្នស្ស ឱកាសស្ស អភាវតោ. យត្ថ វា តេ អរញ្ញសមុទ្ទបព្ពតាទិកេ និពទ្ធវាសំ វសន្តិ, តាទិសស្ស ឋានស្ស វសេន ឱកាសោបិ គហេតព្ពោ. និរយូបគាទីហិ សត្តេហិ មគ្គិតព្ពតោ មគ្គោ បដិបជ្ជិតព្ពា បដិបទា ចាតិ តំ តំ កម្មមេវ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧភយេនបី’’តិអាទិ. យថា ច បដិបន្នោតិ ឥមិនា តស្ស កម្មស្ស កតូបចិតាការមាហ. ឯត្ថ ច និរយគាមិញ្ច មគ្គំ និរយគាមិនិញ្ច បដិបទន្តិ ឥមិនា សាធារណតោ និរយសំវត្តនិយំ កម្មំ វត្វា បុន តំ តំ សន្តានបតិតតាយ អសាធារណតំ ទស្សេតុំ ‘‘យថាបដិបន្នោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិនិបតន្តីតិ វិវសា, វិរូបំ វា និបតន្តិ. កស្មា បនេត្ថ បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘និព្ពានញ្ចាហ’’ន្តិអាទិមាហាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘ឥទំ បនា’’តិអាទិ. ន ហិ ភគវា អត្តនោ ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ វិភាវេន្តោ សាវសេសំ កត្វា ទេសនំ ទេសេតិ.

បញ្ចគតិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ញាណបវត្តាការវណ្ណនា

១៥៤. ញាណប្បវត្តាការន្តិ ញាណស្ស បវត្តិអាការំ, ញាណស្ស វា បវត្តិបការំ. ឯកន្តទុក្ខាតិ ឯកន្តេន ទុក្ខា អច្ចន្តទុក្ខា. តា បន សព្ពកាលំ ទុក្ខា សុខាលយេនបិ អសម្មិស្សាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘និច្ចទុក្ខា និរន្តរទុក្ខា’’តិ. ពហលាតិ អតនុកា, មហន្តាតិ អត្ថោ. តិព្ពាតិ វា តិខិណា. ខរាតិ កក្ខឡា. កដុកាតិ វា អនិដ្ឋា. កស្សតិ ខណីយតីតិ កាសុ, អាវាដោ. កសីយតិ ចីយតីតិ កាសុ, រាសិ. ផុនន្តីតិ ទ្វីហិ ហត្ថេហិ អង្គារានិ ឧក្ខិបិត្វា បដិវាតំ ឱផុនន្តិ, តេន តេសំ សកលសរីរំ ឌយ្ហតិ. តេនាហ ‘‘បរិទឌ្ឍគត្តា’’តិ. បុរិសប្បមាណំ បោរិសំ. ឯកបថេនេវាតិ ឯកមគ្គភូតេនេវ. អនុក្កមនីយេនាតិ ឧក្កមិតុំ អបក្កមិតុំ អសក្កុណេយ្យេន.

ននុ ច ទិព្ពចក្ខុញាណំ បច្ចុប្បន្នវណ្ណារម្មណំ, តេន កថំ រូបន្តរសមង្គិំ និរយេ និព្ពត្តសត្តំ ‘‘អយំ សោ’’តិ ជានាតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. យថាកម្មូបគញាណេន ‘‘អយំ សោ’’តិ សល្លក្ខេតិ, តស្ស បន ទិព្ពចក្ខុអានុភាវេន បត្តព្ពត្តា ‘‘ទិព្ពចក្ខុពលំ នាម ឯតន្តិ វុត្តំ.

បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘គូថកូបោ វិយ តិរច្ឆានយោនិ ទដ្ឋព្ពា’’តិអាទិនា អង្គារកាសុបមាយំ វុត្តនយេនេវ. ទុក្ខា វេទនា ពហុលា ឯតាសូតិ ទុក្ខពហុលា. ពហលបត្តបលាសោតិ អវិរឡតនុវិបុលបណ្ណោ. សុខបរិភោគំ មហាបាសាទំ ទស្សេតុំ ‘‘ទីឃបាសាទោ’’តិ វុត្តំ ចតុរស្សបាសាទាទីនំ ខុទ្ទកត្តា. ឧណ្ណាមយអត្ថរណេនាតិ ឧណ្ណាមយលោហិតអត្ថរណេន. ឧត្តរំ ឧបរិភាគំ ឆាទេតីតិ ឧត្តរច្ឆទោ, វិតានំ. តំ បន លោហិតវិតានំ ឥធាធិប្បេតន្តិ ‘‘រត្តវិតានេនា’’តិ វុត្តំ.

អបរភាគយោជនាតិ បាឡិយំ ‘‘អបរេន សមយេនា’’តិ វុត្តស្ស អបរភាគស្ស យោជនា. សា បន ឯកទេសេន បុរិមភាគេ វុត្តេ ឯវ សុវិញ្ញេយ្យា ហោតីតិ ‘‘យថា សោ’’តិអាទិមាហ. មគ្គារុឡ្ហមេវាតិ មគ្គំ ឧបគតមត្តមេវ.

និយមាភាវាតិ ‘‘ទិព្ពចក្ខុនាវ បស្សតី’’តិ និយមស្ស អភាវា. ‘‘ទិព្ពចក្ខុនាបិ បស្សិស្សតី’’តិ ឥទំ ន អនុត្តរសុខានុភវនស្ស ទិព្ពចក្ខុគោចរត្តា វុត្តំ, អនាគតស្ស បន តស្ស ទិព្ពចក្ខុបរិភណ្ឌភូតេន អនាគតំសញាណេន ទស្សនមេវាតិ ការណូបចារេន វុត្តំ. បាឡិយំ បន ‘‘ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ’’ច្ចេវ វុត្តំ. ‘‘អត្ថតោ បន នានា ហោតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ទេវលោកសុខំ ហី’’តិអាទិំ វត្វា យថាទស្សិតឧបមាហិបិ អយមត្ថោ បាកដោ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបមាយម្បី’’តិអាទិមាហ. គោត្រភុញាណុប្បាទតោ បដ្ឋាយ និរោធំ បស្សិត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលបច្ចវេក្ខណវសេន ចេវ បរតោ ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនវសេន ច អរិយសាវកោ និរោធេ សយិតោ វិយ ហោតិ តទបស្សយេនេវ បវត្តនតោតិ អាហ ‘‘និរោធសយនវរគត’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘និព្ពានា…បេ… បស្សតី’’តិ.

ញាណបវត្តាការវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុក្ករការិកាទិសុទ្ធិវណ្ណនា

១៥៥. បុច្ឆានុសន្ធិអាទិអនុសន្ធិត្តយតោ អញ្ញត្តា ‘‘បាដិយេក្កំ អនុសន្ធិវសេនា’’តិ វុត្តំ. ន កេវលំ ‘‘ទុក្ករការិកាយ សុទ្ធិ ហោតី’’តិ ឯវំលទ្ធិកោ ឯវ, អថ ខោ ទុក្ករចារីសុ អភិប្បសន្នោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចតុកុណ្ឌិកោតិ ទ្វីហិ បាទេហិ ហត្ថេហីតិ ចតូហិ អង្គេហិ កុណ្ឌនកោ អាហិណ្ឌនកោ. ឆមានិកិណ្ណន្តិ ភូមិយំ ខិត្តំ. ភក្ខសន្តិ អាហារំ.

មច្ឆរិយមលាទិបាបធម្មវិគមនតោ មេត្តាទិគុណានុព្រូហនតោ ច ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ ចរិយន្តិ ព្រហ្មចរិយំ, ទានំ. តថា ហិ តំ ភគវតា បណ្ឌិតបញ្ញត្តំ វុត្តំ. ឯវំ សេសេសុបិ យថារហំ ព្រហ្មចរិយបរិយាយោ និទ្ធារេត្វា វត្តព្ពោ. កិន្តិ កីទិសំ. វតន្តិ សមាទិន្នវតំ. សុចិណ្ណស្សាតិ សុដ្ឋុ ចិណ្ណស្ស បុញ្ញស្ស. ឥទ្ធីតិ អានុភាវោ. ជុតីតិ វត្ថាភរណោភាសសមុជ្ជលា សរីរប្បភា. ពលវីរិយូបបត្តីតិ កាយពលេន ចេវ ឧស្សាហេន ច សមន្នាគមោ.

តេន បាណិ កាមទទោតិ តេន អទ្ធិកានំ ឧបគច្ឆន្តានំ ហត្ថំ បសារេត្វា អសយ្ហសេដ្ឋិនោ ទានដ្ឋានទស្សនមយេន បុញ្ញេន ឥទានិ មយ្ហំ ហត្ថោ កប្បរុក្ខោ វិយ កាមទទោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតទាយី, កាមទទោ ហោន្តោ ច មធុស្សវោ ឥដ្ឋវត្ថុវិស្សជ្ជនកោ ជាតោ. តេន មេ ព្រហ្មចរិយេនាតិ តេន មម យថាវុត្តកាយវេយ្យាវដិយកម្មសង្ខាតេន សេដ្ឋចរិយេន. បុញ្ញន្តិ បុញ្ញផលំ. តម្បិ ហិ បុជ្ជសភាវតោ, ឧត្តរបទលោបេន វា ‘‘ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០) ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

បញ្ច សិក្ខាបទានិ សមាហដានិ បញ្ចសិក្ខាបទំ យថា ‘‘តិភវំ, តិសកដ’’ន្តិ ច. ព្រហ្មចរិយស្មិន្តិ ធម្មទេសនាយ. សា ហិ វិនេយ្យានំ ព្រហ្មភាវាវហនតោ ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ ចរិយំ, ព្រហ្មុនោ វា ភគវតោ វាចសិកំ ចរិយន្តិ ‘‘ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

សហស្សំ មច្ចុហាយិនន្តិ សហស្សមត្តា អរហត្តសមធិគមេន មច្ចុវិសយាតិក្កមេន មច្ចុបហាយិនោ ជាតា. ព្រហ្មចារី ភវិស្សាមាតិ ឯត្ថ យេន ព្រហ្មចរិយេន តេ ព្រហ្មចារិនោតិ វុច្ចន្តិ, តំ ព្រហ្មចរិយំ និទ្ធារេត្វា អាហ ‘‘មេថុនវិរតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តា’’តិ.

នាតិក្កមាមាតិ ន អតិចរាម អគមនីយដ្ឋានេបិ ឥតរត្ថាបិ ន វីតិក្កមាម. តេនាហ ‘‘អញ្ញត្រ តាហិ ព្រហ្មចរិយំ ចរាមា’’តិ. អម្ហន្តិ អម្ហាកំ.

អត្តទមនវសេនាតិ យថាបដិញ្ញំ អរហន្តានំ អនុករណាការេន បវត្តចិត្តទមនវសេន, មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ ទមនេនាតិ អត្ថោ. សិខាប្បត្តសេដ្ឋចរិយតាយ អរិយមគ្គោ ព្រហ្មចរិយំ. ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ ចរតិ ឯតេនាតិ ព្រហ្មចរិយំ, សត្ថុសាសនំ.

អតរមានានន្តិ ន តរមានានំ ទេសកាលំ ឧទិក្ខន្តានំ. ផលាសាវ សមិជ្ឈតីតិ សុទុល្លភផលេបិ អាសា សម្មាបយោគមន្វាយ សមិជ្ឈតិ ឯវ. វិបក្កព្រហ្មចរិយោស្មីតិ វិសេសេន និប្ផន្នបណីតជ្ឈាសយោ បរិបុណ្ណឧឡារមនោរថោ. សោ ហិ សេដ្ឋមនោសមាចារតាយ ព្រហ្មចរិយបរិយាយេន វុត្តោ.

ឥទមេវ សុត្តំ អាគតដ្ឋានន្តិ អធិប្បាយោ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ឥទមេវ សុត្តបទំ ‘‘វីរិយំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ អាគតដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. វីរិយញ្ហិ តស្មិំ វិសយេ ឧត្តមំ បរមុក្កំសគតំ តាទិសចរិយាហេតុ ចាតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ ឥធ វុត្តំ. ចតុរង្គសមន្នាគតន្តិ ចតុព្ពិធទុក្ករកិរិយាយ សាធកស្ស ចតុព្ពិធស្ស អត្តនោ បវត្តិអាការស្ស វសេន ចតុរង្គសមន្នាគតំ.

កោចិ ឆិន្នភិន្នបដបិលោតិកធរោ ទសន្តយុត្តស្ស វត្ថស្ស អភាវតោ និច្ចេលោតិ វត្តព្ពតំ លភេយ្យាតិ តំ និវត្តេន្តោ អាហ ‘‘នគ្គោ’’តិ. ឯវំ អកាសិំ, ឯវម្បិ សត្តបីឡា មា អហោសីតិ អធិប្បាយោ. យថា ‘‘អភិហដំ ន សាទិយាមី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៥៥) ភិក្ខាបរិយេសនេ ឧក្កដ្ឋចារិតាទស្សនំ, ឯវំ ‘‘នឯហិ ភទ្ទន្តិកាទិភាវោបី’’តិ គហេតព្ពំ. បុរិសន្តរគតាយាតិ បុរិសសមីបគតាយ. សំកិត្តីយន្តិ ឯតាយាតិ សំកិត្តិ, គាមវាសិអាទីហិ សមុទាយវសេន ករិយមានកិរិយា. ឥធ បន ភត្តសំកិត្តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘សំកិត្តេត្វា កតភត្តេសូ’’តិ. ទទន្តិ តាយាតិ ទត្តិ. ឯកាហំ អន្តរភូតំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឯកាហិកំ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. ឯកាហវារេនាតិ ឯកាហិកវារេន. ‘‘ឯកាហិក’’ន្តិអាទិនា វុត្តវិធិមេវ បដិបាដិយា បវត្តភាវំ ទស្សេតុំ បុន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឥតិ ឯវរូប’’ន្តិអាទិ.

ឯរកតិណាទីនិ វាតិ ឯរកតិណាទីនិ គន្ថិត្វា កតនិវាសនានិ ឆវទុស្សានិ, និហីនទុស្សានីតិ អត្ថោ. តន្តាវុតានន្តិ តន្តំ បសារេត្វា វីតានំ. បកតិកណ្ដកេតិ សលាកកណ្ដកេ.

១៥៦. នេកវស្សគណសញ្ជាតន្តិ អនេកវស្សសមូហសញ្ជាតំ. ននុ ច ឥទានេវ ‘‘សាយតតិយកម្បិ ឧទកោរោហនានុយោគមនុយុត្តោ’’តិ វុត្តំ, ‘‘នេកវស្សគណិកំ រជោជល្លំ កាយេ សន្និចិត’’ន្តិ ច, តទុភយំ ឯកស្មិំ កថំ សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘ឥទំ អត្តនោ រជោជល្លកវតសមាទានកាលំ សន្ធាយ វទតី’’តិ. ឯតេនេវ ‘‘អចេលកោ ហោមី’’តិ វុត្តអចេលកបដិញ្ញា, ‘‘សាណានិបិ ធារេមី’’តិអាទិនា វុត្តឆន្នកបដិញ្ញា, តត្ថាបិ សាណ-មសាណ-ឆវទុស្សាទិ-និវត្ថ-បដិញ្ញា ច អវិរុទ្ធាតិ ទដ្ឋព្ពា តស្មិំ តស្មិំ កាលេ តថា តថា បដិបន្នត្តា. តេតិ អចេលកា. សង្ឃាតន្តិ សព្ពសោ ឃាតំ. តេនាហ ‘‘វធ’’ន្តិ. សីលវា នាម នត្ថិ ‘‘អនភិសន្ធិកម្បិ បាបំ ហោតី’’តិ ឯវំ លទ្ធិកត្តា. សីលំ អធិដ្ឋាយាតិ ឥទំ បដិក្កមនកិរិយំ សន្ធាយ វុត្តំ.

បាសណ្ឌបរិគ្គហណត្ថាយាតិ បាសណ្ឌេសុ អសារសារភាវវីមំសនត្ថាយ. តំ បព្ពជ្ជន្តិ អាជីវកបព្ពជ្ជំ. វិកដភោជនេតិ វិកតភោជនេ វិរូបភោជនេ. តេនាហ ‘‘អបកតិភោជនេ’’តិ.

១៥៧. ភិំសនកតស្មិន្តិ ភាវសាធនភាវី ឥទំ បទន្តិ អាហ ‘‘ភិំសនកតស្មិំ ភិំសនកកិរិយាយា’’តិ. ‘‘ភិំសនកត្តស្មិ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឯកស្ស ត-ការស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. យេភុយ្យគ្គហណំ លោមវន្តវសេនបិ យោជេតព្ពំ, ន លោមវសេនាតិ អាហ ‘‘ពហុតរានំ វា’’តិអាទិ.

សុ-សទ្ទេ ឧ-ការស្ស ឱ-ការំ កត្វា បាឡិយំ ‘‘សោតត្តោ’’តិ វុត្តន្តិ តទត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘សុតត្តោ’’តិ អាហ. សុដ្ឋុ អវតត្តោតិ វា សោតត្តោ. សោសិន្នោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សុទ្ធិវសនត្ថាយាតិ សំសារសុទ្ធិគវេសនត្ថាយ.

វិហារស្មិន្តិ បច្ចត្តេ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘វិហារោ ឯវ ហិ ‘វិហារស្មិ’ន្តិ វុត្តោ’’តិ. តេនេវ ចាតិ តេនេវ វិភត្តិវិបល្លាសវសេន. ឯវំ អត្ថោតិ អយំ ឯវំ លិង្គវិបល្លាសវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ទុក្ខប្បត្តោតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថាតិ សុខទុក្ខេ លាភាលាភាទិកេ ច. តុលិតោតិ តុលាសទិសោ.

ទុក្ករការិកាទិសុទ្ធិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាហារសុទ្ធិវណ្ណនា

១៥៨. សុជ្ឈិតុន្តិ សំសារតោ សុជ្ឈិតុំ.

១៥៩. អាសីតិកបព្ពានីតិ អាសីតិកបិដ្ឋិបព្ពានិ, ‘‘កាឡបព្ពានី’’តិ វទន្តិ. បព្ពានំ មជ្ឈេ. ឧន្នតុន្នតានីតិ មំសេ មិលាតេ ទ្វិន្នំ សន្ធីនំ អន្តរេ វាតេនុទ្ធុមាតធមនីជាលតាយ ឧន្នតានិ ឧន្នតានីតិ. អានិសទន្តិ អានិសទដ្ឋានំ. និសិន្នដ្ឋានន្តិ បំសូហិ, វាលិកាហិ វា និចិតំ និសិន្នដ្ឋានំ. សរបោង្ខេនាតិ សរស្ស បោង្ខប្បទេសេន, សរបោង្ខសញ្ញិតេន វា មគ្គេន. អក្កន្តន្តិ អក្កន្តដ្ឋានំ. តក្កគោឡិកសទិសានំ, សរីរឃំសនត្ថំ កត កុរុវិន្ទគោឡកានំ វា អាវឡិ វដ្ដនាហារោ. វំសតោតិ បិដ្ឋិវំសតោ. មណ្ឌលេតិ ភិត្តិបាទានំ មត្ថកេ ឋបិតមណ្ឌលកេ សីសគ្គេន បតិដ្ឋហន្តិ. ន ឯវំ ផាសុឡិយោតិ យថា យថា វុត្តគោបានសិយោ បបតា តិដ្ឋន្តិ, ន ឯវំ ពោធិសត្តស្ស ផាសុកាបិ បបតា ឋិតា.

ឱក្ខាយិកាតិ អវក្ខាយិកា, ហេដ្ឋា ហុត្វា និន្នភាវេន បញ្ញាយមានា. ឯវរូបាតិ យថាវុត្តរូបា, និន្នតរាតិ អត្ថោ. យាវ បិដ្ឋិកណ្ដកំអល្លីនា ហោតីតិ មយ្ហំ ឧទរច្ឆវិ យាវ បិដ្ឋិកណ្ដកំ, តាវ តំ អាហច្ច ឋិតត្តា អល្លីនា ហោតិ ឧទរិយស្ស បរិក្ខយេន អន្តានញ្ច សុដ្ឋុមិលាតតាយ. ភារិយភារិយាតិ គរុតរា. សហឧទរច្ឆវិំ បិដ្ឋិកណ្ដកំ, សហបិដ្ឋិកណ្ដកំ ឧទរច្ឆវិន្តិ យោជនា. នេវ និក្ខមតិ អាហារសន្និស្សយអាបោធាតុយា សព្ពសោ វិសុក្ខត្តា. បូតិមូលានីតិ លោមមូលានំ បរិព្រូហនកេ មំសេ លោហិតេ ច បរិក្ខីណេ តានិ សុក្ខានិ ឋានតោ ភដ្ឋានិ អភាវេនេវ ‘‘បូតិមូលានី’’តិ វុត្តានិ. តេនាហ ‘‘តស្ស បនា’’តិអាទិ.

អធិគតាតិ ឥទានិ អធិគតា. យថា ឯតរហិ វិបស្សនាបញ្ញាយ អធិគតត្តាតិ ឥមិនា កិញ្ចាបិ មហាពោធិសត្តា បរិបាកគតញាណា វសីភូតជ្ឈានាភិញ្ញា វិបស្សនាយ បរិកម្មំ ករោន្តិ, យថា ច នេសំ ចរិមភវេ វិបស្សនាចារោ, ន តថា តទាតិ ទស្សេតិ. ឯតទេវាតិ យំ យេន វុត្តំ អត្ថជាតំ, ឯតទេវ ឯត្ថ ឯតស្មិំ បាឋបទេសេ យុត្តំ បុព្ពេនាបរំ អវិរុជ្ឈនតោ. ឥតរថាតិ ភិក្ខូហិ វុត្តប្បការេន អននុរូបោ សិយា ‘‘ឥមិស្សា’’តិ វុត្តាយ អញ្ញត្តេ.

អាហារសុទ្ធិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សំសារសុទ្ធិអាទិវណ្ណនា

១៦០. សំសារេនាតិ អបរាបរំ ចវនុបបជ្ជនវសេន ភវេសុ សំសរណេន. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៩; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦០; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៥២៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៣៩; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១៤, ៥៨; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៦៧, ៩៩; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៥៨; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៦; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១១៧; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១២៧; អ. និ. ដី. ២.៤.៩; សារត្ថ. ដី. ១.១);

ពហុកន្តិ ពហុកាលំ ពហុក្ខត្តុំ. ឧបបជ្ជិត្វាតិ តត្ថ តត្ថ ភវេ និព្ពត្តិត្វា. អាវាសេនាតិ តស្មិំ តស្មិំ សត្តាវាសេ អាវសនេន និព្ពត្តិត្វា ជីវនេន. ខន្ធាយេវ វុត្តា តេសំយេវ បវត្តិវិសេសស្ស តេន តេន បរិយាយេន វុត្តត្តា. ពហុយាគេតិ អជសូករគោមាយ្វាទិកេ ពហុវិធេ មហាយញ្ញេ. ពហុអគ្គីតិ វាចាបេយ្យាទិវសេន អន្តមសោ បាកយញ្ញាទិវសេន ច ពហុកេបិ អគ្គី បរិចរណេន.

១៦១. ពាលទារកោបិ ‘‘ទហរោ’’តិ វុច្ចតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘យុវា’’តិ វុត្តំ. អតិក្កន្តបឋមវយា សត្តា សភាវេន បលិតសិរា ហោន្តីតិ បឋមវយេ ឋិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សុសុកាឡកេសោ’’តិ វុត្តំ. ជរាជិណ្ណោតិ ជរាយ ជិណ្ណោ, ន អកាលិកេន ជរាយ អភិភូតោ. ឧក្កំសគតពុទ្ធតាយ វុទ្ធោ. តេនាហ ‘‘វឌ្ឍិត្វា ឋិតអង្គបច្ចង្គោ’’តិ, អារោហបរិណាហវសេន វុទ្ធិរហិតោតិ អត្ថោ. ជាតិមហល្លកោតិ ជាតិយា មហល្លកោ, ន ភោគបរិវារាទីហីតិ អត្ថោ. អទ្ធគតោតិ ឯត្ថ អទ្ធ-សទ្ទោ ទីឃកាលវាចីតិ អាហ ‘‘ពហុអទ្ធានំ គតោ’’តិ. វយោតិអាទិបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘បច្ឆិមវយ’’ន្តិ. បទសតម្បិ…បេ… សមត្ថតាតិ បទសតម្បិ បទសហស្សម្បិ សោតបថមាគច្ឆន្តមេវ ឧគ្គហណសមត្ថតា បរិគ្គហេតុំ សមត្ថតា. អយញ្ច គតិយា ព្យាបារោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ គហណមត្តភាវតោ. តទេវាតិ បទសតម្បិ បទសហស្សម្បិ. អាធារណំ អបិលាបនវសេន ហទយេ ធារណំ. ឧបនិពន្ធនំ យថា ន បមុដ្ឋំ ហោតិ, តថា ឧបេច្ច អបរាបរំ និពន្ធនំ. អយំ បន សតិយា ព្យាបារោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. បាឡិយញ្ច ‘‘បរមាយ គតិយា ច សតិយា ច ធិតិយា ចា’’តិ វុត្តំ, បរតោ ច ‘‘ឯវំ អធិមត្តគតិមន្តោ’’តិ វុត្តំ. សមត្ថវីរិយំ ធិតិ នាមាតិ វិសិដ្ឋវិសយំ ទស្សេន្តោ យថាវុត្តសតិសមាយោគំ តស្ស ទីបេតិ. តស្សាតិ យថាវុត្តគតិសតិធិតីហិ សុភធាតវចីបរិចិតស្ស បរិយត្តិធម្មស្ស អាគមវសេន អត្ថទស្សនសមត្ថតា យុត្តិវសេន ការណទស្សនសមត្ថតា.

ទឡ្ហំ (អ. និ. ដី. ៣.៩.៣៨) ថិរំ ធនុ ឯតស្សាតិ ទឡ្ហធន្វា, សោ ឯវ ឥធ ‘‘ទឡ្ហធម្មា’’តិ វុត្តោ. បដិសត្តុវិធមនត្ថំ ធនុំ គណ្ហាតីតិ ធនុគ្គហោ, សោ ឯវ ឧសុំ សរំ អសតិ ខិបតីតិ ឥស្សាសោតិ អាហ ‘‘ធនុំ គហេត្វា ឋិតោ ឥស្សាសោ’’តិ. ទ្វិសហស្សបលំ លោហាទិភារំ វហិតុំ សមត្ថំ ទ្វិសហស្សថាមំ. តេនាហ ‘‘ទ្វិសហស្សថាមំ នាមា’’តិអាទិ. ទណ្ឌេតិ ធនុទណ្ឌេ. យាវ កណ្ឌប្បមាណាតិ ទីឃតោ យត្តកំ កណ្ឌស្ស បមាណំ, តត្តកេ ធនុទណ្ឌេ ឧក្ខិត្តមត្តេ អារោបិតោ ចេវ ហោតិ ជិយាទណ្ឌោ, សោ ច ភារោ បថវិតោ មុច្ចតិ, ឯវំ ឥទំ ‘‘ទ្វិសហស្សថាមំ នាម ធនូតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧគ្គហិតសិប្បោតិ ឧគ្គហិតធនុសិប្បោ. កតហត្ថោតិ ថិរតរំ លក្ខេសុ អវិរជ្ឈនសរក្ខេបោ. ឦទិសោ បន តត្ថ វសីភូតោ កតហត្ថោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ចិណ្ណវសីភាវោ’’តិ. កតំ រាជកុលាទីសុ ឧបេច្ច អសនំ ឯតេន សោ កតូបាសនោតិ អាហ ‘‘រាជកុលាទីសុ ទស្សិតសិប្បោ’’តិ. ឯវំ កតន្តិ ឯវំ អន្តោសុសិរករណាទិនា សល្លហុកំ កតំ.

ឱលោកេតីតិ ឧទិក្ខតិ. ឯវំ សន្តេបិ តេសំ វារោ បញ្ញាយតីតិ តេសំ ភិក្ខូនំ ‘‘អយំ បឋមំ បុច្ឆតិ, អយំ ទុតិយ’’ន្តិអាទិនា បុច្ឆនវារោ តាទិសស្ស បញ្ញវតោ បញ្ញាយតិ សុខុមស្ស អន្តរស្ស លព្ភនតោ. ពុទ្ធានំ បន វារោតិ ឦទិសេ ឋានេ ពុទ្ធានំ ទេសនាវារោ អញ្ញេសំ នបញ្ញាយនតោ ពុទ្ធានំយេវ បញ្ញាយតិ. ឥទានិ តមេវ បញ្ញាយនតំ យុត្តិតោ ទស្សេន្តោ ‘‘វិទត្ថិចតុរង្គុលឆាយ’’ន្តិអាទិមាហ. អច្ឆរាសង្ឃាដមត្តេ ខណេ អនេក-កោដិសហស្ស-ចិត្តបវត្តិសម្ភវតោ ‘‘វិទត្ថិចតុរង្គុលឆាយំ អតិក្កមនតោ បុរេតរំយេវ ភគវា…បេ… កថេតី’’តិ វត្វា តតោ លហុតរាបិ សត្ថុ ទេសនាបវត្តិ អត្ថេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តិដ្ឋន្តុ វា តាវ ឯតេ’’តិអាទិមាហ. ឥទានិ តត្ថ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. សោឡស បទានិ កថេតីតិ ឯតេន លោកិយជនស្ស ឯកបទុច្ចារណក្ខណេ ភគវា អដ្ឋវីសសតបទានិ កថេតីតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ តស្សបិ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ធម្មោតិ បាឡិ. បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ, តទត្ថោ. អត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនំ, អក្ខរំ. តញ្ហិ បទវាក្យក្ខរភាវេហិ បរិច្ឆិជ្ជមានំ តំ តំ អត្ថំ ព្យញ្ជេតិ បកាសេតិ. តេនាហ ‘‘ធម្មបទព្យញ្ជនន្តិ បាឡិយា បទព្យញ្ជនំ, តស្ស តស្ស អត្ថស្ស ព្យញ្ជនកំ អក្ខរ’’ន្តិ. ឯតេន អបរាបរេហិ បទព្យញ្ជនេហិ សុចិរម្បិ កាលំ កថេន្តស្ស តថាគតស្ស ន កទាចិ តេសំ បរិយាទានំ អត្ថីតិ ទស្សេតិ. បញ្ហំ ព្យាករោន្តិ ឯតេនាតិ បញ្ហព្យាករណំ, តថាបវត្តបដិភានំ. អបរិក្ខយបដិភានា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, យតោ វុត្តំ ‘‘នត្ថិ ធម្មទេសនាយ ហានី’’តិ (ទី. និ. ដី. ៣.១៤១, ៣០៥; វិភ. មូលដី. ១.សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា). តេនាហ ‘‘ឥមិនា កិំ ទស្សេតី’’តិអាទិ. តថា អាសន្នបរិនិព្ពានស្សបិ ភគវតោ ទេសនាយ ឥតរាយ ច វិសេសាតាវោតិ បឋមពុទ្ធវចនម្បិ មជ្ឈិមពុទ្ធវចនម្បិ បច្ឆិមពុទ្ធវចនម្បិ សទិសមេវ. អាសីតិកវស្សតោ បរំ បញ្ចមោ អាយុកោដ្ឋាសោ.

១៦២. កាមញ្ចេត្ថ ភគវតា នាគសមាលត្ថេរស្ស អច្ឆរិយអព្ភុតបវេទនមុខេន អត្តនោ លោមានំ ហដ្ឋភាវស្ស បវេទិតត្តា ‘‘លោមហំសនបរិយាយោ’’តិ នាមំ គហិតំ, តថាបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិ-អនញ្ញសាធារណញាណានុភាវ-វិភាវនាទិវសេន សោឡសសមូហតោ សីហនាទស្ស នទនេន ទេសនាយ បវត្តិតត្តា ‘‘មហាសីហនាទោ’’ត្វេវ សង្គីតិការមហាថេរេហិ នាមំ ឋបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. មហាទុក្ខក្ខន្ធសុត្តវណ្ណនា

១៦៣. តតោ បរន្តិ តិណ្ណំ ជនានំ ឧបរិ សង្ឃោ ចតុវគ្គករណីយាទិកម្មេហិ បដិកម្មប្បត្តត្តា. គាមំ គតោតិ វុច្ចតិ គាមំ ឧទ្ទិស្ស គតត្តា, ឯវំ សាវត្ថិំ បវិសិតុំ វិហារតោ និក្ខន្តា ‘‘បវិសិំសូ’’តិ វុត្តា. បរិញ្ញន្តិ បហានបរិញ្ញំ. សា ហិ សមតិក្កមោ, ន ឥតរា. រូបវេទនាសុបីតិ ‘‘រូបានំ បរិញ្ញំ, វេទនានំ បរិញ្ញ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. កាមំ សព្ពេសំ តិត្ថិយានំ កាមាទិបរិញ្ញាបញ្ញាបនហេតុភូតោ សមយោ នត្ថិ, យេសំ បន អត្ថិ, តេ ឧបាទាយ ‘‘សកសមយំ ជានន្តា’’តិ វុត្តំ. ‘‘យតោ យតោ ខោ ភោ អយំ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ឯត្តាវតា ខោ ភោ កាមានំ បរិញ្ញា ហោតី’’តិ ឯវំ សរូបតោ បឋមជ្ឈានំ វិភាវេតុំ អសក្កោន្តាបិ កេវលំ អច្ចន្តប្បហានសញ្ញាយ កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញបេយ្យុំ បឋមជ្ឈានំ វទមានា. តំ កិស្ស ហេតុ? តាទិសស្ស អាគមាធិគមស្សាភាវតោ. រូបវេទនាបរិញ្ញាសុបិ ឯសេវ នយោ. វុច្ចេថាតិ វុច្ចេយ្យ. ទុតិយបទេបីតិ ‘‘អនុសាសនិយា វា អនុសាសនិ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តវាក្យេបិ. តេ កិរ ភិក្ខូ.

១៦៥. ន ចេវ សម្បាយិស្សន្តីតិ ន ចេវ សម្មទេវ បការេហិ គមេស្សន្តិ ញាបេស្សន្តិ. តេនាហ ‘‘សម្បាទេត្វា កថេតុំ ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ. យស្មា អវិសយេ បញ្ហោ បុច្ឆិតោ ហោតិ, តស្មា អាបជ្ជិស្សន្តីតិ យោជនា. សទេវកេតិ អរូបទេវគ្គហណំ. តេ ហិ លោកិយទេវេហិ ទីឃាយុកតាទិនា ឧក្កដ្ឋា. សមារកេតិ កាមាវចរទេវគ្គហណំ. សព្រហ្មកេតិ រូបាវចរព្រហ្មគ្គហណំ. សស្សមណព្រាហ្មណិយាតិ ឯត្ថ សមណគ្គហណេន បព្ពជិតេ, ព្រាហ្មណគ្គហណេន ជាតិព្រាហ្មណេ, បុន ទេវគ្គហណេន សម្មុតិទេវេ, មនុស្សគ្គហណេន អវសិដ្ឋមនុស្សកាយំ បរិយាទិយតិ. លោកបជាគ្គហណេន បន បយោជនំ អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតមេវ. អញ្ញថា អារាធនំ នាម នត្ថីតិ ឥមិនា កាមរូបវេទនាសុ អស្សាទាទីនំ យាថាវតោ អវពោធោ ឯវ ឥតោ ពាហិរកានំ នត្ថិ, កុតោ បវេទនាតិ ទស្សេតិ.

១៦៦. ចិត្តារាធនន្តិ យាថាវបវេទនេន បរេសំ ចិត្តស្ស បរិតោសនំ. ពន្ធនដ្ឋេន គុណាតិ កាមរាគសំយោជនស្ស បច្ចយភាវេន វត្ថុកាមេសុបិ ពន្ធនដ្ឋោ វុត្តោ, កោដ្ឋាសដ្ឋោ វា គុណដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ. តរយន្តីតិ តរមានា យន្តិ គច្ឆន្តិ. អតីតាទិភិន្នបឋមាទិវយា ឯវ ចិត្តតា រាសិភាវេន វយោគុណាតិ គហិតាតិ អាហ ‘‘រាសដ្ឋោ គុណដ្ឋោ’’តិ. ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាតិ វា ចក្ខុវិញ្ញាណតំទ្វារិកវិញ្ញាណេហិ វិជានិតព្ពា. សោតវិញ្ញេយ្យាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥដ្ឋារម្មណភូតាតិ សភាវេនេវ ឥដ្ឋារម្មណជាតិកា, ឥដ្ឋារម្មណភាវំ វា បត្តា. កមនីយាតិ កាមេតព្ពា. មនវឌ្ឍនកាតិ មនោហរា. ឯតេន បរិកប្បនតោបិ ឥដ្ឋភាវំ គណ្ហាតិ. បិយជាតិកាតិ បិយាយិតព្ពសភាវា. កាមូបសំហិតាតិ កាមរាគេន ឧបេច្ច សន្ធានិយា សម្ពទ្ធា (អ. និ. ដី. ៣.៦.៦៣) កាតព្ពាតិ អាហ ‘‘អារម្មណំ កត្វា’’តិ.

១៦៧. សញ្ញំ ឋបេត្វាតិ ‘‘ឥមស្មិំ អង្គុលិកាទិបព្ពេ គហិតេ សតំ ហោតិ, ឥមស្មិំ សហស្ស’’ន្តិអាទិនា សញ្ញាណំ កត្វា គណនា. អច្ឆិទ្ទគណនាតិ ‘‘ឯកំ ទ្វេ’’តិអាទិនា នវន្តវិធិនា និរន្តរគណនា. បិណ្ឌគណនាតិ សង្កលនបដុប្បាទនាទិនា បិណ្ឌិត្វា គណនា. តេនាហ ‘‘ខេត្តំ ឱលោកេត្វា’’តិអាទិ. កសនំ កសីតិ កសិគ្គហណេន សព្ពោ កសិបដិពទ្ធោ ជីវិកូបាយោ គហិតោតិ អាហ ‘‘កសីតិ កសិកម្ម’’ន្តិ. ជង្ឃវណិជ្ជាតិ ជង្ឃសត្ថវសេន វណិជ្ជំ អាហ, ថលវណិជ្ជាតិ សកដសត្ថវសេន. អាទិ-សទ្ទេន នាវាបណាទិវសេន វោហារំ. វណិប្បថោតិ វណិជមគ្គោ, ទានគ្គហណវសេន សំវោហារោតិ អត្ថោ. ឧសូនំ អសនកម្មំ ឥស្សត្តំ, ធនុសិប្បេន ជីវិកា, ឥធ បន ឥស្សត្តំ វិយាតិ ឥស្សត្តំ, សព្ពអាវុធជីវិកាតិ អាហ ‘‘អាវុធំ គហេត្វា ឧបដ្ឋានកម្ម’’ន្តិ. បោរោហិច្ចាមច្ចកម្មាទិ រាជកម្មំ.អាទិ-សទ្ទេន រថសិប្បខត្តវិជ្ជាសិប្បាទិ-វុត្តាវសេសំ មហាសិប្បំ ខុទ្ទកសិប្បញ្ច សង្គណ្ហាតិ. សីតស្ស បុរក្ខតោតិ សីតស្ស បុរតោ កតោ. យោ ហិ សីតកាលេ ជីវិកាហេតុ សីតលបទេសំ បក្ខន្ទតិ, សោ វាឡមិគាទីហិ វិយ សីតេន បរិបាតិយមានោ តេន បុរតោ កតោ វិយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សីតេន ពាធិយមានោ’’តិ. ឧណ្ហស្ស បុរក្ខតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សរិត្វាតិ សំសប្បិត្វា. ឃដ្ដិយមានោតិ ហិំសិយមានោ ពាធិយមានោ. អាពាធនំ អាពាធោ, បីឡាតិ អត្ថោ. កាមហេតុន្តិ វា ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ យថា ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.៧០). តថា សេសបទទ្វយេបិ. តេនេវាហ ‘‘កាមានមេវ ហេតូ’’តិ. កាមានំ ហេតូតិ ឯត្ថ បុរិមបទាវធារណមយុត្តំ តទញ្ញបច្ចយបដិក្ខេបាបត្តិតោ, តថា ឧត្តរបទាវធារណំ កាមានំ កទាចិ អហេតុភាវស្សបិ សម្ភវតោ, តស្មា ‘‘ឧប្បជ្ជតិយេវា’’តិ វុត្តំ.

ឧដ្ឋហតោតិ ឥមិនា ឧដ្ឋានវីរិយំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អាជីវសមុដ្ឋាបកវីរិយេនា’’តិ. តំ វីរិយន្តិ អាជីវិកសមុដ្ឋាបកវីរិយំ. បុព្ពេនាបរំ ឃដេន្តស្សាតិ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ និរន្តរំ បវត្តេន្តស្ស. ចិត្តេ ឧប្បន្នពលវសោកេន សោចតីតិ ចិត្តសន្តាបេន អន្តោ និជ្ឈាយតិ. កាយេ ឧប្បន្នទុក្ខេនាតិ តស្សេវ សោកស្ស វសេន កាយេ ឧប្បន្នទុក្ខេន. សោកុទ្ទេសេន តំ តំ វិប្បលបេន្តោ វា បរិទេវតិ. ឧរំ តាឡេត្វាតិ វក្ខប្បទេសំ បហរិត្វា. ‘‘មោឃ’’ន្តិអាទិ បរិទេវនាការទស្សនញ្ចេវ សម្មោហាបជ្ជនាការទស្សនញ្ច. មេតិ វត្វា បុន នោតិ បុថុវចនំ អត្តនោ ឧភយថាបិ វោហរិតព្ពតោ, ព្យាមូឡ្ហវចនំ វា សោកវសេន.

១៦៨. ឥធ កាមគ្គហណេន វិសេសតោ វត្ថុកាមា គហិតាតិ កាមាទិគ្គហណំ កតំ, នានន្តរិយតាយ បន កិលេសកាមោបិ គហិតោ ឯវ. អសិចម្មន្តិ ឯត្ថ ចម្មគ្គហណេន ន កេវលំ ចម្មមយស្ស, ចម្មបរិសិព្ពិតស្សេវ វា គហណំ, អថ ខោ សព្ពស្សបិ អាវុធពាធកស្ស គហណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ខេដកផលកាទីនី’’តិ អាហ. អាទិ-សទ្ទេន សរាទិសង្គហោ. ធនុកលាបំ សន្នយ្ហិត្វាតិ ធនុញ្ចេវ ខុរប្បតូណិញ្ច សន្នយ្ហិត្វា, ធនុទណ្ឌស្ស ជិយាយ តថាភាវករណាទិបិ (អ. និ. ដី. ៣.៥.៧៦) ធនុនោ សន្នយ្ហនន្តិ. ទ្វិន្នំ សេនានំ ព្យូហសំវិធានេន វា ឧភតោព្យូឡ្ហំ. វិជ្ជោតលន្តេសូតិ និសិតបីតផលតាយ វិជ្ជោតនវសេន បរិវត្តមានេសុ.

បាការសមីបាតិសង្ខារតាយ បាការបាទា ឧបការិយោ, យា ‘‘ឧទ្ទាបា’’តិ វុច្ចន្តិ. សតទន្តេនាតិ អនេកសតទន្តកេន, យស្ស តិខិណទន្តានិ អនេកសតានិ មូលានិ ហោន្តិ. អតិភារតាយ ទសវីសមត្តាបិ ជនា ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោន្តិ, យន្តវសេន បន ឧក្ខិបិត្វា ពន្ធិត្វា ឋបេន្តិ. តេនាហ ‘‘អដ្ឋទន្តាការេនា’’តិអាទិ. ឱមទ្ទន្តីតិ ឱដ្ឋបេន្តិ.

១៦៩. សន្ធិម្បិ ឆិន្ទន្តិ ចោរិកាយ ជីវិតុកាមា. និល្លោបន្តិ និស្សេសវិលោបំ, ឯកំ បរិត្តំ គាមំ បរិវារេត្វា តត្ថ កិញ្ចិបិ គយ្ហូបគំ អសេសេត្វា ករមរគ្គហណំ. តេនាហ ‘‘មហាវិលោប’’ន្តិ. បន្ថទុហនកម្មំ អដវិមគ្គេ ឋត្វា អទ្ធិកានំ វិលុម្បនំ. បហារសាធនត្ថំ (អ. និ. ដី. ២.២.១) ទណ្ឌប្បហារស្ស សុខសិទ្ធិអត្ថំ. កញ្ជិតោ និព្ពត្តំ កញ្ជិយំ, អារនាលំ. យំ ‘‘ពិលង្គ’’ន្តិបិ វុច្ចតិ, តំ យត្ថ សិញ្ចតិ, សា កញ្ជិយឧក្ខលិកា. ពិលង្គថាលិកសទិសករណំ ពិលង្គថាលិយំ. សីសកបាលំ ឧប្បាដេត្វាតិ អយោគុឡបវេសនប្បមាណំ ឆិទ្ទំ កត្វា. សង្ខមុណ្ឌកម្មការណន្តិ សង្ខំ វិយ មុណ្ឌកម្មការណំ.

រាហុមុខកម្មការណន្តិ រាហុមុខគត-សូរិយសទិស-កម្មការណំ. ជោតិមាលិកន្តិ ជោតិមាលវន្តំ កម្មការណំ. ហត្ថបជ្ជោតិកន្តិ ហត្ថបជ្ជោតនកម្មការណំ. ឯរកវត្តកម្មការណន្តិ ឯរកវត្តសទិសេ សរីរតោ ពទ្ធេ ឧប្បាដនកម្មការណំ. ចីរកវាសិកកម្មការណន្តិ សរីរតោ ឧប្បាដិតពទ្ធចីរកាហិ និវាសាបនកម្មការណំ. តំ ករោន្តា យថា គីវតោ បដ្ឋាយ ពទ្ធេ កន្តិត្វា កដិយមេវ ឋបេន្តិ, ឯវំ គោប្ផកតោ បដ្ឋាយ កន្តិត្វា កដិយមេវ ឋបេន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កដិតោ បដ្ឋាយ កន្តិត្វា គោប្ផកេសុ ឋបេន្តី’’តិ វុត្តំ. ឯណេយ្យកកម្មការណន្តិ ឯណីមិគសទិសកម្មការណំ. អយវលយានិ ទត្វាតិ អយវលយានិ បដិមុញ្ចិត្វា. អយសូលានិ កោដ្ដេន្តីតិ កប្បរជណ្ណុកកោដីសុ អយសូលានិ បវេសេន្តិ. ន្តិ តំ តថាកតកម្មការណំ សត្តំ.

ពឡិសមំសិកន្តិ ពឡិសេហិ មំសុប្បាដនកម្មការណំ. កហាបណិកន្តិ កហាបណមត្តសោ ឆិន្ទនកម្មការណំ. កោដ្ដេន្តីតិ ឆិន្ទន្តិ. ខារាបតច្ឆិកន្តិ តច្ឆេត្វា ខារាវសិញ្ចនកម្មការណំ. បលិឃបរិវត្តិកន្តិ បលិឃស្ស វិយ បរិវត្តនកម្មការណំ. ឯកាពទ្ធំ ករោន្តិ អយសូលស្ស កោដ្ដនេន. បលាលបីឋកន្តិ បលាលបីឋស្ស វិយ សរីរស្ស សំវេល្លនកម្មការណំ. ការណិកាតិ ឃាតនការកា. បលាលវដ្ដិំ វិយ កត្វាតិ យថា បលាលបីឋំ ករោន្តា បលាលវដ្ដិំ កត្វា សំវេល្លនវសេន នំ (អ. និ. ដី. ២.២.១) វេឋេន្តិ, ឯវំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. ឆាតកេហីតិ ពុភុក្ខិតេហិ កោលេយ្យកសុនខេហិ. ពលវន្តោ ហិ តេ ជវយោគ្គា សូរា ច ហោន្តិ. កម្មវសេន សម្បរេតិ ឯត្ថាតិ សម្បរាយោ, បរលោកោ. តត្ថ ភវោតិ សម្បរាយិកោ.

១៧០. ឆន្ទរាគោ វិនីយតិ ចេវ បហីយតិ ច ឯត្ថាតិ និព្ពានំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានញ្ចាតិ. តេនាហ ‘‘និព្ពានញ្ហី’’តិ. តត្ថ អាគម្មាតិ ឥទំ យោ ឆន្ទរាគំ វិនេតិ បជហតិ, តស្ស អារម្មណំ សន្ធាយ វុត្តំ. តីហិ បរិញ្ញាហីតិ ឥមិនា ញាតតីរណបរិញ្ញាហិ បរិជានិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. កោ បន វាទោ បហានបរិញ្ញាយាតិ ទស្សេតិ? តថភាវាយាតិ បរិជាននកភាវាយ.